W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

WIATRAKI KULTURY?

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Widzenie niewidzialnego, łączenie w całość światów pozornie do siebie nieprzystających, próbowanie się z codziennością, którą napotykamy, ale inne… Gdzie układny świat, poddający się mierzeniu, ważeniu, kalkulacji, zamykany w utartym schemacie, stereotypie, selekcjonujący jaką formę przemielonej papki podać dziś „do wierzenia” traci na znaczeniu, niewidocznieje… Bo jest jakieś więcej czy dalej, nawet jeśli początkowo majaczy niczym krajobraz zasnuty mgłą, a walka o nie zdaje się przypominać boje, jakie przemyślny szlachcic z Manchy toczył z wiatrakami. A przecież szturmowanie granic tego, co mieści się w pojęciu kultury wcale nie musi nosić znamion donkiszoterii!

Kto nam ukradł kulturę? – zastanawiają się niektórzy liberałowie. Kto, jak i dlaczego zagospodarował przestrzeń, w której powinniśmy być obecni? Jak to się stało, że wszyscy dookoła poznajdowali klucze do otaczających nas zjawisk, a liberałowie wciąż zdają się gonić własny ogon, który na dodatek głośno na nich szczeka? Kto ją ukradł, a może komu ją oddaliśmy? Patrzymy trochę z boku, podczas gdy owa kultura jest przecież na tyle szeroka, daje tak wiele możliwości, otwiera coraz to nowsze sfery, że obecność w każdej z nich wydaje się naturalna. Tymczasem narzekamy, że sporą część owej kulturalnej sceny zagospodarowała już szeroko rozumiana lewica. Jakby nie patrzeć większość tego, co „eko-”, „femi-”, „bio-”, „etno-” i tak dalej dość jednoznacznie (choć nie zawsze prawdziwie) kojarzy się w dyskursie publicznym właśnie z odmianami lewicowości. Z drugiej strony mocno trzyma się to, co prawicowe/konserwatywne, kojarzone znów z „naro-”, „partio-”, „tradyc-”, a także z taką a nie inną władzą. A gdzie w tym wszystkim są liberałowie? Czy się wycofali? Poważnie? Skoro po liberalnemu zakładamy, że każdemu z nas przysługuje ogromny przecież katalog wolności, skoro każdy komu bliskie jest myślenie liberalne zakłada myślenie właśnie, myślenie indywidualne, jednostkowe, własne. Skoro do dyskursu wnieść mamy perspektywę widzenia przez „ja”, to nasze widzenie powinno być widzeniem ze środka, ze swego rodzaju centrum, które nie wyłącza, nie wyklucza, ale samo w sobie pozostaje centrum otwartości. Pytanie tylko czy tak umiemy?

Kultura, o której myślę ma wiele odcieni. Objawia się w naszych działaniach, wytworach, w naszym myśleniu, w odwadze zadawania pytań i w chwilach, gdy znajdujemy na nie odpowiedzi. Jest tym, w czym jesteśmy najgłębiej zanurzeni, a jednocześnie tym, co sami tworzymy ogromem naszego zaangażowania. Zaczynając z wysokiego C kultura to właśnie sztuka, w której jak nigdzie indziej manifestuje się (a przynajmniej manifestować się powinna) indywidualność autora. A nawet jeśli nie (bo te pomniki dla wymagań chwili, rzeźby do kościołów, teksty na zamówienie… ale coś się zawsze przemyci), to liberałowie powinni się nią zainteresować, by odnaleźć powiązania pomiędzy sztuką a myśleniem. I dzieje się tak, choćby w moim skostniałym Krakówku, gdzie Teatr Słowackiego pospołu z Filozofem, zapraszają na ucztę „Sztuki Myślenia”. Tu łączą się teatralny performance i swoista bitwa idei. A publiczność każda… od prawa do lewa. Założenie wzajemnej otwartości i szacunku. Bez uprzedzeń, bo i sami dyskutanci bywają z różnych, czasem bardzo odległych „bajek”. Ale nikt się nie obraża, choć tak na scenie, jak i podczas dyskusji potrafi zrobić się naprawdę ostro. Wymienia się tu idee, szturmuje się granice własnych, ale i cudzych światów, rozmywa się ostrość pojęć, by po chwili znów je ukonkretnić. Pije się też wino, a trochę „przez przypadek” spotyka się ludzi, którzy nagle okazują się… po ludzku ważni i wyjątkowi. Śni mi się takie miejsce, takie rozmowy, takie łączenie światów przeniesione na inną scenę. Cóż… powiadał Cervantes: „...nigdy, przenigdy, nie przestawaj marzyć. Ale bacz uważnie, czego sobie życzysz…”

Dzieje się i w innych miejscach, gdzie spotykamy się by czytać, oglądać, dyskutować. A przy tym jakby brak nam wyjścia z tym wszystkim „w ludzi”, w dialog, w artykuł, w opowieść, która mogłaby zyskiwać szerszą publiczność. Może w mniej przeintelektualizowanej formie, która sprawia, że owa aktywność staje się opowieścią dla wybranych, dla hermetycznej grupy. Poproszę. Więcej, może mniejszych, „Igrzysk Wolności” na skalę, która pozwoli nam dyskutować o sztuce życia na sposób liberalny, nawet w warunkach niesprzyjających. Więcej miejsc, gdzie możemy usiąść i pogadać. Ale przede wszystkim odnajdowania sposobów na odwagę owej rozmowy, a może tylko na większą jej chęć, w dobie ogólnego znużenia i zniechęcenia. Nie powiecie mi, że nie umiemy!

Koniec

WYZWANIE: KULTURA!

WYZWANIE: KULTURA!

WYOBRAŹ SOBIE ŚWIAT BEZ BOGA

Z KRYSTIANEM LUPĄ ROZMAWIA PIOTR AUGUSTYNIAK

Krystian Lupa: Zaciekawił mnie sposób, w jaki sformułował pan temat tej rozmowy. Szkoda byłoby się do tego wprost nie odnieść.

Piotr Augustyniak: Zacznijmy więc od tego. W przesłanym panu liście sformułowałem go tak: „Jak dobrać się do świata w jego zagadkowości? Jak czytać jego aporie i paradoksy? Jak wyjść z pułapki, którą zastawia na nas współczesna polityka i ekonomia? Dlaczego znów ludzi fascynuje przemoc, dlaczego wciąga nienawiść i postprawda? Czy naprawdę, jak śpiewał Niemen, "ludzi dobrej woli jest więcej"? A może jest ich mniej niż kiedykolwiek? Co zgubiliśmy w naszym polskim ale też europejskim życiu, że nasz świat wydaje się dziś chwiać w posadach? Czy teatr, filozofia i poezja potrafią powiedzieć nam coś więcej o dziwności naszego położenia, niż język codziennej debaty i komunikacji? A może są to już tylko wyszukane formy rozrywki dla stale kurczącej się garstki snobów?”

Bardzo prowokacyjnie to pan sformułował. Dlatego moja pierwsza wypowiedź będzie nieco dłuższa i częściowo odczytana. Dlaczego świat wygląda tak, jak sugeruje Pan w swoich pytaniach? Otóż dlatego, że inercja stacza jednostki ludzkie w niziny, gdzie zalega duchowy smog. Leżymy w barłogu kultury masowej. Jej treść jest niepokojąca. Zupełnie nie rozumiem na przykład, dlaczego ludzi fascynuje zabijanie, masakrowanie i torturowanie ludzkiego ciała. To z tej przestrzeni wywodzą się dzisiejsi politycy. Niestety minął czas, gdy polityką zajmowali się humaniści, których celem było dźwignięcie całych społeczeństw w stronę duchowego rozwoju.

W epoce dojrzałej religii dźwigarem conditio humana był Bóg i jego kulturowe pochodne. Wiek XIX i wiek XX, który był zarazem walką z XIX wiekiem i jego błędną drogą, próbowały się uporać ze skutkami i pozostałościami tej epoki. Wiek XIX charakteryzował się z jednej strony naiwnym i buńczucznym racjonalizmem, ale z drugiej strony miał w sobie również rewers i przeciwwagę tej tendencji. Rozwijały się różne odsłony erupcji ezoterycznych. W XIX wieku dochodzi wyraźnie do głosu ruch masoński, a wraz z nim spirytyzm, okultyzm, twory ektoplazmy, Swedenborg. Wszystko to są próby jakiegoś pociągnięcia człowieka w górę i wyciągnięcia go z tej kałuży, w której leży rozkraczony ze swoją kondycją pozornego homo sapiens.

Kontynuuje to pierwsza połowa XX wieku. Tu również dominuje chęć wyciągnięcia człowieczeństwa z nizinnych oporów, gdzie jest ono skazane na negatywność. Mamy wówczas indywidualistów w obrębie nauki, którzy stworzyli m.in. teorię względności i psychoanalizę. Mamy ich też w sztuce awangardy. Indywidualistyczne wykwity dadaizmu i surrealizmu były próbą uchwycenia enigmatycznego ciążenia w dół, swoistej duchowej grawitacji, zmagania się z mrokiem, z monstrualną ohydą, z flakowatą cielesnością mózgu jako generatora naszej myślowej aktywności. Za tym szły idee nowej ludzkości, która wydobędzie się z mazi i zabójczej brutalności dzikiego kapitalizmu. A więc komunizm i faszyzm. Nie zapominajmy, że były to wtedy idee nie takie tępe, jak postrzegamy je dzisiaj, gdy jawią się już tylko w formie jakiegoś pogrobowego pokłosia. Faszyzm na przykład wywodził się z nurtu bardzo indywidualistycznego, jakim był futuryzm. W kontrze do tych zjawisk rozwijała się wówczas teozofia, antropozofia, by przypomnieć choćby Rudolfa Steinera.

II wojna światowa, która kończy ten okres, była ewenementem. Czymś zupełnie innym niż I wojna, która była zjawiskiem przede wszystkim militarno-społecznym. Tymczasem II wojna była w dużej mierze również zjawiskiem duchowym. Była duchową katastrofą tego wszystkiego, co narodziło się w pierwszej połowie XX wieku. II wojna była katastrofą naszych podwalin humanistycznych, katastrofą dotychczasowych prób wydźwignięcia człowieka.

Kolejna próba tego wydźwignięcia nastąpiła po wojnie. Jak ująć ją syntetycznie i zdefiniować? Mamy tu zjawiska takie jak New Age, jak hipisi, jak rewolucja seksualna. A zatem ruchy społeczne zupełnie inne niż faszyzm i komunizm, które umieszczały swoje idee wyłącznie w obszarze społecznym. Tutaj zaś mamy do czynienia z masową ideą pójścia na przód w kwestii tego, kim jest człowiek. Co istotne, ta idea wydźwignięcia nie była już wyłączną domeną wybitnych, wyjątkowych jednostek. Zawsze przychodzi mi w tym kontekście do głowy słynna piosenka Johna Lenona Imagine: wyobraź sobie świat bez granic, bez Boga, bez wojen. Czy jest to możliwe?

Pojawia się tu wielkie dążenie do tolerancji. Powstaje szereg ruchów zmierzających ku zrozumieniu tajemnicy człowieka: choćby ruchy mniejszości seksualnych, czy pacyfizm, powiązany z rozbiórką archetypu rycerza. Archetyp ten oznacza, że najwyższym powołaniem mężczyzny jest bycie rycerzem, heroicznym obrońcą lub najeźdźcą, bożym żołnierzem. To za sprawą tego archetypu za największego geniusza XIX wieku uznaje się Napoleon. Wydawało się nam w środowisku hipisów, że po II wojnie światowej ten archetyp doznał ostatecznej kompromitacji; że skończył się czas mężczyzny prowadzącego wojnę oraz narodu jako grupy prowadzącej wojnę, związanej zawsze z ideą jakiegoś Boga. Do dziś jednak wciąż to w nas pokutuje. Rozbite i rozsypane, nie zniknęło, ale leży w bagnie naszej zbiorowej psychiki.

Dlaczego wiąże pan wojny z Bogiem i narodem?

Wydaje się, że tam, gdzie jest Bóg, musi być wojna i musi być wróg. Naród pojawia się tu jako skupienie społeczne, konstytuujące się wobec wroga, wobec takiej lub innej wrogiej rzeczywistości. Ludzie do czasu II wojny światowej nie byli w stanie inaczej pojąć patriotyzmu. Patriotyzm musiał mieć wroga, bo inaczej co znaczy patriotyzm? Naród musiał podbijać, prowadzić wojnę, poszerzać terytorium, walczyć z innymi narodami. To były kwestie niepodlegające dyskusji, niepodlegające nawet refleksji. To co jest wpisane w archetyp, tworzy skonsolidowaną całość i pozostaje niepodważalne. Dlatego tak trudno dyskutować z ludźmi, którzy ten archetyp wciąż noszą w sobie. A przecież nasze rodziny nadal utrwalają i przekazują ten archetyp, nasze piosenki patriotyczne, lekcje historii w szkole, kazania w kościele, słowem, niemal cała nasza kultura. W dziecku ten archetyp jest już gotowy, zanim zacznie cokolwiek rozumieć.

Wracając do rzeczy: ta cała świetlista, jasna fala, która nastąpiła po wojnie, dawała nam nadzieję. Nie tylko nadzieję nowych perspektyw gospodarczych, politycznych, czy społecznych, ale tego, że zacznie się nowa epoka budowania człowieka w człowieku. A wtedy narody połączą się ze sobą i zatracą swoje partykularne marzenia na rzecz marzenia uniwersalnego.

Te postępowe ruchy i prądy społeczne były napędzane przez marzycieli: artystów, wizjonerów społecznych i politycznych, dlatego wszystko to zaczęło wywoływać z czasem głęboki, nieuświadomiony i mroczny rewers. Zazwyczaj progres jest wytworem jednostek, regres zaś ma bardziej społecznie rozległy, irracjonalny i mniej uchwytny charakter. Przypomina coś, co nazwałbym oddolną magmą. Powiedziałbym, że w takiej magmie jesteśmy teraz zatopieni po uszy.

Zastanawia mnie, co jest napędem tego mrocznego rewersu czy reakcyjności?

Myślę, że jest to nasilająca się obawa przed „śmiercią Boga”. Niestety konserwatyści różnej maści we wszystkich postępowych, humanistycznych projektach widzą działania na rzecz „śmierci Boga”. Dlatego też wszystkie progresywne manifestacje są postrzegane jako obraza uczuć religijnych. Celuje w tym zaś Kościół. To dziwne, że się tak religijnie zrównuje niemal wszystkie postępowe tematy. Ale tak działa nieprzezwyciężony archetyp Boga i rycerza. W ten sposób „konsumuje” on takie tematy.

Mówi pan o wspaniałym projekcie przemiany człowieka. Projekcie, który rozwija skrzydła w drugiej połowie XX wieku, ale zostaje zatrzymany przez kulturowo-społeczny regres. Jest jednak również inna opowieść, wedle której zatrzymanie to nastąpiło znacznie wcześniej. Tak wcześnie, że ów projekt niemal nie ruszył z miejsca. Kultura europejska od czasów starożytnych jest szukaniem nieśmiertelności, o czym mówi Platon w „Uczcie”, opisując jak człowiek wznosi się do niej po stopniach Erosa. Niekoniecznie musi to być nieśmiertelność indywidualna, bo świat Platona nie jest światem chrześcijańskim, gdzie mówimy o życiu po życiu. Chodzi raczej o nieśmiertelny wymiar tego, co w codziennym życiu się nam wymyka, a co zarazem leży u podstaw świata. I znów, wcale nie trzeba nazywać tego Bogiem, można to nazwać bezimienną boskością, istnieniem, albo byciem.

Można powiedzieć, że cała kultura europejska jest podszyta tą zagadkową, transową tęsknotą. Co prawda chrześcijaństwo ją odkształca, ale nie unieważnia, dzięki czemu jeszcze w XIX wieku Hegel mówi o kulturze jako pochodzie ducha, który szuka samowiedzy. To moim zdaniem nic innego jak opowieść o człowieku, który ma stać się miejscem pogłębionej świadomość tego, co nieśmiertelne. I nagle następuje krach. A zwiastuje go Nietzsche, mówiąc „Bóg umarł”. Nie chodzi tylko o to, że skończyło się chrześcijaństwo, ale że upada ta wzniosła aspiracja. Ludzie już nie szukają tego, co nieśmiertelne, lecz koncentrują się na sobie. Nietzsche mówi w tym kontekście o pojawieniu się „ostatniego człowieka”, który skupiony jest wyłącznie na utrzymaniu swojego, w miarę komfortowego, wolnego od bólu i niepewności status quo.

Jest to świat kryzysu nowoczesności, dominacji zbuntowanych mas, które nie stawiają sobie wyzwań zmuszających do wyjścia ponad sobą, tylko trwają w samozadowoleniu, domagając się uznania dla siebie nie w oparciu o własny rozwój , ale uznania bezwarunkowego: „Jesteśmy jacy jesteśmy i takimi nas trzeba docenić, uznać za pełnowartościowych”.

Obawiam się, że znajdzie się wielu, którzy pana opowieść o XX wieku będą podważać w ten właśnie sposób. Może więc łudzimy się tylko, że po wojnie coś się przełamało? Może od XIX wieku znajdujemy się stale na równia pochyłej? Jedziemy cały czas w dół i zdarzają się tylko momenty krótkotrwałego powstrzymania tego procesu, który wyraża się zasadniczo przez populizm i powracanie agresywnych, nacjonalistycznych retrostruktur? Może więc rację ma René Girard mówiąc, że żyjemy dziś w czasach apokalipsy: wszystko się wali, a świat ogarnia i rządzi nim naga przemoc?

To co pan mówi, wydaje się bardzo przekonujące. Jednak jako uczeń Junga chciałbym trochę z tym polemizować. Jesteśmy bowiem uczestnikami procesu. A póki proces trwa, trudno przewidzieć, jak się on skończy. Dziś wciąż się to jeszcze przygotowuje. Czy w latach 30’ można było przewidzieć, do czego doprowadzi tamta sytuacja? Niemal wszyscy postrzegli przyszłość inaczej niż faktycznie się ona potoczyła. Tak totalnego zdarzenia, jakim była II wojna światowa, nie spodziewano się. Wracając do Junga, myślał on o dziejach przez pryzmat wielkich okresów przemiany człowieczeństwa, polegających na narodzinach nowych bogów i archetypów. Archetypy, kształtujące ludzkość, są dla niego insygniami Boga. Bóg to religijna figura ich zwornika. To siła, która pracuje poprzez archetypy, prowadząc rozwój ludzkości poprzez kolejne etapy.

Mamy więc „śmierć Boga”, jak powiedział Nietzsche, ale dla Junga ta śmierć jest przednówkiem narodzin następnego.

Tak jakby istniała jedna boska siła, która niczym skórę zrzuca z siebie stare archetypy, aby wyłonić nowe. W ten sposób przemienia się ona z jednej boskiej postaci w inną?

Niestety my, ludzie ukształtowani w całości z chrześcijańskiego budulca, widzimy w tym procesie tylko to, co już „wiemy”, co jesteśmy w stanie pojąć, czyli upadek naszego ideału, definitywną „śmierć Boga”. Nie jesteśmy w stanie zobaczyć tego, co obce, nowe, nieoswojone, budzące obawę. Nasz irracjonalny lęk przed tym nieznanym elementem sprawia, że sytuujemy go natychmiast w sferze wroga, którego trzeba zabić. Jest to krwawa agonia, czy przedśmiertne wzmożenie archetypu rycerza, dla którego inne jest wrogiem do natychmiastowego zabicia. Czuć to w ekstremalizacji wyobrażeń ludzkich, na przykład w hejcie, gdy ktoś pisze „Tuska trzeba zabić”.

W czasie umierania dotychczasowego Boga panuje chaos i katastrofa, ale zgadzam się z Jungiem, że jest również nadzieja na jego nową figurę, na kreowanie nowego porządku. Wydawało mi się, że po wojnie będzie tym New-Age. Sama nazwa była ambitna, mówiąca, że jest to projekt przekraczający epokę, w której jesteśmy. Myślę, że ciągle jesteśmy w trakcie kreowania się czegoś nowego. Towarzyszy jednak temu potworny regres. Wciąż jesteśmy jedną nogą w przestrzeni kultury czy religii chrześcijańskiej, która wciąż mocno się trzyma. Wszystko musi się dziać przy współudziale Boga. Nie do pomyślenia jest świeckie państwo, i tak dalej. To dotyczy nie tylko Polski. Politycy na całym świecie wciąż potrzebują Boga. Nie ma w zasadzie krajów, w których rządzi się państwem bez odwołania do Boga.

Można powiedzieć, że zamęt jest tak wielki, bo zapowiedziana i rozpoznana przez Nietzschego „śmierć Boga” jeszcze się nie spełniła. Ale to oznaczałoby, że tkwimy wciąż w XIX wieku.

Niezupełnie, wiek XIX był jedynie momentem ujawnienia się kryzysu dotychczasowych archetypów, a nie wyłaniania się nowych. To był wiek ich gwałtownego starzenia się. A gdy Bóg i archetypy się starzeją, formacja kulturowa staje się coraz bardziej błędna a człowiek coraz bardziej zakłamany. Każdy projekt ludzki na początku wygrzebuje coś nowego, później jednak staje się coraz bardziej pomylony. Dlatego XIX-wieczny człowiek był jednym wielkim kłamstwem, z którego trzeba się wyzwolić. Nie chciałbym żyć w XIX wieku. Wolę żyć w dzisiejszym chaosie i strachu, a nie w XIX wieku, gdzie wszystkie rzeczy, które próbujemy dziś załatwiać, były niezałatwione. Gdzie np. homoseksualiści byli umieszczani w więzieniu. Traktowani jako godny potępienia wybryk natury, a nie jako odmienna forma ludzkiej kondycji.

