Liberte.pl

Wprowadzenie

Mottem swojego eseju O wolności opublikowanego w 1859 roku uczynił John Stuart Mill fragment z Zakresu i obowiązków rządu niemieckiego myśliciela liberalnego, Wilhelma von Humboldta, mówiący, że „wielką zasadą przewodnią, do udowodnienia której wszystkie argumenty podane na tych kartach bezpośrednio zmierzają, jest absolutne i istotne znaczenie rozwoju ludzkiego w całym bogactwie jego różnorodności”. Pojawiają się w myśli tej dwie idee, które okazały się być kluczowymi dla rozumienia całego dorobku Johna Stuarta Milla, które faktycznie wyznaczyły tory całej jego myśli. Podobnie jak Humboldt, Mill podnosił kwestię tolerancji, która – jako wymóg owocnego i harmonijnego funkcjonowania każdej społeczności – jest naturalną konsekwencją pluralizmu panującego w danej wspólnocie. Ludzie – w całej swej różnorodności – rozwijają się i samodoskonalą dzięki wzajemnym kontaktom oraz wymianie doświadczeń i idei. Sprawia to, że – wraz z rozwojem intelektualnym, moralnym i społecznym jednostek – rozwija się również cywilizacja i kultura ludzka, tak właśnie możliwy jest postęp.

Wprowadzenie

Jesienią 2007 roku, a dokładnie 23 listopada, desygnowany przez Prezydenta Lecha Kaczyńskiego na Prezesa Rady Ministrów Donald Tusk wygłosił swoje exposé. W tym trwającym ponad trzy godziny przemówieniu programowym – najdłuższym w historii Polski po 1918 roku – nowy premier zarysował najważniejsze osie swojej polityki, zasygnalizował te obszary, które będą miały swoje szczególne miejsce w działaniach jego rządu. W przemówieniu tym aż 14 razy pojawiło się słowo „podatki”, za każdym razem w kontekście ich obniżania bądź prowadzenia polityki w taki sposób, aby uniemożliwić ich ewentualne podwyższanie.

WPROWADZENIE

Załamania gospodarcze, kryzysy ekonomiczne, gwałtowne spadki produkcji, bankructwa przedsiębiorstw stanowiących podstawę państwowych gospodarek, a także systematyczny – niejednokrotnie lawinowy – wzrost bezrobocia w społeczeństwach, sprawiają, że nie tylko politycy, ale również ekonomiści zaczynają poszukiwać sposobów wyjścia ze spadkowego klinczu. Podobnie też dziś – w dobie światowego kryzysu gospodarczego i finansowego – poszukuje się dróg poprawy koniunktury i zatrzymania niepokojących tendencji ekonomicznych. Warto więc przy tej okazji zwrócić się do jednego z największych klasyków myśli liberalnej w zakresie liberalizmu ekonomicznego – czy też kapitalistycznego – oraz rozważyć proponowane przez niego recepty bądź propozycje. Może warto chociażby na chwilę przyjąć jego perspektywę i niekoniecznie próbować uratować świat przed kryzysem, ale przemyśleć podłoże jego stanowiska. Tym bardziej że myśliciel ów – Friedrich August von Hayek (1899–1992) – cały bez mała XX wiek brał udział w politycznych i ekonomicznych debatach nad stanem światowych gospodarek i właściwych sposobów zarządzania – czy raczej powstrzymywania się od zarządzania – nimi.

Wprowadzenie

Pytania, jakie pojawiają się w 20-lecie rozpoczęcia w Polsce procesu transformacji systemowej dotyczą z jednej strony spraw najbardziej medialnych i absorbujących, z drugiej zaś — spraw fundamentalnych i zasadniczych z punktu widzenia stanu polskiego państwa i społeczeństwa, jednakowoż nieczęsto wypływających na powierzchnię politycznego pustosłowia i zazwyczaj spoczywających na mieliźnie publicznej debaty. Do pierwszych zaliczymy: lustrację, dekomunizację, emerytury byłych funkcjonariuszy bezpieki czy upadające i nierentowne państwowe molochy; do drugich — pytania o obywatelską aktywność, umiejętność budowania tego, co w demokracjach najwartościowsze, o wolność i jej ograniczenia.

Wprowadzenie

W największym swoim dziele O duchu praw Monteskiusz zarysowuje podział ustrojów politycznych, wzorując się w dużym stopniu na refleksjach filozofów starożytnych, Platona i Arystotelesa, oraz przywołując fakty z historii antycznych cywilizacji i państw, ze szczególnym upodobaniem dla historii państwowości rzymskiej. W swoich refleksjach wyróżniał — idąc za intuicjami starożytnych — monarchię, arystokrację i demokrację, a każda z tych form ustrojowych miała opierać się na głównej zasadzie, na której w dalszej kolejności pobudowane miałyby być wszelkie struktury państwa i jego machina. Zasadą rządów monarchicznych byłyby odwaga, honor i ambicja; zasadą ustroju arystokratycznego — umiarkowanie, które trzeba by uznać za pewną szczególną „cnotę mniejszą”; zasadą zaś demokracji powinna być cnota, bo gdy „cnota zanika, ambicja wciska się do serc zdolnych ją odczuć, a chciwość do wszystkich. Pragnienia zmieniają przedmiot; nie kocha się już tego, co się kochało” [Cz. I, Ks. III, Rozdz. III].

