W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Trudno mi wierzyć w wielką ideę siostrzeństwa. W dowolnie liczną wspólnotę kobiet, jako wybraną wspólnotę losu, doświadczenia, dzia-łania. Jako grupę, w której wzajemne zobowiązania istnieją ze względu na płeć. A przecież najbliższe przyjaciółki nazywam właśnie Siostrami (może to fanaberia jedynaczki?), do których mogę bezpiecznie biec w sprawach najtrudniejszych, wcale nie po to by zostać bezkrytycznie utwierdzoną w każdym z pomysłów, ale dlatego, że mogę liczyć na wsparcie, zrozumienie, a gdy trzeba pomoc. To działa w obie strony. „Biegniemy” zatem do siebie z różnych krańców kraju, a nawet świata, niepomne stref czasowych i odległości, które wobec mocy łączących nas więzi nie mają najmniejszego znaczenia. Jesteśmy ze sobą i dla siebie. I choć łatwiej dogaduję się z mężczyznami, to owe wybrane Siostry mają dla mnie szczególną wartość. Trochę jak mały sabat, wiedźmy, co dzieląc się wiedzą i doświadczeniem wzbogacają siebie nawzajem i tworząca się wokół nich szerszą wspólnotę.

Czyli jednak można? Jesteśmy różne. Dokonujemy odmiennych wyborów. Decydujemy się na konkretne życiowe role, zarówno te definiowane przez naszą płeć, jak i te dostępne dla nas dzięki postępowi myślenia, rozwojowi cywilizacji, walce pokolenia naszych babek i prababek, odchodzeniu od stereotypów, przesądów, przedzałożeń czy najzwyklejszej głupoty. Uczymy się, rozwijamy, dokładamy kolejne cegiełki do budowy wielkich idei, a kiedy indziej do gigantycznych murów, jakie stawiamy nie tylko na granicach płci, ale także między sobą nawzajem. Wybieramy określone style życia, wartości, jakie będą nam przyświecać. Kochamy – właściwych i niewłaściwych, mądrze albo… wyjątkowo głupio. Wisimy na telefonach z przyjaciółkami i przyjaciółmi, rodzicami, dziećmi, partnerami każdorazowo dodając coś do swojego świata. Wartość, iskierkę radości, odrobinę smutku, drobną mądrość albo śmiech, który łaskocze w brzuchu niczym legendarne miłosne motylki. Realizujemy się w tak wielu miejscach i obszarach: w pracy, w przyjaźni, w łóżku czy w kuchni, w wybranym związku albo w samotności, która raz bywa koniecznością, a kiedy indziej świadomą decyzją.Oceniamy… siebie nawzajem (bo któraś jest lepszą lub gorszą kobietą, matką, przedstawicielką swojego zawodu, czy feministką). Oceniamy nie znając często motywów, historii, uwarunkowań czy konieczności. Ocena bywa naszą tarczą przed oceną, która „spada” na każdą z nas. Same siebie oceniamy czasem zbyt ostro. Nie zawsze dotrzymujemy siostrzanych paktów, wciąż dostrzegając wyłomy, które dla wielu stanowią zaprzeczenie tego, co określają mianem „kobiecej solidarności”. Bywa i tak. Stąd też okopujemy się na pozycjach, tkwimy w bliższych nam ideologicznych obozach, nieprzekładalności myśli i języków. I nie zawsze jest to złe, bowiem nawet przy dobrej woli czy otwartości umysłu, w każdej z nas tkwi to, czemu nie chcemy zaprzeczać.

Suniemy na szpilkach, w „cichobiegach”, mokasynach, kozaczkach, balerinkach albo trampkach. Przeciągając się o poranku otwieramy szafy, by ubrać kolejne odcienie identyfikacji, stylów, sposobów wyrażania siebie. Malujemy się lub nie. Przeczesujemy włosy palcami, puszczamy je luzem, spinamy w ciasny kok. Liczymy kalorie lub zbywamy je śmiechem. W lustrze ścigamy się z czasem, kiedy indziej mu odpuszczamy, a najlepiej jeśli uda nam się uśmiechnąć do samych siebie. Rano i wieczorem. Z poczuciem, że ta kobieta, która mieszka pod drugiej stronie srebrnej tafli, niezależnie od trudów dnia, zawsze może wziąć głęboki oddech, by powiedzieć „To był dobry dzień”, albo „Będzie lepiej”… I uwierzyć w to, samej sobie dając szansę na spokojny sen. Bo każda z nas jest wolna – od rzeczy złych, ale także do dokonywania codziennych małych i wielkich wyborów. Wolna również do ponoszenia ich konsekwencji.

Dziś feminizujemy. Czytamy opowieści niesamowitych kobiet. Myślimy same o sobie, o szerszej wspólnocie, o problemach. O tym, co dotyka kobiety. To im oddajemy głos, by powiedziały nam swoje historie, a przez to może otwarły każdą i każdego z Was na mniej oczywiste opowieści.

Koniec

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

PRZYPOMNIJ MI KOBIECOŚĆ

Z IWONĄ DEMKO ROZMAWIA MAGDALENA M.BARAN

Magdalena M. Baran: Określasz siebie jako „artystkę-waginistkę”.Powiedz mi skąd to się wzięło?

Iwona Demko: Uwielbiam neologizmy i zdarza mi się je tworzyć. „Artystka Waginistka” odnosi się do mojej fascynacji, która narodziła się 10 lat temu, po przeczytaniu książki Catherine Blackledge Wagina. Kobieca seksualność w historii kultury. Wtedy zaczęłam robić prace związane z tematem i kultem waginy, z tematyką innego postrzegania waginy, niż ten, do którego przywykliśmy w naszej kulturze. Jestem wyznawczynią kultu waginy, jako miejsca będącego dumą kobiety, a nie wstydem. Jako miejsca niezwykłej mocy, której my kobiety zupełnie obecnie nie doceniamy.

Mówisz „dumą kobiety, a nie jej wstydem”… Ale kiedy rozmawiamy o kobiecie, to o jaką kobietę tak właściwie Ci chodzi? Czy myślisz o rolach przypisanych naszej płci, o uwikłaniu w stereotypy, w jakich wciąż wychowuje się pokolenia, czy raczej o kobiecie świadomej siebie, swoich uzdolnień, pragnień, wartości, takiej, co wielowymiarowo odkrywa siebie?

Myślę o kobietach, które zadają sobie pytania, żyją refleksyjnie. Ja sama odbieram świat najpierw przyjmując bezrefleksyjnie daną rzecz, ale później przychodzi taki moment, że zaczynam się nad tym zastanawiać. Wchodzę w pewnego rodzaju mechaniczne działania, myślę stereotypowo, ale przychodzi chwila gdy zastanawiam się skąd to wynika i jak to wpływa na moje życie czy mi to odpowiada czy nie. Tak samo było w wypadku waginy. Najpierw zaczęłam się zastanawiać dlaczego ten temat jest dla ludzi tak ekscytujący, dlaczego się przy nim czerwienią. Gdy 10 lat temu zaczynałam swój projekt czerwienili się niemal wszyscy. Zastanawiali się po co w ogóle poruszać taki temat.

Też się czerwieniłaś?

Miałam dyskomfort w wypowiadaniu na głos słowa „wagina” w towarzystwie. Byłam skrępowana. Zastanawiałam się z czym to jest związane. Dlaczego tak się dzieje? Z czego to wynika? Zauważyłam wtedy, że mężczyźni mają większą otwartość na cielesność, a kobiety mniejszą. Wiedziałam też, że jest kult fallusa, bo o tym wszyscy wiedzą, i zastanawiałam się co z kultem waginy.

Wracamy de facto do kolejnego stereotypu. Kobieta może być grzeszna albo święta. W owej „świętości” od małego uczona jest wstydu. Takie proste zdarzenie, gdy na podwórku mały chłopiec chce pobiec do toalety. W tym momencie, bez żadnych oporów uczy się go, że może rozpiąć rozporek i iść pod dowolne drzewo. Z dziewczynką biegnie się za krzaczki, do domu, dziewczynce mówi się, że nie wolno, że to brzydkie, że to wstyd. W późniejszym życiu kobiety są obciążone tym wstydem, mają całą masę zahamowań. Pytanie czy w ostatnich latach sytuacja uległa zmianie?

Bardzo dużo się zmienia. 10 lat temu, gdy moje prace pojawiały się na wystawach, reakcje były zróżnicowane w zależności od płci. Mężczyźni patrząc na nie, promieniście się uśmiechali i w tym uśmiechu widać było dwuznaczność. Większość z nich myślała, że wreszcie spotkali nimfomankę, która o tym otwarcie mówi, przyznaje się do tego. Cieszyli się. Kobiety udawały, że w ogóle nie zauważają tych prac, czyli omijały je wzrokiem, tak żeby się z nimi nie skonfrontować…

Bo to oznaczałoby konfrontacje z samą sobą, konieczność otwarcia, przemyślenia.

Dokładnie tak, ale również zwrócenia uwagi na to, że ten wstyd, który się nam wpaja od najmłodszych lat, od momentu kiedy jeszcze nie mamy świadomości, nie mamy własnych refleksji, jest stałym elementem przyjmowanych przez nas treści, które zostają wdrukowane. Jednak ta „niewidoczność” waginy nie pozostaje bez konsekwencji, przechodzi do naszej nieświadomości i stamtąd wpływa na całe życie. Wstyd wydaje nam się naturalny (i właściwy), podczas gdy tak naprawdę dziedziczymy go wraz z kulturą miejsca, gdzie żyjemy, dorastamy. Jeśli ktoś nam wciska do głowy od samego porządku, że „to” trzeba chować, nie należy nikomu pokazywać, że należy się z tym ukrywać, że „to” jest brzydkie, to w efekcie odwraca się od „tego” wzrok. Udaje się, że się nie widzi …

Kiedy następuje moment zmiany? Taki, gdy mężczyźni już nie stają przed pracami i nie patrzą tylko z tym dwuznacznym uśmieszkiem? Gdy kobiety przestają uciekać od tematu?

Wydaje mi się, że zmiana nastąpiła raczej u kobiet. Coraz więcej mówi się o kobiecej cielesności, seksualności. Pojawiają się książki, dziewczyny zakładają portale internetowe. Tego jest bardzo dużo, a 10 lat temu, było naprawdę niewiele. Gdy wówczas jechałam na „Dni Cipki” to poznawałam tam wszystkie dziewczyny, które w Polsce zajmowały się tym tematem, czy od strony artystycznej, czy dziennikarskiej, czy innej. Wszystkie się znałyśmy, tak było nas mało. Teraz wygląda to zdecydowanie inaczej – coraz więcej o waginie pojawia się i w sztuce i na portalach internetowych, w prasie, w literaturze, dziewczyny coraz częściej podejmują ten temat, coraz więcej wiedzą. To nowe pokolenie już inaczej patrzy i nie jest takie wstydliwe. Zaczyna rozmawiać coraz bardziej naturalnie. To nie zmieniło się nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Początkowo była to niewielka grupa dziewczyn. Potem one zarażały tematem inne. Tym sposobem opowieść zatacza coraz szersze kręgi.

W tym wszystkim myślimy inaczej o naszej seksualności, prawda? Ale też jeden temat pociąga za sobą kolejny, poniekąd bliski. W Twojej twórczości jest też projekt związany z prostytucją. Mówiąc o nim twierdzisz, że prostytucja dotyczy każdej kobiety, bo jest wynikiem podziału na kobiety porządne i rozpustne. Innymi słowy święte i grzeszne. Jak jest dzisiaj z tym podziałem? Czy faktycznie musimy tak o sobie myśleć?

Ten drugi temat, czyli prostytucja wynikała w dużej części z moich zainteresowań kultem waginy. Najpierw dowiedziałem się, że przez naszych przodków wagina była traktowana zupełnie inaczej, później zastanawiałam się, jak to się stało, że mamy coś takiego jak obecnie funkcjonująca prostytucja, dlaczego to się aż tak zmieniło? Jak to się stało, że z prostytucji świątynnej dotarliśmy do tej, która funkcjonuje teraz? Aby to zrozumieć należy całkowicie zmienić sposób myślenia, na temat cielesności, seksualności, kobiety generalnie… Bazując na naszym stosunku do prostytucji trudno sobie wyobrazić, że kiedyś miała ona miej-

sce w miejscach świętych...

Niegdyś prostytucja należała, de facto do sfery sacrum, to nie była domena profanum, nie miała też tego charakteru wykorzystania.

Tak, od tego czasu bardzo dużo się zmieniło, ale ciągle zapominamy, że to nie tylko 5000 lat zmian, ale zdecydowanie więcej. Od 5000 lat to już jest źle… Zauważyłam, że jak mówię, że ludzie kiedyś nie wiedzieli, że do spłodzenia jest potrzebny mężczyzna, przecierają oczy ze zdziwienia. A przecież przez wieki tego nie łączono. Fakt, że dziecko wychodzi z łona kobiety, czynił ją twórczynią nowego życia, czy wręcz jego kreatorką. Dziecko wychodziło na świat przez „bramę”, czyli przez waginę i dlatego należało to miejsce czcić. Była więc magiczna wagina, magiczna kobieta, która była w stanie dać życie. To musiało wpływać na pozycję społeczną, religijną, polityczną kobiety, a także wpływało na sposób myślenia o waginie.

I teraz wyobraźmy sobie, że nasza wagina jest miejscem kultu, bo tamtędy przychodzą wszyscy ludzie na świecie, że to jest po prostu część ciała, która jest pożądana i fantastyczna. Dlatego pierwsze mitologie wiązały kreację z dziełem kobiety. Momentem, który wpłynął na naszą niekorzyść było uświadomienie sobie, że mężczyzna bierze udział w akcie prokreacji. To otwarło drogę do tego by z pozycji siły, ograniczyć seksualność kobiet. Poligamie zamieniono na monogamię, wprowadzono dalsze ograniczenia. Zaczęto również uwypuklać już nie szacunek dla waginy, ale jej „negatywne”, aspekty. To, co dotąd było szanowane zepchnięto do sfery profanum, uczynione nieczystym, aby w ten sposób odebrać kobiecie jej znaczenie. Wszystkie rzeczy związane z seksualnością, z życiem seksualnym, cielesnością stały się nieczyste, brzydkie, grzeszne.

Ale dziś przestajemy już w to wierzyć. Nasz świat, również ten seksualny, jest coraz mniej pruderyjny, poblokowany. Kobieta to już nie tylko dziewica, matka, starucha. Mamy cały wachlarz ról. A ty szyjesz bardzo dekoracyjną, strojną waginę…

Bo chcę przede wszystkim spowodować, abyśmy przyjaźniej zaczęły patrzeć na tę część ciała kobiecego. Abyśmy doceniły moc waginy, o której dawno zapomnieliśmy. Wyobraź sobie, ile czasu musiało upłynąć od momentu kiedy wagina była czczona i szanowana. Jak bardzo musiała się od tego czasu zmienić sytuacja kobiety, która w czasach kultu waginy czczona była jako kreatorka świata. Pierwsze mitologie opowiadają o boginiach, które tworzyły świat. W kolejnych mitologiach bogini władała z bogiem, aby w końcu na szczycie hierarchii stanął sam bóg mężczyzna. Jak strasznie dużo musieliśmy przejść, jak bardzo w tym czasie musiało zmienić się nasze myślenie i nasz stosunek do traktowania kobiety, aby z roli kreatorki kobieta została ograniczona do roli matki syna boga? Wykluczona poza trójcę świętą.

Jasne. Ale chociażby w Starym Testamencie masz silną kobietę, Judytę. Również Mądrość ma wymiar kobiecy. W Księdze Przysłów czytasz: „Gdy niebo umacniał, z Nim byłam (…) Ja byłam przy Nim mistrzynią, rozkoszą Jego dzień po dniu”. Niewiele tego, ale pojawia się pierwiastek żeński.

To są takie popłuczyny, marne resztki z wczesnej władzy kobiet. W starożytnej Grecji są bogowie i boginie. Jednak kobieta w życiu społecznym nie miała już znaczenia (jej prawa były takie jak niewolnika). Atena wyskakuje z głowy Zeusa, który wcześniej połknął Metydę przyszłą matkę Ateny. Atena rodzi się więc nie z kobiecego łona, ale z głowy mężczyzny, miejsca, które jest symbolem rozumu. W mitologii chrześcijańskiej nie ma już bogini, a kobieta pochodzi z męskiego żebra. W tych wszystkich opisach, jeśli pojawia się kobieta, to funkcjonuje na bardzo ograniczonych zasadach. Ma swoją ściśle określoną rolę, która nie należy do ról głównych.

A seksualność kobiet staje się coraz bardziej kastrowana, tabooizowana. Odcinano nas od cielesności, twierdząc, że jest to siedlisko pokus i grzechu. Dzielono człowieka na szlachetny duch i rozum i nieczyste ciało. W ten sposób straciliśmy kontakt z naszym ciałem. Straciliśmy integralność ducha i ciała. Jakby ktoś chciał nas odciąć od pasa w dół.

I odcina się nadal… Trwa to bardzo długi czas i teraz wyobraźmy sobie życie seksualne takiej kobiety…

Dokładnie tak. Tej współczesnej, nad którą wiekami pracowano, z pokolenia na pokolenie, aby tak źle myślała o sobie i o swojej seksualności. Teraz wyobraź sobie jej życie seksualne i życie seksualne ludzi generalnie… przecież to jest dramat!