A więc żyjemy dzisiaj w świecie, w którym ciągle wypala się, czy przesila to wszystko, co nabrzmiało w wieku XIX. To właśnie teraz, na naszych oczach i w naszych głowach, rodzi się nowy świat. Wyłania się w bólach coś, czego jeszcze nie znamy. Jest to więc w pewnym sensie rzeczywiście apokalipsa, ale taka, która prowadzi w przyszłość. Powstaje pytanie, czy w tym całym chaosie, gdy nie wiemy jeszcze, co się wyłoni, są jakieś uprzywilejowane epifaniczne miejsca, w których się to nowe już zaczyna przebijać? Gdzie po raz pierwszy można przeczuć jego kształt? Zapytam wprost, czy pana zdaniem teatr jest takim miejscem, czy nie? Bo może wraz z Kościołem, czy uniwersytetem przynależy do odchodzącego świata, czyli że jego kresem jest umierający wiek XIX?

Za sprawą pana pytania, w tej chwili, rozbłysła mi w głowie myśl, której jeszcze nie wypowiadałem. Jak coś takiego błyska, to człowiek nie ma pewności, czy da się to wypowiedzieć w pełni, czy też wyjdzie z tego niedoniosek, ale spróbuję.

Przeżyłem w moim życiu artystycznym trzy okresy. O pierwszym, zamykającym się w epoce komunizmu, nie będę mówił. Skupię się na drugim, kiedy młoda generacja rzuciła się na materię języka, szukają nowych narzędzi artystycznej ekspresji. Z niecierpliwością czekałem, kiedy z tymi nowo zdobytymi narzędziami rzuci się na rzeczywistość. Zawsze jest tak, że jak nastaje coś nowego, to najpierw zdobywa się narzędzia, a dopiero później próbuje się ich używać. Nawiasem mówiąc, wynika z tego, że nie powinna nas drażnić bełkotliwość poszukujących artystów. Jest ona czymś zrozumiałym, ponieważ oni w ten sposób szukają nowych narzędzi. Sami są najczęściej niezado-oleni z bełkotliwości tego, co robią, ale czują, że to droga, która do czegoś prowadzi. Wracając do rzeczy, miałem wtedy poczucie, że jest to moment wznoszący. Byłem optymistą. Mówiłem sobie, że zaraz, za chwilę ta nowa generacja dojrzeje. Bo w tej chwili jeszcze bawi się zabawkami, ale przecież musi się nimi pobawić, zanim zacznie się poważne penetrowanie rzeczywistości. Niestety, zanim oni przestali się bawić, wszystko to runęło i nastała nowa rzeczywistość totalnego regresu.

To jest trzeci z okresów, o których chciałem powiedzieć, a ma on miejsce właśnie teraz. Cały nurt nowej sztuki w Polsce dostał się pod but rzeczywistości, w której wszystko, co zostało przygotowane, okazuje się być bezużyteczne. Wypracowane w drugim okresie narzędzia, służące do poszukiwań humanistycznych, do budowania tolerancji, do poszerzania się świadomości w kierunku tego, co ogólnoludzkie, etc., stały się bezużyteczne. To wszystko zostało zatrzymane i musimy wrócić do tępej wojny politycznej, do teatru wyłącznie politycznego, zaangażowanego w walkę z regresem.

Ale może jest to wina częściowo samych artystów, którzy nie chcieli dorosnąć, chcieli bez końca bawić się swoimi zabawkami? Może więc trzeba się było spodziewać takiego regresu?

Nastanie tej trzeciej epoki zupełnie mnie powaliło. Jestem już człowiekiem starym, mam poczucie, że mogę już nie wynurzyć się z tego zatopienia. Umrę sobie, a rzeczywistość dalej pozostanie taka. Czuję więc z jednej strony, że Jung ma rację z tym dojrzewaniem świata, ale z drugiej strony to wszystko co się dzieje jest jednak ogromnie przygnębiające.

Wracam myślą do rozmowy, jaką odbyliśmy dwa i pół roku temu, w kopule Teatru im. J. Słowackiego. Bartosz Szydłowski nas tam wtaszczył i kazał mówić o Wyspiańskim i jego Wyzwoleniu. Rozmawialiśmy wtedy m.in. o sytuacji wizjonera, twórczy, intelektualisty w dzisiejszym świecie. Wypowiedział pan wtedy słowa, które przez cały ten czas chodzą mi po głowie. „Chodzą” to eufemizm: napędzają w pewnym stopniu moje myślenie. Zacytuję: „Wydaje mi się, że w obecnej miazdze, której wtedy [w czasach Wyspiańskiego] jednak nie było w tym stopniu, co teraz, samotność twórcy jest o wiele bardziej radykalna. W obecnym chaosie czy bigosie ktoś taki musi zaistnieć zupełnie inaczej. Co więcej, musi mieć odwagę na to, że zostanie całkowicie zmiażdżony. W gruncie rzeczy ktoś taki jak Wyspiański byłby całkowicie rozdeptany, rozszarpany i wysadzony, poddany całkowitemu piekłu. I żeby zwyciężyć, musiałby umieć to przyjąć. Można powiedzieć, że dzisiaj wszystkie idee, żeby zwyciężyć muszą przejść przez piekło”. Czy podtrzymuje pan te słowa?

Minęło trochę czasu. Te słowa zostały wypowiedziane na początku drogi, którą od kilku lat podążam. Dlatego były tak radykalne. Zwykle jesteśmy bardzo radykalni na początku jakiegoś nowego doświadczenia, rodzącego nasz opór i niezgodę. Dominuje postawa, która mówi „nie”: nie można dać się zmiażdżyć. Później jednak mówi się „trzeba żyć dalej”. Przechodzi się do postawy bardziej „soft”. To naturalne. Powstaje jednak pytanie, w którym momencie zaczynamy się prostytuować, mówiąc sobie „takie jest życie”.

Byłby pan więc za złagodzeniem tego radykalnego kursu?

Jestem niezwykle dumny ze środowiska artystów, że okazało się nieprzekupne. Nie spodziewałem się tego. Oczywiście mamy też szarą strefę, ale ona jest w zasadzie marginalna. Trudno nie wspomnieć tu o naszym krakowskim problemie z Teatrem Starym.

Wszyscy wiemy co się z nim stało i jaka była odpowiedź artystów na posunięcia ministerstwa a potem nowego dyrektora...

Trzeba to powiedzieć jasno: polityka ministerstwa kultury wobec tego teatru była bezprecedensowa. To nie mieści się po prostu w głowie. Trudno walczyć z czymś takim w sposób racjonalny, bo jest to sytuacja jak u Kafki. Jak walczyć w sytuacji, gdy zostałem zatrzymany i postawiono mnie w stan oskarżenia, a ja nie wiem za co? Jest to niestety typowa strategia państwa totalitarnego, dlatego właśnie nazywam to, co się dziś dzieje, faszyzmem. Stawia się jednostkę w stan oskarżenia bez definiowania winy. Jesteś postawiony w stan oskarżenia, więc się nie odzywaj, spierdalaj.

Zjawiska takie dzieją się w różnych obszarach polskiej rzeczywistości. Na polu kultury zdaje się to jednak szczególnie koszmarne, bo kultura ze swej istoty jest miejscem wyzwalania się człowieka, miejscem wolności, a według władzy ma przerodzić się w miejsce propagandy. Ale wracając do pana pytania: w Teatrze Starym, żeby nie upadł jak Teatr Polski we Wrocławiu, powstała słuszna inicjatywa oddolna aktorów, czyli rada artystyczna, która jest formą kompromisu, dzięki któremu uratowany został obecny sezon. Nie uniknie się jednak w tym kontekście zasadniczego dylematu – czy jest to kolaboracja, czy po prostu mądra decyzja?

Myślę, że zagrożeniem dla teatru jest nie tylko stłamszenie przez ingerującą w jego działanie władzę, ale też reakcja, polegająca na używaniu sceny do bezpośredniej walki politycznej. Działanie artystyczne przestaje być wtedy przestrzenią refleksji, konfrontacji z trudnymi, niepokojącymi pytaniami. Wszystko sprowadza się do uderzenia w znienawidzoną opcję polityczną. Tymczasem, jak sądzę, teatr więcej może zdziałać w życiu społecznym, gdy porusza się na płaszczyźnie metapolitycznej. Kiedy pozostaje wierny sobie, wtedy jest najbardziej społecznie użyteczny. Przychodzi mi do głowy scena z „Mistrza i Małgorzaty”. Woland w teatrze daje spektakularny performans iluzjonistyczny, który nie ma bezpośredniego wydźwięku politycznego. Jest jednak społecznie efektywny, bo odsłania ukryte pragnienia, obnaża pożądania, ujawnia mechanizmy fałszu i zakłamania. Ludzie, wychodząc z teatru po takim widowisku, stają się nadzy. Zostają obnażeni przed samymi sobą, ich świat zostaje zdemaskowany. Czy dziś problem teatru nie polega na tym, że uderza we wroga, zamiast obnażać to, co jest wspólnym problemem społecznym wszystkich Polaków?

Zgadzam się z Pana diagnozą. Ja również uważam, że rolą artysty jest wypowiadanie przez dzieła sztuki rzeczy najbardziej ukrytych i niepokojących. Manifesty polityczne artystów unicestwiają ich jako artystów. Ja się z tym zgadzam, ale jak to zrobić? Przychodzi moment decyzji, w jaką stronę w działaniu artystycznym pójść, i nierzadko podejmuje się decyzję błędną, uderza się w fałszywy ton. Nie wszystkie błędy, które popełniają artyści, wynikają z ich premedytacji i świadomych decyzji. To są zabójcze momenty, gdy sytuacja jest tak trudna, a presja tak duża, że trudno jest w ogóle człowiekowi działać w sposób zgodny z samym sobą. Zatruwanie życia, dokonujące się w tak wielu sferach jak dzisiaj, jest również zatruwaniem naszego pola decyzji. Nie funkcjonujemy wtedy jak sprawnie działające organizmy, które podejmują właściwe decyzje. Dotyczy to również artystów.

Ma pan pomysł jak to doświadczenie opowiedzieć na scenie?

Przyglądam się temu, co działo się z artystami za czasów III Rzeszy. Jest to temat mojego najnowszego przedstawienia, mówiącego o bardzo dziwnym fenomenie Capri, gdzie rozmaici artyści, indywidualiści i politycy uciekali przed wojną, przed Europą unicestwianą przez różne -izmy, przed faszyzmem, przed komunizmem. Słowem, przed tym wszystkim, z czym nie potrafili sobie poradzić, i poszukiwali na tej wyspie pewnego oddechu czy dystansu, by zacząć znów myśleć i podejmować decyzje jak wolni ludzie.

* Rozmowa odbyła się w ramach cyklu spotkań teatralno-filozoficznych Sztuka Myślenia, prowadzonego przez Piotra Augustyniaka i Bartosza Szydłowskiego w Teatrze im. J. Słowackiego w Krakowie. Spotkanie miało miejsce 8.12.2018 w ramach festiwalu Boska Komedia.

KRYSTIAN LUPA

Jeden z najwybitniejszych polskich reżyserów teatralnych, a także scenograf, grafik, dramaturg, tłumacz oraz pedagog.

PIOTR AUGUSTYNIAK

Polski myśliciel i eseista, doktor habilitowany filozofii, wykładowca Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie

Koniec

WYZWANIE: KULTURA!

DEMOKRACJA W POPKULTURZE? NIE, NUDA!

KRZYSZTOF DUDEK

Kultura uwielbia buntowników, rewolucje, demonstracje, walki uliczne, strajki, rebelie. Wszystkie one są malownicze, inspirujące, świetnie nadają się do przetworzenia przez kulturę.

„Nie jestem w stanie tyle zjeść ile chciałbym wyrzygać” – to zdanie zawierające potężny ładunek emocji i ekspresji zostało wypowiedziane przez Maxa Libermanna w roku 1933, na widok maszerujących nazistów. Żadne wydarzenie z kanonu tak zwanych wydarzeń demokratycznych nie wywołało takich emocji, ergo nie stanowi przedmiotu zainteresowania kultury, która przecież jest nośnikiem emocji. Kultura oczekuje również od swojego odbiorcy reakcji emocjonalnych. Pamiętam, że 5 czy 6 czerwca 1989 roku nie było wiwatów na ulicach, nie otwierano butelek z szampanem. W naszej historii tak niewiele jest wydarzeń radosnych, a to jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski (nie komentuję frekwencji na poziomie ok. 60 %), właściwie nie wywołało większych emocji. Podobnie było również z wejściem Polski do Unii Europejskiej. Ze smutkiem obserwowałem wówczas rachityczne grupki z kilkoma flagami świętujące w kilku większych miastach. I tyle.

Na potrzeby niniejszego artykułu przyjmijmy uproszczoną definicję, wedle której demokracja to konieczność zawierania kompromisu, wypracowywanie rozwiązań poprzez debatę, niwelowanie napięć w trybie negocjacji, poddawania się werdyktom niezawisłych sądów. Zainteresowanie kultury wskazanymi wyżej zjawiskami następuje właściwie dopiero w momencie, gdy wartości demokratyczne są zagrożone, lub trzeba o nie walczyć. Kultura uwielbia buntowników, rewolucje, demonstracje, walki uliczne, strajki, rebelie. Wszystkie one są malownicze, inspirujące, świetnie nadają się do przetworzenia przez kulturę. Często zdarza się, że poznając jakiś wybitny życiorys mówimy „O! fantastyczny materiał na produkcję filmową”, ale pod warunkiem, że roi się tam od sensacyjnych zwrotów akcji, ciągłego zagrożenia życia, a w tle koniecznie znajdziemy przełomowe wydarzenia w historii ludzkości. Ktoś taki jak premier II RP Władysław Grabski ze swoją koncepcją „spokojnych ideałów” nie ma szans stanie się ikoną popkultury.

Megaprodukcje przedstawiające komiksowych herosów Marvela, „Władca pierścieni”, „Gra o Tron” i wiele podobnych im realizacji, jeśli w ogóle zajmują się wartościami demokratycznymi to tylko wówczas, gdy trzeba je ratować przed tyranią i terrorem. Kiedy jednak przychodzi do konieczności wypracowania jakiegoś szerszego kompromisu, stworzenia aktu prawnego czy przeprowadzenia konsultacji, to nie widzimy tam Spidermana czy Gandalfa. Być może łatwiej odrąbać mieczem łeb orkowi niż dogadać się z opozycją parlamentarną w sprawach istotnych dla wspólnoty. Gdzie superbohaterowie gdy chodzi o kryzys uchodźczy, zagrożenia dla klimatu, dostęp do wody? Dlaczego współcześni herosi popkultury nie zajmą się walką z rakiem, depresją i innymi chorobami cywilizacyjnymi? Jedna z niewielu scen w popkulturowach megaprodukcjach, która odnosi się do procesów demokratycznych pochodzi z „Gwiezdnych Wojen”, gdy międzygalaktyczny senat przegłosowuje przyznanie szczególnych uprawnień senatorowi Palpatinowi. Komentując to zdarzenie jeden z rycerzy Jedi stwierdza, że „Demokracja umiera wśród śmiechu i hucznych oklasków. Kończąc wątek superbohaterów chciałbym przekornie stwierdzić, że chętnie zobaczyłbym film, w którym Superman, Batman lub Thor negocjują np. parytety produkcji mleka w Unii Europejskiej, limity emisji CO2 lub stawki roamingu sieci telefonicznych.

Polska „swojskość” jako wróg demokracji

Polska publiczność uwielbia produkty kulturowe, które zawierają tzw. „swojskie klimaty”. Z litości nie będę odnosił się do Disco Polo, napomknę tylko, że trzy najpopularniejsze teledyski (oczywiście o tańczeniu dla niej, zielonych oczach i miłości) wyświetliło prawie 500 mln rodaków, ale poświęcę nieco uwagi największemu serialowemu hitowi wszech czasów czyli „Ranczu”. Możemy postawić tezę, że z sympatią i czułością, przy rechocie widzów, wciąż akceptujemy system „między Panem, Wójtem a Plebanem”. Pozornie wszystko jest zatem tak, jak być powinno. Wybory się odbywają, władze samorządowe wywiązują się z obowiązków i spełniają standardy demokratyczne, ale faktycznie najważniejsze decyzje zapadają na plebani. To poparcie proboszcza decyduje, który z kandydatów wygra wybory, Unia Europejska, to twór który wzbudza podejrzliwość, dotacje to podejrzana sprawa, no ale skoro frajerzy dają to trzeba brać. Serial kończy się bardzo pesymistycznie, gdy prezydentem Polski zostaje skorumpowany szczwany nieuk, który w co drugim zdaniu niczym mantrę powtarza słowo „ojczyzna”, a dla kompletnego pomieszania dobrego i złego stoi na czele Partii Uczciwości. Polacy są zachwyceni. Tysiące odwiedzają filmowe Wilkowyje, marząc żeby być mieszkańcami tejże gminy, w domyśle Polski, czy inaczej... polskiego raju.

O Polskę partyjną

O ile wartości demokratyczne takie jak wolność słowa czy wolne wybory są dla kultury co najmniej nudne, o tyle partie polityczne wzbudzają prawdziwą niechęć. Nawet dziennikarze tzw. mediów liberalnych szczycą się, że nigdy nie należeli do żadnej partii. W popkulturze powszechny jest pogląd, że lepiej być złodziejem niż politykiem. Polityk to najbardziej pogardzane zajęcie. Jeśli ktoś przystępuje do jakiejś partii to tylko dlatego, że jest nieudolny, do niczego się nie nadaje. Do tego jest cyniczny, chciwy i wysługuje się bandytom, którzy w przeciwieństwie do polityków budzą niejaką sympatię. A przecież bez systemu partyjnego nie ma zdrowego systemu demokratycznego. Ludzie, którzy mimo kulturowego potępienia, trwonią swój czas i pieniądze na uprawianie polityki często czynią to z pobudek ideowych, ale nie mają szans na bycie bohaterami popkultury. Trzeba mieć dużo cywilnej odwagi, żeby przyznać się do tego, że jest się członkiem partii politycznej. A przecież chcemy wybierać spośród ludzi mądrych i uczciwych, ale takich – jeśli wierzyć popkulturze – w polityce po prostu nie ma.

Nie potrafię wyjść ze zdumienia, dlaczego nikt nie zrobił filmu o powstaniu Unii Europejskiej a już powstał świetny film o Brexicie, mimo że proces wychodzenia Wielkiej Brytanii jeszcze się nie zakończył i nie wiadomo, czy w ogóle się powiedzie. Czy dochodzenie do kompromisu, negocjacje, wolność słowa, wolne wybory, zaangażowanie w sprawy publiczne są dla kultury kompletnie nieatrakcyjne? Jeśli tak, to perspektywy dla demokracji liberalnej, praw człowieka są raczej marne. Może jednak należy posłuchać Sławomira Mrożka i wpisać do naszej konstytucji słowo „kurwa”, a wtedy zainteresowanie obywateli sprawami kraju zdecydowanie wzrośnie?

KRZYSZTOF DUDEK

Prawnik, adwokat. Był działaczem Niezależnego Zrzeszenia Studentów, działał w Pomarańczowej Alternatywie. W latach 2006–2010 sprawował mandat radnego sejmiku łódzkiego z listy PiS. W 2009 przeszedł do klubu radnych Platformy Obywatelskiej. W latach 2007–2016 byłem dyrektorem Narodowego Centrum Kultury. Był inicjatorem akcji społecznych: „Pamiętam. Katyń 1940”, „Prawo do kultury”, „Ojczysty – dodaj do ulubionych”. W czerwcu 2016 roku został dyrektorem Teatru Nowego im. Kazimierza Dejmka w Łodzi. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi.

WYZWANIE: KULTURA!

NAUKA, SZTUKA, KONKURENCJA

JANUSZ A. MAJCHEREK

Jak to możliwe, że naukowcy i artyści, stosujący się w swojej pracy do bezwzględnych reguł bezlitosnej rywalizacji i ostrej selekcji, tak często występują przeciw ich stosowaniu w innych dziedzinach życia publicznego i ochoczo popierają lewicowe postulaty ich powściągania?

Nauka i sztuka to formy aktywności podporządkowane brutalnej konkurencji. W tej pierwszej dziedzinie jest ona oparta na bardziej ścisłych i surowych regułach metodologiczno-procedu-ralnych. Teorie, koncepcje i hipotezy, a wraz z nimi ich twórcy, zawzięcie konkurują o akceptację środowiska, lecz także o granty, stypendia, nagrody i – w przypadku sukcesu – o sławę. To ostre starcie według surowych reguł selekcji, nieprzewidujące litości i pobłażania, a tym bardziej prefe-rencji dla nieudaczników, miernot, beztalenci. W naukowej rywalizacji nie liczą się względy pozanaukowe, a w każdym razie potępiane są przypadki uwzględniania takowych. Artykuł jest kierowany do publikacji w wyniku selekcji dokonanej przez surowych recenzentów, a nie z powodu niepełnosprawności dziecka autorki. Konkursy na stanowiska akademickie nie uwzględniają sytuacji rodzinnej czy materialnej aplikujących. Przy dopuszczaniu projektu badawczego do realizacji w systemie grantowym nie bierze się pod uwagę, że jego autor pochodzi z wielodzietnej rodziny, popegeerowskiej wsi albo zaniedbanego prowincjonalnego miasteczka, gdzie wielu mieszkańców straciło pracę w wyniku upadku największego zakładu produkcyjnego.

