W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

FILARY

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

4 czerwca… roku 1989, ale i później, dziś, trzydzieści lat po pierwszych częściowo wolnych wyborach. W dwóch momentach, gdy pytanie o wolność najpierw zostało postawione, dalej odmienione przez wszystkie przypadki, wymiary wolności, by w końcu w nowym kształcie, nowej rzeczywistości powrócić z inną już mocą, w której przeczuwamy, że wokół naszej wolności znów gromadzą się czarne chmury.

Kilka dni temu, podczas debaty otwierającej Szkołę Liderów Politycznych, miałam okazję zapytać moich rozmówców o ich wspomnienia związane z 4 czerwca 1989. Opowiadali mi o ulotkach, rozlepianiu plakatów, wożeniu bibuły, radości z tego, że głosowanie tego czerwcowego dnia nie oznaczało wzięcia udziału w kolejnej farsie, ale realną szansę na budowanie „czegoś”, na budowanie Polski od nowa. Nowe otwarcie, nawet dla najbardziej trzeźwych i racjonalnych umysłów wieszczące szansę, że… może... jednak... coś się zmieni… Wspomnienia tych młodszych, w tym i moje, to przede wszystkim znaczek „Solidarności”, pamiętny plakat z kowbojem, wspólne wyjście na wybory rodzice, którzy pozwolili zaznaczyć na liście odpowiednie nazwisko i wrzucić głos do urny. Jakieś otwarcie... I zmiany, jakie z punktu widzenia wówczas dzieciaka, przyszły później. Dalej były kroki, subtelności, delikatne zauważanie tego, że rzeczywistość wokół robi się jakby bogatsza, bardziej kolorowa, a w końcu zamiera… bo oto wolność wydarza się… już. I faktycznie, owo „już” stało się udziałem każdego z Polaków – zarówno tych, którzy wolność witali z otwartymi ramionami, tych, którzy patrzyli na nią w nieufnością, jak i tych, co najzwyczajniej się jej bali. Z tymi ostatnimi – jak się okazuje – poszło nam najgorzej.

Trzydziestolecie polskiej wolności wielu świętowało w Gdańsku – w Europejskim Centrum Solidarności, ale też w Strefie Społecznej, która stanowiła manifestację jeśli nie samej wolności, to ogromu zmian, jakie polskie społeczeństwo, wspólnota, ale i pojedynczy obywatele przeszli przez ostatnich trzydzieści lat. W namiotach dedykowanych demokracji, społecznej zmianie, równości, prawom człowieka i obywatela, rozwojowi społecznemu, edukacji, ruchom miejskim, codziennej solidarności, lokalności, społecznemu wsparciu czy w końcu zrównoważonemu rozwojowi spotkało się niemal 200 organizacji pozarządowych. Rozmawialiśmy, debatowaliśmy, pokazywaliśmy sobie nawzajem, ale i licznie przybyłym gościom kim jesteśmy. Słuchaliśmy. Otwieraliśmy się na wymiary, na rozumienia wolności, tej w nas i wokół nas. Myślenie o społeczeństwie otwartym, społeczeństwie obywatelskim stało się udziałem chyba każdego, kto w rocznicę wyborów odwiedzał to niezwykle miejsce.

Dla mnie 4 czerwca tego roku, trzydziestolecie wolności, w którą chcę wierzyć tak, jak czyniły to całe pokolenia nowożytnych wyznawców tej idei, to przede wszystkim dzień stawiania ważnych pytań, podejmowania istotnych decyzji. Również osobistych. Ale także czas przypominania zasad, w które liberałowie winni święcie wierzyć. O tych „dwóch” wolnościach – wyłożonych przez filozofów, ale przede wszystkim przeżywanych każdego dnia. O wolności, która zachowuje nas od strachu, przemocy, przymusu, od wszystkiego, co pęta. O wolności, która nie przekraczając granic wolności innego człowieka, realizuje się jako wolność słowa, sumienia, wyznania, myśli, wyboru sposobu życia, wybory życiowego partnera, zawodu, miejsca zamieszkania, gromadzenia się i zrzeszania… I kolejnych, jakie tylko możemy zaprojektować, działając w duchu otwartości i tolerancji. To także dzień wykonywania kroku ku drugiemu człowiekowi. W wolności i jej konsekwencjach. Tak po prostu.

Koniec

LATO WOLNOŚCI?

LATO WOLNOŚCI?