Najpierw wchodzimy w schemat świętej albo ladacznicy, a później zaprzeczamy seksualności i nie wychowujemy do niej. Przez to odcięcie, o którym mówisz, rozdwojenie, robi się coraz bardziej dramatyczne. I widoczne.

Wcześniej ceniono kobietę i jej umiejętność wydawania potomstwa na świat. Ceniono związek z naturą, życie zgodne z cyklem przyrody. Aby docenić mężczyznę, zaczęto zwracać uwagę na inny czynnik kreacji, na rozum. Przesunięto punkt ciężkości z ciała na rozum. Umiejscawiając obydwa aspekty na dwóch skrajnościach. Oderwano rozum od ciała i obdarzono go olbrzymią wartością. Jednocześnie rozum przypisano jako cechę charakterystyczną mężczyzny. Kobiecie przypisano emocjonalność, której nie obdarzono pozytywną wartością. Kojarzono ją raczej z impulsywnością i nieracjonalnością.

Kiedy udział mężczyzny w poczęciu nie był znany, nie było monogamii. Kobiety i mężczyźni mieli wielu partnerów, a ojciec dziecka nie był znany. W momencie kiedy poznano rolę mężczyzny w poczęciu, zaczęto ograniczać swobodny dostęp kobiet do wielu mężczyzn, ponieważ to utrudniało ustalenie ojcostwa. Ojcostwo było potrzebne, aby można było dziedziczyć w linii męskiej. Wprowadzono monogamię i coraz większe restrykcje wobec seksualności kobiet. W rezultacie końcowym kobieta miała mieć jednego mężczyznę w swoim życiu, a do tego czasu miała być dziewicą. Jednak, aby seksualność mężczyzn nie stała się również ograniczona, trzeba było podzielić kobiety, na święte i grzesznice. Czyli te, które miały być cnotliwe i wierne swym mężom i te które mogły sypiać z wieloma. Jednak, aby zbyt wiele kobiet nie wolało tej drugiej opcji, kobiety, które nie musiały być wierne, pozbawiono jednocześnie szacunku. Napuszczając w ten sposób jedne kobiety na drugie.

Pytanie dlaczego same sobie to robimy? Czemu „dziwką” drugą kobietę nazwie prędzej inna kobieta, niż mężczyzna?

Jedne miały siedzieć w domu zamknięte i mieć szacunek, ale jednocześnie nie mieć możliwości samostanowienia. Drugie mogły mieć wolność seksualną, ale płaciły za to utratą szacunku i ostracyzmem społecznym. Ani jedna sytuacja, ani druga nie była godna do pozazdroszczenia. Jednak jedne zazdrościły wolności, a drugie szacunku. To powodowało, że obie ze stron miały powód do wzajemnej nienawiści.

Czyli same to sobie robimy?

Ta sytuacja trwa cały czas. I będzie trwała dopóki same się będziemy na siebie napuszczać, nakręcać, a mogłybyśmy się „zsiostrzenić” w naszym wspólnym interesie… I wszystkie mogłybyśmy na tym zyskać. Jestem przekonana, że z czasem prostytucja przestała by istnieć.

Co jest z tym siostrzeństwem? Wciąż trudno jest mi w nie uwierzyć. Bardzo dużo o nim mówimy, a później przychodzi moment, gdy na mówieniu właśnie poprzestajemy. Opowiadamy o siostrzeństwie, prawach kobiet, dyskryminacji w zakładach pracy, mobbingu, a gdy przychodzi konkretna sytuacja, to cała masa kobiet odwraca oczy i zdaje się nie dostrzegać realnego problemu. W takich bardzo prostych przyziemnych sprawach ono się nie realizuje, przecież tak naprawdę by mogło...

Bo ciągle nie mamy wypracowanego innego modelu współpracy, funkcjonowania społecznego. Mamy za to świetnie opanowane patriarchalne modele stereotypowe, polegające na konkurowaniu, krytykowaniu.

Mamy stereotypy, albo mamy konkurencję…

Mamy też ciągle problem z tym, jak pogodzić życie rodzinne z zawodowym, żeby nie rezygnować ani z jednego, ani z drugiego. Poza tym przestrzeń publiczna jest dla nas kobiet dostępna stosunkowo od niedawna, dlatego kiedy znajdujemy się w nowej przestrzeni przejmujemy zachowania tych, którzy tu od dawna funkcjonują. Zaczynamy naśladować mężczyzn.

Ale w tych innych przestrzeniach jest nas już coraz więcej.

Jak zaczynasz wchodzić w środowisko, które jest zdominowane przez inne osoby, to pierwsze co robisz, podporządkowujesz się do zasad, które tam działają, to naturalny odruch, bo czujesz się w mniejszości. Najpierw chcesz się wtopić w otoczenie, a potem zapominasz, o tym, co było kiedyś dla ciebie ważne.

Jeśli się nie podporządkujesz, to zawsze jesteś outsiderką, prawda? Mnie to akurat pasuje, ale wiele osób ma potrzebę uznania.

Dokładnie! Niewiele osób radzi sobie z tym, żeby wejść w nowe środowisko, przyjrzeć się temu nowemu środowisku, spojrzeć krytycznie, wyciągnąć wnioski, a potem kiedy już jesteśmy oswojeni starać się udoskonalać nowe miejsce przez własne doświadczenia. Kiedy już trochę pobędziemy w nowym środowisku i w tym czasie nie zapomnimy o dawnych wartościach, to wtedy, jeśli jeszcze mamy siłę – możemy spróbować wprowadzać swoje rzeczy. To może być dobra strategia, ponieważ dajesz się poznać, zostajesz w jakiś sposób zaakceptowana, i wtedy na przykład proponujesz jakąś zmianę. Problem w tym, że często niejako „po drodze” zapominamy o dawnym życiu. Kiedy mocno się zwiążemy ze środowiskiem, które funkcjonuje na innych zasadach. Nie myślimy o tym, że wszystko mogłoby funkcjonować inaczej. Po naszemu. Często też wypieramy się tego, co nie pasuje do nowego środowiska. Wiele kobiet odrzuca w sobie cechy, które są łączone z kobiecością, aby w ten sposób nie stawiać się na niższej pozycji.

Innymi słowy nie pozostawiamy sobie zbyt dużego wyboru: albo się dostosowujesz, albo szukasz strategii pozostania sobą… To potwornie wypalające, nie sądzisz?

Większość kobiet nie wypracowuje sobie strategii pozostania sobą, tylko skupia całą energię żeby dopasować się do reszty…

To z kolei nas zakłamuje, powoduje, że się przebieramy za kogoś innego… za nie do końca określony byt, który, co mnie osobiście przeraża, często odziera z kobiecości. Wiem, że to się pomału zmienia, ale mieliśmy okres korporacyjnej nijakości, albo niemal upodabniania się do płci przeciwnej.

Czasami my, kobiety staramy się być takie, jak nasze wyobrażenie o mężczyznach. Wiele z nas lubi również mówić o sobie w formie męskiej, np. określając swój zawód. Wydaje się, że wtedy to samo stanowisko ma większy prestiż.

Jest jeszcze forma bezosobowa, jakaś „trzecia płeć” …

Tak powstała „kobieta akademicka”, która musiała wyrzec się wszystkiego, co stereotypowo związane jest z kobiecością. Musiała zapomnieć o pozytywnych wartościach emocjonalności, czy intuicji i wszystko postawić na rozum nie szukając balansu pomiędzy tymi sferami. Kiedy po 8 latach od ukończenia Akademii wygrałam konkurs na stanowisko asystentki, miałam świadomość tego mechanizmu. Dlatego postanowiłam ubierać się w krótkie spódnice, szpilki czy malować paznokcie. Wszystko w kolorze różowym. Moja kobiecość była celowo przerysowana. Chciałam wykorzystując moją pozycję na akademii przewartościować stereotypowe myślenie dotyczące kobiecości. Pokazać, że mój wygląd nie musi wykluczać mojego profesjonalizmu. Jak się nad tym zastanowimy, to wiemy, że w gruncie rzeczy to bardzo duże uproszczenie w myśleniu.

Potrzeba było dużo czasu, żeby mi się to udało. Problem z kolorem różowym nie tylko działał w środowisku akademickim. Nie tylko mężczyźni postrzegali to jako symbol infantylności. Kiedy pojawiałam się ubrana na różowo w kręgach feministycznych, też nie było to dobrze postrzegane, bo dokładne spełniałam schemat patriarchalny. Jednak wiele zależy od kontekstu miejsca, w którym się funkcjonuje. Gdybym pracowała w korporacji mój wygląd nie działały tak samo jak w środowisku akademickim. Nie ma działania uniwersalnego, jednego przepisu, który wszędzie się sprawdzi.

Dla mnie feminizm to możliwość wyboru i decydowania o sobie. Jednak nasze decyzje mogą się różnić. Jeśli nie mogę ubierać się na różowo czy to na akademii, czy na spotkaniu feministycznym, to jest to dla mnie takie samo ograniczenie wolności. Jednak jednocześnie nie chcę powiedzieć, że wszystkie mamy się tak ubierać.

Na krakowskiej ASP trwa właśnie Rok Kobiet. Przy tej okazji poprosiłaś wszystkie pracujące tu kobiety, żeby napisały swoje życiorysy. Skąd taki pomysł?

Jak każda socjalizowana kobieta uważałam, że mój życiorys nie jest ważny, że nie jest istotne, to co się w nim wydarzyło, a już na pewno nie warto tego spisywać. Długo żyłam właśnie z takim poczuciem. Ale to uległo zmianie, gdy zaczęłam szukać pierwszej studentki studiującej u nas na akademii Zofii Baltarowicz-Dzielińskiej. Pierwszą rzeczą, na jaką natrafiłam, był jej życiorys. Znalazłam go w jednym miejscu, później w kolejnym, i jeszcze jednym. Najpierw zdziwiło mnie, że ona wszędzie zostawiała te życiorysy. Było to niepojęte. Początkowo myślałam, że była bardzo zadufana w sobie, ale później okazał się, że każdy życiorys wiązał się z jakimś celem. A to chciała uzyskać wsparcie finansowe, albo potrzebowała go do jakiejś nagrody. Była pierwszą kobietą studiującą na ASP, nie była szczególnie doceniana przez otoczenie, ale widać, że miała wewnętrzne przekonanie o istotności faktu, że była pierwszą studentką. Gdyby nie zostawiała tych życiorysów, gdzie się tylko dało, to dziś pozostałaby pewnie zapomniana, a ja nie trafiłabym na nią 100 lat później.

Popatrz na nas. My, współczesne kobiety zupełnie inaczej dbamy o swoje opowieści, życiorysy, historie. Mamy media społecznościowe, które jakoś je dla nas przechowują, ale jednocześnie uchwytują tylko pewien aspekt naszego życia, na dodatek wybrany przez nas. Tymczasem życiorys, o którym mówisz, ale i te, o które prosisz dziś inne kobiety, to życiorys kompletny.

Wydaje się, że nie do końca dbamy o nasze własne historie. I dokładnie to poczucie, które miałam zanim zajęłam się Zofią, które mówiło mi: „A co w tym ciekawego?”, „Co w tym ważnego?”, „Co w tym przełomowego?” zupełnie się zmieniło. Zobaczyłam jak istotne są nasze osobiste historie, jak bardzo wpisują się one w tworzenie kobiecej narracji. Jak ważne jest to, żeby się dzielić tymi historiami, ponieważ te opowieści mimo tego, że są bardzo osobiste, wynikają z określonych warunków społecznych. Pracując nad Zofią długo się nad tym zastanawiałam, i moim pierwszym pomysłem było dołączenie do książki o niej mojego własnego życiorysu. Nie biogramu, jak w katalogu, na kilka zdań, ale szerszej opowieści, aby spleść historie dwóch kobiet. Czytając jej życiorysy odnalazłam obraz silnej kobiety, która wiedziała czego chce, potrafiła pokonać przeciwności, czyli niechęć swojej matki do edukacji oraz zakaz obowiązujący w Akademii. Taka sztandarowa bohaterka. Ale później trafiłam na jej obszerną autobiografię, w której zwróciła uwagę na wiele szczegółów, na emocje jakie jej towarzyszyły, na kolejne fakty nie opisane w życiorysach. I przez chwilę moja bohaterka wydawała mi się niemal zwyczajna, zaczęła spadać z piedestału, już wcale nie wydawała się aż taka silna… Na początku byłam tym rozczarowana, ale później uświadomiłam sobie, jak bardzo mnie to do niej zbliża.

Nagle Twoja bohaterka stała się po prostu ludzka? I wcale nie taka odległa od rozterek, emocji czy trudności, jakie przeżywają dzisiejsze kobiety?

No dokładnie! Bo wiadomo, że my siebie postrzegamy przez całą masę tych emocji, ale jednocześnie właśnie tych emocji i motywacji nie znamy u drugiej osoby. Widzimy tylko pewne działania i ich rezultaty. Właśnie dlatego chodziło mi o stworzenie takiego własnego życiorysu, żeby nie było widać tylko efektów, ale by można było dostrzec jak do pewnych rzeczy doszło. Pokazać to zaplecze, pokazać, że niekoniecznie to tak wygląda po drodze, jak wychodzi na końcu. Pomyślałam w prawdzie, że to szczyt bezczelności wkładać swój życiorys do książki o kimś innym. Ale zależało mi na tym, by połączyć oba życiorysy. Po rozdziale „Mój życiorys” jest rozdział „Twój życiorys” z pustymi kartkami do uzupełnienia. Tak aby czytelniczka mogła wpisać do książki swój życiorys.

Ale na tym nie koniec, prawda?

Dokładnie. Potem narodził narodził się pomysł zbierania życiorysów w ramach Roku Kobiet życiorysów ASP. Pomyślałam, że podobne doświadczenie dzielą różne kobiety i może dobrze by było, by świadomie przeszły drogę podobną do mojej. Żeby dzieliły się swoim życiem, nawet w jego najbanalniejszych aspektach. Czytając jej autobiografię uświadomiłam sobie, że to nie ważne, czy ona była wielką rzeźbiarką, istotny był jej życiorys i to że, wykazała się wytrwałością w dążeniu do celu. Każda z nas funkcjonując w społeczeństwie, boryka się z całą masą problemów. Często są to rzeczy niezwykle intymne, osobiste, bolesne czy wstydliwe. Dobrze jest wiedzieć, że nie tylko nam jest trudno.

Ostatecznie książka o Zofii kończy się symbolicznie stronami pustymi, na których każda kobieta może zapisać swój życiorys. Mam oczywiście świadomość, że nie każda kobieta przeszła ten proces, który ja miałam z Zofią. Wiem również, że nie jest to prosty proces. Trzeba przekonać się do wielu rzeczy, a dopiero potem wszystko spisać. Ja wiem, że to jest trudne… ale wiem jednocześnie, że jest to ważne. Rok Kobiet dopiero się zaczął i ciągle wierzę, że jestem w stanie przekonać do tego inne kobiety.

Wierzę, że jesteście, a może nawet jesteśmy, myśląc już znacznie szerzej, w stanie to zrobić! I może wszystkie powinnyśmy zacząć pisać… Nie tylko dla siebie.

Opracował Marcin Łubiński

IWONA DEMKO

Artystka – waginistka. Dziewczyna z Bieszczad. Urodzona w 66. rocznicę odnalezienia Wenus z Willendorfu. Skończyła Wydział Rzeźby na ASP w Krakowie. Pracuje na macierzystej uczelni z tytułem doktory habilitowanej. Buntowniczka z urodzenia. Wegetarianka od ponad dwudziestu lat. Jedno dziecko, syn Claudel. Nigdy nie wyszła za mąż. Wierząca – gorąco wierzy w feminizm i waginatyzm – religię, którą sama stworzyła.

DR MAGDALENA M. BARAN

Filozof i historyk idei. Z-ca redaktora naczelnego Liberté!.

Koniec

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

REŻYSERKA. CO TO TAKIEGO?

Z JAGODĄ SZELC ROZMAWIA ALICJA MYŚLIWIEC

Polskie kino doczekało się swojej wiedźmy. Kobiety, która wie… I na ołtarzu wiedzy składa oczekiwania odbiorcze, dobre rady, przywiązanie do gatunków. Jagoda Szelc słucha siebie. Wydobywa głos prawdy, który wyzwala i oczyszcza. Rytualnie zapisuje go na taśmie filmowej. Skutki uboczne? Nagrody na festiwalach, docenienie przez branżę i krytyków. I to co najważniejsze. Przypomnienie, że kino daje do myślenia i stawia pytania. Znalezienie odpowiedzi to już prywatna sprawa każdego z nas.

Alicja Myśliwiec: Postanowiłam zacząć naszą rozmowę od słowa „Teraz!”

Jagoda Szelc: To wspaniale. Uwielbiam to słowo.

Dlaczego wchodząc na plan, wybierasz słowo „Teraz” a nie „Akcja!”?