Wprowadzenie

Rozdział II dziełka Johna Stuarta Milla pt. O wolności poświęcony jest wolności myśli i słowa. Zawarł w nim autor krytykę ewentualnej dyktatury większości, jaka niejednokrotnie może być negatywnym skutkiem funkcjonowania systemów demokratycznych i właśnie w tym rozdziale znajdujemy ów słynny cytat, iż „gdyby cała ludzkość z wyjątkiem jednego człowieka sądziła to samo i tylko ten jeden człowiek był odmiennego zdania, ludzkość byłaby równie mało uprawniona do nakazania mu milczenia, co on, gdyby miał po temu władzę, do zamknięcia ust ludzkości” (s. 32). Mill broni w swoim eseju poglądów odmiennych, opinii oderwanych od powszechnych przekonań, upodobań i poglądów, staje na straży swobody wypowiedzi i sumienia, nawet w przypadku dziwactw, nowostek i odstępstw.

WPROWADZENIE

Nie można zrozumieć liberalizmu bez sięgnięcia do jego klasyków. Trudno wyobrazić sobie poznanie tej politycznej doktryny bez lektury tekstów tego, który zbudował jej fundamenty i przedstawił najważniejsze założenia, czyli Johna Locke’a. Spośród traktatów, których jest on autorem, najważniejsze z punktu widzenia refleksji politycznej są Dwa traktaty o rządzie i List o tolerancji. W tym numerze proponujemy fragment z Traktatów poświęcony własności (jest to piąty rozdział drugiego traktatu), którą wskazać trzeba jako jedną z najważniejszych zasad tego, co liberalizmem nazywamy.

W kontekście rozważań nad koncepcjami liberalnymi, niejednokrotnie pojawia się problem tego, czy powinniśmy na szczycie hierarchii wartości stawiać jednostkę czy raczej społeczeństwo i czy w wychowaniu młodych ludzi przedkładać powinniśmy kształtowanie cech egotycznych, jednostkowych czy raczej cech społecznych i wspólnotowych. John Stuart Mill w swoim eseju O wolności – jak na liberała przystało – broni jednostki i jej prawa do kierowania się w swoim życiu własnym dobrem i dążeniem do osobniczego szczęścia. Dopóki jednostka nie przekracza granicy, którą już wcześniej ustanowili John Locke i Adam Smith, czyli nie narusza sfery wolności drugiego człowieka, dopóty posiada ona całkowitą swobodą w rozporządzaniu własną osobą i własnym życiem. To przecież właśnie każdy człowiek – przekonuje nas autor O wolności – najlepiej orientuje się w tym, co jemu do życia, szczęście i indywidualnie rozumianego dobra jest najbardziej potrzebne. Skoro zaś sam wie, czego najbardziej potrzebuje i co maksymalizuje jego poczucie radości i przyjemności, dlaczego mielibyśmy narzucać mu swoje własne przekonania i rozwiązania, swoje własne rozumienie tego, co dobre i szczęśliwe. Liberałowie stają na straży własnego pomysłu na życie, stają na straży drogi, którą każdy człowiek wybrał sam, gdyż ją uznał za najlepszą. Liberałowie – i John Stuart Mill również – starają się ochronić człowieka przed despotyczną władzą, ale również przed totalizującymi proweniencjami niektórych społeczeństw i społeczności.

WPROWADZENIE

Zaprezentowany wycinek z Umowy społecznej Jeana-Jacquesa Rousseau pokazuje, jak kształtować się mogą oraz jak kształtowały się pod różnymi szerokościami geograficznymi i w różnych momentach dziejów relacje między władzą religijną a władzą państwową. Mamy zaprezentowane przypadki, kiedy władze te nie były nawet rozdzielane, oraz momenty dziejowe, kiedy między obu nimi wyrysowano bądź wyrysować próbowano wyraźną linię demarkacyjną. Liberałowie przyjęli jako rozwiązanie najlepsze i najbardziej bezpieczne dla wolności obywatelskich całkowite obu tych władz rozgraniczenie. Choć Rousseau nie był zwolennikiem takiego stanowiska i trudno określić go mianem liberała, to jednak w tym i innych fragmentach Umowy społecznej znaleźć możemy cały szereg argumentów, które liberałów skłaniały do przyjmowania założenia o konieczności separacji sfer sacrum i profanum.

WPROWADZENIE

Poniżej prezentujemy fragment Listu o tolerancji, jednego z najbardziej znanych i cenionych dzieł brytyjskiego filozofa liberalnego Johna Locke’a. Ten krótki i prostym językiem napisany esej filozoficzny składa się na zestaw najważniejszych dla myśli liberalnej traktatów, w których zarysowane zostały główne zasady doktryny. List o tolerancji jednakże stanowić powinien lekturę obowiązkową nie tylko dla badaczy i zwolenników myśli liberalnej, ale również dla badaczy całej kultury europejskiej. A to z racji faktu, iż dzieło Locke’a zapoczątkowało nowe rozumienie pojęcia tolerancji, zmieniło jego sens i znaczenie.