Rygoryści i wrażliwcy

Najbardziej pryncypialni przedstawiciele środowiska naukowego bezwzględnie zwalczają wszelkie przypadki nieudolności, nieporadności, niepoprawności. Na posiedzeniach naukowych gremiów wzywają do surowej, merytorycznej oceny prac, rozpraw i dysertacji, aby nie przepuszczać słabych doktoratów, miernych habilitacji, niezasłużonych profesur. Często dają wyraz swojej surowości i bezwzględności w recenzowaniu, egzaminowaniu, opiniowaniu dorobku i dokonań innych naukowców i badaczy. Uważają, że w ten sposób dbają o poziom nauki, słusznie eliminując tych, którzy go zaniżają. Popierają i sami upra-wiają surową selekcję. Dla tych, którzy jej nie sprostają, nie ma szczególnych względów ani pobłażania.

A jednocześnie nazwiska tych bezlitosnych egzekutorów surowych reguł naukowej rywalizacji figurują pod artykułami publicystycznymi i zbiorowymi listami popierającymi lewicę, z jej programami wspierania słabszych, troski o niesprawnych, opieki nad nieporadnymi, pomocy dla mniej uzdolnionych i niezbyt operatywnych. Środowiska naukowe, w swojej własnej działalności respektujące surowe reguły bezwzględnej konkurencji, są głównym zapleczem lewicy zwalczającej rywalizacyjno-selekcyjne zasady funkcjonowania wspólnot ludzkich. Wolny rynek idei? Jak najbardziej! Wolny rynek mieszkań? W żadnym wypadku!

Artyści i socjaliści

Z podobną, a nawet jeszcze bardziej paradoksalną sytuacją mamy do czynienia w przypadku środowisk artystycznych. Tam reguły są mniej czytelne i surowe, bo gusty estetyczne nie są tak zobiektywizowane i sformalizowane jak reguły metodologiczne w nauce. Ale konkurencja jest z tego powodu jeszcze ostrzejsza, pogarda dla beztalencia jeszcze silniejsza, a splendory dla zwycięzców, przeliczalne często na realne dochody, jeszcze większe. Nie wystawia się obiektu plastycznego w galerii ani nie publikuje prób literackich z litości dla autora cierpiącego na przewlekłą chorobę. Nie kupuje się do prywatnej, ani nawet publicznej kolekcji obrazu, rzeźby czy instalacji dla wspomożenia artysty mającego na utrzymaniu liczną rodzinę. Nie kwalifikuje się do publicznego wykonania utworu muzycznego aby umożliwić jego kompozytorowi przeprowadzkę z ciasnoty zawilgoconego pomieszczenia w suterenie zdewastowanego budynku, gdzie mieszka.

Owszem, względy, dla których jedne utwory i wytwory są dyskwalifikowane i odrzucane, wraz z ich twórcami, a inne dopuszczane i upowszechniane, dając ich autorom sławę i niekiedy znaczne dochody, nie są całkiem czytelne i oczywiste, bo trendy i mody estetyczne ewoluują i fluktuują. Ale rywalizacja jest tym ostrzejsza i bardziej bezwzględna, przypominając raczej wolną amerykankę niż giełdę papierów wartościowych i rynek towarowo-pieniężny. Osobiste starania i wkład pracy bywają przy tym mniej znaczące niż wrodzony talent aktorski, muzyczny czy plastyczny. To przede wszystkim dzięki niemu najlepsi aktorzy filmowi czy serialowi, piosenkarze i muzycy oraz plastycy i designerzy są milionerami, gdy niezliczone beztalencia i miernoty walczą o przetrwanie, traktowane z pogardą i kpiną. Bodaj w żadnym środowisku nierówności i rozpiętości dochodowe nie są tak wielkie jak w artystycznym.

Egalitaryzm, ale nie u nas

Ostentacyjne niekiedy bogactwo niektórych, niekoniecznie najbardziej utalentowanych i pracowitych twórców i artystów oraz nierówności statusowo-dochodowe w tym środowisku panujące nie budzą jednak takich złych emocji jak majętność mniej lub bardziej utalentowanych i pracowitych przedsiębiorców, menadżerów, biznesmenów. I to wielu z owych bogatych i sławnych artystów, zawdzięczających swoją zawodową i materialną pozycję sukcesom odniesionym w bezwzględnej konkurencji rządzącej ich środowiskiem – zwłaszcza w obszarze kultury popularnej – wspiera lewicę przeciwstawiającą się wolnej konkurencji w życiu ekonomicznym i społecznym.

A do tego dochodzą wyraźne i czytelne hierarchie. Nie ma bodaj tak wewnętrznie zhierarchizowanych i zelitaryzowanych środowisk jak artystyczne i naukowe. Przepaść zawodowa i statusowa – a wśród artystów kultury popularnej także dochodowa – między luminarzami a wyrobnikami jest szeroka i głęboka. O żadnym egalitaryzmie i równym traktowaniu nie ma mowy, w wielu instytucjach naukowych mówi się wręcz o stosunkach feudalnych, wyceny dzieł i ról wybitnych lub tylko sławnych artystów są nieporównanie wyższe od honorariów zwykłych pracowników sektora kultury i sztuki. Często wręcz z ostentacją powtarza się, że w nauce i sztuce nie ma i nie może być demokracji (znaczy: równości), a miejsce każdego wyznaczone jest rangą dorobku, czyli tego co wytworzył.

Socjalizm, ale dla innych

Skąd te sprzeczności między afirmacją reguł stricte merytorycznej konkurencji, bezwzględnej rywalizacji i ostrej selekcji oraz wyraźnych hierarchii we własnym środowisku naukowców i artystów, przy jednoczesnym wspieraniu przez wielu z nich ruchów i partii politycznych zwalczających te reguły w gospodarce? Dlaczego nauka i sztuka mają być oparte na kryteriach merytorycznych, a ekonomia i życie społeczne na pozamerytorycznych (pozaekonomicznych)?

Zaryzykujmy pewną hipotezę. Otóż naukowcy i artyści akceptują wolną konkurencję idej, koncepcji, pomysłów, projektów oraz surową ich selekcję, przy braku ingerencji czynników zewnętrznych i pozamerytorycznych, bowiem rozumieją, że tylko w ten sposób może się rozwijać nauka i sztuka, a więc dziedziny, na których im osobiście zależy. W innych, a zwłaszcza gospodarce, dopuszczają rozmaite formy ingerencji i interwencji oraz zaburzanie mechanizmów konkurencji i selekcji, bo rozwój w tych dziedzinach nie jest dla nich tak ważny, a przynajmniej nie tak ważny im się wydaje. Gotowi są dopuścić osłabienie tego (gospodarczego) rozwoju by wspomóc tych, którzy do niego się nie przyczyniają i za nim nie nadążają.

W swoich macierzystych dziedzinach absolutnie by się na to nie zgodzili. Protestowaliby gdyby granty, stypendia, nagrody, stopnie czy tytuły były przyznawane naukowym lub artystycznym niedojdom i beztalenciom, niezdolnym do spełnienia surowych wymogów naukowej produktywności i artystycznej kreatywności, ale nie mają nic przeciwko wspieraniu zasiłkami osób niewydolnych ekonomicznie, niechętnych wykonywaniu efektywnej pracy, nieumiejących się dostosować do wymogów rynku i ponoszących na nim porażki.

Można to nazwać niekonsekwencją, dosadniej hipokryzją, a jeszcze ostrzej aberracją.

PROF. JANUSZ A. MAJCHEREK

Dyrektor Instytutu Filozofii i Socjologii krakowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego

Koniec

WYZWANIE: KULTURA!

CZYTELNICZE ROZDROŻA?

Z HENRYKIEM WOŹNIAKOWSKIM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: 10 lat temu siedzieliśmy w tym samym miejscu, w Pańskim gabinecie, i rozmawialiśmy o książkach. To był moment, gdy masowo zaczął pojawiać się e-papier, początek „ery” czytników, kiedy mówiło się, że zdominują one, albo nawet zastąpią klasyczny papier. Tymczasem dekadę później wydaje się, że książki papierowe wcale nie mają się aż tak źle. Jak to wygląda z perspektywy wydawcy?

Henryk Woźniakowski: Nie jestem pewien, czy książki mają się nieźle. Zwłaszcza jeżeli chodzi o Polskę, wydawca nie może się bardzo radować stanem czytelnictwa i stanem rynku książki. W Polsce jest on mizerny. Natomiast rzeczywiście jest tak, jak Pani mówi – przed dekadą, kiedy zaczęły pojawiać się e-booki, obawiano się tego, że ta forma książki bardzo prędko zastąpi papier. Na szczęście to nie nastąpiło. Wygląda na to, że tradycyjna książka przetrwa, mimo, że rynek e-booków rośnie szybciej niż rynek książki papierowej, który od kilku lat jest stabilny z lekką tendencją spadkową. W Polsce sprzedaż elektronicznych książek wynosi teraz mniej więcej 3-4 proc całego rynku książki. Jeśli chodzi o rynek książki anglojęzycznej, to wskaźnik jest wyraźnie wyższy, w Stanach to jest około 20 proc. Ale o tym decyduje powszechność języka angielskiego i ogromna liczba anglojęzycznych reference books, z których korzystają ludzie na całym świecie. Zgodnie z prognozą Umberto Eco, książka papierowa ma wszelkie szanse na przetrwanie. Jest wiele osób, które są przywiązane do papieru przez sentyment czy nawyk, ale i w młodszej generacji ci, którzy są czytelnikami, deklarują często swoja preferencję dla papieru.

Kiedy w listopadzie ubiegłego roku wręczana była Europejska Nagroda Literacka, przemówienie Krzysztofa Warlikowskiego o kryzysie czytelnictwa odbiło się dużym echem. Artysta powoływał się wówczas na konkretne wskaźniki, wskazując na przykład, że w Polsce 40 proc. społeczeństwa w ogóle nie czyta, a kolejne 30 proc. czyta bez zrozumienia. Czy jest aż tak źle?

Z sondaży wykonywanych przez Bibliotekę Analiz czy Bibliotekę Narodową – dwóch instytucji, które badają rynek książki – wynika, że jest znacznie gorzej, niespełna 40 proc. ludzi czyta cokolwiek. Ale co to znaczy czytać? Kryteria są dosyć liberalne, ponadto większość spośród tych 40 procent przeczytało nie więcej niż jedną książkę. Tak czy inaczej, ponad 60 proc. dorosłej populacji nie czyta nic i to jest bardzo zły wynik. Z początkiem lat 90. wskaźnik czytelnictwa był bliski 60 proc, więc obecnie te dane się prawie odwróciły.

Zastanawiam się, czy przyczyną jest rzeczywiście wejście Internetu i mediów elektronicznych; tego, że komunikowanie stało się tak szybkie? W szybkości komunikacji mamy w pewnym momencie taki zalew informacji, że człowiek się łapie na tym, że nie ma czasu wziąć do ręki książki. I to jest straszne.

Prawdopodobnie jest coś w tym – pozyskiwanie informacji za pośrednictwem Google’a i obecność w mediach społecznościowych u wielu osób wypiera lekturę – choć jak nas pouczają psychologowie i edukatorzy – bynajmniej jej nie zastępują.

Dawniej w tramwaju czy autobusie widziało się dużo ludzi czytających książki, w tej chwili raczej „na szybko” przeglądają artykuły na ekranach smartfonów.

Smartfon jest wszechobecny, coraz więcej jest atrakcyjnych aplikacji, w których też istnieje słowo pisane, tylko że ono ma charakter bardziej skrótowy, cząstkowy. To jest jednak inny rodzaj obcowania z słowem pisanym, a co za tym idzie również z myślą, która za tym słowem stoi. To wpływa zarówno na percepcję jak i na ekspresję tak słowa, jak i myśli.

Z drugiej strony my szukamy takich miejsc, w których się czyta. Pojawiają się przecież księgarnio-kawiarnie, miejsca, w których ludzie mogą się spotkać się z książką, z żywym autorem, które promują czytelnictwo w Polsce. Jasne, ze jednocześnie łączą tę funkcję z aspektem towarzyskim czy kawiarnianym właśnie, ale chyba nie można całkowicie lekceważyć samego zjawiska?

Jest to jakiś pomysł, ale jednak księgarni wciąż ubywa. Dlatego stacjonarne punkty sprzedaży starają się przyciągnąć ludzi jakimiś innymi atrakcjami, stworzyć miejsca do czytania, zaproponować kawę i to jest dobry kierunek. Natomiast księgarni ubywa przede wszystkim ze względu na konkurencję w postaci sprzedaży książki papierowej przez Internet. Obecnie około 40 proc. książek sprzedaje się poprzez sklepy internetowe. Sieci księgarskie i wydawcy sami prowadzą sprzedaż online, ale sieć taka jak Empik może sobie pozwolić na to, żeby jej księgarnie stacjonarne pełniły częściowo przynajmniej funkcję showroomu a także punktu odbioru. Natomiast najtrudniej oczywiście przetrwać małym indywidualnym księgarniom, którym nie wystarczy dla przeżycia szczyt „podręcznikowy” czy świąteczny.

Wszyscy widzimy, co się dzieje w księgarniach przed każdymi Świętami. Zarówno te stacjonarne, jak i internetowe przeżywają oblężenie.

Rzecz w tym, że książka częściej bodaj jest kupowana jako prezent niż do własnego użytku.

To może jeszcze nie jest tak źle, skoro my mamy nawyk kupowania książki jako prezentu?

Oczywiście, bo to jednak świadczy o pewnym prestiżu tego przedmiotu. Trzeba jednak pamiętać o osobach, które albo nie nauczyły się kupować przez internet, albo nie mają zwyczaju kupować bez wzięcia do ręki nawet takiego towaru jak książka. Z pewnością zatem zanikanie lokalnych księgarni odbija się na poziomie czytelnictwa a ten z kolei obniża poziom zakupów książek – i tak kręci się to błędne koło.

Skoro wróciliśmy do tej kwestii, to w przywołanym już przemówieniu Warlikowski mówił o tym, że jak nam spada czytelnictwo, to w efekcie stajemy się „funkcjonalnymi analfabetami”, co z kolei miałoby za sobą pociągać fakt, że jesteśmy dużo bardziej podatni na wkładanie nam do głowy pewnych ideologii. On to wręcz łączy z tym, że skłonność społeczeństw do popadania w populizmy czy nacjonalizmy wynika z tego, że te społeczeństwa czytają mniej. Mniej czytają Grecy czy Włosi, a także Węgrzy, natomiast nadal zdecydowanie więcej czytają Niderlandy czy Szwecja.

Z najbliższych naszych sąsiadów najwięcej czytają Czesi. Nie jestem pewien, czy to ich chroni przed populistycznymi politykami, ale statystycznie rzeczywiście więcej czytające i lepiej wyedukowane społeczeństwa są bardziej odporne na pokusy populizmu. Gdyby to ująć nieco szerzej: czytelnictwo jest powiązane z umiejętnością koncentracji, wysłuchania ze zrozumieniem dłuższego wywodu, skupienia się na bardziej skomplikowanych czy rozbudowanych argumentacjach. Zatem spadek czytelnictwa sprzyja spadkowi krytycyzmu. O tym poniekąd wspomnieliśmy wcześniej mówiąc o ograniczaniu się do treści internetowych co wiąże się z grzęźnięciem w słynnych bańkach informacyjnych. Więc jeśli się utknie na dobre w kilku portalach, które mają jakiś określony swój charakter i zabarwienie polityczne, to siłą rzeczy z naszym krytycyzmem będzie coraz gorzej.

Wydaje się, że kultura czytelnictwa ma szansę być bronią przeciw głupocie i ogłupianiu. Tylko pytanie – czy do czytelnictwa da się wychować?

To pytanie można by zadać Marii Deskur, dyrektorce wydawnictwa dziecięcego Egmont, która zainicjowała Fundację Powszechnego Czytania. Ma ona na celu właśnie wychowywanie do czytelnictwa, wzorując się zresztą na podobnych instytucjach na świecie, które osiągają wymierne sukcesy w tym zakresie. Proponuje różne programy, które zachęcają dzieci i rodziców do obcowania z książką. Więc oczywiście na pewno się da wychować do czytania, jest rzeczą potwierdzoną, że czytelnictwo się przekazuje. Jeżeli w domu dziecko od małego obcowało z książką, to jest nieporównanie większa szansa, że wyrośnie z niego zagorzały czytelnik.

Czyli pozostajemy z jakąś nadzieją?

Ja mam nadzieję, że ta fundacja się rozwinie, bo mają ciekawe pomysły. Jednym z nich jest wciągnięcie do akcji lekarzy pediatrów, program „książki na receptę”. Taki lekarz przy okazji spotkania z dziećmi zalecałby lekturę jako element ogólnego rozwoju. Takie działania za pośrednictwem lekarzy okazały się w różnych krajach bardzo skuteczne.

Z dziećmi być może pójdzie nam łatwiej, ale co z dorosłymi? Jak do nich trafiać?

To jest na pewno trudniejsze, bo ludzi dorosłych jest trudniej do czegokolwiek wychować. Myślę jednak, że są ludzie, którym zależy na sobie i wkładają pewien wysiłek w samorozwój. Są dziesiątki obecnych na rynku najrozmaitszych podręczników dotyczących samorozwoju, wiele z nich wymienia zalety czytelnictwa dla utrzymania sprawności i rozwoju umysłowego w tym wymiarze, o którym rozmawialiśmy – otwierania głowy na inne myśli i krytycyzmu, umiejętności śledzenia wywodu – ale też pewnej sprawności umysłowej szerzej rozumianej, w którą czytanie książek wyposaża. Ja mam nadzieję, że tego typu perswazja przynajmniej niektórych ludzi zachęca do tego, żeby przystąpili do wartościowej lektury. Obecnie mamy zalew tzw. „chały”, czyli książek gatunkowych – romansów, kryminałów i thrillerów, z których masy i wydawcy żyją. Lecz nie jest tak, że tych wartościowych lektur jest na rynku mniej, tylko one gdzieś się gubią i trzeba wiedzieć, gdzie ich szukać – i chcieć je znajdować.

Opracowała Joanna Kwiatkowska

HENRYK WOŹNIAKOWSKI

Prezes Społecznego Instytutu Wydawniczego Znak, publicysta, tłumacz, członek m.in. zarządu polskiego PEN-Clubu.

DR MAGDALENA M. BARAN

Filozof i historyk idei. Z-ca redaktora naczelnego Liberté!.

Koniec

WYZWANIE: KULTURA!

POKUPNA ZMIANA

MACIEJ MELECKI

Kasowanie i trzebienie innych przejawów wizji artystycznych, które nie mają lub nie chcą mieć nic wspólnego z tak ideologicznym podejściem, ale również z samymi ideologicznymi narzędziami, jest widomym przejawem dążenia do całkowitej rezygnacji z pluralistycznej i heterogenicznej postaci kultury polskiej.

Trzyipółletnia dobra zmiana panująca w kulturze, analogicznie do pozostały sektorów życia społecznego i publicznego, przyniosła niezwykle obfity plon niespotykanych dotąd – od początku transformacji ustrojowej – konkretnych przemian związanych z obowiązującymi wcześniej standardami funkcjonowania poszczególnych dziedzin kultury. Całkowite podporządkowanie przez mściwie nam panujących wszelkich instytucji życia kulturalnego, finansowanych bezpośrednio z państwowej kiesy, w niedługim czasie doprowadziło do przekierowania paradygmatów kulturowych działań na tory ideologicznej wykładni Państwa Pisu, zrywając tym samym jakakolwiek łączność z kulturotwórczym miąższem – czyli estetyką. Zinstrumentalizowanie kultury od początku jawiło się rządzącym jako coś nader koniecznego i potrzebnego do wdrażania procesu – opartego na ręcznym sterowaniu i jak najdalszym ingerowaniu – przekształcenia dotychczasowego stanu i wymiaru kultury w postać narodowo – historyczną, której wykładnia, podług narzuconych siłą właśnie takich opcji, jest jedynym słusznym i pożądanym obliczem. Kasowanie i trzebienie innych przejawów wizji artystycznych, które nie mają lub nie chcą mieć nic wspólnego z tak ideologicznym podejściem, ale również z samymi ideologicznymi narzędziami, jest widomym przejawem dążenia do całkowitej rezygnacji z pluralistycznej i heterogenicznej postaci kultury polskiej. Nakładanie jedynie słusznej narracji – ze strony rządzących – na współczesną historię jest skrajną bezczelnością i wyrachowanym cynizmem. Natomiast fasonowane kultury w obszarach zarządzanych, administrowanych lub finansowanych przez rząd, odbywa się dwojako. Albo mamy do czynienia z gwałtownym zerwaniem wcześniejszych profilów funkcjonowania danych instytucji (m. in. teatry państwowe, w których doszło do czystek na poziomie dyrektorskim i wymiany na funkcjonariuszy władzy lub też narodowe muzea, w których – po zaprowadzeniu analogicznej procedury – dochodziło do automatycznego chaosu i, w konsekwencji, regresu na poziomie funkcjonowania) albo dzieje się to bardziej wyrafinowanie na innych polach, już nie tak mocno trzymanych za gardło przez władzę. Przykładem takim może być literatura.