„Akcja!” jest komendą. A ja nie lubię reżyserować przez komendy. W słowie „Teraz” jest zaklęcie, a zaklęcia mają swoją moc. Pracuję za pomocą słów. Wszyscy żyjemy we wewnątrz języka. Słowo „Teraz” jest wspaniałe, bo konstytuuje dany moment, a nie przywołuje do akcji. Nie oczekuje efektu. Przypomina, że to „ten” moment jest ważny.

A gdzie „Kamera! Akcja”?

Pojawia się. Używamy go dla statystów. To co ma zostać święte, powinno jednak zostać nazwane słowem „Teraz”.

A gdzie jest miejsce dla słowa reżyserka?

To słowo ma problem. W języku polskim, niestety, zawody żeńskie tworzone są od zdrobnień męskich, czyli idąc dalej za językiem i semantyką – reżyserka określała pomieszczenie, gdzie siedzi reżyser, poza tym to zdrobnienie, które zakłada pomniejszenie. Są też słowa reżyserzyca, reżysamica…

Jaki napis miałaś na krześle na planie?

Na słuchawkach miałam „reżysera. I to jest ok. To mi odpowiada. Ludzie też mówią do mnie reżyserka i to nie problem, reżysamica, też jest w porządku. Profesor Bralczyk powiedział, że to kojarzy mu się z wampirzycą i to niedobrze. Pomyślałam, że to wspaniale! W końcu jesteśmy krwiopijcami. Ten zawód i talent polega na tym, że kradniesz innym talent.

Na planie często mówię funkcjami. Zwłaszcza w momentach, kiedy mamy do podjęcia ważne decyzje. Mówię wtedy szefowa pionu, nie Asia, Basia, Kasia. Lubię konstytuować ludzi w ich funkcjach. Tu nie chodzi o dystans, ale o odpowiedzialność.

Używasz też słowa zespół, a nie przykładowo ekipa?

Ponieważ ekipa ma moim zdaniem mafijne konotacje. A zespół tworzy. Jeśli konsekwentnie nazywasz ludzi zespołem, zaczynają nim być. Jeśli kogoś wyłączysz, układ siada. W Polsce przyjęło się myśleć o sposobie konstruowania grupy na planach filmowych w sposób piramidalny – jako reżyser, najważniejsza osoba jesteś na górze…

A reszta patrzy na Ciebie z dołu i zależy od Ciebie…

W rzeczywistości to system falangowy, czyli jesteś w centrum i od Ciebie odchodzą kolejne falangi. Ostatnią jest produkcja, która zamyka kształt filmu. Ale czy któryś z elementów jest mniej ważny? Nie! Wszystko jest horyzontalne. Czytam wiele o psychodynamice grup. Prowadzenie ludzi czyli zespołu wpływa na pracę artystyczną

Jak w takim razie zawiązujesz zespół, będąc już na planie?

Okadzam im głowy, gardła i serca. Robię spotkanie z wszystkimi. Chcę, żeby popatrzyli sobie w oczy i zrozumieli, że są dla siebie ważni. Mówię, że wszyscy – ja też – popełnimy błędy i to jest ok. Ludzie nie mogą bać się pracować i proponować. Jedyna rzecz, która może nie być ok, to sposób, w jaki będziemy próbowali ukrywać swoje błędy. Mówię też: bądźcie życzliwi, dziękujcie sobie, nie wchodźcie sobie w kompetencje.

A jak wygląda rozwiązanie zespołu, który mimo zbliżającego się końca zdjęć, nie chce się rozstawać? Mam poczucie, że pojawiają się mocno opresyjne mechanizmy.

Absolutnie tak jest. Nauka o psychodynamice grupy mówi,że jeśli praca wyszła, ludzie się ze sobą związali. A tak jest na planie. Po 5 tygodniach schodzisz z planu i czujesz, że znasz ich 10 lat. Pojawia się więc lęk. Ludzie atakują lidera lub siebie nawzajem. Zaczyna się warczenie. Po to jest wymyślona ceremonia – rap-party – przesuwasz koniec zdjęć poza koniec zdjęciowy.

I kolejny rytuał?

Też ich okadzam. Dziękuję za pracę. Rozwiązuję grupę mówiąc, że to koniec, że idą w swoje strony.

Rozwiązujesz zespół i wypuszczasz film, który się rozpada. Dlaczego?

Nie ma takiej rzeczy, która się nie rozpada. To jest tak, jak z tureckimi dywanami. Były tak robione, że każdy węzeł precyzyjnie wiązano, a ostatni był wiązany na odwrót, po to żeby nie stworzyć czegoś, co jest boskie. Filmy się rozpadają, bo wszystko się rozpada. Mam też poczucie, że to jest OK, że moje filmy kiedyś zostaną zapomniane. Nie mam aspiracji, żeby coś po sobie zostawić.

Ale dlaczego nie chcesz pomnika trwalszego niż ze spiżu?

Bo to zaspokojenie potrzeb ego. Wolę, aby na końcu każdy wziął odpowiedzialność za to, co zobaczył. Jeśli ma wrażenie, że wychodzi z komplementarnym systemem wartości, który dał mu reżyser, to co tak naprawdę zdobył podczas oglądania? Nic. Sztuka ma przypominać, że jesteśmy wolni, bo się z tą wolnością rodzimy. Nikt nie da nam gotowych odpowiedzi. Kino urodziło się z odium sztuki popularnej i pornografii, ale jest też inny rodzaj kina, w którym autor nie jest odpowiedzialny za widza. Widz ma swoją autonomię. W tej konfiguracji czegoś takiego jak widownia po prostu nie ma.

Dlatego mówisz, że filmów nie robi się dla widzów?

Uważam, że to byłoby potwornie aroganckie. Po pierwsze sprowadzanie ludzi do jednej masy jest niesprawiedliwe. To też wychodzenie z założenia, że ja jestem w stanie czegoś Tobie dostarczyć.

Pytanie, czy ktoś jest w stanie nas czegoś nauczyć czy uczymy się sami?

Byłoby to absolutnie nieuczciwe zakładać, że jestem w stanie uczyć kogokolwiek. Mogę sprawiedliwie przeprowadzić pewien temat przez siebie. Tyle.

Dlaczego branża filmowa jest tak arogancka?

To choroba cywilizacyjna. Ma ją każda epoka. Każda branża. Kiedyś to była gruźlica, polio…

Dzisiaj to narcyzm.

XXI wiek to zaburzenia z klastra B. Popatrz na prezydenta Stanów Zjednoczonych, na naszych polityków. To wynika też z wielkich deficytów. Tak to sobie wykoncypowałam, że ludzie oczekują, że inni powiedzą im, jak tak naprawdę jest. Potem czują się zawiedzeni. To pozycja bardzo dziecięca. Nie bierzemy odpowiedzialności za to, że obserwujemy rzeczywistość i wyciągamy z niej wnioski, tylko polegamy na opiniach innych. Dlatego sztuka – zwłaszcza teraz – ma taką moc. Nie musi mówić ludziom, na co mają uważać. Może jednak przypominać, że są odpowiedzialni, mają obserwować i wyciągać wnioski. Trochę porzuciliśmy ten mechanizm.

Traktujemy rzeczywistość, jak plik do odczytu, nie do edycji.

I to można znaleźć wszędzie. Niesamowite, jak szybko decydujemy się na oddawanie naszej wolności. Obserwujemy to każdego dnia, na każdym kroku. Płacimy wysoką cenę.

A jaką cenę płacisz za robienie swoich filmów?

Nigdy ich nie obejrzę. Jestem w stanie je zrobić. Jedyne co rozumiem przez słowo kariera to praktykowanie robienia filmów, czyli szansa na samorozwój w bardzo krótkim czasie. Tak definiuje karierę. Filmy konfrontują Cię ze wszystkimi Twoimi deficytami w bardzo krótkim czasie. To legia cudzoziemska. Nie ma zmiłuj się. Jeśli masz problemy z asertywnością, nie jesteś w stanie – jak Nikodem Dyzma – tego ukryć. To i tak wywali Ci w twarz.

Jaki największy lęk odbezpieczyło w tobie kino?

Że będę się bać, że kiedyś mogę zacząć się bać i kalkulować. Wydaje mi się, że tak bardzo kocham być na planie, że sam ten fakt spowodował, że zaczęłam się bać, że pewnego dnia będę szukała powodu, żeby się tam znaleźć. Zapomnę o tym, co chce tam zrobić. Będę myślała tylko o tym, żeby tam być. To jest jedyny lęk, który mam na teraz.

W naszych wcześniejszych rozmowach często używałaś metafory samochodu wiszącego nad przepaścią i siedzącego w środku człowieka, któremu wydaje się, że cały czas prowadzi auto. Skoro wiesz, że ono wisi. Wiesz, że nie jedziesz. Jesteś w środku. Co konkretnie robisz wewnątrz?

Decydujesz. Albo jesteś w stanie wyparcia i obserwujesz siebie jako osoba, która cały czas wierzy, że będzie jeszcze prowadzić ten samochód. Możesz też przesiąść się na tylne siedzenie…

Jaką decyzję Ty podejmujesz?

Bardzo często miotam się między jedną, a drugą możliwością. Wydaje mi się, że siedzę na tylnym siedzeniu, odwracam się i orientuję się, że jestem z przodu.

Weryfikujesz sama siebie?

Tak. Szkoły i systemy uczą nas, że cały czas mamy prowadzić samochód. Mój przyjaciel z Bieszczad opowiedział mi kiedyś historię, że jak miał 18 lat polonistka zarzuciła mu brak ambicji. Poszedł na łąkę i martwił się, po czym nagle ogarnęło go szczęście…

Zrozumiał, że to brak ambicji to najlepsze, co go spotkało…

Tak. Świat się pomylił. Dał się uwieść tej wizji, że ambicje są zdrowe. Podczas gdy wcale tak nie jest.

Ambicji uczy się również w szkole filmowej. A Ty przychodzisz (a właściwie odchodzisz) i robiąc „Monument”, zabijasz studentów w aktorach…

Ten film jest rykoszetem pewnego działania. Mówiliśmy o nim „tere-fere”. Powstał przy okazji robienia czegoś dużo ważniejszego. Sama dostałam dyplom tydzień po premierze „Monumentu”. To było dla mnie najważniejsze miejsce. Nauczyło mnie mówić. Poznało mnie z najważniejszymi ludźmi mojego życia. Nauczyłam się tam wszystkiego. To bardzo trudne odmacierzyć się. Aby stać się autonomicznym artystą, trzeba zabić w sobie studenta. Nie można uścisnąć mu ręki, podziękować za współpracę, powiedzieć „pa pa, całusów sto dwa”. Na końcu filmu jest scena – ludzie mówią o niej za długa – ale to nie jest scena, ale rejestracja pewnego zdarzenia. Nasze działania były związane z tą ceremonią. Odbyła się naprawdę, była bardzo intymną sytuacją. Aktorzy jej nie zarejestrowali, często nie pamiętali. Na to pracowałam z Anią Skorupą, wspaniałą nauczycielką i szamanką. To był powód naszego spotkania, a nie film. Film wydarzył się obok. Traktowałam ich jak artystów, którzy zobaczyli siebie w filmie jako umierających studentów.

W „Monumencie” jest też inna scena oparta na rytuale. Trzy kobiety siedzą w jednym z hotelowych pokoi, trzymają się za ręce i śpiewają…

To były bardzo silne i bardzo różne od siebie osoby. Fizjologicznie zostały do siebie upodobnione. Mają pieprzyki w tych samych miejscach, chociaż widz tego nie widzi. To było bardziej dla nich. W pewnym momencie śpiewają. Właściwie podają sobie pieśń i odbierają ją od siebie, nie planując na bieżąco. Tego też uczyła nas Anula. Kiedy zaczęłam pracować nad tą sceną, pojawił się wątek przemocy seksualnej. To był rodzaj vendetty nad figurą mężczyzny. Podczas prób rozmawiałyśmy o sytuacjach, które nas spotykały w relacjach z mężczyznami, co mówili nam taksówkarze. Rozmawiałyśmy o mikroagresajch – niech się Pani uśmiechnie, co Pani taka smutna…? Niestety mężczyźni pozwalają sobie na wydawanie kobietą ocen. Miałyśmy w sobie niezgodę na to. Aktorki pokazują gesty seksualne, którymi porozumiewają się z nami niektórzy mężczyźni, demonstrując, co nam zrobią. To bardzo ikonograficzne. Gest.

Kościół w dzieciństwie był dla Ciebie bezpiecznym miejscem?

Lubiłam tam chodzić. Jestem z ateistycznej rodziny. Instytucja kościoła jako budynku – lub jak mówi jedna z bohaterek „Monumentu” - pomieszczenia z ciszą – bardzo mi się podoba. Koncepcja tego, że się tworzy budynki dla ciszy jest mi bardzo bliska. Uwielbiam puste kościoły, do których można wejść i schronić się przed zgiełkiem. Uważam, że właśnie tym powinny być i nikt nie powinien tam przemawiać.

A co się dzieje, kiedy ciszy zajmują słowa, gesty, ikonu?

Brakuje jej na duchowość. Nie ma miejsca na doświadczenie własne. Słowa, słowa, jak kamienie. Sama pracuję dzięki słowom i przez słowa, ale na jakimś poziomie uważam je za obciążające. Dobrze rozumiem ich moc.

Co w temacie duchowości dzieje się w „Monumencie”?

W scenie nakręconej w okolicy śmietnika pada zdanie, które odsłania wszystko. Chłopak pyta dziewczynę, jak ma na imię. Ona nie wie. Tam nie ma imion. To świadczy o tym, że Ci ludzie nie zdążyli się poznać. Po filmie „Wieża. Jasny dzień” słyszałam, że jestem antyklerykałem. Ktoś porównał mnie do Goebbelsa, mówiąc, że jestem antypolska. Mam jednak wrażenie, że złożyłam łagodną krytykę religii. Instytucje z nią związane głęboko skompromitowały. Życzę im, żeby się otrząsnęły. W „Monumencie” moja bohaterka wypowiada zdanie ważne też dla mnie – jestem za wszystkimi religiami. Chciałabym, aby każdy miał własne doświadczenie duchowe, a nie cudze, zapożyczone przez religię. Aby architektonicznie zbudował swoją religie i wziął odpowiedzialność za swój system wartości. Przypowieść o Synu Marnotrawnym nie jest historią o tym, że wrócił, ale że wykonał pewną pracę, przebył pewną drogę.

Gdzie jest duchowość w wersji codziennej?

W ekologii jest jej dużo. Kiedy zakręcam kran z cieknącą wodą, myślę o drugim człowieku. Robię to dla kogoś, pamiętając, że nie jestem tutaj sama. Duchowość jest też w miłości i szacunku do zwierząt. Mięso to upośredniczone słowo ciało. To kolejny problem, że oddalamy, wyszukujemy trudne słowa i szukamy pośredników, słów które przysłonią cierpienie stojące za warstwą języka.

Delikatny balans terroru…

To termin stworzony podczas zimnej wojny. Oznaczał równowagę głowic nuklearnych między Rosją a Stanami Zjednoczonymi. Potem by artysta, który do złożenia balans terroru dodał słowo „delikatny”.

„Delikatny balans terroru” to też tytuł Twojego kolejnego filmu. Czym tytułowy balans jest w 2019 roku dla Ciebie i bohaterów?

Film opowiada o tworzeniu systemów w trakcie kryzysu ekologicznego. Kryzys jest fascynujący. Lecimy na wyparciu. Zastanawiam się, dlaczego w sytuacji kryzysowej tworzymy czy dostosowujemy system, zamiast odpowiadać na problem bezpośrednio.

Kiedy film - jak ten, teraz - jest na papierze. Co jest trudne?

To chyba nawet nie jest kategoria trudności…

Ale są chwile, kiedy zatrzymujesz się nad czymś dłużej

Kiedy wiem, że coś nie działa, ale nie wiem dlaczego. Film nie lubi sytuacji „jakoś to będzie”. Jeśli coś w scenie nie działa, należy to zmienić. Nie myślę już w kategoriach trudności, bo wiem, że scenariusz jest ułomny. Weryfikują go aktorzy, tunningują. Trzeba uważnie ich słuchać i dać im czas. Trudne jest zostawienie filmu. W pewnym momencie trzeb uznać, że na ten moment, na swoje zasoby i umiejętności zrobiliśmy wszystko. Pomaga zmęczenie, terminy, producenci. Trudny jest też zawsze koniec zdjęć, kiedy tak wielu ważnych dla mnie ludzi jest blisko mnie. Kocham swoich członków zespołu. Dlatego wybrałam film. Nie maluję, bo byłoby to okupione za dużą samotnością jak na mój temperament.

Kiedy wchodzisz na plan. Liczy się czas. Dochodzi do niego zmęczenie. Gdzie jest miejsce na alchemię, o której mówi się w kontekście kina? Coś pojawiającego się poza tekstem, choć wynikającego z niego.

Jeśli przygotowanie jest dobre, ma się na to totalną przepustowość. Jeśli pojawia się panika, te momenty można stracić. To kwestia bycia albo dorosłym, albo infantylnym. Jesteś infantylny, kiedy zdajesz się na improwizacje i los. Chodzi o granice. Nie mogą być ażurowe ani zabetonowane. Są twórcy, którzy cisną na efekt. Też tak robiłam. Ale rzeczywistość i tak to rozwali. Są ludzie przeorganizowani lub tacy, którzy nie planują i mają tylko reaktywność.