„MAMY STAWIAĆ NIEWYGODNE PYTANIA”

Z BASILEM KERSKIM, DYREKTOREM EUROPEJSKIEGO CENTRUM SOLIDARNOŚCI W GDAŃSKU ROZMAWIA PIOTR BENIUSZYS

Piotr Bieniuszys: W pierwszej kolejności chciałbym zapytać o toczącą się od początku roku dyskusję polityczną wokół ECS. Ministrowie rządu mówią, że w ich ocenie Centrum nie prezentuje pełnego obrazu dziejów pierwszej Solidarności. Jak pan odczytuje tą krytykę? Czy kryje się za tym wyłącznie polityka, czy może jednak coś merytorycznego? Czego w narracji ECS-u jest być może za mało, a czego za dużo?

Basil Kerski: To pytania na cały wywiad! Zacznę od tego, że debaty po 2015 roku wokół ECS, ale i Muzeum Drugiej Wojny Światowej w Gdańsku stały się testem dla jakości debat publicznych, niezależności mediów i publicystów oraz wiarygodności polityków. Powstało wiele pomówień i negatywnych mitów na temat obydwu gdańskich instytucji, które nic nie mają z rzeczywistością do czynienia, tylko służą krótkowzrocznej walce partyjno-politycznej. Czytałem, że Muzeum Wojny przedstawia antypolską perspektywę, że brakuje ważnych wątków losów wojennych Polaków i że powstało pod wpływem niemieckiej polityki historycznej. ECS zaś na wystawie wyciął podobno z historii ważnych bohaterów Solidarności i prowadzi jednostronną działalność partyjno-polityczną. Pozytywnym efektem tej propagandy jest bardzo duże zainteresowanie obywateli instytucjami kultury, które stają w centrum sporu politycznego. Ludzie chcą sami sobie wyrobić zdanie. I to służy polskiej kulturze i wzmacnia postawy obywatelskie.

Aby odpowiedzieć na negatywne mity na temat ECS czy Muzeum Wojny, warto przypomnieć genezę obydwu instytucji. Wielką ambicją założycieli tych instytucji było wspólne opowiedzenie XXI wiekowi kluczowych wątków wieku XX, historii, która zbudowała wartości ważne nie tylko dla Polski, ale i Europy. Obydwa zespoły podeszły do tych projektów bardzo odpowiedzialnie. I ECS, i MIIWŚ od początku dzieliły się swoimi koncepcjami publicznie, organizowały też wiele spotkań, debat na ich temat. Słowem, robiły dokładnie to, co każda odpowiedzialna instytucja publiczna, która chce dotrzeć do różnych generacji, różnych odbiorców i na podstawie tej metodologii buduje swoją narrację. Zarzuty, iż obydwie instytucje powstały na zamówienie pewnych sił politycznych, może i nawet zagranicznych, i że pracowały pod dyktandem jednej opcji politycznej to absurdalne fantazje.

My jako zespół ECS działaliśmy dwutorowo. Z jednej strony budowaliśmy od 2007 roku instytucję kultury (bo nie jesteśmy muzeum, a instytucją kultury), która realizowała swój program już przed otwarciem siedziby w 2014 roku. W ramach wielkiego laboratorium formatów poszukiwaliśmy odbiorców dla naszego programu na terenie całej Polski i Europy. Także w samym Gdańsku, nie tylko wśród elit czy w centrum miasta, ale w dzielnicach peryferyjnych, gdzie żywa jest pamięć Solidarności, ale mieszkańców wykluczano dotąd z procesu budowania miejskich instytucji kultury. Równolegle powstawała wystawa stała, część muzealna, narracja historyczna. Budując wystawę prowadziliśmy szerokie konsultacje. Pierwszy dyrektor ECS, o. Maciej Zięba, rozesłał nawet ankiety do polskich elit politycznych wszystkich ugrupowań posolidarnościowych z pytaniami o kształt wystawy. Mało kto odpowiedział. Ja zaś zleciłem wywiady z protagonistami życia publicznego na temat oczekiwań wobec naszej instytucji. Odpowiedzi świadczyły o bezradności i braku wiary w sukces przedsięwzięcia, ponieważ projekt ECS był innowacyjny: połączenie muzeum Solidarności z instytucją kultury wspierającą współczesny rozwój obywatelski. Traktowano to jako niepoważne marzenia ekscentrycznego prezydenta Gdańska, Pawła Adamowicza. Niestety, nie było u nas dotychczas zwyczaju poważnego traktowania takich inicjatyw konsultacji przy budowaniu instytucji kultury. Podobnie przecież dyrektor MIIWŚ Paweł Machcewicz publikował swoje dokumenty programowe, a nikt wówczas poważnie się do nich odniósł. A zespół muzeum robił wszystko, żeby otworzyć spór o najlepsze pomysły. Nikt się sprawą nie interesował aż do wybuchu wielkiego konfliktu, kiedy to politycy obozu rządzącego coś „palnęli”.