Macki pisowskiej propagandy sukcesu, uspostaciowione – w wypadku działań literackich – nęcącą ofertą publikowania w reżimowym periodyku za 500 złotych za wiersz, będą już w bardzo krótki czasie przynosiły coraz bardziej konkretne efekty. Skala matactwa i pokupnych skuszeń, jakimi posługują się redaktorzy propagandowego periodyku literackiego NAPIS, sięga aberracyjnego zenitu. Od paru miesięcy dochodziły wieści o wielkiej potrzebie stworzenia liberalnego periodyku literackiego dla wszystkich niekomercyjnych literatów, na którego łamach będą mogli swobodnie prezentować swą twórczość. Sęk w tym, że pismo to zostało powołane ręcznie przez MKiDN w bardzo sprytnej formule maskującej propagandowy wydźwięk, i na pierwszy rzut oka tłumiącej określony, rządowy kontekst. Przykrycie istotowych intencji pozorami zadbania o różnorakich twórców literackich, wyraża się konkretnie w sowitych honorariach, nie posiadających żadnych analogii z czasami niegdysiejszymi. Nigdy bowiem żadne pismo literackie nie posiadało aż takiego budżetu, który byłby w stanie umożliwić wypłacania aż takich stawek, jak ma to miejsce w rzeczonym NAPISIE. Pospolite kupowanie spragnionych uznania i poklasku, błąkających się po różnych wydawnictwach i portalach społecznościowych literatów przyniosło błyskawiczne efekty. W spisie treści pierwszego numerze pisma odnajdujemy poetów, o których nigdy byśmy nie powiedzieli, że posiadają proweniencję prawicową lub narodowo-katolicką. Redaktorom pisma od początku było wiadome, że jedynie obfitymi stawkami są w stanie przyciągnąć inercyjnie polityczne nazwiska poetów, którzy – najwidoczniej – obecne rządy traktują jako normalną sytuację polityczną, nie odznaczającą się niczym szczególnym. Nie zmienili nam przecież ustroju, wolność jest wciąż taka sama, a to co oni robią, są to zwykłe przepychanki między zwaśnionymi stronami, które w żaden sposób nie przekładają się na nasze życie. A nasze życie toczy się po staremu, publikujemy swoje książki, za które najczęściej nie jesteśmy nagradzani, bo układy, jakie w tych nagrodach panują, nas wykluczają. Więc o co chodzi? – zapytani o przyczyny pójścia na współpracę, tak właśnie odpowiadają. Wyczucie tych frustrujących fluidów, trzeba przyznać, udało się pisowskim macherom idealnie. Nic tak nie przyciąga i nie skupia czyjejś uwagi, jak roztoczenie wizji zerwania z panującym dyktatem środowiskowych koterii, a także z domniemanymi zmowami, jakie je spowijają, i bezpośrednie zwrócenie się z ofertą – schlebiającą urażonemu ego – do zżeranych resentymentem artystów. Podobnież jak w innych wymiarach życia społecznego, w wymiarze kultury rządy Pisu kierują się identycznymi przesłankami i motywami – przejęcie całkowitej władzy nad kształtem i wnętrzem każdego wycinka owego życia, lecz również sterowania nim za pomocą sprytnych, somnambulicznych sztuczek. Uwodzenie takie trafia wprost w skołatane i potargane frustracją serca wybitnych twórców, którzy od dawien dawna – wedle ich mniemania – zasługiwali na o wiele więcej poklasku i uznania, niż byli w stanie go osiągnąć, przedzierając się przez gęste sitwy i świty obdzielające łaskawie swym uznaniem lub rażące gromami wykluczeń. Jednak sytuacja natomiast może okazać się sprawdzianem.

Dla tych, którzy uważają, że publikowanie w NAPISIE jest czymś normalnym, prawdopodobnie to, co wyczynia Pis nie jest czymś strasznym, i traktują to jako działania analogiczne do poprzednich rządów. Są więc tzw. „symetrystami”. Z tym że dla owych „symetrystów” w działaniach rządzących więcej jest dobrego niż złego. Nie spotkałem się bowiem z żadną wypowiedzią „symetrysty”, która wskazywałaby na popieranie rządów poprzednich. Koledzy, którzy tam publikują, najprościej rzecz ujmując... tacy są. Wszystko bowiem wskazuje na to, że kierują się relatywistycznymi przesłankami, nie traktując swego akcesu jako zwykłej hańby, lecz jako cyniczną rozgrywkę z Lewiatanem władzy, mniemając, że spokojnie go okpią, kiedy przyjdzie do bardziej deklaratywnych posunięć z jego strony, gdyż, jak był raczył wyrazić się jeden ze skaptowanych: Należy czesać wszystkich reprezentantów. Jak przystało na anarchistę, który szczyci się tym, że żyje bezkosztowo – albowiem od wielu lat żyje z innych, niczym huba – nie dostrzegającego żadnych różnic pomiędzy minionymi czasami a autorytarną, narodowo-katolicką władzą obecną, liczy się tylko dla niego okazja do zaistnienia i zamanifestowania swojej poetyckiej wielkości w postaci publikacji na łamach i wystąpienia w filmiku przedstawiającym recytacje swych poetyckich płodów, który będzie dostępny w internetowym kanale pisma. Tak więc, można swobodnie domniemywać, żaden kontekst nie odgrywa dla tych ludzi znaczącej roli. Chodzi tylko o to, by się pokazać, otrzymując za to sporą gratyfikację. Idąc tym tropem, prawdopodobnie – gdyby wtedy żyli – odpowiedzieliby na zaproszenie do publikacji na łamach Der Sturmer lub Trybuny Ludu, oczywiście, jeśliby takie do nich wystosowano.

Reakcją na publikację pierwszego numeru NAPISU, a także na rządowe działania na polu kultury, był tekst Grzegorza Nurka pt. „Po co nam Instytut Literatury” – opublikowany w Gazecie Wyborczej (25.01.2019) – dotyczący nowej inicjatywy MKiDN, jaką jest, wzmiankowany w tytule, świeżo powoływany twór. Autor przedstawia w nim „wizytówkę Instytutu”, czyli zerowy numer kwartalnika. W partii tekstu opisującej zawartość pisma, Nurek przytacza wypowiedź naczelnego, Józefa Marii Ruszara, odnoszącą się do kształtu i charakteru pisma, „w którym nie będzie jedynie słusznych autorów”, albowiem: „Wykluczeni będą tylko ci, którzy sami się wykluczają. Ktoś nie będzie chciał z nami współpracować? Trudno, nikogo do niczego nie można zmusić”. Po tej zacytowanej deklaracji, następuje przedstawienie przez Nurka autorów numeru, którzy są dość jednoznacznie kojarzeni z kulturową dobrą zmianą. Sęk w tym, że lista autorów numeru jest o wiele dłuższa i w przeważającej mierze składa się z nazwisk zupełnie niekojarzonych dotychczas z prawicowo-narodową postawą, tak mocno cechującą wymienionych wcześniej niektórych autorów: Jana Polkowskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza czy prof. Marka Kornata. Zatajenie pozostałej liczby autorów (m.in. Edward Pasewicz, Andrzej Niewiadomski, Bianka Rolando, Roman Honet – redaktor działu poezji w NAPISIE, Karol Maliszewski, Małgorzata Lebda, Paweł Kaczmarski) ewidentnie czyni z tego fragmentu tekstu część niepełną i, co chyba najistotniejsze, mocno zwichniętą. Albowiem istota – dość szokująco przewrotna – samego periodyku ma właśnie polegać, adekwatnie do słów Ruszara, na publikowaniu autorów ideowo sobie obcych (vide Pasewicz kontra Polkowski), i pod pretekstem pluralistycznego przedstawiania bardzo różnych stanowisk, sprawiać iluzoryczne wrażenie niczym nieskrępowanej swobody, ufundowanej na – częstokroć sprzecznych – wymiarach estetycznej i językowej postawy. Wszystko to ma uwiarygodnić oraz legitymizować ważność, ale też konieczność, tak przecież rażąco sztucznie powołanego tworu literackiego, poprzez zwabianie lub pozyskiwanie autorów różnej maści, maskującego ideologiczną ofensywę i potrzebę manifestowania permanentnej dobrej zmiany w kulturze literackiej. Rządowe pismo literackie – a takim wszak jest NAPIS – ma być postrzegane jako nieokiełznana agora literackiej, intelektualnej, historycznej i współczesnej różnorodności; jako wielce nęcąca przestrzeń dla - odrzuconych przez tajemne koterie lub hermetyczne układy – autorów, czy wreszcie, jako pole dla przyszłych sporów czy zażartych polemik. Niestety, posiada ono bardzo silnie wyczuwalny kontekst. To kolejna inicjatywa powołania odgórnie narzuconego, niewyrastającego z naturalnej potrzeby środowiska, topornie kreowanego bytu, o wyraźnych znamionach politycznej – a więc Pisowskiej – proweniencji. Próba okazania – dość czytelna w swej infantylności – ze strony funkcjonariuszy literackiej dobrej zmiany nagłej łaski względem każdego, kto, mimo swej odmienności estetycznej lub światopoglądowej wobec literatury moralnie słusznej, zasługuje na docenienie w postaci publikacji na łamach i otrzymanie zań sutego honorarium, jawi się gołym okiem jako chytra zmyłka. Chytrym i zarazem sprytnym jest bowiem sam zabieg pozyskiwania tak sporej ilości autorów, którzy do tej pory nijak nie zajmowali się ideologicznymi szturmami, a którzy, publikując swe teksty w Napisie automatycznie wpisują się w ów kontekst, i od tej pory, siłą rzeczy, kojarzyć się będą jako wspierający poczynania współtworzących panującą ideologię. Liberalne podejście do literatury – które rzekomo jest głównym postulatem redaktorów pisma: Józefa Marii Ruszara i Romana Honeta – jest czystą mrzonką wobec, bynajmniej nieskrywanych, impulsów płynących intensywnie z partyjnej centrali, która wszak ten ideologiczny totem funduje.

MACIEJ MELECKI

Autor tomów wierszy: Te sprawy (1995), Niebezpiecznie blisko (1996), Zimni ogrodnicy (1999), Przypadki i odmiany (2001), Bermudzkie historie (2005), Zawsze wszędzie indziej - wybór wierszy (2008), Przester (2009), Szereg zerwań (2011), Pola toku (2013), Inwersje (2016), Prask (wybór wierszy w języku czeskim, 2017), Bezgrunt (2019) oraz tomu prozy Gdzieniegdzie (2017). Mieszka w Mikołowie.

Koniec

OPOWIEDZ MI POLSKĘ

OPOWIEDZ MI POLSKĘ

„BO LUDZIE SĄ LENIWI I BOJĄ SIĘ...”

Z IZABELLĄ SARIUSZ-SKĄPSKĄ ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Tak sobie myślę… co się stało z nami wszystkimi przez ostatnie dziewięć lat, od 10 kwietnia 2010 roku? Kiedy szukam odpowiedzi, przypomina mi się, skądinąd bardzo dla mnie ważna, scena z „Człowieka z żelaza”. Maciek Tomczyk stoi na wiadukcie i zapalając znicz w miejscu, gdzie zastrzelono jego ojca, mówi: „Wiem na pewno, że się już nigdy nie damy podzielić, nigdy się nie damy oszukać, przetrzymamy nawet najgorsze. (….) Wszyscy żeśmy ją zobaczyli, wszyscy zobaczyli tę prawdę i… Tego już się nie da odkręcić”. Tymczasem gdy dziś patrzymy na nasze społeczeństwo, to widzimy je właśnie podzielone, w jakiejś części wyznające swego rodzaju nową mitologię narodową, a przy tym pełne gniewu, nieufności, a nawet złorzeczące sobie nawzajem. Jak to możliwe, że staliśmy się sobie aż tak obcy?

Izabella Sariusz-Skąpska: Daliśmy się podzielić, ale nie dlatego, że dokonało się coś nowego. Wróciłabym do innej kwestii z „Człowieka z żelaza”, kiedy jeden z bohaterów, grany przez Jerzego Trelę, mówi: „Bo ludzie są leniwi i boją się”. Dopadła nas właśnie ta przypadłość, to znaczy przestaliśmy mieć wyobraźnię dotyczącą i przeszłości, i teraźniejszości, i przyszłości. Ludziom się po prostu nie chce: nawet oglądać telewizji, w której wszystko jest w jakiś sposób przypominane, nawet czytać gazet (wszystko jedno, czy w wersji papierowej, czy internetowej). Poprzestają na wyłapywaniu tytułów i ciekawszych „leadów”. Nie chce im się sprawdzać, co tak naprawdę oznacza zjawisko, które widzą jako tytuł, na przykład czy będzie Brexit, czy nie będzie; będzie kolejne rozdawnictwo pieniędzy, czy nie będzie. Ludziom się po prostu przestało chcieć zajmować tym, co poza nimi. Żyją własnym życiem, w tej chwili stosunkowo spokojnym, nie czując zbyt wielu zagrożeń.

Myślisz, że cokolwiek czują?

Nie wiem. Mają kredyty i uważają, że je spłacą przez następne 35 lat - jakby mogli wiedzieć, co będzie za 35 lat! Dzieci chodzą do szkoły, wracają późno, rzadko ktoś je pyta, co było zadane. Rodzice, sami przemęczeni, wiedzą, że dzieci są przemęczone, nie wnikają w ich wiedzę itd. Zaczynamy mieć do czynienia z sytuacją, kiedy spokój, który nas ogarnął, to już przestał być „święty spokój”. Jest po prostu tak, jakby życie toczyło się samo...

„Się żyje”, trochę samo, bez czyjegoś udziału. W wypaleniu albo z przyzwyczajenia. Nie wiem, co gorsze.

„Się żyje”… Nie tego chcieli liberałowie, nie o tym mówił Donald Tusk w słynnym zdaniu o ciepłej wodzie w kranie. To już nie jest ciepła woda, ale letnia, wystygnięta zupa. Zaczynamy mieć do czynienia z wszechogarniającym brakiem zainteresowania czymkolwiek. Ostatnio podczas rozmowy ze studentami ze zdumieniem dowiedziałam się, że oni nie wiedzą, czym była IRA, na czym polegał konflikt w Irlandii, jak wyglądał ówczesny terroryzm itd. Nie mają świadomości, że jednym z elementów zagrożeń, które niesie Brexit, jest to, że jacyś potomkowie ówczesnych bojowników wyciągną i przeczyszczą broń, po czym staną na granicy irlandzko-irlandzkiej, co będzie oznaczało faktyczne zagrożenie dla pokoju w Europie. Moi rozmówcy nie potrafili sensownie opisać, dlaczego miałaby (znowu) istnieć granica irlandzko-irlandzka.

Z jednej strony, powinniśmy się cieszyć, że już wyrosło pokolenie nie musi się bać, może w ogóle w życiu niczego nie bało, w ogóle nie widziało zagrożenia, ale z drugiej strony to również oznacza, że oni nie mają wiedzy o zagrożeniach, nie zdają sobie z nich sprawy. Kiedyś jeden ze studentów spytał, po co mam paszport. Odpowiedziałam, że czasami podróżuję, a on na to: „Ale wszędzie się przecież dojedzie na dowód”. „Wszędzie? A próbowałeś pojechać kiedyś do Lwowa, albo do Kijowa?” „Nie, bo po co?” – rzucił zdumiony. „Ale wiesz, że w Europie jest parę krajów, do których nie wjedziesz z dowodem?” – i tu spotkałam się z niedowierzaniem.

Moim zdaniem, to jest właśnie background obecnych podziałów. Brak refleksji nad codziennością, nad życiem zarówno w tym kraju, jak i u naszych sąsiadów. Gdy przestajemy być uważni w stosunku do tego, co dzieje się na co dzień, to w którymś momencie przestajemy także umieć ocenić zalew informacji, które nie są informacjami, ale czystą propagandą…

Przez ostatnie dziewięć lat mamy z nią do czynienia praktycznie na co dzień. Zalewa nas z każdej strony i mocno działa na świadomość. Ludzie, których nigdy bym nie podejrzewała, że zaczną wierzyć przekazowi TVP, wierzą jej. Obojętnieją wobec tego, co i jak się im przekazuje, bo skoro oglądali zawsze to medium, to będą je dalej oglądali i nie będą szukali żadnej weryfikacji. Ich obraz świata jest zniekształcony, wybrakowany, pozbawiony kontekstów, faktów, o myśleniu już nie wspominając. I mówię tu o ludziach w różnym wieku, tak pokoleniu 80-latków, jak i 20-latków. Tam jest pustka, której naprzeciw wychodzi zacietrzewienie i narastająca pogarda dla każdej historii, każdej mitologii, która jest inna…

To wszystko wymaga odrobiny wysiłku. Sprzeciw wymaga wysiłku. Zastanowienie się nad argumentacją inna niż moja wymaga wysiłku. Natomiast agresja, odrzucenie, potępienie – to wszystko jest łatwiejsze. Trzeba się jednak napracować, aby z kimś rozmawiać, aby znaleźć na to czas. Odwrócenie się plecami jest łatwiejsze. Czytaliśmy antyutopie powstałe w XX wieku, które wyrastały niekoniecznie z tego, co wtedy się działo, ale z obaw o konsekwencje bieżących wydarzeń i z namysłu nad tym, co może się wydarzyć za pokolenie lub dwa. Gdy Aldous Huxley pisał Nowy wspaniały świat, to w jakimś sensie prorokował, że za pokolenie czy dwa ludzie tak dalece uwierzą w zdolność kreowania rzeczywistości, że będą „produkować” dzieci nie tylko z zaplanowaną rolą społeczną, ale z wczytaną edukacją.

Kiedy George Orwell pisał Rok 1984, to wyciągał wnioski z totalitaryzmu typu nazistowskiego, mówiącego właśnie o kręgach wrogów, o idealnym wychowaniu idealnego obywatela, cały czas obserwowanego przez Wielkiego Brata. Pamiętam nasze zdumienie, gdy w latach 1990. program Wielki Brat świętował takie tryumfy: to, co kiedyś dla nas było przestrogą, tu stawało się reality show, pochwałą bylejakości, chamstwa, seksu na żywo itd. Myślę, że to jest ten problem: z etapu przestrogi przed konkretnym sposobem myślenia, z dążenia do jakiegoś uporządkowania świata, zrezygnowaliśmy na rzecz rozszerzającego się reality show, czemu towarzyszy przekonanie, że to się nie dzieje naprawdę. Nasze życie to gra komputerowa na żywo, rozgrywająca się na dużym czy małym ekranie.

Gra, w której nic i nikt nie dzieje się naprawdę, a jednocześnie ta gra zagospodarowuje nasze emocje i konkretne potrzeby. To jedna strona. Z drugiej strony... nasza dzisiejsza polityka stała się takim miejscem zagospodarowanym czy wręcz zawłaszczonym. To, co się teraz dzieje w kraju, było zagospodarowaniem emocji, było umiejętnością zbudowania przez Jarosława Kaczyńskiego mitologii po katastrofie smoleńskiej. I od prawa do lewa wszyscy w jakimś sensie zagrali w tę grę.

A jednak na początku nikt nie miał przekonania, że istnieje taka nisza. Pamiętam z roku 2010, jak po kilku miesiącach koszmaru na Krakowskim Przedmieściu wokół krzyża, wobec pierwszych prób tworzenia komisji, nad-komisji, anty-komisji, pytałam o to ludzi z tej części sceny politycznej, którą uważam za swoją. Spotykałam się z deklaracją bezradności: nie przypuszczaliśmy, że rzeczywiście można grać w ten sposób. Może wpadliśmy w pułapkę własnej naiwności? Przecież wszystkie strony życia publicznego, społecznego, również artystycznego straciły w katastrofie smoleńskiej swoich przedstawicieli! Rzeczywiście to była reprezentacja ówczesnego życia publicznego, bo tak zostało to zaplanowane ze strony Kancelarii Prezydenta: zaproszono przedstawicieli wszystkich klubów parlamentarnych, urzędów państwowych, organizacji społecznych itd. To miał być spektakl polityczny, bo 10 kwietnia 2010 roku rozpoczynała się kampania prezydencka, więc chodziło o stworzenie wrażenia pluralizmu. A efekt był taki, że jeśli zginęli przedstawiciele tak zróżnicowani, to trudno przejąć na własność narrację na rzecz jednej strony… Okazało się, że się da.

Jedna strona niejako zawłaszczyła emocje, jakby ich siła i racja była jedynie „własnością” tych, którzy wyznają teorię zamachu. Rodziny, do których należysz i Ty, w jakimś sensie przestały się liczyć w promowanym dyskursie publicznej. Przyszedł moment, że staliście się niewygodni, a w najlepszym razie przezroczyści. Cała moc przekazu skupiła się po stronie przeciwnej, która nie tylko skutecznie zawłaszczyła emocje, ale również przejęła narrację. Ta z kolei rozmontowała nam wspólnotę. Nie idzie przy tym o to, jak lichej była ona kondycji, ale o sam fakt podzielenia nas, wyrwania tego, co wydawało się wspólne.

W konsekwencji pojawia się myślenie: „Kto nie jest z nami, jest przeciwko nam”. I to w najgorszy możliwy sposób. My jesteśmy depozytariuszami prawdy, a wy się boicie prawdy i tę prawdę odrzucacie – taki dostajemy przekaz. W życiu politycznym to zwykły element gry, bo zawsze przeciwnicy polityczni obrzucają się podobnymi argumentami. Inaczej to odczułam w momencie, gdy miałam przed sobą człowieka, przedstawiającego się jako prokurator przeznaczony do zadań specjalnych, jakimi były ekshumacje ofiar katastrofy smoleńskiej, w tym ekshumacja ciała mojego Ojca. Na stwierdzenie naszej rodziny: „Proszę nam darować te wszystkie propagandowe zdania i niech się pan nawet nie waży epatować makabrycznymi elementami tego, co macie zamiar robić z ciałem Taty!”, ten człowiek, symulując święte oburzenie, mówi: „Pań nie interesuje prawda!”... W tym momencie to się wymyka spod kontroli wyobraźni. Jak można nazwać takie postępowanie? Powiedziałam temu człowiekowi, że nie jest prokuratorem, ale funkcjonariuszem, prowadzonym na pasku polityków. Prokuratorem, jak wszystkim powtarzam, był mój dziadek Bolesław Skąpski, który za swoją funkcję dostał kulę w tył głowy w Katyniu. Bo on służył Rzeczypospolitej, nieważne jakiej numeracji. To jest prosta historyczna narracja: jak często powtarzam, mojego Dziadka zabiła historia, a Ojca zabiła polityka. W obu wypadkach można wskazać przyczyny, przebieg, sprawców…

Ostatecznie zostajemy z problemem z prawdą.