Ale w obu przypadkach chodzi o kontrolę.

Tak i chodzi o to, że masz być 100% przygotowana na różne okoliczności. Mam zawsze plan A, B, C D… Na wypadek różnych sytuacji, zmian pogody, chorób i etc.

Czyli kontrola pozwala puszczać kontrolę?

Tak. To też kwestia tego, na ile jesteś dobrym rzemieślnikiem. Nie jestem bezwolna i pozbawiona narzędzi. Wiem, że jestem w stanie przeorganizować scenę, aby zachować jej rdzeń, ale dojść do tego efektu innymi środkami niż zakładałam na początku. Już się tego nie boje. Nerwy pojawiają się, kiedy jesteśmy pozbawieni narzędzi. Ja je mam raczej. Mam też przyzwolenie na to, że czasem los chce, aby scena po prostu była inna.

Ale ten rodzaj metodologii nie bierze się z kina

Ludzie często pytają, co dała mi Akademia Sztuk Pięknych. Dyscyplinę. Grafik pracując, robi wokół siebie porządek. To jego praca. Jeden z Profesorów dawał przyzwolenie na namalowanie dwóch obrazów lub 32 podczas semestru. Jesteś w stanie nauczy się tyle, ile chcesz. To nie jest system uniwersytecki. Wszystko zależy od Ciebie. Akademia nauczyła mnie też kompozycji. Przeczytałam w piśmie „Glissando”, że Penderecki tworzy zapisy swoich oper na poziomie abstrakcyjnych rysunków, taki wzór Campbella. Robiąc rysunek, widzę, kiedy kompozycyjnie czegoś brakuje. Na tym etapie to figuratywne braki, które są dla mnie sygnałem, że brakuje czegoś również w scenariuszu. Reżyserii uczysz się też w żeglarstwie, w piłce nożnej. Sędziowie liderują meczom, których wyników nie znają, bo to podobnie jak film, żywa tkanka. Czasem siedząc w reżyserce, musisz powiedzieć zmęczonym ludziom coś bardzo precyzyjnie. Nie warto tracić ludzkiej energii na brak precyzji. A reżyseria to właśnie sztuka zachowywania energii. A ty jako reżyser jesteś jednocześnie jej dawcą.

JAGODA SZELC

Reżyserka i scenarzystka. W 2006 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych we Wrocławiu, a  w roku 2018 ukończyła z wyróżnieniem wydział Reżyserii w Szkole Filmowej w Łodzi. Jej filmy były pokazywane m.in. na festiwalach: Karlove Vary, Hot Docs, Cannes Short Corner, Nowe Horyzonty czy Brooklyn Film Festival.

Jej krótka fabuła Taki pejzaż zdobyła główną nagrodę dla filmu studenckiego, Złotą Kijankę na Camerimage Film Festival (2013). W 2017 roku jej debiut filmowy Wieża. Jasny dzień zdobył nagrodę za najlepszy debiut i scenariusz na 42. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych oraz wiele innych międzynarodowych nagród. Został pokazany na Festiwalu Berlinale w prestiżowej sekcji Forum. W 2018 roku została laureatką Paszportów Polityki. W tym samym roku ukończyła swój drugi pełnometrażowy film Monument (nagroda specjalna 43. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych). Wykłada reżyserię filmu fabularnego w Szkole Filmowej w Łodzi. Weganka.Współpracuje z organizacją Otwarte Klatki.

ALICJA MYŚLIWIEC

Dziennikarka z wykształcenia, zawodu i wyboru. Absolwentka studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach na UJ. Współpracowała m.in. z TVN Fabuła ("Najpiękniejsza muzyka filmowa"), RMF Classic ("Życie z Klasą", "Kobiety Rakiety"), AntyRadiem, Eską Rock, serwisem Wirtualna Polska. Rzeczniczka Prasowa i PR Manager Festiwalu OFF CAMERA. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

CHCĘ, BY Z DOBRODZIEJSTW TELEMEDYCYNY MÓGŁ SKORZYSTAĆ KAŻDY

Z EDYTĄ KOCYK ROZMAWIA AGNIESZKA KOŻAŃSKA

Agnieszka Kożańska: Stworzyła Pani innowacyjny produkt telemedyczny. Pierwszą rzeczą, jaką znalazłam po wpisaniu go do wyszukiwarki była informacja, że został on wycofany z asortymentu sklepu internetowego ze względu na problemy techniczne, które zgłaszali klienci. Jakie to uczucie dla twórczyni, która włożyła tyle wysiłku we wdrożenie pomysłu?

Edyta Kocyk: Rzeczywiście, była taka sytuacja z jednym z dystrybutorów. Wprowadzenie nowego produktu na rynek za wsze wiąże się z procesem edukacji. Szczególnie projekty telemedyczne powinny być wdrażane ze świadomością, że jednoczesne przygotowanie klienta jest niezbędne. W tym przypadku tego elementu zabrakło.

Teraz mamy bardzo dużo wdrożeń, zarówno w samorządach, jak i w biznesie, również wśród klientów indywidualnych. Cały czas się uczymy i widzimy wyraźnie, że ten proces nie kończy się na sprzedaży. Jest niezwykle istotne, by finalny użytkownik po prostu potrafił z produktu korzystać. Żeby wiedział jakie możliwości niesie ze sobą dana technologia. I żeby miał w tym wsparcie. My przekonaliśmy się, że podczas współpracy z dystrybutorami nie zawsze mamy możliwość dopilnowania tego ostatniego elementu.

Mówi pani o edukacji użytkowników i dystrybutorów. Czy ma Pani również na myśli kreowanie rynku?

Oczywiście. Proces edukacji rynkowej zaczynamy na długo przed wdrożeniem projektu. Komunikujemy jaki problemy rozwiązujemy teleopieką, jakie produkt daje możliwości, że w ogóle jest taki system na rynku. Druga część edukacji następuje już w momencie zakupu.

Paradoks telemedycyny polega jednak na tym, że powinna ona docierać do osób najbardziej potrzebujących. A ci ludzie przeważnie żyją nawet nie w małych miastach, a po prostu na wsi. Widzę to, gdy rozmawiam z klientami. Nasz system działa w oparciu o dostęp do sieci telefonii komórkowej, a tam, gdzie mieszkają użytkownicy, często po prostu nie ma zasięgu. I dlatego nie zawsze mamy możliwość świadczenia usług..

Bo nie ma infrastruktury?

Dokładnie. To jest przeszkoda, której my sami – jako firma – nie jesteśmy w stanie skutecznie usunąć. Sami nie postawimy nowych stacji BTS. Wsparcie w tym zakresie powinno być holistyczne, przeprowadzane przez rząd, firmy telekomunikacyjne, samorządy. A w cały proces powinni być włączeni również gracze tacy, jak my.

Od pomysłu na SiDLY do momentu, w którym jesteście jako firma teraz, przeszliście długą i skomplikowaną drogę. Jakie główne problemy spotkała Pani na tej drodze?

Było ich naprawdę dużo (śmiech). Począwszy od sposobu finansowania projektu, aż po znalezienie odpowiednich kompetencji na rynku. Zatrudniam na przykład osoby, które zajmują się przetwarzaniem sygnałów biomedycznych – są to specjaliści w bardzo wąskiej dziedzinie.

Sporym wyzwaniem był proces certyfikacji i recertyfikacji medycznej, jednak ostatecznie przeszliśmy go bez większego problemu.

Rozwijamy się. Jesteśmy obecnie stabilną firmą z odpowiednim finansowaniem i zasobami ludzkimi,dlatego jesteśmy w stanie dostarczać coraz lepszy system i coraz nowocześniejszy produkt. Natomiast z rzeczy, z którymi sami poradzić sobie nie możemy, jest chociażby wspomniane wcześniej dostosowanie infrastruktury telekomunikcyjnej.

Zastanawiam się czym Pani produkt różni się od tak popularnego urządzenia, jakim jest elektroniczna niania.

Przede wszystkim należy oddzielić cały bardzo bogaty rynek gadżetów. SiDLY posiada bowiem certyfikację medyczną, która pozwala na stosowanie systemu w jednostkach medycznych. Dane z naszej opaski mogą być wykorzystywane przez lekarza do postawienia prediagnozy i diagnozy. Monitorujemy osoby po przeszczepach, na oddziałach onkologicznych i kardiologicznych. To pierwsza istotna różnica, wyspecyfikowana pod kątem medycznym.

Różnicą uchwytną dla użytkownika końcowego jest natomiast to, że SiDLY to nie jest jedynie opaska. Zestawiane z nami smartwatche mają, nie wątpię, dużo bardziej rozwinięte funkcjonalności, natomiast nie działają one w ramach żadnego szerszego systemu. W naszym rozwiązaniu opaska na rękę jest tylko jednym z elementów.

Drugą częścią jest system gromadzeni informacji oraz specjalna aplikacja.

Czyli baza danych pochodzących od użytkowników?

To system umożliwiający świadczenie usług teleopieki. Obejmuje on nie tylko odbieranie alertów z opaski, ale też wyliczanie czasu obsługi zgłoszenia, zarządzanie pracownikami telecentrum, przypisywanie użytkowników opasek do opiekunów oraz historię pomiarów i wielostronną analizę tych wszystkich danych.

Budujemy w tej chwili sieci neuronowe, które mają za zadania przewidywać niebezpieczne zdarzenia. Po wdrożeniu nowego systemu na początku 2018 roku, wykonujemy obecnie 210 tysięcy badań miesięczne – i ta liczba stale rośnie. Dzięki rozwojowi technologii możemy mówić, że idziemy do przodu. Idziemy w kierunku wyspecjalizowanej teleopieki. Nie w stronę gadżetów, a w stronę zdalnego świadczenia usług opiekuńczych.

Jakie są funkcjonalności SiDLY?

Podkreślę, że dla nas klient i użytkownik to dwa różne podmioty. Sprzedajemy SiDLY przede wszystkim klientom instytucjonalnym. Są to firmy medyczne, telemedyczne, jednostki samorządowe, centra teleopieki czy ubezpieczyciele. Im dostarczamy cały system, nie tylko opaskę. Dla nich główne funkcjonalności to te, które wymieniłam wcześniej – wspierające i umożliwiające proces teleopieki – i jest ich bardzo dużo. A jednocześnie jest to możliwość skalowania oferty instytucji i wyjście z usługami opiekuńczymi poza mury placówki. Użytkownik końcowy – czyli ten, który nosi opaskę – może znajdować się niemal w dowolnym miejscu.

Natomiast dla samego użytkownika istotne funkcjonalności opaski to pomiar rytmu serca, pomiar temperatury, detektor upadku, przycisk SOS, analiza aktywności, licznik kalorii, usługa lokalizacyjna i powiązane z nią strefy bezpieczeństwa. Jedyne, o czym użytkownik musi pamiętać, to żeby ładować opaskę raz na jakiś czas.

Wyobrażam sobie, że takie urządzenie mogłoby także nagrywać rozmowy. Osoba, która ją nosi miałaby możliwość, na przykład, nacisnąć przycisk i po prostu powiedzieć komuś jak się czuje.

Mamy funkcjonalność dwustronnej komunikacji. Przez naciśnięcie przycisku następuje połączenie z opiekunem systemowym, z lekarzem centrum monitoringu albo z najbliższą rodziną.

O rozwoju telemedycyny mówi się teraz wiele, zwłasz za w kontekście deklaracji Ministerstwa Zdrowia przyłożenia szczególnej wagi temu typowi projektów. Czy Pani już to czuje? Czego należałoby w tym zakresie oczekiwać od instytucji publicznych?

Największym wyzwaniem w Polsce, powtórzę jest brak dobrej infrastruktury. A drugie to proces edukacyjny. I tu już dostrzegam efekty działań rządowych. Jest widoczne zainteresowanie rynku usługami telemedycyny. Zaczynają się nad tym pochylać szpitale i inne jednostki medyczne. Zaczynają testować, wdrażać, mierzyć efektywność.

Oczekujemy jednak więcej. Przede wszystkim tego, że w koszyku świadczeń refundowanych przez NFZ usług z tego zakresu będzie więcej. W tej chwili dużo finansowania teleopieki pochodzi od jednostek samorządowych. Wykorzystujemy to, ale to nie jest nasz core business. Naszym celem jest, by telemedycyna nie była ograniczona lokalnie. Chcemy, by każdy mógł korzystać z jej dobrodziejstw. Z tego, co dla ludzi tworzy polska firma.

Jak się prowadzi się biznes będąc kobietą? Jest Pani w Sieci Przedsiębiorczych Kobiet, z pewnością wymieniacie się panie uwagami na ten temat.

Nie widzę tych różnic. Jestem osobą bardzo sfokusowaną na cel: aby rozwijać projekt, aby dostarczać usługi i system jak najlepszej jakości. Nie skupiam się na takich podziałach, choć wiem, że one są...

To pocieszające, bo oznacza, że jednak są przedsiębiorczynie, które nie odczuwają systemowych ograniczeń i mogą bez przeszkód wdrażać swoje wizje w życie.

Jestem mamą dwójki małych dzieci i tym samym mam istotne zobowiązania pozazawodowe. Ale daje się to wszystko pogodzić, jeśli tylko idziemy w wyznaczonym kierunku i nie skupiamy się zanadto na aspektach negatywnych.

Kiedy łatwiej było prowadzić start-up: wtedy, gdy Pani zaczynała, czy teraz?

Teraz założyć start-up jest dużo łatwiej, jest znacznie więcej dostępnych mechanizmów finansowania czy akceleracji. Jednak nie da się uciec od tego, że na każdym etapie rozwoju firmy pojawiają się inne wyzwania. Kluczowym punktem jest skalowalność biznesu i etap wypływania z etapu zalążkowego na szersze wody.

Czy dla start-upów pomoc instytucji publicznych jest w ogóle konieczna? Może należałoby ten ciężar przenieść na fundusze prywatne.

Mamy w SiDLY finansowanie mieszane i akurat z tego rozwiązania jestem bardzo zadowolona.

Dziękuję za rozmowę.

EDYTA KOCYK

Współzałożycielka i prezes zarządu SiDLY. Autorka kilkunastu publikacji nt. innowacji, IoT, zarządzania. Za swoje dotychczasowe osiągnięcia w obszarze rozwoju technologii otrzymała ok. 30 nagród na szczeblu ogólnopolskim i międzynarodowym. Jako doktorantka SGH, łączy świat innowacji telemedycznych wearable z pasją i nauką. W 2018 r. została wybrana Europejskim CEO Roku uzyskując tytuł European Leadreship Award, oraz odznaczona medalem prof. Abramowskiego za wybitne osiągnięcia we wdrażaniu innowacji w obszarze realizacji polityki społecznej.

AGNIESZKA KOŻAŃSKA

Współpracowniczka redakcji Liberté!.

Koniec

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

WIEDZA, NIE IDEOLOGIA

Z PROF. ANDREĄ PETŐ ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Jesienią 2018 roku rząd Twojego kraju zaczął głośno mówić o zamknięciu Gender Studies. Po dekrecie wydanym przez Victora Orbana, który mówił wprost, że w jego opinii „Gender, podobnie jak marksizm i leninizm, może być rozpatrywany bardziej jako ideologia niż nauka”, w mediach społecznościowych napisałaś, iż szkolnictwo wyższe na Węgrzech wkroczyło w nową erę. Zabrzmiało to bardzo mocno, gdy przeczytaliśmy: „Z dnia na dzień przestaliśmy istnieć”. Minęło kilka miesięcy. Jak sytuacja wygląda dziś?

