Liberte.pl

Media niczym Herakles stanęły do walki z polityczną i ideologiczno-dogmatyczną tyranią Hydry, która w różnych okresach historycznych przyjmowała postać bądź to wszechwładnego i bezlitosnego monarchy z całym jego usłużnym sztabem administracyjno-urzędniczym, bądź panującej religii strzegącej oddawania czci konkretnie zdefiniowanemu absolutowi czy też totalitarnego jednomyślenia w wersji faszystowskiej, nazistowskiej lub komunistycznej. Media stały się nie tylko źródłem informacji, ale w dużym stopniu organem społecznej mobilizacji i integracji, narzędziem krytyki rządzących i ich nieustannej kontroli, głosem wzywającym lud na barykady, wieszczącym społeczno-polityczną rewolucję, żądającym zmiany i definiującym postęp.

W obliczu niewielkich zmian na polskiej scenie politycznej w ostatnich latach coraz liczniejsze są szeregi tych, którzy wskazują na nieuchronność pojawienia się alternatywy wobec istniejącego porządku. Życie nie znosi próżni, powiadają, i co chwila, zawsze z nadzieją w głosie, pytają: czy (tu pada nazwa najnowszego kandydata) będzie w końcu tym, kto przewróci do góry nogami rodzimą politykę? Kandydatów mieliśmy wielu, od lewa do prawa: Cimoszewicz, Piskorski, Olechowski, Polska XXI, Centrolewica, Prawica RP... Ostatnim wykwitem tej mody jest Polska Plus, koło poselskie byłych (z własnej woli lub nie) członków PiS na czele z Ludwikiem Dornem.

1. W Polsce nie mamy silnej tradycji liberalnej, za to mieliśmy i mamy wybitnych liberałów. Tylko że od razu zaczyna się spór o definicje. Zamiast wyjaśniać, spór ten zaciemnia ideę liberalną w odbiorze publicznym.

Trzecia i ostatnia część recenzji „Przyszłości liberalizmu” Alana Wolfego.

Oprócz substancjalnego („możliwie wielu ludzi powinno mieć możliwie wielki wpływ na kierunek, w jakim potoczy się ich życie”) i proceduralnego („w liberalnym systemie politycznym nie może być wyjątków od demokratycznego sposobu podejmowania decyzji”) znaczeń słowa „liberalizm”, o których pisałem w poprzednich felietonach, Alan Wolfe wyróżnia także liberalizmu aspekt charakterologiczny (ang. temperamental), praktycznie niezwiązany z orientacją polityczną. To w tym właśnie znaczeniu przymiotnik „liberalny” (który na polski można przetłumaczyć jako „swobodny”) pojawił się najwcześniej, będąc w angielszczyźnie synonimem takich określeń jak „hojny”, „obfity”, „duży”, „szlachecki”, „szeroki”, „rozwiązły”, „bezpośredni”, „szczery” oraz „nieuprzedzony”. Powyższe wyliczenie dobrze oddaje cechy, jakich spodziewać się można po osobie o liberalnym uosobieniu, która według Wolfego woli włączać niż wykluczać, akceptować niż cenzurować i częściej szafuje wyrazami uznania niż cedzi uszczypliwe złośliwości. Jest także urodzoną optymistką, która przewiduje dalszą poprawę świata, a wiarę tę opiera na stwierdzeniu, że świat dzisiejszy lepszy jest od tego z ubiegłych dekad i stuleci.

Bronisław Geremek bardzo szybko zyskał we Francji wyjątkową pozycję. Przy licznych okazjach podkreślał, jak ważną rolę odegrał ten kraj w kształtowaniu go jako naukowca. Praktycznie już od pierwszych wizyt udało mu się zbudować rozległą sieć wiernych przyjaciół, najpierw historyków, później także innych intelektualistów, których następnie wciągnął do pracy na rzecz swojej ojczyzny. W zamian dał Francuzom bardzo dużo. Pozwolił nam być sobą w sposób pełniejszy niż kiedykolwiek. Dzięki niemu lepiej rozumieliśmy czasy, w których przyszło nam żyć i ujrzeliśmy problemy Europy i świata z szerszej perspektywy.

Po co człowiekowi ideologie? To ciekawe pytanie filozoficzne, na które szalenie trudno sformułować wyczerpującą, a przede wszystkim przekonującą odpowiedź. W moim rozumieniu ideologia zarówno jako zjawisko, jak i jako pojęcie jest pewnym uproszczeniem. Ludzie, chyba od zawsze, różnili się pomiędzy sobą w ocenie siebie samych i otaczającego ich świata. Odmiennie spoglądali na czyny, intencje i zamysły. Istotne dla nich były różne wartości, które układały się w różnorodne hierarchie. Z czasem, w efekcie wymiany myśli i refleksji nad problematyką polityczno-społeczną odkryto, że światopoglądy ludzi dają się porządkować, bywają podobne do siebie, gdy w kwestiach fundamentalnych sięgają po te same wartości i wzorce. Filozofia polityczna wyodrębniła w naszym, łacińskim kręgu cywilizacyjnym szereg różnych ideologii, czyli jakby abstrakcyjnych segregatorów, wprowadzających jaki taki porządek do chaosu myśli, postaw i poglądów.