Tak, to kwestia prawdy. Kiedy ktoś zarzuca, że ja, moja rodzina i wszyscy, który sprzeciwiają się barbarzyńskim działaniom na ciałach naszych bliskich, że to my nie chcemy poznać prawdy, w tym momencie została przekroczona jakaś granica. W tym momencie ktoś odbiera mi możliwość normalnego, cywilizowanego funkcjonowania, bo takie elementy, jak pochówek, żałoba i porządkowanie świata po stracie mają w każdej kulturze przewidziany czas. Tymczasem ja niedawno skończyłam drugą żałobę, która zaczęła się na nowo po ośmiu latach od katastrofy, w noc ekshumacji ciała mojego Ojca. Potem były tygodnie wyczekiwania na zwrot ciała i drugi pogrzeb, który zaognił emocje. Ale to już nie są emocje dotyczące Taty, dotyczące straty, że nie ma Go przy stole. Dobierałam zdjęcie, aby na FB przypomnieć o rocznicy barbarzyństwa ekshumacji i uzmysłowiłam sobie, ile tych zdjęć już wykorzystałam – a przecież nie będzie już nigdy nowych… To zbiór zamknięty, ta historia jest zamknięta.

To moment, gdy prawda, do której Ty masz prawo, staje się czyjaś, w jakimś sensie obca i nieprawdziwa.

Ale mnie ktoś odebrał tę prawdę. Tego kogoś nie interesuje mój punkt widzenia, że skazuje mnie (nas) na nową żałobę, bo ktoś na politycznej „górze” uznał moje racje i moje relacje z Ojcem za nieważne. Ważne są teraz racje polityków, którzy dają funkcjonariuszowi prokuratury prawo, aby ten posługiwał się cząstkami pobranymi z ciała mojego Ojca, bo to są dowody, ponumerowane jak rzeczy. Wróciliśmy do świata, gdzie człowiek jest numerem. A przecież dokładnie wiemy, w jakim świecie człowiek był numerem. Dokonała się „ekshumacja numer taki a taki”, wydobyto „zwłoki numer XY”, pobrano „próbki numer YX”. „Próbki numer” trafiają do różnych laboratoriów europejskich. Nie zostały zachowane jakiekolwiek prawa człowieka. Oczywiście, mamy wyrok Trybunału Strasburskiego, który jasno o tym mówi. Ale właśnie ten wyrok, o ile w ogóle zaistniał w świadomości odbiorcy reality-show, został pojęty w jeden sposób: „Rodziny, które wystąpiły do Trybunału, dostały odszkodowanie”.

Odszkodowanie i nic poza tym, bo...

Na co innego było za późno! Trybunał wydał wyrok po ekshumacjach, po powtórnych pogrzebach…

Pytanie, czy tego odbiorcę reality-show jeszcze cokolwiek innego interesuje? Jeśli popatrzymy na najnowsze badania dotyczące poparcia dla partii politycznych, to 42% dla PiS zawdzięczamy chyba w znacznej mierze temu odbiorcy, który ślepo patrzy w tę narrację i de facto na ukradzionej Wam prawdzie buduje nową mitologię, dokładając do niej kolejnych wrogów.

Może tak być…

Ta narracja trwa, ujawniając się to z mniejszą, to z większą siłą. Nie daje się nam szansy bycia wspólnotą, jakąkolwiek. Ledwie narodziły się między nami jakiekolwiek więzi, a już zostały rozmontowane. Warczymy na siebie, pogłębiamy podziały. Czasami obawiam się, że wielu tak dalece poddaje się propagandzie nie tylko pogłębiającej podziały, ale wręcz szerzącej nienawiść do siebie nawzajem, że mamy kłopot w rozpoznawaniu siebie jako ludzi, którzy mogą razem żyć.

To niesamowite, bo mam takie wrażenie, że to jest nie do końca spuścizna tylko ostatnich dziewięciu lat. Gdzieś pomiędzy 1989 a 2010 rokiem, z ogromną nadzieją, determinacją i kosztem wyrzeczeń budując Polskę wolną, zapomnieliśmy o tych, których to tak naprawdę nie interesowało… I nie myślę tutaj o byłych komunistach, którzy teraz będą się mścili. Wielu zwykłym ludziom poprzedni system odpowiadał, bo w swojej bylejakości był łatwy do zaakceptowania. Ludzie rzadko byli wyraziście zróżnicowani, szczytem szczęścia był urlop w Bułgarii. Ktoś, kto miał cokolwiek więcej, chciał czegoś jeszcze, nie mieścił się w horyzoncie. Natomiast wolność jest wolnością zróżnicowania.

Nie możemy nie rozmawiać o poglądach, a mówić ze sobą wyłącznie o ideach. Boję się takiego podejścia. Jeśli emocje spycha się zbyt głęboko, to w którymś momencie mogą one eksplodować, ponieważ przechowywania niewyrażonych i niewykrzyczanych emocji wcześniej czy później się zemści. Pytanie, co z takiego odłożenia może wyniknąć. Pamiętam słynne „miesięcznice”, których karykatura odbywała się w Krakowie. Gromadka ludzi. Kiedyś, zupełnie przypadkowo jechałyśmy z Mamą pod Wawelem, koło Krzyża Katyńskiego, do którego zmierzały miesięcznice z Wawelu. Oni tam maszerowali. Mówię „oni”, bo to dla mnie był bezpostaciowy tłum, głównie starych ludzi, którzy wykrzykiwali koszmarne hasła, dodatkowo wymalowane na polskiej fladze. Nie wytrzymałam, zatrzymałam się, otworzyłam okno samochodu i spytałam: „Czy wy w ogóle wiecie, co robicie i kim byli ci ludzie?” W tym momencie Mama mówi: „Zamknij okno i jedź, bo to się może źle skończyć”. A oni rzeczywiście ruszyli na mnie, nie wiedzieli, kim jestem, bo oglądają inną telewizję niż te media, w których mnie można było rozpoznać. Oni nie wiedzą, z kim rozmawiają. Znam historię paru osób z rodzin smoleńskich, które podjęły próbę pójścia na Krakowskie Przedmieścia, aby stanąć naprzeciwko nich i powiedzieć: „My sobie tego nie życzymy!” Spotkali się z agresją… Przecież podczas tych miesięcznic noszono też portret mojego Ojca. Gdybym nawet codziennie występowała w mediach z apelem, że sobie tego nie życzymy, to nie wiem, jak mój ojciec zostałby przedstawiony. Może byłby czerwony, może czarny…

Ale na pewno nie byłby „nasz”, smoleński.

Nie, nie byłby „nasz”.

To jest przerażające. 96 osób, chcę w to wierzyć, zginęło w jednej chwili i nie wiedzieli, że umierają, a jeśli wiedzieli, trwało to sekundy. I nie ma szacunku dla bólu i śmierci 96 osób, I nie ma go u żadnej ze stron. Każda ze stron z tych 96 osób wybiera sobie tych, których chce. Taki selektywny sposób myślenia rozpoczął się niedługo po katastrofie, a utrwalił się już przy pierwszej rocznicy. Dzwonili do mnie różni dziennikarze, bo zbierają zdjęcia, notki, wspomnienia, na temat a to ofiar z małopolski, a to z Krakowa, a to z takich organizacji, a to z innych. Mówiłam: „Ale tak nie może być!” Dowiadywałam się: „robimy tablicę posłom/senatorom”. A ja pytam: „Co z resztą?” Potem powstawały tablice tylko z dwoma, czasem trzeba nazwiskami. Niżej podpis: „i inni”. „10 kwietnia 2010 roku w katastrofie zginął mój ojciec Andrzej Sariusz-Skąpski i 95 innych osób”. Gdybym ja tak powiedziała, wszyscy by się na mnie rzucili… Mówi się o tym, że zginęła jedna/dwie, maksimum trzy osoby „i inni”. To jest szacunek, ponieważ ci „inni” stanowili naturalną oprawę dla trzech wielkich osób. W tym momencie ja mówię: „Nie”.

Tu każda ze stron politycznych, ale także intelektualnych, zawaliła gigantyczną lekcję związaną z polityką symboliczną, z budowaniem pamięci historycznej, z budowaniem narracji po i o traumie…

Traumie, która jest przecież wspólna…

Jest, a w konsekwencji powinna być wspólnie odbudowana. Jeśli nie odbudujemy jej razem, to te podziały będą się pogłębiały i będzie nam trudno wrócić do jakiegokolwiek porozumienia i widzenia wspólnych perspektyw. Obojętnie, czy rozważamy to z punktu widzenia wspólnoty społeczeństwa, czy narodu, to trudno nam rozmawiać, gdy często jesteśmy podzieleni już na poziomie kręgu rodzinnego. Czy nie dochodzimy do ściany, przez którą zbyt trudno będzie się przebić, do chwili, kiedy to „wspólne” stanie się niemożliwe?

Tak, są takie momenty, ale one działają w obie strony. Widziałaś grupę ludzi, tysiąc, dwa tysiące, milion, która śpiewa polski hymn? Pamiętam takie doświadczenie, które zapoczątkowało moją dorosłość i moje samodzielne myślenie. Byłam nastolatką. To były krakowskie Błonia 10 czerwca 1979 roku, podczas pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Dziennikarze, którzy obserwowali to z kopca Kościuszki, puścili w świat informację, że na Błonach było nas wtedy 2 miliony. Dzisiaj się te wielkości modyfikuje, ale mimo wszystko zostało to niezwykłe poczucie: że jest nas tak dużo. To wtedy narodziła się wspólnota, z której rok później powstała Solidarność. Ale też po 16 miesiącach Solidarność dostała cios, z którego prawie 10 lat się podnosiła.

Niby jest jakieś poczucie wspólnoty, gdy śpiewa się hymn przed meczem, ale to jest śpiewanie hymnu na zasadzie: „My przeciwko nim”, takie „Zając, ja ci jeszcze pokażę”. A ile razy słyszeliśmy taki hymn, podczas którego czujemy, że jesteśmy razem? Dumny, podniosły, wielki? Na pewno słyszałam taki hymn podczas ważnych uroczystości w Katyniu, podczas wmurowania tam kamienia węgielnego pod Polski Cmentarz Wojenny czy podczas otwarcie tego cmentarza. Wydaje mi się, że bardzo naturalne było śpiewanie hymnu w czasach, gdy Polskę ogarniała „Małyszomania” i pod Wielką Krokwią, wbrew wszelkim regułom BHP, zamiast 30 tysięcy zmieściło się prawie 50 tysięcy. Pamiętam, jak po zwycięstwie Adama Małysza śpiewaliśmy hymn. Ktoś nietknięty tą manią mógłby do tego podejść nieufnie czy lekceważąco, ale gdy się było w środku!

To jest wspólnota, coś ich realnie łączyło…

Wtedy, przez te kilka godzin stania na mrozie i potem podczas świętowania triumfu Polacy byli razem. W sposób niezwykły, cudowny, absolutny…

A jednocześnie byli to ludzie różni…

Między nami znalazł się kompletnie pijany Norweg, który nie rozumiał, o co chodzi. Polacy grzecznie zdjęli mu czapkę i na migi pouczyli, że nawet jak to nie jest jego hymn, to na hymnie narodowym się grzecznie stoi. Norweski kibic był szczęśliwy, że został włączony w tę społeczność! Często uczestniczę w oficjalnych uroczystościach, które mają być patriotyczne. Patrzę na twarze polityków, którzy między pierwszą a drugą zwrotką tracą kontakt z tekstem hymnu, a podczas uroczystych mszy widać, że uważne zrobienie znaku krzyża przekracza ich możliwości. Ci, którzy pamięć symboliczną na poziomie symboli narodowych czy religijnych deklarują jako swój największy priorytet, w prostych gestach ujawniają, że jest to najzwyklejszy fałsz.

Zaskoczyło mnie to, jak opowiadasz o poczuciu wspólnoty… Wiesz, dawno nie śpiewałam hymnu. Dopiero kilka miesięcy temu, podczas Igrzysk Wolności śpiewaliśmy hymn wspólnie z Donaldem Tuskiem. Był tam moment wydarzającej się wspólnoty, ale specyficznej, bo wszyscy ci ludzie wiedzieli, po co tam są, łączyły ich podobne idee. Na koniec chcę wrócić do wolności, bo może to jest klucz do naprawiania naszego myślenia o wspólnocie. Mówisz, że to byli ludzie, których nie objęły przemiany po roku 1989, którzy jakoś „zostali na boku”. Ale to przecież ludzie, dla których wolność okazała się nieszczęsnym darem. Józef Tischner pisze, że ludzie dostali ów dar i szybko zaczęli szukać rąk, w które można by go jak najszybciej oddać, powierzyć. Dziś mamy do czynienia z podobnym problemem. Nasze społeczeństwo jest na tyle nieświadome, niewyedukowane czy może obojętne, że oddaje dar wolności w pierwsze ręce, które się po niego wyciągną. Albo za ten dar dadzą coś prostego, drobnego, chociażby tę letnią wodę. Często oni sami są letni…

Nieszczęsny dar wolności, o którym pisał Tischner, a wcześniej nam mówił podczas wykładów i spotkań, to była przestroga: jeśli będzie wolność, to będzie trudniej, bo będzie rzeczywiście wymagało Libertowskiej zasady: „Uczyniwszy na wieki wybór, w każdej chwili wybierać muszę”. To nie jest tak, że raz powiemy, że jesteśmy wolni, że raz pójdziemy na wybory 4 czerwca 1989 roku – i wystarczy, bo od tego momentu są inni, którzy się wszystkim zajmą. Ludziom się wydaje, że można oddać wolność tym, którym płacimy podatki: politycy, prezydenci, burmistrzowie wszelacy – oni będą dla nas załatwiali to, co jest takie uciążliwe na co dzień. A my sobie będziemy spokojnie jeździć na wakacje all-inclusive, będziemy mieli Europę otwartą itd. To jest problem: chcemy tylko mieć święty spokój swoje spokojne życie…

Nie spodziewamy się, że wcześniej czy później polityka i tak się o nas upomni, „przyjdzie” po nas w tej czy innej postaci?

Ależ skąd! Nikt nie będzie płacił naszych rachunków. Płacimy tylko nasze rachunki, nie ma żadnych wspólnych rachunków, wspólnej odpowiedzialności…

W tym wszystkim możliwe, że nie ma żadnej wspólnoty.

Tak, za tym idzie przekonanie, że nie ma żadnej wspólnoty. Skąd czerpać nadzieję? Jakaś nadzieja tli się w ludziach, którzy są już na granicy wyczerpania, może mają jeszcze pomysł, że trzeba stąd uciekać, póki można, tyle, że pytanie: dokąd? Nadzieja o odbudowie wspólnoty pojawiła się podczas wyborów samorządowych 2018 roku. Wyniki w części Polski pokazały, że jest troszeczkę inaczej, że są ludzie zainteresowani ideą tworzenia wspólnoty. Często to już nie jest pierwsze pokolenie, które tworzyło pierwsze samorządy, to są ludzie, którzy przyszli niedawno. Dla nich to jest już naturalne, nie trzeba ich uczyć tego, nie trzeba ich przekonywać, że samorządowość to wartość. Jest cień szansy, że kiedy eleganckie drogi, pobocza i mosty zbudowane za unijne pieniądze zaczną się kruszyć i wymagać remontu, ludzie miejscowi to zauważą, a nie będą czekali na mannę z góry. Ten brak wspólnoty ujawnia wewnętrznie sprzeczne poczucie: z jednej strony kruszenia się więzi pomiędzy ludźmi, a z drugiej patrzenia z utęsknieniem na jakąś centralę, która „da”.

Problem w tym, że nie ma więzi poziomych, są tylko więzi pionowe i to na zasadzie pewnej przynależności. Odrodziła się tu wzięta z czasów totalitaryzmu potrzeba, że są inni, którzy za nas zadecydują i dzięki temu pozwolą nam żyć spokojnie. Tu jest właśnie ten przywołany na początku element lenistwa… I obawy, że kiedy na pytanie: „Kto widział, kto to zrobił?” podniosę rękę, , to ja będę współwinny.

Pamiętam w jednej z firm, gdzie miałam kontakt z obsługą biurową, irytowało mnie skrzypienie drzwi wejściowych. A za tymi drzwiami ludzie siedzą i słyszą ten pisk całymi dniami. Mnie by już dawno diabli wzięli! Pytam jednego z chłopaków, czy oni mogliby coś z tym zrobić, bo ja to słyszę raz na tydzień, a oni dziennie dziesiątki razy. Odpowiedź mnie obezwładniła: że to nie należy do jego obowiązków, a jeśli on to zrobi, to zawsze będzie o coś proszony i ludzie się przyzwyczają do wykorzystywania go…… Wedle starej „zasady”: przewróciło się, niech leży.

Przewróciło się, niech leży... Tu systemowo dziękujemy indywidualizmowi, bo jeśli zaczniemy się angażować, to „przy okazji” zmieni się on w kolektywizm i… będziemy mieli problem. To przecież straszne.

Ludzie, którzy to dziś wykorzystują, nauczyli się tego z mądrych książek. Wiedzą, jak należy sterować wspólnotą, jak nią manipulować, co robić, aby ludziom odebrać poczucie indywidualizmu, i jak ich przekonać, że wolność jest zła, bo mają ważniejsze sprawy.

Opracował Marcin Łubiński

DR IZABELLA SARIUSZ-SKĄPSKA

Polonistka, dr nauk humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor książek naukowych. Od 1989 działa w Rodzinach Katyńskich, od 1996 we władzach ogólnopolskiej Federacji Rodzin Katyńskich.

MAGDALENA M. BARAN

Filozof i historyk idei. Z-ca redaktora naczelnego Liberté!.

Koniec

PAŃSTWO-MIASTO

PAŃSTWO-MIASTO

KULTURA… W GRANICACH MIASTA I POZA NIM

Z RAFAŁEM DUTKIEWICZEM ROZMAWIA MAREK LEWOC

Marek Lewoc: Czym jest dziś miasto?

Rafał Dutkiewicz: Doświadczamy kilku zjawisk, które na nowo to definiują, pokazują jakie powinno być miasto, jakie jest jego miejsce w rozwoju cywilizacyjnym. To po pierwsze proces przemieszczania ludności, który w Polsce nie jest jeszcze tak bardzo nasilony, bowiem na świecie bardzo dynamicznie wzrasta liczba ludzi mieszkających w miastach. Najczęściej z powodów ekonomicznych, bo w miastach jest bogatszy rynek pracy. Szczególnie dotyczy to dużych i średniej wielkości miast (przy czym Łódź i Wrocław uważam za te średniej wielkości, chociaż z polskiej perspektywy są to miasta duże, skądinąd inaczej reagujące na cywilizacyjne tendencje, o których mówię). Po drugie, wraz z rosnącą świadomością ekologiczną pojawia się piękna, moim zdaniem, tęsknota za tym, żeby przestrzeń miejska była połączeniem kultury z naturą. To jest tęsknota za ciszą, zielenią, błękitem. Miasto jest tworem kultury, ale często zaspokajanie potrzeb związanych z naturą jest pożądane właśnie w mieście. I po trzecie, miasta są pewnymi wspólnotami ludzi w bardzo zurbanizowanej przestrzeni.

Miasta są niezwykle fascynujące. Jest taka stara żydowska mądrość, mówiąca o tym, że miasta to jest twór, w którym przynajmniej część mieszkańców zajmuje się nierobieniem niczego. Ta mądrość mówi o tym, że gdy ludzie nie robią nic, to znaczy, że myślą. A pewne elementy myślenia twórczego czy abstrakcyjnego zawsze są bardzo potrzebne. Miasta są centrum myślenia, bo życie kulturalne i akademickie jest intensywniejsze w dużych miastach.

Odnoszę wrażenie, że kilka lat temu bardzo widoczny był w polskim dyskursie publicznym aspekt wyścigu, rywalizacji miast, a dziś zszedł trochę na drugi plan.

Współpraca i rywalizacja stymulują rozwój cywilizacyjny. Konkurencja pozytywnie motywująca jest OK. Być może w Polsce jednak uruchomiło się niezdrowe podejście, w którym nie doceniano tego, że wszyscy zyskujemy, lecz zaczęto rozliczać się z tego, kto wygrał, kto przegrał, kto jest winien itd. A rywalizacja służy temu, żeby wszyscy rośli. Przecież w finale biegu na 100 metrów na olimpiadzie zawsze ktoś przybiegnie pierwszy, a ktoś czwarty, ale ten czwarty też doświadczył rozwoju.

Inną rzeczą, jest to, że kilka lat temu dużo mówiło się o eksperckim, korporacyjnym podejściu do zarządzania miastem, a dziś większe znaczenie zyskuje partycypacja.

Moim zdaniem te dwa podejścia się uzupełniły. Do elementu związanego ze sprawnym zarządzaniem doszła szersza świadomość, czegoś, co ja nazywam „uwspólnieniem”. Polska nie odkryła tu niczego nowego. To są tendencje, które na świecie występowały wcześniej. W pewnym momencie po 1990 roku, kiedy w Polsce wprowadzono samorządność, okazało się, że nabieramy coraz większej sprawności w zarządzaniu. Pojawiła się potrzeba szerszej dyskusji. Ale rodzi się pytanie: czy należy dopuścić obywateli do współdecydowania, czy do rozmowy? Są bowiem dwa modele: model demokracji deliberatywnej – dyskutujmy, ale później niech specjaliści lub wybrani reprezentanci podejmują ostateczne decyzje. I jest drugi model, za którym niektórzy tęsknią, chociaż ja nie jestem jego zwolennikiem, popychający nas w stronę demokracji bezpośredniej, bliskiej modelowi szwajcarskiemu – czyli skrzyknijmy się i podejmijmy decyzję w referendum.