Andrea Pető: Faktycznie stało się tak ze nagle Gender Studies, będące akredytowaną dziedziną nauki, zostały usunięte z listy badań naukowych. Mój ówczesny komentarz był wyrazem rozpaczy – nawet okresie komunizmu na uniwersytetach nie było miejsca dla tego rodzaju cenzury. Teraz jednak patrzę na sytuację bardziej optymistycznie, ponieważ otwiera ona dla nas zupełnie nowe możliwości. Po pierwsze, wcześniej naukowcy zajmującymi się zagadnieniami gender albo pracowali zaszyci w swoich biurach na poddaszach czy w piwnicach – zdecydowanie marginalizowani. Teraz, dzięki kampanii, Węgry z 10 milionowego kraju stały się krajem 10 milionów ekspertów z dziedziny gender i absolutnie każdy ma swoją własną opinię na temat listy lektur, wyników nauczania czy pozycji na rynku pracy. Po drugie, niedawne uderzenie w Uniwersytet Loranda Eötvösa (ELTE), Uniwersytet Środkowoeuropejski (CEU) i Uniwersytet Korwina w Budapeszcie dowiodło, że zagadnienia gender są włączane w główny nurt nauki. 16 listopada ubiegłego roku, podczas strajku profesorowie uczyli aspektów gender związanych z nauczanymi przez nich przedmiotami. Wszystkie zajęcia odbywały się normalnie, ale były poświęcone genderowym odcieniom ich nauki. To zmienia przekonanie, że naukowcy żyją zamknięci w wieży z kości słoniowej i powinni w niej pozostać. Nie robiliby tak, gdyby rząd nie zabronił im uprawiania ich dyscypliny, właśnie studiów nad gender. Jeśli chodzi sam ten kierunek, to na CEU cieszymy się bardzo z dostępnych dla nas zupełnie nowych możliwości. Rozporządzenie rządu podane bez uzasadnienia, bez konsultacji z jakąkolwiek profesjonalną instytucją na Węgrzech, uchyliło licencję na dwuletni program studiów nad gender, przy czym programy CEU obejmujące studia nad gender (program jednoroczny, dwuletni magisterski oraz doktorski) posiadają akredytacje amerykańskie. Tak długo, jak CEU działa na Węgrzech lub w Austrii, jego zarząd jest zobowiązany do oferowania tych programów, które zresztą cieszą się ogromną popularnością. W ostatnich latach znacznie wzrosła liczba zgłoszeń, a poczucie studiowania czegoś „na fali” przyciągnęło na uniwersytet jeszcze więcej studentów. Studenci i wydziały wiedzą, co robią, a na dodatek sposób, w jaki to robią jest bardzo istotny, przez co życie akademickie staje się sprawą życia lub śmierci. Otwiera to możliwości prowadzenia rozmów na istotne tematy. Traktuję to jako wspaniałą możliwość otwierającą na rozmowy o sprawach naprawdę ważnych. Uważam to za niesamowitą okazję do rozwoju zawodowego. Myślę, że jest to historyczny moment i historyczna okazja, gdy powinniśmy zacząć działać i zdefiniować na nowo język, ponieważ w tak ważnej chwili pojawiło się wyraźne zapotrzebowanie na nowe idee, emocje i fakty. Studia nad gender wnoszą bardzo wiele do ponownego określenia symbolicznego i językowego repertuaru oraz zestawu instrumentów stosowanych w nowoczesnej polityce. Wydziały na innych uniwersytetach nadal prowadzą nauczanie z zakresu studiów nad gender, a co istotne, jest ono też wprowadzane na kolejnych wydziałąch. Jedyne, co zostało uchylone, bez podania jakiegokolwiek wyjaśnienia, to formalna akredytacja, zaś wiedza i wykwalifikowana i zdeterminowana kadra nadal są dostępne.

Patrząc z perspektywy dojrzałej demokracji i przez pryzmat nauki, można zastanawiać się czy pomysł pozbycia się z uniwersytetu Gender Studies oznacza podjęcie działania przeciwko faktom, nauce i rozwojowi. Czy ma sens zaprzeczanie faktom i potrzebom, które w krajach rozwiniętych są częścią normalnego życia, ważnym obiektem badań? Czy jest to jedynie skutek prowadzonej polityki czy może coś więcej?

Słyszeliśmy różne wyjaśnienia. Najpierw przedstawiciele rządu przedstawili argument wprowadzenia oszczędności w wydawaniu pieniędzy podatników, ponieważ są plany sfinansowania bardziej strategicznych programów badań promujących główny cel rządu – wzrost demograficzny. Jednakże program CEU nie jest finansowany przez węgierskich podatników, ponieważ uniwersytet jest jednostką prywatną. Czesne ELTE dla dziesięciu studentów wynosi 2700000 forintów (mniej niż 8000 euro) za cały rok akademicki. Można się więc zastanawiać, jakie są prawdziwe motywy tej ustawy. Następnie rząd przedstawił argument, że „rynek pracy nie potrzebuje absolwentów tego kierunku”. Warto jednak zwrócić uwagę, że prowadzony od 2006 roku program CEU ma już 139 absolwentów, którzy, zgodnie z raportem dotyczącym ich przyszłości po ukończeniu studiów, pracują na świetnych stanowiskach w krajach takich, jak Kirgistan, Islandia czy Wielka Brytania. Podejmują oni pracę w szkolnictwie wyższym, edukacji, ekonomii, kulturze i finansach, ponieważ nasz program przyjmuje głównie studentów międzynarodowych. Pierwszy rocznik siostrzanego programu w ELTE, powołanego w 2017 roku, ukończy studia w czerwcu 2019 roku, zatem brak jeszcze jakichkolwiek danych na temat ich przyszłych miejsc pracy. Następnie w retoryce rządzących pojawił się argument, że studia gender nie są zgodne z chrześcijaństwem i chrześcijańskimi wartościami. Stało się to dokładnie w tym samym czasie, gdy Uniwersytet Notre Dame, który również oferuje program studiów nad gender, ogłosił program edukacyjny na Katolickim Uniwersytecie Pázmány w Budapeszcie, mając w swych działaniach silne wsparcie ze strony węgierskiego rządu. Kolejny argument władz to brak zainteresowania studentów kursem – stwierdzenie niepoparte żadnymi danymi. W CEU na 22 dostępne miejsca mieliśmy ponad 200 kandydatów, a liczba studentów przyjmowanych w ELTE (dziesięcioro) została określona przez ministerstwo, a nie przez zwiększające się zainteresowanie studentów. Wyjaśniając, 1 września Węgierski Komitet Akredytacyjny (HAC) wydał oświadczenie, że nie brał on udziału w przygotowaniu szkicu propozycji rządowej uchylenia licencji dla programu studiów magisterskich z zakresu gender. Tym samym węgierski rząd przekroczył pewną granicę – zachowanie to przywróciło złe wspomnienia komunistycznej cenzury.

Już sam pomysł zakwalifikowania gender jako ideologii przeczy faktom. Podobny problem odbija się echem również w Polsce, gdzie co rusz ktoś próbuje pchnąć dyskusję w te same obszary. A przecież wiemy, że jedno z drugim nie ma nic wspólnego. Dlaczego więc społeczeństwa tak łatwo to akceptują?

To nie jest nowa sytuacja, nie jest to konserwatyzm polityczny. Ruch przeciw gender nie jest jedynie pochodną znanego od wieków antyfeminizmu, ale atakiem na liberalizm, a co za tym idzie pośrednio na demokrację, ponieważ od czasów Oświecenia liberalizm i demokracja przeplatają się ze sobą. Gdy polityk twierdzi, że jedynym celem kobiety jest posiadanie dzieci lub gdy celebryta wypowiada się na temat tak zwanych „zasad żeńskich”, to nie są to jedynie konserwatywne odpowiedzi na sukces ruchu z 1968 roku. Ruch anty-gender jest w zasadzie nowym zjawiskiem, które powstało w celu ustanowienia nowego porządku świata. Jest to walka o socjalizację w sensie Gramsciego. Ruch anty-gender jest nacjonalistyczną neokonserwatywną odpowiedzią na kryzys globalnego neoliberalnego porządku świata, a co za tym idzie powinien się nim zainteresować każdy, dla kogo ważne są takie wartości jak prawa człowieka czy demokracja, nie tylko badacze gender. Od roku 2008 „gender jest symbolicznym spoiwem”. Każdy ma własną opinię na ten temat. „Symboliczne spoiwo” to metafora, która w jakiś sposób ma magiczną moc dotykania ludzkich uczuć niepewności w stosunku do otaczającego nas świata i kierowania ich w stronę problemów równości. Na wiele sposobów gender jest właśnie jak takie symboliczne spoiwo.

Mówisz o „symbolicznym spoiwie”, a jednak społeczeństwom podaje się „do wierzenia” pewną narrację, to w jaki sposób przekonać je, że jest inaczej? Jak oswoić to pojęcie i pokazać, że „gender nie gryzie”? Jak z jednej strony pokonać nieufność, a z drugiej strony pewien rodzaj „zamkniętego społeczeństwa” i przesądy, także natury quasi-religijnej?

Koncept „gender jako symbolicznego spoiwa” stworzyliśmy razem z Eszterem Kovatsem i Weroniką Grzebalską analizując sytuację w Polsce i na Węgrzech. Popatrz na nasze społeczeństwa i polityczne narracje. Scenariusz tych narracji jest praktycznie gotowy. Po pierwsze tworzona jest dynamika, więc pojęcie gender jest postrzegane jako zagrożenie. Prawica zebrała kilka różnych wątpliwej jakości kwestii i włożyła je wszystkie do worka pod tytułem „nowoczesny program”. Znalazł się w nim koncept „ideologii gender” stworzonej przez osoby postrzegające gender jako zagrożenie oznaczające nieudaną reprezentację demokracji. Przeciwieństwem tej ideologii stały się metody odrzucania pewnych aspektów aktualnego porządku społecznego i ekonomicznego, od nadawania wyższego priorytetu polityce tożsamości nad problemami materialnymi do osłabiania poczucia bezpieczeństwa społecznego, kulturalnego i politycznego. Po drugie demonizacja „ideologii gender” stała się kluczowym narzędziem retorycznym dla tworzenia nowego konceptu zdrowego rozsądku przeznaczonego dla szerokiego kręgu odbiorców, począwszy od konsensusu określającego, co jest normalne i legalne. Należy zwrócić uwagę, że nie jest to jedynie rodzaj mobilizacji społecznej opartej na opozycji dla „ideologii gender” i poprawności politycznej, która nie tylko demonizuje światopogląd swoich oponentów i odrzuca paradygmat praw człowieka, będący od dawna obiektem względnego kompromisu w Europie i Ameryce Północnej. Ten pomysł oferuje przyjemną, całkiem realistyczną alternatywę skoncentrowaną na wartościach rodzinnych, narodowych i religijnych oraz wolność wypowiedzi, co wydaje się być bardzo atrakcyjne, ponieważ jej powrót do wartości początkowych następuje dzięki pozytywnemu postrzeganiu wyborów pojedynczych osób oferując bezpieczną i pewną społeczność będącą remedium dla indywidualizmu i atomizacji społecznej. W końcu po trzecie, sprzeciwianie się gender daje prawicy możliwość stworzenia szerokiego sojuszu i zjednoczenia różnych osób, które w przeszłości niekoniecznie były szczególnie chętne do współpracy. Tak więc gender stał się symbolicznym spoiwem wiążącym ze sobą różne siły religijne i polityczne, począwszy od grup fundamentalistycznych do (w niektórych krajach) sportowych pseudokibiców. Proces ten miał miejsce w ostatnich miesiącach, po tym jak na Węgrzech zakazane zostały dwuletnie magisterskie studia nad gender. Gender stał się ważny, a co za tym idzie także studia nad gender, jako naukowa forma interdyscyplinarnego dochodzenia, stały się obszarem kwestionowanym. Trzeba zatem szukać dróg na „odczarowywanie” tych procesów, a równocześnie po prostu solidnie robić swoje.

Pozostańmy w kręgach akademickich. Chcę Cię jeszcze zapytać o kobiety na uniwersytetach, kobiety – badaczy, ale także, czy istnieje coś takiego jak kobieca narracja w nauce?

Gdy kobiety kobiety chcą zając się nauką i gdy szukają odpowiedniego materiału w nauce o samych sobie, stają przeciw wadom strukturalnym. Neoliberalna nauka preferująca pracę określoną ilościowo i opartą na wyzysku samego siebie z inwestowaniem bezpłatnych godzin w karierę. Kobiety, od których oczekuje się, że będą wykonywać większość bezpłatnych prac opiekuńczych, nie mogą sobie na to pozwolić. Także badania prowadzone na temat kobiet i zagadnień dotyczących kobiet są dziś znacznie słabiej finansowane. Od czasów średniowiecza pojawiały się odważne kobiety, pochodzące głównie z bogatszych i bardziej uprzywilejowanych warstw społecznych, które kwestionowały te podziały i próbowały zadawać istotne pytania o przyczyny dyskryminacji i sposoby na walkę z nią.

Będąc naukowcem sama nieraz słyszę, że kobiety poważnie podchodzące do swojej pracy mają do wyboru trzy możliwości: bycie wykładowcą, który absolutnie rozgranicza życie prywatne od pracy, bycie zaangażowanym badaczem, który nie widzi świata poza pracą lub wreszcie bycie kimś w rodzaju kolorowego ptaka, który nigdzie nie pasuje. Czy to naprawdę nasze alternatywy czy tylko iluzja? Dlaczego istnieją kobiety, które nadal przekonują inne kobiety, że istnieją tylko takie drogi?

Również i tu konieczna jest całkowita zmiana paradygmatu zarówno w sposobie, w jaki tworzona jest wiedza, w tym, kto ją tworzy, ale także, jaki rodzaj wiedzy jest tworzony. Wśród feministycznych naukowców są osoby, które uważają, że właściwą strategią będącą odpowiedzią na niedawne ataki na studia nad gender jest zaszycie się w naukowej wieży z kości słoniowej i dalsze prowadzenie prac, jak robią to wszyscy inni naukowcy, udając, że studia nad gender to tylko inna dziedzina nauki. To strategia nie dająca możliwości wygranej – przecież studia nad gender zawsze czerpały z doświadczeń uciśnionych i nieuprzywilejowanych próbując wywrzeć wpływ na społeczeństwo.

Na koniec: jakich wyborów dokonują kobiety w dzisiejszej nauce? Nie pytam o same badania, ale o ich sposób funkcjonowania w społeczności akademickiej?

Zajmowanie się nauką w obecnej sytuacji politycznej, gdy antyliberalne reżimy atakują naukę samą w sobie jest formą oporu. Tworzenie kontaktów zawodowych między kobietami, uwidocznianie ich pracy przez cytowanie ich prac to silna broń tego ruchu oporu.

Przełożyła Magdalena Janik

PROF. ANDREA PETŐ

Historyczka i socjolożka, profesorka na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Budapeszcie, gdzie pełni funkcję dyrektorki Gender Studies. Zajmuje się historią społeczną i polityką pamięci w Europie Środkowej, politycznym ekstremizmem, studiami na holokaustem oraz feminizmem. W roku 2018 została uhonorowana All European Academies Madame de Staël Prize for Cultural Values.

DR MAGDALENA M. BARAN

Filozof i historyk idei. Z-ca redaktora naczelnego Liberté!.

Koniec

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

BEZ BECOMINGU ŚWIAT ZASMUCA

MAGDA MELNYK

W swoim Becoming Michelle Obama, odsłaniając kulisy własnego życia, przestrzega przed pasywnością i zachęca miliony kobiet na całym świecie do walki o własne marzenia. Owo „stawanie się”, nie zawsze łatwe i okupione kolejnymi poświęceniami czy koniecznością sprostania wyzwaniom niektórym otwiera oczy. Niektórym, ale jak się okazuje… nie wszystkim.

Obamowie przejdą do historii jako pierwsza czarnoskóra para Stanów Zjednoczonych. Nie dziwi więc tytuł „Becoming” (z ang. stawać się), ponieważ od samego początku narzuca się pytanie w jaki sposób dokonali czegoś, co w amerykańskiej polityce wydawało się dotąd niewykonalne, a nadal pozostaje arcytrudne. Jak czarne, ambitne i pracowite małżeństwo z Chicago zdołało przekonań do swojej wizji Amerykanów i na osiem lat zamieszkało wraz z dziećmi pod najbardziej prestiżowym adresem przy „głównej ulicy Ameryki”, jak potocznie nazywa się aleję Pensylwanii, przy której mieści się Biały Dom.

Choć darzę Obamów sympatią, nie planowałam sięgać po tą pozycję, do czasu gdy przypadkiem natknęłam się na opublikowany w „Przekroju” tekst Pauliny Wilk Jak Michelle została Obamą. Ku mojemu zaskoczeniu autorka, którą lubię, ponieważ merytorycznie przygotowuje się do napisania każdego ze swoich tekstów, tym razem obrała kierunek, o jaki nigdy bym jej nie podejrzewała. Na wstępie w polskim stylu narzeka, że nad Wisłę była pani FLOTUS osobiście nie zawita, a w formie zastępstwa na rodzimej premierze wystąpią Jolanta Kwaśniewska, Omenaa Mensah oraz Sylwia Chutnik. Jednocześnie pierwszy atak przypuszcza na byłą pierwszą damę, która [tu cytat] „nie uczyła Polek żadnego «stawania się», tylko jedzenia ptysia z kremem przez uprzednie zdejmowanie mu widelczykiem czapeczki”.

Wydaje mi się, że sprowadzanie dokonań pani Kwaśniewskiej do ptysia być może sprawdziło się w walce politycznej wiele lat temu, ale obecnie jest nie tylko mocno passé, ale przede wszystkim nijak ma się do prawdziwej roli jaką prezydencka małżonka odegrała w tamtym okresie. Zaczęła sprawować swoją funkcję kiedy Polska wchodziła do międzynarodowych instytucji, a w nas, Polakach, „Zachód” wywoływał poczucie niepewności. Stawiając pierwsze kroki na światowych salonach musiała nie tylko przezwyciężyć własne lęki, ale budując swój wizerunek stała się balsamem na nasze narodowe kompleksy i niepewności. To dzięki niej zrozumieliśmy, że damy radę i świat stoi przed nami otworem. Obok godnej reprezentacji podczas dziesięciu lat sprawowania funkcji pierwszej damy Jolanta Kwaśniewska wykonała ogromną pracę tworząc własną agendę, angażując się społecznie, a wreszcie zakładając fundację, która wpływała na poprawę jakości pobytu najmłodszych pacjentów na szpitalnych oddziałach dziecięcych. Ani wcześniej, ani później żadnej z kobiet sprawujących tę funkcję nie udało się przyciągnąć znacznego zainteresowania mediów dla działań, których się podejmowała. Tym samym ze swoim przekazem Kwaśniewska docierała do największej liczby Polaków, kształtując naszą wrażliwość i kierując nasz wzrok na najbardziej potrzebujących. Dlatego zaklinam, skończmy z tym polskim ptysiem, bo żadna inna Polka podczas pełnienia funkcji pierwszej damy nie zbliżyła się nawet do standardów amerykańskich w sposób, w jaki się to udało właśnie Jolancie Kwaśniewskiej. Jak mało kto zawładnęła przekazem mainstreamowym, zainteresowanie wywoływane tak przez jej osobę, jak i jej stroje wykorzystując do zwrócenia uwagi na sprawy naprawdę istotne. W ten sam sposób postępowało przecież wiele światowych „celebrytek”. Podobnie Michelle Obama wiedząc, że jej zaangażowanie w polityczny wymiar prezydentury męża przyniesie więcej szkody niż korzyści, poświęciła się ważnym sprawom społecznym takim, jak walka z otyłością wśród dzieci czy lepszy dostęp do edukacji. Dla prezentacji i realizacji założonych celów skutecznie wykorzystywała popularne programy telewizyjne, tym samy często docierając znacznie dalej niż sięgała intelektualna bańka jej męża.