Znani i poczytni myśliciele filozoficzni postmodernizmu już dawno ogłosili koniec wielkich metanarracji (Jean-Francois Lyotard) oraz śmierć wielkich utopijnych wizji politycznych, zarówno lewicowych, jak i prawicowych (Jean Baudrillard). Myśliciele społeczni i polityczni, przedstawiciele czołowych politycznych ideologii i doktryn w dobie coraz bardziej powszechnej postpolityki przestali poszukiwać właściwej i najlepszej formuły państwa oraz jakiejś nowej, „lepszej” organizacji życia zbiorowego, jakiegoś „lepszego” ustroju konstytucyjnego i prawnego, porządku lepiej spełniającego swoje funkcje i bardziej sprawnie realizującego nasze potrzeby i oczekiwania. W obliczu powszechnego kompromisu demokratyczno-liberalno-kapitalistycznego wszystkie wielkie idee polityczne, które dotychczas wytyczały drogi działania mas i elit – poza rzecz jasna owymi trzema panującymi – zostały odesłane do lamusa historii na margines dziejów.

Druga część rozważań na marginesie Przyszłości liberalizmu Alana Wolfego

„Liberalizm proceduralny, w odróżnieniu od substancjalnego — pisze Alan Wolfe — odnosi się nie do politycznego celu, lecz do moralnego ideału”. Ideałem tym jest zasada równości wobec prawa, na gruncie której możliwe staje się zbliżenie liberalizmu i nowoczesnego — to znaczy nieupierającego się przy religijnym pochodzeniu władzy politycznej — konserwatyzmu. Dwie pozostałe formacje ideologiczne zachodniego świata — chrześcijańscy i socjalni demokraci — również przyjęły ten liberalny aksjomat moralny, a idea państwa prawa doczekała się przynajmniej formalnego uznania także poza Zachodem, co pozwoliło wysunąć argument o końcu historii. Liberalizm odniósł zatem zwycięstwo i na tym rozważania o jego aspekcie proceduralnym można by zakończyć — gdyby nie to, że ciągle powraca, w mniej lub bardziej zmodyfikowanej formie krytyka, jaką pod adresem liberalnej demokracji sformułował na przełomie lat 20. i 30. ubiegłego wieku niemiecki konserwatysta (a przez pewien czas także nazista) Carl Schmitt. Sceptyczne co do trwałości liberalizmu poglądy Schmitta zyskały sporą popularność wśród amerykańskich republikanów w czasie rządów George’a W. Busha, a także — co ważne z polskiego punktu widzenia — wśród warszawskich historyków idei średniego pokolenia, którzy stanowili intelektualne zaplecze realizowanego w latach 2005–2007 projektu IV Rzeczypospolitej.

Obchodzimy aktualnie 20. rocznicę wydarzeń z 1989 roku. Wtedy Polska odzyskała niepodległość, a najbardziej namacalnym tego dowodem było wprowadzenie demokracji. Prawo swobodnego wyboru władzy, którego naród polski był pozbawiony przez niemal cała swoją historię, utożsamia się z wolnością. Człowiek wolny to ten, który może oddać głos w wolnych wyborach i w ten sposób mieć małą cząstkę wpływu na sprawy publiczne swojego kraju. W dzisiejszym świecie w istocie wolność jest identyfikowana z demokratycznymi rządami. Warto spojrzeć jednak na ewolucję pojęcia demokracji, aby zdać sobie sprawę z tego, że wybory powszechne same w sobie nie są żadną gwarancją wolności człowieka. Przeciwnie, o ile demokracja nie spełnia określonych warunków, są dla wolności śmiertelnym zagrożeniem.

Ralf Dahrendorf był liberalnym myślicielem, który konflikty, przebiegające w rozmaity sposób w wysoce skomplikowanej strukturze społeczeństwa, uznawał za zjawisko permanentne. Współczesny liberalizm, oferujący wolność trojakiego rodzaju, stanowił jego odpowiedź, trudną odpowiedź na zróżnicowane zapotrzebowania i przeciwstawne interesy. Zadaniem liberalizmu było pozornie niemożliwe pogodzenie żywiołów społecznych, pragnień wolności, równości i władzy.