Przy dzisiejszym poziomie komplikacji świata i różnego rodzaju uwarunkowań, trzeba bardzo długo i głęboko dyskutować i uświadamiać różne rzeczy, natomiast niekoniecznie każdą decyzję można poddać pod decyzję obywateli. Np. w przypadku przeprawy przez rzekę inżynierowie muszą mieć decydujący głos. Nie krytykuję skłonności do udziału w rozmowie, ale trzeba pamiętać, że nasze indywidualne decyzje, które składają się na obraz zbiorowości, są zawsze partykularne. Gdy zapytam mieszkańców gdzie chcieliby mieć przystanek tramwajowy, to każdy odpowie, tak, by było mu najwygodniej, co nie jest niczym złym. Co więcej, w naszych opiniach ulegamy emocjonalnym czynnikom, modom, wpływowi mediów. Np. we Wrocławiu przeżywałem dwie silne tendencje. Przed rokiem 2012 wyrazistą wolą mieszkańców była budowa stadionu. Gdybym nie podjął decyzji o budowie, to zostałbym odwołany w referendum. Zgoda społeczna w tym temacie była niemal stuprocentowa, co zostało zmierzone badaniami. A jakiś czas po Mistrzostwach Europy 2012, czyli mniej więcej w 2015 roku zaczęły się pojawiać pytania po co ten stadion w ogóle powstał.

Rozmawiamy w Łodzi przy okazji wydania książki „Prezydent” – wywiadu-rzeki z panem...

Tutaj dodam, że od dziecka bywałem w Łodzi i zawsze fascynowały mnie czerwone tramwaje. A przyjeżdżałem tu dlatego, ponieważ mój ojciec w dzieciństwie mieszkał przy ulicy Piotrkowskiej i Łódź była dla niego tak ważnym miastem, jak dla mnie jest Wrocław. Mój dziadek stacjonował tutaj jako oficer Wojska Polskiego. Nasz ojciec przynajmniej raz w roku zabierał mnie i moich braci do Łodzi i odbywaliśmy spacery do domu, którym z dziadkami mieszkał przez dobre kilka lat. Dziś jestem szczęśliwy patrząc na aktualny wygląd ulicy Piotrkowskiej.

Chociaż wiele lat temu, kiedy Łódź była zaniedbana, dla mnie i tak była zjawiskiem fascynującym, Wydaje mi się, że było to pierwsze duże miasto jakie w życiu widziałem i to na pewno wywarło na mnie duży wpływ.

Jak z perspektywy Wrocławia, który jest oddaloną od Warszawy silną stolicą regionu wygląda problem decentralizacji?

W 2004 lub 2005 roku przygotowaliśmy we Wrocławiu, we współpracy z Komitetem Regionów Unii Europejskiej, II Europejski Szczyt Regionów i Miast. To był zlot kilkuset polityków szczebla regionalnego i miejskiego. Hasłem przewodnim była decentralizacja. Gdy w Brukseli pracowaliśmy nad tym hasłem, zdumiała mnie jedna rzecz: politycy kontynentalni, np. niemieccy i francuscy rozumieli decentralizację tak jak my, czyli siła rządu centralnego vs. kompetencje lokalne. Tymczasem koledzy z Wielkiej Brytanii zastanawiali się, jak twór miejski podzielić na jeszcze mniejsze części i oddać mieszkańcom. Dla mnie to była rzecz nowa. Ale dziś powoli takie dyskusje w Polsce również się pojawiają.

Pytanie brzmi: jak cały czas, wsłuchując się w głosy mieszkańców, z jednej strony stymulować, a z drugiej organizować społeczność lokalną i gdzie oddawać kompetencje? W prastarym sporze dotyczącym pierwotnego znaczenia słów centralizacja i decentralizacja żartem zadaje się pytanie o to, kto jest mądrzejszy: żona burmistrza lub mąż pani burmistrz czy sekretarz lub sekretarka ministra. Smutne jest to, że po latach udanej reformy administracyjnej decentralizującej Polskę, partia obecnie rządząca ma bardzo silne skłonności centralizacyjne. Dla takiego kraju jak Polska jest to bardzo niedobre.

Co dała Wrocławiowi Europejska Stolica Kultury ?

Wszystko. Nową energię, nowy wizerunek, bardzo wysoki poziom uwspólnienia, nową infrastrukturę: salę koncertową, 5 nowych muzeów, 4 nowe domy kultury. Ale też ufundowała nowy obyczaj. W starej filharmonii mieliśmy 200 koncertów rocznie i 460 miejsc, nie zawsze wypełnionych. W nowej filharmonii mamy największą salę na 1800 miejsc, 3 mniejsze sale, koncertów jest 500-600 rocznie i wszystkie są wyprzedane.

Projekt ESK przygotowywaliśmy – przepraszam za wyrażenie – totalnie. Zarówno punktowo i agresywnie, jak i miękko – angażując dzieci i seniorów, wychodząc w przestrzeń publiczną. Wprowadziliśmy mikrogranty na małe przedsięwzięcia. Zmienił się sposób funkcjonowania i myślenia wielu wrocławskich instytucji kultury, które stały się swoistymi arthouse'ami – przestrzeniami dla wydarzeń artystycznych, ale też dla rozmowy. I na koniec, nie tylko powołana do organizacji ESK 2016 instytucja zajmowała się tym projektem. Działał w tej sprawie cały urząd miejski, spółki miejskie, uczelnie i szkoły, przedsiębiorcy. Nie wszystko się udało, ale impuls, który poszedł w stronę mieszkańców był potężny.

Dzięki ESK, chociaż nie tylko, Wrocław silnie wpisał się w mapę świata. To jest coś więcej niż efekt promocyjny. Chociaż wszystkie cezury są sztuczne i nienaturalne, to gdybym miał powiedzieć, kiedy Wrocław stał się europejską metropolią, to wskazałbym rok 2016.

Tworzenie z miasta marki globalnej w praktyce oznacza ogromne inwestycje w infrastrukturę i nakłady na PR. Nie lepiej skupić się na tej przysłowiowej ciepłej wodzie w kranie, komforcie życia każdego mieszkańca?

Jedno i drugie jest bardzo ważne i Wrocław wpisał się w taką retorykę. Prawdę mówiąc nie wydawaliśmy dużo pieniędzy na PR w sensie bezpośrednim. Mówiąc metaforycznie: mniej reklamowaliśmy jogurt, zajmowaliśmy się raczej robieniem dobrego jogurtu. Dopiero zaproszenie gości do próbowania tego jogurtu może być traktowane jako gest PR-owy. Uważam, że moim zobowiązaniem było tworzenie marki globalnej. Ranga, którą Wrocław dysponował przed II wojną światową stała się ponownie faktem dzięki temu, co się wydarzyło w roku 2016. Przy okazji byliśmy Światową Stolicą Książki, jeszcze wcześniej było Euro 2012, nieudane starania o EXPO. To wszystko się sumowało.

Sądzę, że da się prowadzić równocześnie różne działania, np. łączyć budowę infrastruktury z działaniami angażującymi mieszkańców, ale nie da się prowadzić jednocześnie różnych narracji. W związku z tym ten drugi obszar, któremu poświęcałem ogromnie dużo czasu i energii, a którym teraz bardzo wnikliwie zajmuje się mój następca, nie był tak widoczny. Łatwiej jest wyjaśnić ludziom na czym polega budowa stadionu i staranie o EXPO, trudniej jest wyjaśnić czym jest tkanie społeczności lokalnej. A jedno i drugie jest ważne bo gdyby tak nie było, Wrocław nie stałby się na koniec mojej kadencji miastem o najwyższej reputacji wśród wszystkich polskich miast wojewódzkich.

Wspomniana wcześniej tendencja do łączenia w miastach kultury i natury, widoczna w krajach rozwiniętych, ma pana zdaniem przyszłość w Polsce? Zrównoważony rozwój chyba nie wychodzi nam zbyt dobrze. Dusimy się od smogu, palimy węglem, kasujemy komunikację publiczną, wycinamy drzewa na potęgę…

Jeśli chodzi o smog, to jest to wynik wieloletnich zaniedbań i powód do wstydu. Na pewno trzeba zająć się czystością powietrza i musi mieć to charakter systemowy. Bardzo żałuję, że premier Morawiecki pomimo zapowiedzi nie robi nic w tym kierunku, a PiS np. zlikwidował program „Kawka”, w ramach którego dofinansowywano wymianę pieców węglowych na ekologiczne.

Natomiast świadomość społeczna problemu została obudzona. We Wrocławiu mamy w tej kwestii jeszcze bardzo dużo do zrobienia. Ale rok 2018, w którym skończyłem pracę był pierwszym rokiem, w którym Wrocław spełnił normę europejską mówiącą o tym, że dni z przekroczeniem poziomu smogu nie może być więcej niż 1/10 dni w roku, przy czym same poziomy przekroczeń też były dużo niższe, niż wcześniej. Drugi przykład: ostatnio umieściłem wpis w mediach społecznościowych z moją obserwacją na temat tego, że kiedy jeżdżę po Europie, to widzę tendencję nie tylko do wypierania transportu samochodowego z miast, ale do wprowadzania ograniczenia prędkości do 30 km/h, celem zwiększenia bezpieczeństwa i zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza. Zachęciłem moich przyjaciół we Wrocławiu, żeby to zrobili raczej wcześniej, niż później, bo taka konieczność zaistnieje. Oczywiście rozgorzała dyskusja, ale ludzie się już w niej nie obrażali nawzajem, tylko racjonalnie dyskutowali i było bardzo wiele głosów popierających ten postulat. Niewątpliwie świadomość się zwiększa.

W innych dziedzinach mamy już niezłe osiągnięcia. Polskie miasta są w skali europejskiej dość zielone i dokonał się u nas ogromny postęp jeśli chodzi o czystość wody. Pierwsza perspektywa unijna była nakierowana w największym stopniu na zapóźnienia cywilizacyjne związane z kanalizacją i oczyszczaniem ścieków i doskonale ją wykorzystaliśmy.

Ale mimo wszystko te zmiany dokonują się bardzo powoli. Świat nam ucieka.

Jeśli chodzi o smog to zgadzam się, że zaniedbania są gigantyczne. Niemniej w każdym aspekcie związanym z ekologią istnieje dla Polski cywilizacyjna szansa, żeby zrobić dwa kroki do przodu i znaleźć się w światowej awangardzie. Tendencja urbanistyczna dotycząca splatania miast z naturą moim zdaniem w Polsce bardzo silnie się ujawnia. Nie jestem urbanistą, ale gdy pytam swoich kolegów, którzy odwiedzają międzynarodowe konferencje, to mówią, że w myśleniu o pojednaniu miasta i natury jesteśmy w światowej czołówce. I to jest dobra wiadomość. Złą jest to, że rządzący nie chcą przestawić polskiej energetyki z węgla na OZE. I to niestety się dokonuje z powodów stricte politycznych. PiS niesłusznie boi się gniewu górników, a w efekcie importujemy węgiel z Rosji i Australii.

Książka „Prezydent. Rafał Dutkiewicz (nie tylko) o Wrocławiu ” jest rodzajem podsumowania czterech kadencji na fotelu prezydenta Wrocławia. A podsumowanie zazwyczaj otwiera nowy etap. Czym teraz będzie się pan zajmował?

Książka to jest część podsumowania, bo rzecz jasna na 200 stronach nie da się opowiedzieć wszystkiego, a te 16 lat było bardzo intensywne. To jest forma podziękowania wielu osobom, a „zaczepienia” się z innymi. Co do przyszłości - teraz chcę się zajmować rozwojem cywilizacyjnym miast. Współorganizowałem konferencję poświęconą tej tematyce we Florencji, kolejną będę współorganizował w czerwcu w Kijowie. Interesuje mnie również inny temat. Wobec tendencji, że coraz więcej ludzi chce mieszkać w miastach, w naturalny sposób burmistrzowie i politycy lokalni powinni stać się dobrymi nosicielami informacji. Powinni potrafić rozmawiać z mieszkańcami o procesach demokratycznych, integracji europejskiej, dziedzictwie kulturowym, ale także o problemach związanych ze zmianami klimatycznymi, zrównoważonym rozwojem, świadomością ekologiczną. Żeby tak mogło być, powinni dostać jeszcze większą dawkę wiedzy. Interesuje mnie zatem organizowanie konferencji, a może w przyszłości stworzenie sieci szkół w Europie, w których politycy lokalni mogliby w sposób pogłębiony zetknąć się z tą tematyką.

Czyli nie ciągnie pana teraz do krajowej polityki?

Chwilowo nie. Ale podkreślam słowo „chwilowo” – nie wykluczam tego. Uczestniczę w życiu politycznym z metapoziomu. Chętnie ją komentuję, co jest oczywiście łatwiejsze, bo się nie ponosi odpowiedzialności. Ale czy nie zechcę tego zmienić, zobaczymy za jakiś czas.

RAFAŁ DUTKIEWICZ

Przedsiębiorca i samorządowiec, w latach 2002–2018 prezydent Wrocławia. Pod koniec 2018 roku nakładem Wydawnictwa Nieoczywistego ukazał się wywiad-rzeka z Rafałem Dutkiewiczem autorstwa Jacka Antczaka, zatytułowany Prezydent. Rafał Dutkiewicz (nie tylko) o Wrocławiu, dokumentujący 16 lat prezydentury.

MAREK LEWOC

Koordynator portalu Liberte.pl.

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

LIBERALIZM DEMOKRATYCZNY – PRZESTRZEŃ WSPÓLNA

PIOTR BENIUSZYS

Liberałowie demokratyczni w kolejnych pokoleniach pozytywnie odpowiadają na emancypacyjne postulaty kolejnych grup społecznych, będąc partią stałego poszerzania zakresu wolności człowieka.

Liberalizm demokratyczny zajmuje w spektrum nurtów liberalnych pozycję centrową. Jest dziś swoistym zwornikiem dla pozostałych nurtów, a w swoim wymiarze polityczno-ustrojowym stanowi punkt odniesienia daleko poza przestrzeń samego liberalizmu, także dla zwolenników wielu innych politycznych idei.

Początki liberalizmu demokratycznego sięgają połowy XIX. wieku. Pierwsi adherenci tej szkoły myślenia stanęli w opozycji wobec stanowiska wcześniejszych liberałów, którzy negowali możliwość skonstruowania wspólnej płaszczyzny dla obrony wolności jednostki ludzkiej z jednej oraz dla zasady wyboru rządu przez „lud” w głosowaniu powszechnym z drugiej strony. W demokracji liberałowie postrzegali zagrożenie dla wolności, którego ogniskiem była zasada rządów większości. Ponieważ większość zazwyczaj stanowili ludzie niewykształceni, ubodzy czy religijni, to wolnościowe prawa ludzi wykształconych, posiadających własność i wolnomyślicieli byłyby w takim ustroju skazane na likwidację. Dlatego przez długi okres czasu walczący z ancien regime liberałowie chcieli likwidacji arystokracji oligarchicznej na rzecz merytokratycznej, a nie na rzecz demokracji obciążonej ryzykiem stoczenia się albo ku ochlokracji, albo chaosu i rewolucyjnej anarchii, albo po prostu tyranii plebiscytarnej.

Liberałowie demokratyczni postanowili jednak zaprojektować szlak pomyślnie wiodący pomiędzy Scyllą a Charybdą. Doszli do wniosku, że odrzucenie demokracji jako rządów arytmetycznej większości nie oznacza odrzucenia demokracji w ogóle, a umocowanie tzw. przeciętnego obywatela w pozycji wyborcy współodpowiedzialnego za los kraju i może zostać ujęte w bezpieczne dla praw jednostki ramy. Tymi ramami jest naturalnie koncepcja demokracji liberalnej, czyli rządów większości ograniczonych barierami ustrojowymi, prawnymi, systemowymi i kulturowo-obyczajowymi. Demokracja liberalna została postawiona na pięciu zasadniczych filarach i praktyka kolejnych dekad pokazała, że dopóki pozostają one nienaruszone, liberalna demokracja może istnieć, każdy człowiek może głosować w wyborach i referendach, angażować się w społeczeństwo obywatelskie, konsultacje, strajki, demonstracje i akty obywatelskiego nieposłuszeństwa, a w tym samym czasie wolność słowa, prasy, zgromadzeń, sumienia, religii i światopoglądu, samorealizacji w życiu zawodowym i osobistym, a także własność prywatna pozostają bezpieczne. Owe 5 filarów to: konstytucjonalizm (trudne do zmiany gwarancje praw obywatelskich przynależne jednostce, które wykluczają działania władzy w wielu obszarach wrażliwych), państwo prawa (legalne bariery wykluczające arbitralne sprawowanie władzy), system checks and balances (rozbudowany trójpodział władzy, który uniemożliwia jednej klice zdobycie wszystkich instytucji władzy, a zatem uniemożliwia niepodzielne lub niekontrolowane władanie nad obywatelem), bezpłatna szkoła obejmująca wszystkich (inwestycja państwa we wzmacnianie pierwiastka merytokratycznego w demokracji) oraz surowe zasady rekrutacji urzędników państwowych (walka ze zjawiskiem ignorancji, korupcji i demoralizującego zepsucia w strukturach oficjalnych).

Z takim oto arsenałem teoretycznym demokratyczni liberałowie ruszyli do boju o powszechne prawa wyborcze. Ich sukces był w krajach Zachodu całkowity, także w odniesieniu do przeobrażeń wewnątrz ruchu liberałów. Dzisiaj idee narzucone przez liberalizm demokratyczny w obszarze ustrojowo-politycznym są dobrem wspólnym wszystkich nurtów liberalizmu i w zasadzie nie są wprost kwestionowane. Rysuje się natomiast problem kryzysu demokracji liberalnej i podmywania każdego z jej pięciu fundamentów. Niewykluczone, że liberałowie staną w przyszłości przed dylematem, jak zachować się w sytuacji zaniku demokracji liberalnej, gdy do wyboru pozostaną proste rządy większości lub tzw. oświecony autorytaryzm. Byłaby to klęska liberalizmu demokratycznego i możliwe pole dla renesansu jego wcześniejszych, antydemokratycznych nurtów.

Wyzwaniem są tutaj oczywiście ambicje poszerzania zakresu swojej władzy przez wygrywające w demokracji partie polityczne, które w tym celu negują państwo prawa i konstytucjonalizm oraz usiłują przejąć całe państwo. Wyzwaniem jest spadek jakości kanałów dostarczających obywatelom wiedzy o świecie i polityce, zwłaszcza na tle ekspansji mediów społecznościowych, trywializmu i manipulatorstwa, „baniek” internetowych oraz ordynarnych fake news. Ale wyzwaniem jest też immanentna logice demokracji tendencja egalitarystycznego demokratyzmu. Podczas gdy liberalna idea wolności w sposób naturalny prowadzi do równości w postaci równych uprawnień i swobód dla wszystkich, tak demokratyczna równość niekoniecznie jest zgodna z aspiracjami wolnościowymi i może zamiast tego prowadzić ku tyranii demokratycznej większości, gdy dążenia do wertykalnego awansu ambitnych jednostek zostają stłumione przez horyzontalne zrównywanie do jednego, niskiego i osiągalnego dla większości poziomu.

Ta asymetria jest źródłem wad demokracji i niebezpieczeństw, które niesie ona ze sobą. Jeśli jednostka pod takim czy innym względem należy do mniejszości, wówczas istnieje obawa, że jej autonomia znajdzie się pod presją ze strony większości. John Stuart Mill krytykował koncepcję demokracji jako rządów większości, zauważając, że rząd w takim ustroju reprezentuje wyłącznie matematyczną większość, która go wybrała, co jest nie tylko zagrożeniem dla wolności, ale także zaprzeczeniem równości, jako że przedstawiciele mniejszości nie posiadają wpływu na władzę i przez to mają mniej uprawnień. Dodatkowym problemem jest niski poziom intelektualny większości społecznych, co determinuje charakter ich postulatów oraz politykę rządu wyłonionego przez takie masy. Obywatelska edukacja nie posiada wystarczającej siły oddziaływania, aby przekształcić brutalną grę interesów grupowych w wyśnioną dbałość o wspólne dobro. Alexis de Tocqueville zwracał dodatkowo uwagę na przemożną rolę „tyranii większości” w kształtowaniu opinii publicznej. W ustroju demokratycznym równość statusu zapewnia jednostce niezależność od wszystkich innych jednostek, ale czyni często bezradnym wobec opinii przygniatającej większości. Niezależnie od posiadanego potencjału czy nawet racji, osamotniona jednostka musi się ugiąć, zamilknąć lub zmienić stanowisko, inaczej zostanie zmarginalizowana.

Z tych rozważań wyłania się więc koncepcja wolności i równości, jaką postuluje liberalizm demokratyczny. Wolność jest rozumiana w sposób zgodny z klasyczną wizją Milla (zresztą czołowego liberała demokratycznego). Liberalizm demokratyczny podkreśla znaczenie wolności negatywnej, a więc wolności od ingerencji państwa i sił społecznych w autonomię wyborów jednostki. Ta jest władna podejmować wszystkie decyzje dotyczące jej samej w sposób samodzielny i całkowicie wolny tak długo, jak skutki jej wyborów i działań nie wywierają negatywnego wpływu na żadną inną jednostkę, która sobie wpływu takiego nie życzy. Uzupełnieniem tej koncepcji jest jednak niewielki element wolności pozytywnej w postaci prawa obywatela do bezpłatnej edukacji. Bez powszechnej edukacji liberalna demokracja będzie bowiem niestabilna i przekształci w ochlokrację.

Koncepcja równości jest natomiast klasycznie liberalną konstrukcją równości wobec prawa uzupełnioną o równe prawa polityczne, w związku ze zniesieniem wszystkich cenzusów wyborczych, a także umocowaniem każdego obywatela jako równoprawnego uczestnika debaty publicznej. W dobie zaniku instytucji medialnych gate keeperów, gdy dzięki sieci internetowej niemalże każdy obywatel ma dostęp do takich samych narzędzi nadawania politycznych komunikatów, ta równość przestaje być formalna, a coraz bardziej staje się realna.