Tymczasem Paulina Wilk sprowadza te działania do „robienia czegoś od niechcenia”, a za główne zamierzenia Obamy uznaje „zostanie megagwiazdą”. Jednak nie jest to cel, ale środek do prowadzenia szeroko zakrojonych kampanii społecznych, które mają szansę powodzenia tylko i wyłącznie, dzięki uzyskanej popularności. Z tego samego powodu proponowana przez Paulinę Wilk kandydatura Sylwii Chutnik na urząd głowy państwa, może spotkać się z poklaskiem w ramach wąskiej intelektualnej bańki warszawskiego placu Zbawiciela, ale poza nim nie ma wielkiej szansy powodzenia. Z oczywistych powodów, mimo niekwestionowanych walorów intelektualnych pani Chutnik, brakuje jej skali, której nie posiada wielu cenionych intelektualistów i nie ma sensu frustrować się z tej przyczyny. Dlatego dziwi mnie podejście Pauliny Wilk, która otwarcie przyznaje, że sukces wydawniczy Michelle Obamy [tu cytat] „podważa wiarę w siebie i poczucie sensu pisania książek u tysięcy autorów literatury na świecie, którzy nie mają szans na wysokie sprzedaże, a co za tym idzie – na dobre samopoczucie”. Uważam, że takie porównania muszą prowadzić wyłącznie do złego samopoczucie, zatem może lepiej byłoby ich zaniechać.

Jednak prawdziwą przyczyną, dla której postanowiłam chwycić za przysłowiowe pióro i wejść w polemikę z tekstem Pauliny Wilk jest jej zaskakująca skarga na sam „fenomen becomingu”, czyli cytując autorkę fakt, że „nikt nie jest tym za kogo się podaje”… Dalej pojawiają się – delikatnie rzecz ujmując – mało politycznie poprawne przykłady. Pisze zatem Wilk: „Mamy w Warszawie zblazowane studentki uważające się za baristki i kelnerki. Ukraińskich chłopaków udających taksówkarzy, choć nie wiedzą, gdzie jadą. Mamy indyjskich geniuszy technologicznych podających się za rowerzystów dowożących posiłki. I tysiące Wietnamczyków udających, że ich tu wcale nie ma, choć mogliby budować siłę ekonomiczną kraju. Mamy przeklejaczy treści przekonanych, że są dziennikarzami. Domorosłych mistrzów instaselfie, którzy uważają się za fotografów. Instapoetów przekonanych, że są jak Wisława. Autorów kryminałów i reportażystów, którzy chcą, by ich wreszcie uznano za «prawdziwych pisarzy». I tak dalej... Wszędzie ktoś jest na zastępstwo, na chwilę, jedną nogą tu, drugą tam. Wszędzie erzace, namiastki. Jak gdyby nikt nie chciał być sobą, nikt nie chciałby być «stąd». Mieć stałego adresu, profesji, przeznaczenia. Wytrwać ze sobą, przez lata”.

Wydaje mi się, że Paulina Wilk wrzuca do jednego worka dwa ogromnie ważne tematy, gdzie pierwszy obejmuje zmianę realiów, w ramach których nasi rodzice mogli przez całe życie meldować się przy tym samym biurku lub, jak ojciec Michelle Obamy, przy tych samym kotłach w stacji wodociągowej, w odróżnieniu od nas zmuszanych do elastycznego dopasowywania się do stale ulegających zmianie zapotrzebowań rynku pracy. Stąd obecny model przebranżawiania, dzięki któremu mniej osób pozostaje na bezrobociu oraz stała gotowość do zapełniania nowych przestrzeni, w tym profesji powstałych na bazie serwisów społecznościowych. Co do zblazowanych kelnerek i baristek to muszę uchylić rąbka tajemnicy, że w Polsce istnieją osoby, które muszą zarobić na studia i utrzymanie. Jeśli zaś chodzi o ukraińskich chłopów, hinduskich programistów czy wietnamskich restauratorów to mam tylko nadzieję, że nie są to antyuchodźcze postulaty, bo pomijając aspekt moralny tego problemu, obecność zagranicznej siły roboczej w Polsce jest nieodzowna i nieuchronna.

Drugi problem, który w tekście Pauliny Wilk niepokoi mnie dużo bardziej to krytyka starej jak świat potrzeby pogoni za szczęściem, za lepszym jutrem, walki o byt dla siebie i najbliższych, czyli symptom zdrowej motoryki społecznej, dzięki której rozwijamy się i aspirujemy do większych rzeczy. Gdy brakuje nam takich potrzeb lub gdy z jakiś przyczyn się one wypalają, pogrążamy się w pasywności, która wiedzie do nędzy i wykluczenia, a rozwijające się do tej pory dzielnice zamieniają się w getta. To ogromne zagrożenie, proces, przed którym w swojej autobiografii Michelle Obama do znudzenia przestrzega i który zachodzi na całym świecie, nie wyłączając Polski. Pogoń za szczęściem to najsilniejsza i najbardziej pozytywna emocja, która pcha nas wszystkich do przodu. Wiara dzięki, której rodzina Michelle Obamy z amerykańskiego południa przybyła do Chicago, a mój dziadek jako młody chłopak zdecydował się zwolnić z terminu w lwowskiej pracowni i wsiadł do pociągu do Łodzi, żeby w nowym mieście założyć własny zakład stolarski. Wydaje mi się, że ta sama wiara towarzyszyła również Paulinie Wilk, gdy porzuciła swoje miejsce urodzenia na rzecz Warszawy, a po europeistyce (podobnie jak ja po stosunkach międzynarodowych) trudno jej było odpowiadać rodzinie na pytanie: „To kim ty właściwie jesteś z zawodu?” Tak więc decyzja o „staniu się” pisarką wynikała najpewniej z chęci samorozwoju i pogoni za własnymi marzeniami. Stąd w moim odczuciu, choć Paulina Wilk sama jest przykładem „success story” opisywanego przez nią procesu becomingu odmawia prawa do samorealizacji innym. To zaś zaskakuje, a jednocześnie poważnie zasmuca.

MAGDA MELNYK

Publicystka, analityczka i reportażystka. Absolwentka Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. Specjalizuje się w obszarze państw hispanojęzycznych, transformacji ustrojowych, ruchów społecznych i praw kobiet. Wkrótce nakładem wydawnictwa LIBERTÉ! ukaże się jej książka o nacjonalizmach w Hiszpanii pt. "Dlaczego Hiszpania trzeszczy?"

Koniec

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

GDYBYM BYŁ DORADCĄ GRZEGORZA SCHETYNY...

Z PROF. MARKIEM BELKĄ ROZMAWIA BŁAŻEJ LENKOWSKI

Błażej Lenkowski: Zbliżają się wybory do Parlamentu Europejskiego, przez wielu opisywane jako przełomowe. Czy bez Wielkiej Brytanii, z większą liczbą populistów w PE to będzie ta sama Europa, czy kończy się też era Europy Angeli Merkel?

Marek Belka: Na pewno bez Wielkiej Brytanii Europa będzie inna. Paradoksalnie będzie nią łatwiej zarządzać, ponieważ jednak to Wielka Brytania, a nie Polska czy Włochy, była największym problemem integracji europejskiej. Społeczeństwo Wielkiej Brytanii nigdy wewnętrznie nie poczuło się Europejczykami. Oni zawsze mieli z Europą problem, a kiedy rozmawiam z Anglikami, jak sądzę znającymi swoich współobywateli, to mówią oni, że 1/3 społeczeństwa zawsze była antyeuropejska. Czyli tak naprawdę trzeba było dołożyć tylko 1/6 populacji, żeby wynikiem referendum był Brexit. Oczywiście, że w PE będzie prawdopodobnie więcej sił eurosceptycznych – będzie on bardziej podzielony, ponieważ na pewno straci socjaldemokracja i Europejska Partia Ludowa. Prawdopodobnie zyskają liberałowie. Powstanie też czwarta siła – taka, która nie mówi, że jest antyeuropejska, tylko że chce przejąć Europę. Czyli Salvini czy Marine Le Pen. W zasadzie to reszta się mało liczy.

Z naszego punktu widzenia wybory do Parlamentu Europejskiego mają wielokrotnie większe znaczenie niż zwykle. Po pierwsze ze względu na Europę. Dobrze by było, gdybyśmy zasilili te pro-integracyjne ugrupowania. Nawiasem mówiąc, PiS będzie zupełnie osamotniony, dlatego że zabraknie tam ich tradycyjnego partnera: konserwatystów brytyjskich. A przecież PiS nie może się sprzymierzyć z Panią Le Pen, bo zostanie wtedy ukarany w krajowych wyborach parlamentarnych. Jednak Polacy zachowali ździebko instynktu samozachowawczego i nie popierają sił antyeuropejskich. Z jednej strony jest zatem ważne, żeby Unia Europejska była przez Polaków wzmacniana. Po drugie wybory do PE są dla nas ważne, ponieważ ruchowi antypisowskiemu trzeba dołożyć pewnej pozytywnej dynamiki. Ona powstała już w wyborach samorządowych, których wprawdzie PiS nie przegrał, ale zremisował z minusem, dzięki drugiej turze.

Zostały wyznaczone pewne granice, które są dla PiS-u nie do przekroczenia.

Prawdopodobnie. Nawet kiedy PiS myśli o wyborach parlamentarnych, które może mu się uda wygrać, jeżeli chodzi o wybory do Sejmu, to właściwie Senat może uznać za z góry przegrany. Pokazały to wybory na prezydentów średnich miast. Okazuje się, że ktoś, kto dzisiaj występuje przeciwko PiS-owi, ale niekoniecznie pod flagą partyjną, zbiera głosy. Zatem to jest drugi powód, dla którego te wybory europarlamentarne są ważne – dla układu sił, mogą one dodać prodemokratycznej dynamiki.

Wreszcie po trzecie, są one testem dla wielu ugrupowań. Są testem dla Biedronia, dla Koalicji Europejskiej . W końcu jest to też test dla skrajnej prawicy. Bo przecież w niektórych sondażach partia KORWiN zdobywa 5 proc. Jest też Kukiz – uważam , że Kukiz skończy się w tym roku. Część ludzi pójdzie do – nazwijmy tak – Jakubiaków czy Gwiazdowskich, jeżeli oni w ogóle wystartują. Ale paradoksalnie myślę, że część ludzi pójdzie do Biedronia. Bo Biedroń nie tylko odbiera głosy Platformie, ale także Kukizowi. To jest ten elektorat kompletnie nieprogramowy, potrzebujący po prostu, żeby pojawiło się coś świeżego.

To będą bardzo ważne wybory. Jako społeczeństwo w Polsce poskładaliśmy się lepiej niż Węgrzy, gdzie siły demokratyczne oddały pole Orbanowi, który stworzył kapitalizm kolesiowski.

W Polsce są jasne sygnały, że taki system również jest tworzony.

Tworzony, ale myślę, że Srebrna to już niczego w Polsce nie wybuduje.

Wróćmy może na chwilę do tematu Roberta Biedronia i jego wpływu na działania opozycji. Jak Pan Profesor ocenia program ekonomiczny Wiosny?

Mam wrażenie, że Robert Biedroń, z właściwą sobie dezynwolturą mówiąc, że będzie jesienią premierem, tak naprawdę wcale nie chce nim być. Bo przecież jeżeli miałby się skonfrontować z tymi niedającymi się nawet dobrze policzyć propozycjami, to po prostu bardzo szybko podzieli los Palikota, Petru i wszystkich innych meteorów polskiej sceny politycznej. Ale z drugiej strony Biedroń dobrze sprecyzował pewne postulaty społeczne, bo niewątpliwie jest w Polsce kilkanaście procent ludzi, którzy są naprawdę zdeterminowanymi antyklerykałami i takimi liberałami w sensie europejskim.

To prawda, ale pytanie czy polska klasa polityczna nie jest bardziej konserwatywna niż społeczeństwo?

Absolutnie. Biedroń może instynktownie, a może w pełni świadomie, podkręcił te społeczne postulaty i kilkanaście procent ludzi jest w stanie to kupić. A jaki to będzie miało wpływ na wynik wyborów? Z jednej strony mamy głos Cimoszewicza, który w niedawnym wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” mówi, że jeżeli PiS pozostanie jednak przy władzy, to będzie wina Biedronia – i ma rację. Tak samo jak „winą” Zandberga jest to, że PiS uzyskał pełnię władzy. Zandberg po prostu się pojawił, paru dziennikarzy oszalało z podziwu, efekt był taki, że mieliśmy absolutną większość dla Kaczyńskiego. Przypadek odgrywa w polityce ogromną i niedocenianą rolę. Powiedzmy, że będę tutaj także wtórny i przywołam Marka Borowskiego, z którym w tej sprawie całkowicie się zgadzam. Oczywiście, że Biedroń musi wystartować w wyborach euro parlamentarnych samodzielnie, dlatego że musi się dowiedzieć czy ma poparcie na poziomie 6 czy 15 procent. Jeżeli uzyska słaby, jednocyfrowy wynik to ordynacja wyborcza do Sejmu go sprowadzi do pozycji kilkunastoosobowego koła, które odbierze głosy lewicy, a umocni PiS.

Czy taki niewielki wynik Biedronia nie zmusiłby go do negocjacji z Koalicją?

Nie wiem, czy będzie wtedy o czym rozmawiać. Ale jeżeli Wiosna dostanie 12–15 proc. a Koalicja, powiedzmy 30 proc., co jest absolutnie nie do wykluczenia, to wtedy rzeczywiście możemy mieć rząd koalicyjny z udziałem Biedronia. Paradoksalnie, Biedroń z jednej strony jest wielkim niebezpieczeństwem, że PiS może zostać przy władzy. Ale jeżeli Biedroń by się dostał do rządu, to myślę, że ten rząd byłby i ciekawszy, i programowo bardziej bojowy. Bo dzisiaj trudno by było oskarżać Schetynę o to, że ma za dużo ciekawych i rewolucyjnych pomysłów.

Właśnie chciałem o to zapytać. Do jakich postulatów by Pan namawiał Grzegorza Schetynę, żeby wznieść je na sztandary koalicyjne?

To jest dobre pytanie, ale nie odpowiadam na nie z łatwością. Jeżeli miałbym być doradcą premiera Schetyny, to zaczynając od spraw społeczno-gospodarczych, powiedziałbym tak: trzeba powiedzieć ludziom, żeby byli spokojni o 500+. Żaden z tych elementów czasami, powiedzmy sobie szczerze, głupiej polityki społecznej, nie powinien zostać podważony. Bo przegramy na wejściu. Poza tym uważam, że to by było niemoralne, by ludziom to 500+ zabrać. Następnie, niestety nie da się z powrotem podnieść wieku emerytalnego. Trzeba to zostawić. Natomiast trzeba skłaniać ludzi do zwiększenia aktywności zawodowej. Jak to sprawić? Trzeba porządnie zadbać o żłobki, przedszkola i szkoły. To zresztą mówiłem parę dni temu Schetynie i teraz Morawiecki, jakby miał mnie na podsłuchu, od razu powiedział, że trzeba zorganizować posiłki w szkole. To nie kosztuje dużo, ale jest trudne logistycznie. Próbowaliśmy to robić za rządów SLD robić. Wyszło średnio – wszyscy, którzy to mieli robić, byli przeciwni. Teraz już wiemy, że trzeba huknąć w stół i po prostu robić. I trzeba uzupełnić ten program o trudne organizacyjno-logistycznie, ale nie aż tak bardzo kosztowne, elementy pomagające aktywnym zawodowo matkom.

Jeżeli chodzi o system podatkowy, to zarządziłbym moratorium na zmiany podatkowe na np. dwa lata. Przez ten czas zaczęlibyśmy poważną ekspercką dyskusję w kwestii wprowadzenia dużych zmian, bo takie są nam bardzo potrzebne. Sposób, w jaki system podatkowy był zmieniany podczas ostatnie trzy lata po prostu urąga państwu. Trzeba po prostu powiedzieć, że chcemy w tej sprawie porządnej dyskusji między społeczeństwem a ekspertami.

Kolejnym aspektem jest kwestia tzw. depisyzacji. Trzeba wyraźnie powiedzieć, że nie będziemy nikogo prześladować za działania polityczne. Natomiast będziemy stosować prawo tam, gdzie nastąpiło jego naruszenie. Trzeba odłączyć Ministerstwo Sprawiedliwości od Prokuratury. Jeżeli rzeczywiście jesteśmy demokratami, nie możemy w tej chwili – nawet gdyby nas korciło – łamać prawa w procesie normalizacji sytuacji w kraju. Głębokie zmiany kadrowe są jednak potrzeb. W bankach państwowych powinniśmy stopniowo obniżać przez giełdę udział Skarbu Państwa. 20 procent wystarcza by kontrolować taki bank. Jakie to miałoby znaczenie? Dalej można by było zadzwonić do prezesa w tej czy innej sprawie, jeśli to uważa się za wyraz suwerenności narodowej, ale już rada nadzorcza byłaby zróżnicowana, a jej działania zdecydowanie bardziej przejrzyste i jawne. Poza tym na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy powstawałaby dyskusja na temat konkretnych działań banku, która rodziłaby pytania. Gdybym miał chociaż jedną akcję Pekao S.A., to poszedłbym na walne zgromadzenie i zapytał, jak to było z kredytem na przygotowanie projektu Srebrna. Zresztą to byłby wreszcie jakiś realny impuls dla polskiej giełdy, dla rynku kapitałowego.

I ostatni główny postulat to polityka europejska. Musimy wreszcie zdecydować czy jesteśmy w twardym jądrze Unii Europejskiej czy też nie.

A czy wchodzimy do strefy euro?

Ja bym w tej chwili za tym był. Tylko po pierwsze, wejście do strefy euro nie jest panaceum na jakiekolwiek problemy gospodarcze. Po drugie, trzeba zdawać sobie sprawę, że wejście Polski do strefy euro z politycznego punktu widzenia zmieni układ sił w euro na korzyść – nazwijmy to – „euro północnego” i niekorzyść „euro południowego”. Należy zatem wynegocjować warunki, wiedząc że dla naszych partnerów ten fakt ma ogromne znaczenie. Jakie warunki? Bez wchodzenia do ERM II. Z rozmów dyplomatycznych na najwyższym szczeblu wiem, że to jest możliwe. Kraje północy byłyby zachwycone obecnością Polski w strefie euro, a my byśmy nie stracili na wejściu w strefę euro po obecnym kursie. My jesteśmy gospodarką nienowoczesną, niestety tracącą niektóre możliwości, ale jednocześnie bardzo dobrze zrównoważoną. Nie powinniśmy się bać euro.

Ale poza tym wejście do strefy euro oznacza także wejście do unii bankowej i do jednolitego nadzoru. Nic lepszego dla tego pokiereszowanego KNF-u nie mogłoby się wydarzyć, jak wejście do nadzoru europejskiego, nic by im to nie ujęło, tylko mieliby nad sobą dach, który broniłby przed ciągotami czy próbami manipulowania. Jeśli nagle by się okazało, że bank państwowy miałby udzielić kredytu jak przy Srebrnej, to zawsze musiałby się liczyć taki prezes z wejściem nadzoru europejskiego, które zada niewygodne pytania.

Cały czas jestem w stanie przyznać, że euro nie jest rozwiązaniem idealnym. Tyle że ono jest rozwiązaniem trwałym, które nie ulegnie likwidacji. Europa zafundowała sobie mechanizm, który jest wprawdzie niedoskonały, ale istnieje i musi z tym żyć.

Pierwszemu nie-pisowskiemu premierowi zaproponowałbym, żeby w pierwszej kolejności zorganizował spotkanie z Kanclerzem Niemiec i Prezydentem Francji, najlepiej w Polsce, ale niekoniecznie, jako demonstrację naszych intencji. Poza tym ważne jest stałe podkreślanie, że Polska jest tradycyjnym przyjacielem Stanów Zjednoczonych. Tylko nie powinniśmy się specjalnie się podlizywać Trumpowi, bo ten traktuje nas w sposób gorszy niż klientowski. Naszym absolutnie najważniejszym partnerem gospodarczym i geopolitycznym są Niemcy. Co więcej, to jest jedyny duży kraj na świecie, który traktuje Polskę poważnie.

Byliśmy przy nadzorze finansowym – chciałbym także zapytać o ostatnie zamieszanie w NBP, czy to może nie doprowadzić do ograniczenia niezależności banku centralnego?

Niewątpliwie ograniczenie już nastąpiło, bo jednym z przejawów niezależności NBP jest samodzielność budżetowa i operacyjna. Mówiąc krótko, NBP sam tworzy własny budżet i jest kontrolowany zarówno przez NIK, jak i przez Sejm, ale nie na bieżąco. To jest niefortunne, co się zdarzyło. Oczywiście tu nie chodziło o żadną jawność, tylko żeby ukarać. Żeby obniżyć płace. W efekcie będzie tak, że szeregowi pracownicy bankowi zostaną, ale dyrektorzy i wyższa kadra będzie uciekać do komercji. A to na dyrektorach opiera się firma. Instytucja nadzorująca i wytyczająca kierunki dla całego sektora bankowego w swojej polityce kadrowej nie powinna abstrahować od wynagrodzeń w sektorze, którym się zajmuje. Przy okazji warto powiedzieć, że są przynajmniej dwie instytucje publiczne, gdzie płace są wyższe niż w NBP, czyli KNF i Giełda. Ale tak być powinno – tak się płaci w tym sektorze.

To na koniec chciałbym wrócić do początku naszej rozmowy, czyli do wyzwań europejskich. Czy Pan Profesor uważa, że do Brexitu ostatecznie dojdzie?

Myślę, że do Brexitu dojdzie, bo nie ma procedury, żeby się z niego wywikłać. Może się zdarzyć tak, że parlament brytyjski jakimś cudem zaakceptuje propozycję Theresy May, co by oznaczało, że będziemy mieli tzw. soft-Brexit. Ten soft-Brexit polega na tym, że – po pierwsze – Anglicy mają dalej wspólny rynek towarów, ale nie usług, co w dłuższej perspektywie będzie uderzać w City. Będą musieli płacić, przede wszystkim, za to, że są we wspólnym rynku, tak więc będziemy mieli nie tylko szwajcarskie i norweskie fundusze, ale też brytyjskie. Nie wiem natomiast dokładnie jak to będzie z regulacją imigracji. To z furią atakują twardzi brexitowcy. Uważam, że może nastąpić jeszcze zwrot i jak teraz znowu Izba Gmin się nie zgodzi, to Theresa May zarządzi kolejne głosowanie i tak dalej. I może w końcu przekona Partię Pracy, co by było korzystne dla naszego handlu i mniej niekorzystne dla Wielkiej Brytanii. Poza tym stworzyłaby taką atmosferę, że z Brytyjczykami można dalej robić międzynarodowe inicjatywy. Podejrzewam, że Brexit po prostu nastąpi, mimo że większość by tego nie chciała.

Nastąpi, bo siła inercji już jest nie do zatrzymania. Jeśli do niego dojdzie, to czy w najbliższej kadencji będzie możliwy jakiś zasadniczy przełom i ważna reforma Unii Europejskiej? Czy to może jest utopijne i nie będzie miało miejsca?

Jako ekonomista powinienem zacząć od skompletowania unii walutowej. O stworzeniu wspólnego systemu ubezpieczenia wkładów. Trzeba będzie – częściowo naszym kosztem, jeśli się nie załapiemy do euro – stworzyć budżet w unii walutowej. Bez tego nie rozwiąże się problemu włoskiego.

Kiedyś były takie idee w UE, że trzeba tworzyć zręby paneuropejskiej demokracji. Wprawdzie parlament jest tego substytutem, ale słabym. Może warto wrócić do koncepcji instytucji Prezydenta UE, wybieranego w powszechnych wyborach.. Dlaczego to jest takie ważne? Taki prezydent UE miałby niezwykle silny mandat z wyboru obywateli, ale najważniejsze byłoby to, że wybory zmusiłyby nas Europejczyków do wielkiej dyskusji, w której pewno z 10 procent ludzi musiałoby wziąć udział. To byłby wielki krok w tworzeniu poczucia wspólnoty na kontynencie.

Zaczęlibyśmy też rozmawiać o interesach całej Unii.

Tak, np. jakie mamy wspólne interesy jako Europa. Jakich mamy sojuszników, a jakich rywali? To są pytania, które jeszcze kilka lat temu uznawane były za pytania niepoprawne politycznie, mówiliśmy tylko o interesach narodowych lub sprawach globalnych, pomocy rozwojowej czy zmianach klimatu. Zasadnicze polityczne pytanie dotyczące interesów Europy w świecie były dotąd wypychane z dyskursu publicznego, jedynie do gabinetów Komisji, przez co nie kształtowały europejskiej polis, europejskiej agory, debaty politycznej. Dzisiaj jest łatwiej, bo wiemy na przykład, że Stany Zjednoczone – nawet po Trumpie – to już nie będzie jednoznaczny sojusznik, tylko kwalifikowany. Chiny też mają swoje interesy. Mamy też obowiązki wobec Afryki – jeśli nie zrobimy czegoś naprawdę znaczącego w Afryce, to nie poradzimy sobie z falami imigrantów.

Pojawia się także strategiczne pytanie co finansować w większym niż dotychczas stopniu? Czy powinniśmy w takiej skali finansować rolnictwo w Europie? Czy może inwestować w naukę? Z doświadczenia wydaje mi się, że proste wydawanie środków publicznych na naukę, często kończy się „polewaniem plaży wodą” i nic z tego nie zostaje. Żeby inwestycje w naukę i współpracę nauki i biznesu miały sens trzeba byłoby sprzyjać kulturze podejmowania ryzyka. W USA funkcjonują instrumenty, które temu sprzyjają, np. w dziedzinie prawa upadłościowego. Dotyczy to także struktury systemu finansowego. Nieprzypadkowo gospodarka amerykańska jest bardziej dynamiczna i innowacyjna.

A na koniec co Pan powie przyszłemu Premierowi?

Powiedziałbym mu, że trzeba rozmawiać! Rozmawiać ze społeczeństwem. Na przykład raz w miesiącu aranżować interaktywne spotkanie w telewizji, gdzie ludzie by zadawali pytania, a premier by mówił o swoich wyzwaniach i problemach. To jest bardzo trudne, trzeba być bardzo dobrym komunikacyjnie, ale jak odbudować zaufanie ludzi do władzy? Może to jest naiwne i nie do zrobienia, ale trzeba próbować. Trzeba odbudować wiarę, że ludzie tam w rządzie nie są kłamcami i złodziejami, tylko po prostu porządnymi ludźmi, którzy chcą coś dla nas zrobić i nas słuchać. Kuroń tak robił i dzisiaj jest czas, żeby rozmawiać Kuroniem. I trzeba być w tym uczciwym. Jak się nie wie, to nie udawać, że się wie.

Opracowała Joanna Kwiatkowska

PROF. MAREK BELKA

Polski ekonomista i polityk, profesor nauk ekonomicznych, nauczyciel akademicki, urzędnik w międzynarodowych instytucjach finansowych. W 1997 i w latach 2001–2002 wicepremier i minister finansów, w latach 2004–2005 prezes Rady Ministrów i przewodniczący Komitetu Integracji Europejskiej, w latach 2010–2016 prezes Narodowego Banku Polskiego.

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Politolog, publicysta, prezes zarządu Fundacji Liberte!.

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

LIBERALIZM SOCJALNY – IDEA POMIĘDZY IDEAMI

PIOTR BENIUSZYS

W dyskusjach o aktualnym położeniu idei liberalnej i jej potencjale zachowania atrakcyjności dla ludzi w XXI w. szczególnie miejsce zajmuje nurt socjalliberalny. Z jednej strony jest on „straszakiem” dla wszystkich liberalnych purystów, dla których żadna późniejsza refleksja czy korekta rozumowania nie jest w stanie unieważnić wniosków pierwszego, w szeroki sposób politycznie zaangażowanego pokolenia klasycznych liberałów pierwszej połowy XIX w. To typ myślenia, w którym Pearl Jam nigdy nie mogą się równać z Pink Floyd, bo przyszli później i kilka rzeczy zrobili inaczej. Z drugiej strony liberalizm socjalny jest źródłem nadziei na przetrwanie idei wolności w dobie kryzysu wiary ludzi w wolny rynek, kapitalizm i uwolnienie gospodarki spod kontroli państwa. Jest to bowiem nurt pośredni pomiędzy klasycznym liberalizmem a socjaldemokracją, który uwzględnił niektóre punkty krytyki socjalistów pod liberalnym adresem. Ta publiczność jednak socjalliberalizmem lub „nowym liberalizmem” niekiedy nazywać chce koncepcje wykraczające poza liberalne ramy i w gruncie rzeczy chce z umiarkowanej socjaldemokracji na siłę robić nurt libera-lizmu. To zaś przypomina wchodzenie z disco polo na scenę festiwalu w Jarocinie. Warto więc skupić się na filozoficznych przesłankach liberalizmu socjalnego, aby wiedzieć, o czym mówimy, a o czym jednak nie.

Liberalizm socjalny postuluje ograniczoną aktywność państwa w gospodarce oraz utworzenie przezeń sieci podstawowych zabezpieczeń społecznych, tak aby formalne przyrzeczenie wolności, które ludziom składa liberalizm, miało potencjalną realność faktycznie dostępnego dobra dla większości ludzi. Nurt ten stara się bilansować niełatwą równowagę pomiędzy zapobieganiem niezawinionym klęskom jednostek a jednak jak najpłytszym ingerowaniem w mechanizmy rynkowe. Jego podręcznikową wręcz emanacją jest idea dostarczania przez państwo usług publicznych, które jednak realizują prywatne, licencjonowane podmioty na zasadzie konkurencji rynkowej. Socjalliberalizm co prawda akceptuje częściowo kategorię wolności pozytywnej, czyli tej, z której wywodzić można uprawnienia, ale odrzuca kreowanie roszczeniowej postawy pośród odbiorców polityki państwa, stawiając wymogi postawy aktywnej i – jeśli nie osiągnięcia – to wytrwałego i nieustającego parcia przez ludzi do uzyskania pozycji samowystarczalności i niezależności od socjalnych „kroplówek”.

Liberalizm, także ten, przeciwstawia się mentalności roszczeniowej. Mentalność roszczeniowa rodzi zamiłowanie do rozrostu funkcji państwa, ubóstwia rozbudowaną biurokrację, wynosi na piedestał urzędnika, gardzi zaś przedsiębiorcą. Zysk z własności prywatnej potępia jako niemoralny, zaś esencji sprawiedliwości upatruje w redystrybucji środków finansowych, swoistej zemście na ludziach biznesu. Indywidualizm zamiera, zastąpiony przez ochocze poddanie się pod opiekę wspólnocie, dzięki której nie trzeba samodzielnie działać, ani ponosić ryzyka. To nie jest żadną miarą socjalliberalizm.

Nie wszyscy dzisiaj się jednak z tym zgadzają. Skąd bierze się sugestia, że roszczeniowość i egalitaryzm rezultatów to liberalizm? Otóż nie można nie zauważyć, że przeciwieństwo mentalności roszczeniowej i liberalizmu nie jest całkowite. Obie filozofie mają, wbrew pozorom, pewne cechy wspólne. Są one związane z koncepcją uprawnień jednostki ludzkiej. Zarówno liberalizm, jak i roszczeniowość pragną, aby człowiek posiadał jak najwięcej możliwości wolnego korzystania ze swojego życia, aby – jak tylko się da – posiadał szerokie uprawnienia i jak najmniej obowiązków w rozumieniu stawania wobec sytuacji przymusowych. Do tego momentu występuje zgoda. Rozbieżności dotyczą strategii umożliwienia jednostce prowadzenia takiego wolnego życia.

Socjaliści dokonują odseparowania kapitalistycznej koncepcji wolności gospodarczej od idei wolności osobistej jednostki. Niekiedy jednak, nazywając się „socjalliberałami”, używają w tym celu nie standardowej retoryki socjalistycznej, ale argumentacji liberalizmu. Oto słyszy się od nich, że korzystanie z wolności gospodarczej, a także instytucja własności prywatnej, są zawsze równoważne z ograniczeniem wolności osobistej jednostki. W argumentacji tego nurtu tkwi co prawda szereg błędów logicznych, ale do wielu odbiorców dociera message następującej treści: liberalizm ekonomiczny jest nie do pogodzenia z liberalizmem jako takim, prawdziwy liberał musi się opowiadać za państwem opiekuńczym, neoliberałowie i libertarianie to „prawica”, liberałami jesteśmy tylko my.

Tymczasem z socjalliberałami i socjalistami jest tak, jak z jabłkami i pomarańczami w słynnym angielskim przysłowiu: są oni zupełnie od siebie różni z natury. Po pierwsze, przez zupełnie różny pryzmat spoglądają na życie polityczno-społeczne. Socjalliberałowie analizują je od strony podejścia indywidualistycznego: w centrum ich rozważań jest pojedynczy człowiek, zaś celem poszukiwania rozwiązań problemów współczesności jest wzmocnienie jednostki ludzkiej. Społeczność rozumieją jako sieć interakcji pomiędzy jednostkami, która silnie oddziałuje na nie, ale nie przekreśla ich fundamentalnego znaczenia. Socjaliści wykorzystują podejście wspólnotowe – i to dobro wspólne, interes zbiorowości, jest ich głównym zmartwieniem. Pomyślność całości niejako wtórnie ma się przyczyniać do pomyślności poszczególnych członków społeczności. Szczęście garstki ludzi może być poświęcone w imieniu uszczęśliwienia liczniejszych mas.