Liberalizm demokratyczny jest nurtem zdominowanym przez problematykę ustrojowo-polityczną, ale się do niej nieograniczającym. Millowska koncepcja wolności czyni z tego liberalizmu nurt progresywny w zakresie problematyki społeczno-obyczajowej. Liberałowie demokratyczni w kolejnych pokoleniach pozytywnie odpowiadają na emancypacyjne postulaty kolejnych grup społecznych, będąc partią stałego poszerzania zakresu wolności człowieka. W przeciwieństwie do lewego skrzydła liberałów ostrożnie podchodzą jednak do projektów tzw. dyskryminacji pozytywnej, zwłaszcza jeśli przywileje przyznawane tą drogą grupom wcześniej upośledzonym jawią się jako potencjalne źródło długoterminowego wygenerowania nierówności formalnych. Oznacza to wchodzenie liberałów demokratycznych w spór np. z bardziej radykalnymi nurtami feminizmu.

W zakresie problematyki ekonomicznej liberalizm demokratyczny przeszedł metamorfozę. W swoim wczesnym okresie był on nurtem radykalnie wolnorynkowym, idącym w tych postulatach dalej aniżeli liberałowie klasyczni. Leseferyzm ekonomiczny miał być ciosem w status warstw uprzywilejowanej arystokracji, całkowicie wolna konkurencja miała z jednej strony być czynnikiem krzewiącym merytokrację, a z drugiej wygenerować boom nowej warstwy przedsiębiorców i spowodować głębokie, liberalne przemiany społeczne. W końcu całkowicie, radykalnie wolny handel był ciosem w interesy najbogatszych i drogą ku walce z głodem, a więc nędzą najuboższych. Demokratyczni liberałowie byli więc radykałami państwa-minimum i wrogami wszelkiego typu protekcji.

Pod wpływem późniejszego nurtu liberalizmu socjalnego, demokratyczny liberalizm ewoluował do pozycji nurtu prezentującego poglądy na gospodarkę, które w porównaniu z innymi nurtami należy uznać za wypośrodkowane i umiarkowane. Bez wątpienia demokratyczni liberałowie postulują zaangażowanie państwa w regulowanie gospodarki i politykę społeczną w zakresie wyraźnie mniejszym niż socjalliberałowie czy zieloni liberałowie. Są o wiele od nich bardziej sceptyczni wobec koncepcji wolności pozytywnej. Jednak nie postulują także zasadniczego wycofania się państwa. Są dziś zwolennikami podstawowych usług publicznych, minimalnej sieci bezpieczeństwa socjalnego oraz regulacji rynku wówczas, gdy jego swobodne działanie prowadzi do autodestrukcji. W rzeczywistości nastrojów intelektualnych związanych z kryzysem finansowym po 2008 r. oznacza to jednak raczej pozostawanie „na prawo” od dominującej narracji.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

WOLNOŚĆ W CZASACH PRZEMYSŁOWEJ HODOWLI ZWIERZĄT

SŁAWOMIR DRELICH

Weganizm Kapeli to swoista filozofia życia. Droga polegająca na podporządkowaniu swojej codzienności – w tym także diety oraz relacji ze środowiskiem – funkcjonowaniu zgodnym z naturą, na tyle na ile będzie to możliwe.

Książka: Jaś Kapela, Polskie mięso. Jak zostałem weganinem i przestałem się bać, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018

Książka Jasia Kapeli pt. Polskie mięso to nie tylko opowieść o doświadczeniach weganina i drodze życiowej, jaka tego byłego mięsożercę do weganizmu doprowadziła. Polskie mięso Jasia Kapeli to nie tylko książka pisana przez człowieka jednoznacznie sympatyzującego z lewicowymi ideami i wartościami (Ba! jawnie deklarującego się jako ich sympatyk!). Polskie mięso to nie tylko książka o zwierzętach, ich przemysłowej hodowli i uboju czy nawet nie o samych nadużyciach i nieprawidłowościach, jakie mają miejsce w ramach niniejszego procederu. Polskie mięso Jasia Kapeli to zdecydowanie coś więcej. Lektura tej książki niekoniecznie musi diametralnie zmienić postrzeganie przemysłowej hodowli zwierząt na ubój i weganizmu przez czytających ją bądź nawet poszerzyć wiedzę czytelnika o szereg spraw związanych z praktykami polskiego przemysłu mięsnego, jednakże Kapeli skutecznie udało się skłonić mnie – sądzę, że trochę nieświadomie i nieintencjonalnie – postawienia sobie kilku pytań o człowieka i jego wolność w kontekście zagadnień poruszonych przez niego w Polskim mięsie. Część z tych pytań notabene każdy liberał stawia sobie właściwie zawsze, jednakże niewątpliwie nieco rzadziej przy okazji lektury książki wydanej przez „Krytykę Polityczną” czy napisanej przez lewicowego publicystę.

Kapela chciał zaprezentować ścieżkę, która w finale doprowadziła go do weganizmu. Weganizm należy tutaj rzecz jasna rozumieć w perspektywie szerokiej – nie jako po prostu rezygnację ze spożywania produktów mięsnych czy pochodzenia zwierzęcego. Weganizm Kapeli to swoista filozofia życia. Droga polegająca na podporządkowaniu swojej codzienności – w tym także diety oraz relacji ze środowiskiem – funkcjonowaniu zgodnym z naturą, na tyle na ile będzie to możliwe. Kapela zdaje sobie sprawę, że we współczesnym świecie nie jest to najłatwiejsze, ale swoim własnym przykładem pokazuje, że jak najbardziej jest to do zrobienia. Dla liberała droga, którą prezentuje i jednoznacznie promuje Kapela nie musi być ani drogą lepszą, ani drogą gorszą, jednakże jest niewątpliwie jednym ze sposobów życia, które zasługują na równoprawność. Kiedy więc czytamy Polskie mięso przez pryzmat liberalnych (czy po prostu wolnościowych) pojęć i wartości, wówczas otrzymujemy jeden z punktów widzenia i zarazem styl życia dostępny współczesnemu człowiekowi. Tym, co może skusić współczesnego wolnościowca w opowieści i wizji kreowanej przez Kapelę jest przede wszystkim próba wykazania, że człowiek współczesny jest zdolny do racjonalnego i świadomego odcięcia się od dominujących trendów społecznych, zwyczajów żywieniowych i form relacji między człowiekiem a środowiskiem. Człowiek – jak się namacalnie okazuje – zdolny jest do sprzeciwu wobec atakującego go świata reklamy, wszelakich mód i wielkiego kapitału, który chciałby niejednokrotnie uczynić z niego współczesnego niewolnika. Paradoksalnie więcej w takim myśleniu liberalizmu antropologicznego niż można by się spodziewać.

Kapela jest przywiązany do aksjologicznego szkieletu współczesnej lewicy, stąd wiele u niego rozważań, refleksji i wniosków dotyczących przede wszystkim praw zwierząt. Weganizm jest przez niego przedstawiany jako między innymi konsekwencja sprzeciwu wobec okrucieństwa względem zwierząt, które we współczesnym świecie nie jest już koniecznością związaną ściśle z potrzebami człowieka i jego troską o własne przeżycie. Wykazuje on, że możliwe jest dziś takie zaplanowanie zrównoważonej diety i ukształtowanie indywidualnych zwyczajów żywieniowych, które tożsame będzie z uniknięciem spożywania produktów mięsnych i towarów pochodzenia zwierzęcego. Sprzeciw wobec okrucieństwa, na jakie narażone są zwierzęta hodowlane, jak najbardziej przemawia także do tych, którym bliskie są wartości liberalne, a hasła humanitarnego traktowania naszych zwierzęcych braci nie będą przez wolnościowców traktowane jako wyłącznie przejaw lewicowego radykalizmu. Kapela wskazuje, że „dziś (…) coraz bardziej zaczynamy zdawać sobie sprawę, że zwierzęta mają nie tylko prawa, ale też osobowość” (s. 7), jednak celem jego książki bynajmniej nie jest ani rozważanie nad osobowościową (personalistyczną?) naturą zwierząt, ani nad kwestią posiadania przez nie (lub nie) jakiejś formy osobowości prawnej. Bardziej dobitnie stara się pokazać, że „konsumpcja mięsa może stwarzać zagrożenie nie tylko dla nich [ludzi – przyp. S.D.] czy naszego zdrowia, ale również dla naszego porządku społecznego” (s. 7-8). Wartości humanizmu i oświecenia są tym, co zdecydowanie łączy liberałów z przedstawicielami doktryn lewicowych.

Kapela stara się również przybliżyć czytelnikowi warunki, w jakich znajdują się zwierzęta hodowlane przebywające w fermach i przygotowywane do uboju – podkreśla, że jego ustalenia mają bardziej charakter reguły, aniżeli wyjątku, choć z oczywistych względów nie ma możliwości, aby poddać szybkiej i gruntownej kontroli wszystkie zakłady, w których hoduje się zwierzęta. Przywołuje przykłady ferm, w których „na jedną kurę przypada powierzchnia mniejsza niż kartka A4, więc ptaki nie mogą nawet rozłożyć skrzydeł. Spędzają całe życie w hałasie, brudzie i smrodzie. Nie widzą światła słonecznego, nie oddychają świeżym powietrzem. Nic dziwnego, że prowadząc tak stresujący tryb życia, okaleczają się nawzajem. Często też chorują, a część z nich umiera” (s. 106). Problem dobrostanu zwierząt hodowlanych – jak podkreśla – stanowi nadal pytanie, które niezwykle rzadko pojawia się w debacie publicznej, a chyba tym rzadziej stawiają sobie je konsumenci czy po prostu wszyscy ci, którzy mięso spożywają. Choć perspektywa liberalna zdecydowanie stawia w centrum człowieka – jednostkę ludzką – to jednak w coraz większym stopniu środowiska liberalne starają się podnosić kwestie wrażliwości społecznej oraz odpowiedzialności, nie tylko względem przyszłych pokoleń, ale również względem środowiska w pełnej jego rozciągłości, czyli również względem świata przyrody.

Lektura książki Kapeli stanowić musi wreszcie pod wieloma względami dla każdego miłośnika wolności dzieło zatrważające. Na niektórych stronach Polskiego mięsa dowiadujemy się, że nasza rzekoma wolność, z której korzystamy spacerując po sklepie spożywczym i dokonując wyboru produktów pochodzenia mięsnego, to jedynie ułuda. A nawet jeśli wolność taka nie jest zupełnie złudzeniem, to jednak istnieje dość wysokie ryzyko, że może tak być. Ryzyko to wynika z kompletnej niewiedzy przeciętnego konsumenta, jeśli chodzi o proces produkcji towarów pochodzenia mięsnego, które może nabyć i które finalnie będzie spożywał. Rozbudowane etykiety na współczesnych produktach, zawierające ich skład chemiczny, stanowią jedynie złudzenie wiedzy. Kapela opisuje nie tylko przykłady patologii, które były wielokrotnie relacjonowane na pierwszych stronach gazet czy pokazywane w telewizyjnych magazynach śledczych, ale zwyczajną i codzienną praktykę działalności zakładów zajmujących się ubojem zwierząt. Sam zresztą zatrudniał się w takich zakładach i trzeba przyznać, że jego doświadczenia dość skutecznie obrzydzają mięsożerstwo najbardziej nawet zadeklarowanym mięsożercom. W swojej książce podkreśla, że „nadużywanie antybiotyków przez przemysł mięsny to nie jedyne zagrożenie z nim związane. Innym są hektolitry odchodów powstające na fermach przemysłowych. Przez wieki gnojowica była stosowana jako doskonały nawóz, ale wraz ze zwiększeniem się konsumpcji mięsa nie ma jak zagospodarować ton świńskich i krowich fekaliów” (s. 61). Czy każdy potencjalny konsument wyrobów mięsnych ma tego świadomość? Czy smakosze niedzielnych maminych schabików zdają sobie sprawę, że istnieją udokumentowane przypadki niekontrolowanego i zarazem zagrażającego zdrowiu ekosystemu pozbywania się zwierzęcych odchodów poprzez wylewanie ich do gleby bądź wód śródlądowych? Prawdziwy wolny wybór musi bowiem zakładać dostęp do wiedzy na temat potencjalnych opcji, spomiędzy których możemy wybierać. W interesie konsumentów jest więc ujawnianie i nagłaśnianie praktyk stosowanych w przemysłowym uboju zwierząt czy też szeroko rozumianym przemyśle mięsnym. Wolność musi opierać się na wiedzy. Niewiedza czyni z nas faktycznych niewolników wielkiego przemysłu, którego celem bynajmniej nie jest nasze dobro, ale dobro tegoż przemysłu właśnie.

Kapela proponuje również, aby w kontekście przemysłu mięsnego przyglądać się nie tylko losom zwierząt hodowlanych, ale także zwrócić uwagę na osoby pracujące w tych zakładach. W Polskim mięsie autor przywołuje szereg przykładów łamania bądź obchodzenia praw pracowniczych, a także dość brutalne obchodzenie się przez niektórych pracowników ze zwierzętami. Kapela dzieli się swoimi prywatnymi doświadczeniami, kiedy to podjął się pracy w tego typu zakładach. Wspomina, że w „kurniku było wszystko to, czego się spodziewałem, o czym czytałem i co oglądałem na filmikach w internecie. Atmosfera jak w obozie pracy. Wymierzane kurom kopniaki. Chłopaki rzucający w siebie żywymi ptakami” (s. 247). Przekonuje, że starał się „być możliwie delikatny, choć porzy takim tempie pracy nie dało się uniknąć brutalności. Od czasu do czasu ktoś się potknął o nie do końca martwą kurę, których kilkadziesiąt leżało w różnych częściach kurnika. Później, gdy zaczęliśmy wozić kury taczkami, wjechałem na taką biedaczkę. Po prostu jej nie zauważyłem. Innym razem źle oceniłem odległość i znowu przejechałem kurę. Mam nadzieję, że wtedy już nie żyła” (s. 249). Paradoksalnie również prawdziwy liberał musi zgodzić się, że w tym zakresie to właśnie państwo i jego instytucje powinny być sojusznikiem człowieka i stawać powinny w obronie jego wolności. Wolność działalności gospodarczej musi koniecznie iść w parze z wolnością konsumenta. Czy jednak inspekcja weterynaryjna i inspekcja pracy wywiązują się ze swoich zadań i obowiązków? Czy państwo zdaje egzamin z ochrony obywatela przed przejawami łamania prawa i obchodzenia procedur w przemyśle mięsnym? Kapela nie tylko werbalizuje swoje wątpliwości, ale expressis verbis przekonuje, że w tym zakresie państwo polskie nie zdaje egzaminu. To kolejny wątek, który każdego liberała powinien zainteresować. To również kolejna okazja, aby zadać sobie pytanie, czy wolimy państwo minimalne czy raczej państwo skuteczne?

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

OTUMANIENI

KATARZYNA RATAJCZYK

Konopie, roślinę, którą uprawiało się u nas przez stulecia stawia się teraz pod pręgierzem, naraża na półuśmiechy, ironiczne komentarze, złośliwe uwagi lub po prostu atak. Dodam: roślinę fantastyczną, która nie tylko leczy, ale żywi, daje ubranie i dom.

Znajoma wybierała się do Francji do kuzynki, której zbyt dobrze nie znała. Chciała sprawić jej przyjemność przywożąc coś ładnego i typowo polskiego. Kuzynka miała narzeczonego Francuza. Gościa przywitali więc oboje. Prezenty zostały wręczone. Niestety, nowoczesny design kolczyków z bursztynem nie zrobił spodziewanego wrażenia, bo kuzynka nie miała przekłutych uszu. Natomiast na widok makowca przeraził się narzeczony i wnioskując z miny, rozważał wezwanie policji... Ta sytuacja wydarzyła się naprawdę.

Mak jest we Francji pod surową kontrolą i głębokie przekonanie, co do jego niezwykłej narkotycznej mocy żywi większość społeczeństwa. Również u nas od lat jego uprawa jest kontrolowana, choć jeszcze w latach 70-tych można było zrywać na polu makówki i bawić się nimi, jak grzechotkami, aby potem rozbić i zjeść ziarenka ze środka. Jednak reakcja Francuza na widok makowca to dla Polaka szok. Też to przeżyłam. „Jak to? Nie ma makowca ani drożdżówek z makiem?” Coś jest: bułeczka czy chleb posypany czarnymi ziarenkami... ale ciasto z makiem, co to to nie! Zresztą mniej więcej miesiąc temu we francuskim Le Monde ukazały się alarmujące informacje o tym, że „pieczywo z ziarnami maku mogło zawierać zbyt wysoką dawkę morfiny i kodeiny”. Ile by tej morfiny na chlebie nie było już sam tytuł brzmi dla nas kuriozalnie. Oczywiście wiemy, że z tej rośliny można uzyskać silnie uzależniający narkotyk, dlatego większość uprawianego pod kontrolą dziś maku we Francji to odmiana niskomorfinowa. Ale chleb?

Mam jednak wrażenie, że „francuskie” podejście do maku większość Polaków prezentuje w odniesieniu do konopi. Reprezentację tę widać w naszym sejmie. Właściwie nie ma co się dziwić, bo w ostatnich latach mózgi przemielono nam w tej kwestii dosyć skutecznie. W mediach pojawiły się frazy takie, jak „marihuana lecznicza”, „polskie konopie”, „olej CBD”, „THC”, „kannabinoidy leczą”, „marihuana to wstęp do twardych narkotyków”. I bądź tu mądry! Nawet czytanie książek nie do końca pomaga w wyjaśnieniu sprawy. Niestety, po przeczytaniu kilku z nich mam nieodparte wrażenie, że niektórym autorom wcale nie zależy abyśmy wiedzieli, o których konopiach piszą, albo interesują się tylko jedną z dwóch zasadniczych rodzajów nie wyjaśniając niczego nam, potencjalnym klientom lub pacjentom. Dokładają się do tego koncerny farmaceutyczne ze swymi informacjami o produkcji syntetycznych kannabinoidów. Wprowadza to ogromny zamęt i sprawia, że roślinę, którą uprawiało się u nas przez stulecia stawia się teraz pod pręgierzem, naraża na półuśmiechy, ironiczne komentarze, złośliwe uwagi lub po prostu atak. Dodam: roślinę fantastyczną, która nie tylko leczy, ale żywi, daje ubranie i dom. Jak to? O tym za chwilę. Rozwiążmy najpierw kwestie językowe, bo one są najważniejsze, abyśmy w ogóle mogli się porozumieć.

Przede wszystkim, nie każde konopie to marihuana. Zgodnie ze Słownikiem Języka Polskiego PWN marihuana to „narkotyk z konopi indyjskich palony w papierosach”. Konopie natomiast dzielą się na dwie zasadnicze odmiany: konopie indyjskie (cannabis indica) – zwane też marihuaną właśnie – oraz konopie siewne, zwane również włóknistymi lub przemysłowymi (cannabis sativa). Dla uproszczenia będę używać poniżej nazwy „siewne”. Tych nie nazywamy marihuaną, bo nie są „narkotykiem z konopi indyjskich”. Różnią się nieco od indyjskich, ich listki są węższe, ale dla niewprawnego oka nie jest to oczywiste. Czytając o konopiach trzeba być czujnym, bo wypowiadający się na ich temat używają określenia „ lecznicza marihuana” dosyć swobodnie, nie trzymając się powyższej definicji i stąd całe zamieszanie. Na dodatek jedne i drugie konopie mają wiele odmian.

Zasadniczą różnicą między konopiami indyjskimi a siewnymi jest jednak zawartość związków o nazwie kannabinoidy: konopie indyjskie zawierają sporo związku o skrótowej nazwie THC i to on odpowiada za ewentualne zmiany świadomości oraz niewielką ilość związku o nazwie CBD. Konopie siewne natomiast odwrotnie, mają dużo CBD, a bardzo mało THC. Za mało, by wywołać „haj”. Obydwa związki mają silne właściwości lecznicze. Weźmy najpierw CBD dostępny w postaci oleju. Nabywa się go w małych fiolkach, bo dawkuje się po kropelce. Działa przeciwbólowo, antybakteryjnie, antydepresyjnie, przeciwpsychotycznie, przeciwlękowo, antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie, przeciwwymiotnie, przeciwdrgawkowo, przeciskurczowo, antyprokinetycznie, a także obniża napięcie naczyń krwionośnych, zmniejsza skurcze jelit, spowalnia uszkodzenia komórek nerwowych, poprawia drożność naczyń krwionośnych, stymuluje rozwój kości, hamuje wzrost komórek nowotworowych. Poza tym CBD nie powoduje żadnych skutków ubocznych, można go podawać małym dzieciom i osobom starszym.

Lek na wszystko? Już widzę te ironiczne uśmiechy. Jednak odpowiedź jest twierdząca: na prawie wszystko. Jak to możliwe? Dzięki temu, że w naszym organizmie istnieje układ endokannabinoidowy odpowiedzialny za utrzymanie homeostazy czyli ogólnej równowagi, która zapewnia zdrowie. Układ ten ma receptory, które reagują na podanie kannabinoidów powodując powrót do homeostazy, wzmacniając w ten sposób układ odpornościowy i uruchamiając procesy lecznicze. Dlaczego nas tego nie uczyli w szkole? Po prostu dlatego, że układ ten został odkryty w latach dziewięćdziesiątych XX wieku i kiedy byliśmy w szkole nie mogło go być w programie. O istnieniu tego układu wiemy dzięki temu, że pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku rząd amerykański zaczął finansować badania naukowe dotyczące wpływu kannabinoidów na człowieka. W latach dziewięćdziesiątych nastąpił szereg odkryć dotyczących istnienia w naszym ciele licznych receptorów reagujących na kannabinoidy, aż w końcu ustalono, że istnieje cały ich układ. Dodam tu tylko, że historia konopi ma 12000 lat, a od 4000 tysięcy są one stosowane w medycynie chińskiej. Możemy sobie pogratulować, znaleźliśmy się 2000 lat przed Chrystusem!

Finansując badania rząd USA liczył, że dostarczą one podstaw do zaostrzenia prawa antynarkotykowego oraz szukał dowodów, że kannabinoidy powodują raka. Stalo się jednak inaczej. Dziś ponad czterdzieści stanów USA stosuje regulacje prawne dopuszczające lecznicze stosowanie bu rodzajów konopi oraz prowadzi własne uprawy. W pracach nad samymi kannabinoidami prekursorem był Izrael. Dr Raphael Mechoulam, który interesował się związkami CBD w 1964 roku wyizolował cząsteczkę THC. Po połączeniu wiedzy badaczy z obu krajów okazało się, że związki CBD i THC, czyli tak zwane fitokannabinoidy, są identyczne z tymi, które wytwarza nasz organizm czyli endokannabinoidami.

Dziś kilka państw prowadzi badania medyczne wspierane przez własne rządy. Są to: Izrael, absolutny lider, Kanada, USA, Hiszpania i Czechy, w których działa Międzynarodowy Instytut Konopi i Kannabinoidów, jedna z największych instytucji na świecie zajmujących się tą dziedziną. Badania kliniczne nad medyczną marihuaną (THC) prowadzi też Holandia, która jednak zabrania pozyskiwania CBD z konopi siewnych (!!!). W niektórych szpitalach w Szwajcarii bada się już poziom endokanabinoidów w ludzkich organizmach. W Polsce nie prowadzi się badań medycznych na ten temat, a pierwszy lekarz przepisujący leczniczą marihuanę opierający się na badaniach zagranicznych czyli doktor Bachański z Centrum Zdrowia Dziecka został wydalony z pracy, chociaż leczył z dobrymi efektami dzieci chore na padaczkę lekooporną. Po długotrwałym procesie sądowym przywrócono go do pracy.

W Polsce badaniami nad konopiami siewnymi zajmuje się Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich, a konkretnie Pracownia Hodowli i Agrotechniki Konopi, której szefem jest dr Przemysław Baraniecki. Nie są to badania medyczne, ale dotyczą działania i wykorzystania tej rośliny. Przeglądając stronę internetową Instytutu możemy dowiedzieć się o m.in. przydatności konopi w przemyśle włókienniczym oraz o sukcesach Instytutu, który podpisał wielomilionową umowę na sprzedaż nasion konopi do USA. Jednak ich sztandarowym projektem jest rekultywacja gleby na terenach zdegradowanych przy pomocy uprawy konopi. Chodzi o hałdy górnicze w okolicy Konina. Dzięki właściwościom glebotwórczym tej rośliny środowisku przywrócono tam 25 ha gleby uprawnej.

Konopie służą także do budowy domów, otrzymuje się z nich tzw. hempcrete. Nazwa pochodzi od angielskich słów hemp czyli konopie oraz concrete, które oznacza beton. Materiał ten posiada ujemny ślad ekologiczny, bo rośliny pochłaniają więcej dwutlenku węgla podczas wzrostu niż później zużywa się go przy produkcji. Beton konopny wykazuje wysokie zdolności izolowania termicznego, akumulacji ciepła, paroprzepuszczalności, jest niepalny, a po wyburzeniu budynku może być wykorzystany jako nawóz. Inne zastosowanie to, znane już głównie z literatury, wytwarzanie lin i powrozów konopnych oraz papieru o bardzo wysokiej jakości. O zastosowaniu tej rośliny można napisać całą książkę i takie pozycje istnieją, a poza tym sporo wiedzy można znaleźć w Internecie.

Konopie siewne mają na ziemiach polskich długą tradycję. Były tu uprawiane przez stulecia aż do lat 50-tych XX wieku. Wtedy padły na nie podejrzenia przez podobieństwo do marihuany czyli ich indyjskiej kuzynki. Był to opóźniony efekt wprowadzenia w czasach prohibicji takich zakazów w USA. Wylano więc dziecko z kąpielą. Zakazano upraw konopi, a później dopuszczono do uprawy jedynie niewielką ilość, obwarowując je skomplikowanymi przepisami. Z takich właśnie upraw producenci uzyskują substancję leczniczą olej CBD, łuskane i niełuskane nasiona, oleje spożywcze oraz susz do parzenia herbaty. Warto wspomnieć, że nasiona konopi siewnej przypominają budową orzech: twarda skorupka i miękkie ziarenko w środku. Z nich właśnie otrzymuje się olej spożywczy w kolorze zielonym (chlorofil). Nasiona i olej zawierają aminokwasy, witaminy A, D, E i K oraz nienasycone kwasy tłuszczowe Omega 3 i Omega 6 w idealnej dla człowieka proporcji. Kannabinoidy natomiast zbierają się w kwiatach czyli możemy je spożywać w formie kropelek oleju CBD i w herbatce konopnej.

Wydaje się, że codzienne i spożywcze zastosowanie konopi, zwłaszcza siewnych, nie powinno nikomu przeszkadzać. Jednak jest inaczej, uprawy są kontrolowane, a sprzedaż utrudniona. Musi chodzić o CBD. Ten na szczęście możemy w Polsce nabyć i stosować nawet przy tak poważnych chorobach, jak nowotwory czy padaczka lekooporna. Jednak nie można go sprzedawać z określeniem wskazania, więc jest to lek dla dociekliwych. Dla dociekliwych i odważnych, którzy muszą pokonać gąszcz fałszywych przekonań, podobnych tym, jakie francuski narzeczony żywił wobec makowca. Jednak wiedzę da się zdobyć – można przeszperać Internet, chodzić na spotkania i seminaria, czy w końcu wybrać się do producenta by na miejscu zadać mu nurtujące nas pytania.

Jest jeszcze marihuana i jej THC. Ten związek ma silniejsze działanie. Części chorych na padaczkę lekooporną, niektóre nowotwory lb ich późne fazy nie wystarcza CBD. Wtedy trzeba podać THC. Tak naprawdę chodzi najprawdopodobniej o ich proporcje. Aleksandra Pezda napisała całą książkę o wyprawach do Holandii rodziców dzieci chorych na tę wyjątkowo ciężką odmianę padaczki lub osób chorych na chorobę Leśniewskiego-Crohna. To smutne historie, kiedy ludzie z często z trudem zdobytymi receptami z Polski jadą do apteki za niemiecko-holenderską granicę w strachu i niepewności wracają, aby ratować swoje dzieci i bliskich. Kupują susz lub olej z rośliny, która może rosnąć praktycznie wszędzie. Dodam, że nie udowodniono, aby związek THC miał właściwości uzależniające. Dlatego politycy i jej przeciwnicy często stosują wykręt w postaci zdania „jest drogą do twardych narkotyków”.

Co na to Wielka Farma? Właśnie. Koncerny farmaceutyczne obserwują badania. Wiedzą doskonale, że konopie zawierają ponad 400 różnych związków, w tym CBD, THC i ich odmiany. Wiadomo już, że one leczą. I tak firma Bedrocan, z której strony dowiadujemy się, że „jest obecnie jedyną firmą na świecie oferującą standaryzowaną medyczną marihuanę”, zamieszcza w ofercie np. konopie zawierające 22% THC i CBD poniżej 1%. Coś tu nie gra! Takie stężenie nie występuje w naturze. Rozwiązanie tkwi w słowie „standaryzowaną”, bowiem oznacza modyfikację genetyczną rośliny w taki sposób, by uzyskiwać założone propocje, uzasadnić pracę w laboratoriach, wysokie ceny oraz dopasować się do wymogów prawa w danym kraju. Firma ta produkuje marihuanę dla holenderskiego Ministerstwa Zdrowia. Tam można wprowadzać na rynek THC, ale CBD musi być zredukowany. Teraz jasne?

Inny lek Sativex o proporcji 1 CBD do 1,25 THC, która w naturze nie występuje. Jeszcze inny to Epidiolex, który chwali się skutecznością do 50%, kiedy stosując naturalny olej osiąga się 90% skuteczności. Leki wytwarzane w laboratoriach z wyizolowanych związków mają też, jak to leki, skutki uboczne, których nie ma, gdy podajemy naturalny środek. Firmy farmaceutyczne potrafią też stworzyć syntetycznie CBD, THC i szereg innych związków konopnych. Doszło nawet do tego, że w USA stworzono syntetyczny THC nazywany dronabinolem, który u połowy (tak, u połowy) pacjentów wywołuje zmiany świadomości czyli tzw. „haj”. Naprawdę trzeba było zataczać to koło?

Podsumowując, firmy farmaceutyczne chcą zarabiać na lekach, dlatego jest im na rękę, aby państwa konopie trzymały na uwięzi. To nas już nie dziwi. Problem polega na tym, że mamy roślinę, która może nas leczyć, ale najlepiej, gdy jest przyjmowana w jej naturalnej postaci, bo zestaw 400 związków działa wspólnie i izolowanie ich tylko psuje efekt. Natura wie, jak ma działać, nie trzeba jej poprawiać. Właśnie wskutek zainteresowania koncernów farmaceutycznych zrobiło się zamieszanie wokół związku THC i „leczniczej marihuany”, a wystarczy mieć dostęp do konopi siewnych i oleju CBD wraz z całym spektrum naturalnie połączonych substancji, gdzie jest też THC w dopuszczalnej (niewywołującej „haju”) dawce 0,2%. Efekty są fantastyczne. Informacje i opinie dostępne w Internecie.

I co teraz? Mamy w Polsce dopuszczoną marihuanę leczniczą, ale podobno lekarze jeszcze nie wiedzą, jak ją przepisywać, a recepta jest niezbędna. Potrzebne są szkolenia i wiedza. Jest to jakiś postęp i mam nadzieję, że na kolejny krok nie będziemy czekać 2000 lat… Mamy też „Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii”, w którym autorzy chcą uwolnienia upraw konopi siewnych, wymagając jedynie jej zgłoszenia, bez innych ograniczeń oraz wprowadzić kontrolowane uprawy konopi „innych niż włókniste” na cele lecznicze. 6 marca 2019 projekt został skierowany do pracy w Komisjach Rolnictwa i Zdrowia i czeka na datę zebrania się komisji. Jak powiedział mi jeden z autorów projektu zmian, poseł Sachajko: „już czas na normalność”.

Moim konsultantem była osoba zajmująca się tematyką konopi od 1996 roku. Prowadzi uprawę i produkcję produktów z konopi siewnych. Prosiła jednak o anonimowość, bo wcześniej po każdej jej publicznej wypowiedzi następnego dnia zjawiała się w firmie kontrola. Na razie normalności brak. Wprawdzie przychodzi mi tylko do głowy na podsumowanie tego artykułu znana rymowanka: „Siała baba mak, nie wiedziała jak, a dziad wiedział – nie powiedział. A to było tak...” Jednak chcę wierzyć, że wcześniej czy później te zmiany legislacyjne zostaną wprowadzone, i to się stanie, gdy będziemy się tematem interesować i go po prostu „pilnować”, bo koniec końców, tu idzie o nasze zdrowie. Też naszego umysłu.

KATARZYNA RATAJCZYK

Specjalistka od komunikacji. Autorka książki “Niezniszczalne. Prawdziwe opowieści przedsiębiorczych kobiet czyli czego uczy nas porażka” (2015). Związana z branżą żywności ekologicznej. Współpracuje z organizacją GAP POLSKA odpowiedzialną za program edukacyjny Badacz Wody. Coach z certyfikatem International Coach Federation.

Koniec

WOLNA SZTUKA

WOLNA SZTUKA

POSTERS INVOLVED

Z DAWIDEM CZAJKOWSKIM ROZMAWIA MARCIN MALECKI

Marcin Malecki: Jak zaczęła się Twoja przygoda z projektowaniem i co stanowi dla Ciebie źródło inspiracje?

Dawid Czajkowski: Największym impulsem do wypowiedzenia własnego zdania była sytuacja polityczna, jaka zaistniała w Polsce w 2015 roku. Związane z tym silne emocje spowodowały wyrażenie moich opinii w formie komentarza zawartego w plakacie. Po jakimś czasie zauważyłem, że nie chcę sugerować „złotego rozwiązania” konfliktu czy konkretnej sytuacji, a dążę do odnalezienia źródła tematu, który opisuję wizualnie. Moje plakaty stanowią pytania. Dopiero odbiorca odpowiada na to, co widzi. Wówczas plakat jest skończony. Innymi słowy – plakat potrzebuje „widza” i jego interpretacji. Inaczej pozostaje niekompletny. Dlatego też najlepiej kiedy miejscem plakatu jest przestrzeń „niededykowana”, czyli na przykład ulica.

Co było impulsem do powstania Posters Involved?

Zawsze dużo działałem jako aktywista akademicki i artystyczny. Razem z przyjaciółmi tworzyłem Samorząd Studencki na nowej, dopiero co powstałej w 2010 roku uczelni, i przewodniczyłem nim przez dwie kadencje. Kiedy w 2017 roku byłem już po dyplomie magisterskim oraz paru dużych wystawach międzynarodowych, zapragnąłem uszeregować swoją twórczość i działania oraz rozwinąć ją w platformę, która docelowo ma udźwignąć kilka filarów, również w kontekście współpracy z innymi artystami, instytucjami oraz będzie podstawą organizacyjną dla moich aktywności.

Posters Involved to osobista twórczość autorska i komercyjna, w jej skład wchodzą także:

PRASA – Program Rozwoju i Aktywizacji Studentów Artystów, projekt edukacyjno-integracyjny wspomagających studentów i środowisko twórcze w aktywnościach, odnalezieniu się na rynku pracy, aplikacjach do konkursów, korektach. Projekt PRASA funkcjonuje od paru miesięcy i mam już kilkoro studentów, którzy przy mojej asyście uczestniczyli w konkursach na logo czy plakat. Pomagałem także kolejnym w konsultacjach zatrudnieniowych.

Galeria Gilotyna stanowi konsekwencję Projektu PRASA. W Galerii odbywają się spotkania i wernisaże czołowych polskich artystów grafików. Zapraszane są wyłącznie osoby odznaczające się wyjątkowymi umiejętnościami, osiągnięciami oraz zaangażowaniem w rozwój przestrzeni twórczych.

Wśród realizacji Galerii Gilotyna można znaleźć:

PRASA AKT I Patrycja Longawa Plakaty

PRASA AKT II Wojciech Osuchowski Plakaty

PRASA AKT III Grzegorz Myćka Plakaty

PRASA AKT IV Piotr Olejarz TYPO-Plakaty

PRASA AKT V Michał Wojtarowicz / Tocar el sentimentio

Kalendarz wystaw mam zapełniony do marca 2020, w tym potwierdzone wystawy mistrzów takich, jak: Max Skorwider, Nikodem Pręgowski, Peter Javorik czy Andrzej Wieteszka.

PosterTrip to projekt wyjazdowy. Intencją jest generowanie sytuacji zewnętrznych, promujących Młodą Szkołę Plakatu Polskiego. Chodzi o organizację wystaw zagranicznych, np. w Ekwadorze. Niestety ten projekt / wyjazd nie wypalił. Jest jednak aktywny i nastawiam teraz się na Węgry, z którymi kolaboruję od listopada i ustalam wstępne relacje. Wszystko to robię sam, otrzymuję jednak wsparcie od Uczelni, Wydziału oraz serdecznych przyjaciół, w tym i artystów, którym nie jestem obojętny.

Który plakat z serii zapoczątkował pomysł na projekt i idee, którą stało się PI?

Wszystko zaczęło się w roku 2015 od plakatu „Konstytucja”. Olbrzymie niedowierzanie i emocje eksplodowały we mnie z niewyobrażalną mocą. Pomyślałem wtedy, że chcę robić plakaty zaangażowane społecznie oraz politycznie, jednak w taki sposób aby nie dawać do końca jasnego komunikatu. Od tego momentu idea Posters Involved krystalizowała się z każdym powstajacym plakatem.

Jesteś kuratorem galerii Gilotyna w Szczecinie – czym się kierujesz w dobrze wystaw?

Galeria Gilotyna jest moim pomysłem na zagospodarowanie przestrzeni wystawienniczej w Piwnicy Kany. Kana to wyjątkowe miejsce, kultowe już od ponad 20 lat, jest tyglem, wręcz kotłem kultury, wentylem sztuki na styku muzyki, aktorstwa, tancerzy, plastyków i innych. To wyjątkowe miejsce jest idealne pod „galerię zaangażowaną”. Gdy w innych galeriach odbiór jest chwilowy, w Gilotynie rotacja odbiorców jest wielokrotnie większa i intensywniejsza. Prace są często publikowane przez social media i żyją 2. a nawet 3. życiem. Do Galerii Gilotyna zapraszam wyłącznie osoby o wyjątkowych umiejętnościach, osiągnięciach oraz odznaczające się zaangażowaniem w rozwój środowiska artystycznego. Oczekuję że jest to dla wystawianych artystów wyróżnieniem, przyjemnością i okazją do konsultacji na poziomie artysta-artysta.

W 6. Dzielnicy odbyła się twoja pierwsza indywidualna wystawa, choć twoje prace gościły na wielu międzynarodowych wystawach. Jesteś aktywistą, działaczem, dużo się wokół ciebie dzieje – jak wyglądają twoje plany i gdzie będzie można zobaczyć twoje prace w najbliższym czasie?

Plany mam ogromne. Wiele z tego, co sobie założyłem wykonałem już z nawiązką. W moich planach jest teraz usamodzielnienie się finansowo i działania na skalę międzynarodową. To już się dzieje i jest planowane na styczeń, ale nie chce zbyt wiele zdradzać, aby nie zapeszać. Wystawy, jakie mnie czekają to wielka niewiadoma bo jest wiele przeglądów, których wyniki ogłoszone będą dopiero za parę miesięcy. Proponuję trzymać kciuki za mnie i klikać „lubię to” przy aktywnościach Posters Involved, Projektu PRASA oraz Galerii Gilotyna. To zwiększy mój zasięg i pomoże w pracy za którą nie wziąłem jeszcze ani złotówki...

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

OGRÓD ROZKOSZY RATAJSKICH (LIBRETTO)

KINGA PIOTROWIAK-JUNKIERT

Zadanie 1:

Przekątną skwerku toczą się ziemniaki. Za dwie sekundy wpadną

pod szesnastkę. Wieje mroźny wiatr, zero stopni, parter. Oblicz

alegorię.

Wysmukli chłopcy z sekcji aikido łowią wontony w gęstym tahintu,

a tam wariatka stoi za szybą, kółko przy skroni kręci,

w szpitalu dymią (kotłowy pewnie dołożył właśnie odjętą nerkę,

ze dwa wyrostki – stoi przed piecem dumny jak dyrygent).

Nazwij to ojczyzną, naucz się mijać budy za przystankiem

(waleń wlókł na gapę Gepetta z Pinokiem,

ty dowlecz dumnie w brzuchu dziurę po apapie).

Patrz! Widzę (choć tylko jednym okiem, bo drugie mrużę – ostro daje słońce).

Posłuchaj! Słyszę (sąsiad i owczarek wyją dziś na zmianę –

madrygał i lament).

Daję ci we władanie ten przystanek, obrusy z Chin, magiel.

Chcę za nie tylko kalendarz, z którego wyrwiesz

kilka tysięcy identycznych kartek.

Od pewnych spraw nie uciekniesz, więc zachowaj spokój.

I pokój wam mów, gdy wchodzisz w kwartał bloków.

Agata Jabłońska (ur. 1985) jest poetką. Zadebiutowała zbiorem wierszy Raport wojenny (Biuro Literackie, Stronie Śląskie 2017), za który otrzymała Wrocławską Nagrodę Poetycką SILESIUS w kategorii „debiut roku”, Nagrodę im. Kazimiery Iłłakowiczówny oraz była nominowana do Nagrody Literackiej GDYNIA. Mieszka w Krakowie, gdzie pracuje w Muzeum Narodowym.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Prowadzi Rafał Gawin

Table of Contents

W LIBERTÉ!

WIATRAKI KULTURY? MAGDALENA M. BARAN Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

WYZWANIE: KULTURA!

WYOBRAŹ SOBIE ŚWIAT BEZ BOGA z Krystianem Lupą rozmawia Piotr Augustyniak

DEMOKRACJA W POPKULTURZE? NIE, NUDA! Krzysztof Dudek

NAUKA, SZTUKA, KONKURENCJA Janusz A. Majcherek

CZYTELNICZE ROZDROŻA? z Henrykiem Woźniakowskim rozmawia Magdalena M. Baran

POKUPNA ZMIANA Maciej Melecki

OPOWIEDZ MI POLSKĘ

„BO LUDZIE SĄ LENIWI I BOJĄ SIĘ...” z Izabellą Sariusz-Skąpską rozmawia Magdalena M. Baran

PAŃSTWO-MIASTO

KULTURA… W GRANICACH MIASTA I POZA NIM z Rafałem Dutkiewiczem rozmawia Marek Lewoc

SŁOWNIK LIBERAŁA

LIBERALIZM DEMOKRATYCZNY – PRZESTRZEŃ WSPÓLNA Piotr Beniuszys

LEKTURY LIBERAŁA

WOLNOŚĆ W CZASACH PRZEMYSŁOWEJ HODOWLI ZWIERZĄT Sławomir Drelich

ZIELONY LIBERALIZM

OTUMANIENI Katarzyna Ratajczyk

WOLNA SZTUKA

POSTERS INVOLVED z Dawidem Czajkowskim rozmawia Marcin Malecki

WIERSZ WOLNY

OGRÓD ROZKOSZY RATAJSKICH (LIBRETTO) Kinga Piotrowiak-Junkiert