Po drugie, różni ich ocena konfliktu pomiędzy wolnością a równością. Obie wartości są ważne dla obu grup, ale podczas gdy socjalliberałowie dają pierwszeństwo wolności, tak socjaliści chcą maksymalizacji równości. Oczywiście rozumienie pożądanej wolności, które cechuje socjalliberałów, nie jest identyczne z rozumieniem klasycznie liberalnym. Socjalliberałowie za niewystarczającą uważają wolność tylko negatywną („wolności od”). Popierają koncepcję wolności pozytywnej („wolności do”), szczególnie w zakresie wyrównywania szans tych, których pozycja wyjściowa jest słaba nie z ich winy, z szansami tych, których pozycja jest dobra, ale nie w wyniku ich zasług. Jest to, owszem, postulat korekty interwencyjnej, ale daleko mu do szeroko zakreślonej strategii maksymalizacji równości.

Po trzecie, różni ich geneza. Socjalliberałowie to ruch reform wolnego rynku. Popierają oni jego mechanizmy bez zasadniczych zastrzeżeń. Owszem, opowiadają się za interwencją państwa, ale w celu usprawnienia, a nie zastąpienia, wolnego rynku. W efekcie aktywności czynnika ludzkiego, wolny rynek natrafia bowiem na przeszkody w normalnym działaniu. Zadaniem państwa jest zapewnienie, że przeszkody te nie doprowadzą do pokrzywdzenia graczy rynkowych. Te poglądy sytuują socjalliberałów pośród liberałów ekonomicznych. Tymczasem socjaliści, onegdaj całkowicie przeciwni wolnemu rynkowi, opowiadają się dziś za interwencją państwa celem uzupełnienia wolnego rynku i zmodyfikowania wyników jego bezstronnego i niezakłóconego funkcjonowania.

Po czwarte, różni ich rozumienie celu działania państwa. Dla socjalliberałów celem tym jest zapewnienie wolności jednostki. Dlatego opowiadają się oni za tym, aby państwo regulowało jak najmniej sfer życia społecznego – tylko te, gdzie jego interwencja jest konieczna dla zapewnienia wolności pozytywnej w jej socjalliberalnym rozumieniu. Zgodnie z maksymą klasyka liberalizmu socjalnego Johna Hobsona: „Każde poszerzenie władzy i funkcji państwa musi znajdować usprawiedliwienie w poszerzeniu wolności osobistej”. Socjaliści natomiast podchodzą do tego zagadnienia odwrotnie. Ich zdaniem, celem państwa winno być po prostu objęcie regulacjami jak największej liczby sfer życia społecznego, tak aby zapewnić bezpieczeństwo socjalne poprzez ograniczenie zasięgu działania wolnego rynku i konkurencji.

Po piąte, różne jest rozumienie idei sprawiedliwości. Dla socjalliberałów sprawiedliwym rozwiązaniem jest takie, które zapewni wolność jednostce (przy czym, inaczej niż klasyczni liberałowie, są oni niekiedy skłonni ograniczyć wolność gospodarczą i podporządkować ją wolności osobistej, np. gwarantując wysokie standardy praw konsumenckich, które stawiają kosztowne wymagania przedsiębiorcom). Dla socjalistów sprawiedliwością jest dystrybutywna „sprawiedliwość społeczna”, która to idea dominuje w ich świecie wartości nad wolnością każdego typu.

W końcu, po szóste, różne są koncepcje jednostki ludzkiej. Według socjalliberałów (jak wszystkich innych liberałów), człowiek to istota dobra z natury, silna, zaradna, pracowita i ambitna. Według socjalistów jest zła z natury, bo egoistyczna, słaba i wymagająca zarówno pomocy, jak i kontroli ze strony państwa i jego instytucji.

Ta lista prawdopodobnie nie wyczerpuje wszystkich fundamentalnych, filozoficznych różnic pomiędzy liberalizmem socjalnym a socjaldemokracją. Pokazuje jednak dobitnie, że te dwie idee wywodzą się z odmiennych światów wartości.

Obecnie największą bolączką jest wzrost materialnych nierówności społecznych, w tym zjawisku upatruje się kryzysu porządku liberalnego zbudowanego także z udziałem socjalliberałów. Postulowana przez wielu lewicowców i populistycznych prawicowców redystrybucja dochodów nie jest jednak rozwiązaniem w duchu liberalizmu socjalnego. O wiele bliższa temu sposobowi myślenia jest idea wspólnotowego, organizowanego przez administrację państwa, systemu rozwoju innowacyjnych pomysłów biznesowych, jak i wspierania we wczesnej fazie inicjatyw zupełnie zwyczajnych, ale otwierających ludziom drogę do zwiększenia swoich dochodów na potem wolnym rynku. Programy start-upowe i inkubatory przedsiębiorczości, racjonalna polityka mieszkalna, wsparcie dla młodych rodzin – oto liberalizm socjalny we współczesnym wydaniu.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

MANIFEST NOWEGO LIBERALIZMU

SŁAWOMIR DRELICH

Recenzja książki: Mark Lilla, Koniec liberalizmu, jaki znamy. Requiem dla polityki tożsamości, przeł. Łukasz Pawłowski, Biblioteka Kultury Liberalnej, Warszawa 2018, ss. 172.

Amerykańscy liberałowie zamordowali obywatelsko-wspólnotowy wymiar myśli liberalnej – tak przekonuje nas w swojej książce Mark Lilla. Zapowiada on „koniec liberalizmu, jaki znamy”, bo – jego zdaniem – liberalizm naszych czasów musi odejść do lamusa. Jednakże z punktu widzenia interesów i wartości bliskich środowiskom wolnościowym, najlepiej by było, gdyby liberałowie sami zdali sobie z tego sprawę i sami postarali się wypracować nowy model myśli liberalnej i liberalnej praktyki politycznej, która znowu pociągnie za sobą tłumy.

Lilla przede wszystkim uważa, że główną przywarą współczesnych środowisk liberalnych jest „kryzys wyobraźni i ambicji” (s. 17), zaś z liberalnych programów politycznych bezpowrotnie zniknęła „ambitna wizja Stanów Zjednoczonych i ich przyszłości” (s. 19). Liberałowie – jak się zdaje – poprzestali na osiągnięciach dwudziestowiecznych i zrezygnowali ze stawiania sobie dalszych politycznych celów. Smutny i niebezpieczny jest fakt, iż taka bierna postawa liberałów poskutkować może zaprzepaszczeniem i może nawet utratą kolejnych liberalnych zdobyczy XX wieku. Zdobyczy tych – jak twierdzi autor Końca liberalizmu, jaki znamy – należy nieustannie bronić. Trzeba się zgodzić z Lillą, że od czasów Ronalda Reagana Amerykanie przyglądają się „wielkiej abdykacji liberałów” (s. 22), którzy całkowicie oddali pole konserwatystom i populistom. Środowiska te próbują – czasem skutecznie – budować tożsamość zbiorową i mobilizować tłumy. Nie jest wykluczone, że to one na długie dziesięciolecia zdominują amerykańską politykę.

Smutną jest także konkluzja, iż od dobrych dwóch pokoleń „Ameryka jest pozbawiona politycznej wizji swojej przyszłości” (s. 119). Ostatnie wybory prezydenckie dowodzą, iż liberałowie zatracili zdolność do wyczuwania nastrojów społecznych – a przecież przez większość XX wieku to właśnie amerykańscy liberałowie przodowali w tym zakresie. Zrozumiał to Donald Trump, który kampanię prezydencką zbudował wokół haseł powrotu do obywatelskiego i wspólnotowego myślenia. Liberałowie tymczasem zafascynowali się „polityką tożsamości”. To ona stała się dla nich obsesją, prowadząc ich jednocześnie do skrajnej postaci indywidualizmu. Zaprzestano mówić o społeczeństwie – skupiono się na grupach społecznych: mniejszościowych i marginalnych z punktu widzenia całości amerykańskiego społeczeństwa. Lilla stwierdza, że tak rozumiany „liberalizm tożsamości przestał być projektem politycznym, a stał się projektem ewangelizacyjnym”, zaś w działalności swej politycy i środowiska wolnościowe zanadto skupiły się na „zdobyciu władzy w celu obrony prawdy” (s. 29). Trudno nie zgodzić się z Lillą! Amerykańscy liberałowie swoje zdobycze potraktowali jako dogmaty. Uwierzyli, że zdobytych osiągnięć nikt nie przekreśli. Tyleż to naiwne, co niebezpieczne.

Z postulatów liberałów amerykańskich zniknęła wspólnota. Lilla interpretuje to jako przejaw zwycięstwa idei „hiperindywidualistycznego społeczeństwa burżuazyjnego” (s. 44), w którym nie ma już miejsca na tożsamość zbiorową, publico bono czy interes społeczny. Tym samym przekonuje on, że „dopóki liberałom nie uda się na powrót zawładnąć społeczną wyobraźnią, dopóty nowa klasa populistycznych demagogów (…) wciąż będzie w stanie podgrzewać i wykorzystywać gniew ludu” (s. 76). Najwyższy czas, aby liberałowie znowu zaczęli pociągać za sobą tłumy, inspirować ludzi i skłaniać ich do „czynnego przekształcania społeczeństwa” (s. 116). To niezwykle mocny postulat Marka Lilli: jeśli liberałowie znowu chcą nie tylko wygrywać wybory, ale przede wszystkim wygrywać przyszłość Amerykanów, muszą wznieść się ponad „politykę skupioną na jednostce ludzkiej” i obrać kurs na „politykę wspólnotową”.

Autor przypomina zasadę, o której zawsze pamiętać powinien każdy demokrata dorastający w realiach nowożytnego uniwersum: „w demokratycznej polityce chodzi o przekonywanie, nie zaś o wyrażanie siebie” (s. 141). Lewicowo-liberalna „polityka tożsamości” – opierająca się na „facebookowym modelu tożsamości” (s. 110) – zamyka się zaś właśnie w sferze wyrażania siebie, nie buduje perspektywy celu, wokół którego udałoby się zgromadzić tłumy. Oczywiście nie bez znaczenia jest fakt, iż liberałowie zrezygnowali również z pedagogiki ku wolnościowym wartościom. Dlatego też Lilla wielokrotnie mówi o „pilnej potrzebie edukacji obywatelskiej” (s. 124). Wydają się truizmem słowa autora Końca liberalizmu, jaki znamy, iż „ludzie nie rodzą się obywatelami. Obywateli się tworzy” (s. 158). Jednakże chyba nadal trzeba te słowa przypominać. Postulat edukacyjno-wychowawczy zdaje się być kluczowy dla powodzenia wizji nowego liberalnego projektu.

Co ciekawe, książka ta pisana przecież na podstawie amerykańskich doświadczeń polityczno-społecznych, posługująca się na wskroś amerykańską definicją „liberalizmu”, może być jak najbardziej czytana również w polskim kontekście. Hasło Lilli, iż „sprzeciw wobec Trumpa nie jest żadną polityką” (s. 122), mogłoby per analogiam głosić, iż „sprzeciw wobec Kaczyńskiego nie jest żadną polityką”. Co prawda, głoszenie takiego hasła może sprawić, iż pewna część tzw. środowisk liberalnych zapędzi jego autora do symetrystycznego kąta i określi go mianem pisowskiej piątej kolumny. Tymczasem rozważania Lilli – jeśli przywołać je w kontekście polskiego sporu o państwa prawa – zdają się uderzać swoją trafnością i swoistym profetyzmem. W Końcu liberalizmu, jaki znamy Lilla dowodzi, że „legalistyczne podejście liberałów otworzyło przed republikanami ogromną szansę – mogli twierdzić, że to oni są prawdziwymi reprezentantami demos, a demokraci reprezentują wyłącznie kastę najwyższych kapłanów” (s. 136). Nieszczególnie kontrowersyjną będzie konstatacja, iż polski konflikt o państwo prawa niekoniecznie stał się filarem budowy zaufania społecznego dla polskich liberałów, zaś zasada państwa prawa stała się ideą jednoczącą społeczne masy.

Może prawdą jest, iż również polskie środowiska liberalne zrezygnowały z budowania wizji wspólnej, lepszej przyszłości? Jeśli tak, to może należy przywołać prowokacyjne wezwanie Lilli: „Liberalna abdykacja musi dobiec końca” (s. 31)? Może nadszedł czas, aby liberałowie zajęli się poszukiwaniem nowego „my”, budowaniem wizji polityki opartej na wspólnocie politycznej? Najpierw jednak polscy liberałowie powinni przyznać się pokornie: „Nie mamy żadnej wizji, którą moglibyśmy przedstawić narodowi” (s. 123). Ponadto jeśli prawdą jest, co mówi Lilla, że „liberałowie utracili nawyk wyczuwania opinii społecznej” (s. 53), trzeba będzie również, aby środowiska, którym bliskie są wolnościowe wartości, przywróciły swoją więź ze społeczeństwem i ujrzały otaczającą nas przestrzeń społeczno-polityczną oczyma suwerena. Zmiana musi rozpocząć się jednak już w sfery dyskursywnej. Lilla jako przedstawiciel środowisk wolnościowych bije się w pierś i przyznaje, że „nasza retoryka zachęca do zadufanego w sobie narcyzmu” (s. 123). Trzeba więc skończyć z retoryką liberalnego narcyza, zadowolonego z siebie burżuja, którego spokojny drobnomieszczański świat powoli się rozsypuje, zaś jako winnych tego rozpadu widzi on jedynie obrzydliwych populistów.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

KEBAB I DO SPANIA

AGATA JABŁOŃSKA

kebab i do spania; to nie jest coś

co się nie przytrafia – wśród dorosłych facetów, musi kiedyś paść pytanie:

czy ty też pijesz? i wiesz, że nie będzie smakowało

że wybrałbyś bezsenność i szarpanie skóry

powroty naokoło. każdy chce mieć kota, to jest źle zadane pytanie:

kto może mieć kota?

wiersz wpada w profetyczny ton

techniki pracy z kamerą, czas na siebie i żeby się przemieścić –

weekendy czy full time; jak tam jest, czy to jest za darmo?

mobilizujące doświadczenie, fajnie pomyślany system

który kształci i rozwija: rzeczy, o których zapomniałam

albo nie znałam ich wcale

znałam miękki seksizm, zaglądanie w dekolty poetyk

medyczne analizy podkreślone czerwoną neonową kreską

za oknem; jeden odmawia chipsów

drugi odmawia służby, trzeci niczego nie odmówi

włącz podajnik obrazu

jak zachować realizm w świecie tylu pokus

czy istnieje zbieg okoliczności, który nie czyni kobiety

upadłą? miasto ma tyle zakrętów, za długo wracam do domu

kebab i do spaniela, smycz to nie uwięź, zjedz do końca

jak mówiła babcia, jak mówili babci, jak mówili mamie

dojedz wszystkie ziarnka ryżu z zimnego talerza

dojedz te okruchy, nie zostawiaj ziemniaków

mówisz: trzeba się przepełnić

myślę: trzeba się przepuścić

wiersz wpada w dydaktyczny ton

wiersz wypada z toru

Agata Jabłońska (ur. 1985) jest poetką. Zadebiutowała zbiorem wierszy Raport wojenny (Biuro Literackie, Stronie Śląskie 2017), za który otrzymała Wrocławską Nagrodę Poetycką SILESIUS w kategorii „debiut roku”, Nagrodę im. Kazimiery Iłłakowiczówny oraz była nominowana do Nagrody Literackiej GDYNIA. Mieszka w Krakowie, gdzie pracuje w Muzeum Narodowym.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Prowadzi Rafał Gawin

Table of Contents

W LIBERTÉ!

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ! MAGDALENA M. BARAN Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

LIBERTÉ, ÉGALITÉ, SORORITÉ!

PRZYPOMNIJ MI KOBIECOŚĆ z Iwoną Demko rozmawia Magdalena M.Baran

REŻYSERKA. CO TO TAKIEGO? z Jagodą Szelc rozmawia Alicja Myśliwiec

CHCĘ, BY Z DOBRODZIEJSTW TELEMEDYCYNY MÓGŁ SKORZYSTAĆ KAŻDY z Edytą Kocyk rozmawia Agnieszka Kożańska

WIEDZA, NIE IDEOLOGIA z prof. Andreą Pető rozmawia Magdalena M. Baran

BEZ BECOMINGU ŚWIAT ZASMUCA Magda Melnyk

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

GDYBYM BYŁ DORADCĄ GRZEGORZA SCHETYNY... z prof. Markiem Belką rozmawia Błażej Lenkowski

SŁOWNIK LIBERAŁA

LIBERALIZM SOCJALNY – IDEA POMIĘDZY IDEAMI Piotr Beniuszys

LEKTURY LIBERAŁA

MANIFEST NOWEGO LIBERALIZMU Sławomir Drelich

WIERSZ WOLNY

KEBAB i DO SPANIA AGATA JABŁOŃSKA