Powracając do naszej wystawy: w gremiach decyzyjnych ECS-u intensywnie dyskutowano jej główne założenia. Co więcej, na koniec procesu budowania jej wizji zaprosiłem przedstawicieli trzech bardzo różnych perspektyw, aby ocenili ostatecznie jej kształt: prof. Wojciecha Polaka, który reprezentuje tradycję Porozumienia Centrum, prof. Aleksandra Halla, którego wybrałem jako świadka Sierpnia i protagonistę 1989 roku, ale też jako kogoś, kto dzisiaj jest poza polityką, a cieszy się autorytetem, i prof. Andrzeja Friszke. Ich dialog z nami miały raczej charakter metodologiczny, a nie polityczny: o naturę wystawy, jak pewne rzeczy zręczniej pokazać. W ciągu lat udało się stworzyć konsensus narracyjny, który okazał się być atrakcyjny dla odbiorców różnych nacji i generacji.

Gdy otworzyliśmy wystawę stałą 30 sierpnia 2014 roku, żaden poważny historyk w Polsce czy za granicą nie zakwestionował jej narracji. Momentem przełomu stało się przejęcie w Polsce władzy przez Prawo i Sprawiedliwość jesienią 2015 roku. Rozpoczęło się krytykowanie i recenzowanie obu gdańskich instytucji bez związku z faktami. Profesorowi Machcewiczowi i jego zespołowi zarzucono, że ich muzeum przekazuje niepolską narrację i to pomimo że goście z zagranicy jednoznacznie podkreślają uwypuklenie tych wątków środkowoeuropejskich, które w globalnej debacie były dotąd słabiej obecne.

W naszym wypadku, o dziwo, nie pojawiły się zastrzeżenia merytoryczne. Nawet dało się słyszeć zaskoczenie zachowaniem proporcji przekazu, szczególnie przy wątku Sierpnia 1980 roku, że mimo pokazania szczególnej roli Lecha Wałęsy wystawa pozwala odczuć, iż Sierpień był wydarzeniem masowym, w którym uczestniczyło wiele niezwykłych indywidualności. Naszych krytyków zaskoczyła obecność przeciwników Wałęsy, dla mnie zawsze oczywista. Chwalono nas za spójność narracji. Udało się nam zatem zbudować opowieść, która łączy ludzi i budzi emocje.

Po 2015 PiS postawiło sobie za cel przejąć polityczną kontrolę nad kluczowymi instytucjami kultury w Polsce. To trudne w wypadku ECS-u, ponieważ jesteśmy współprowadzoną instytucją: budynek należy do miasta Gdańska, a Ministerstwo Kultury, choć jest naszym ważnym partnerem, nie ma bezpośredniego, samodzielnego wpływu na działanie instytucji jako takiej. Musi się liczyć z miastem i marszałkiem województwa pomorskiego. Po zwycięstwie PiS wyraziłem w rozmowie z premierem prof. Piotrem Glińskim gotowość do merytorycznej oceny naszej wystawy stałej. Powiedziałem mu, że jest już otwarta, a to był czas przed otwarciem Muzeum Wojny, i że każdy obywatel, świadek czy historyk może sobie na miejscu wyrobić o niej zdanie. Zaproponowałem ministrowi, że przyjmę każdego wysłanego przez niego eksperta strony rządowej. Przyszedł tylko jeden. Jego recenzja, napisana po niezwykle drobiazgowej analizie każdego elementu wystawy, nie nadawała się do politycznego ataku.

Zaproponowaliśmy debatę w naszych gremiach, w radzie i kolegium historyczno-programowym. Ostry spór toczył się zwłaszcza wokół Lecha Wałęsy. Zamknęliśmy go w fundamentalny sposób pytaniem: Czy rzeczywiście ktoś poważny w Polsce uważa, że w Sierpniu 1980 roku lub w stanie wojennym Lech Wałęsa stał po niewłaściwej stronie? Jeden z naszych partnerów, więziony w NRD świadek czasu, przekazał mi z archiwów niemieckich protokół ze spotkania wiceszefa KGB, generała Kriuczkowa z szefem Stasi ministrem Mielke z 23 czerwca 1981 roku. Spotkanie odbyło się w Berlinie. Jednoznacznie KGB i Stasi określały w nim Wałęsę jako wroga numer 1 komunizmu, niebezpiecznego robotnika-katolika. Ten bardzo ciekawy dokument dowodzi także paniki uczestników rozmowy z powodu skutków rewolucji Solidarności. W wersji rosyjskiej jest niedostępny, ale z wersją niemiecką bez problemu można się zapoznać. Dlaczego takiego łatwo dostępnego dokumentu się nie czyta i nie ocenia? Dlaczego nie przytacza się w obronie Lecha Wałęsy? Czy on na to nie zasługuje?

Jesienią 2018 zaczął się w Polsce cykl kampanii wyborczych. Potwierdzoną wcześniej dotację ECS ministerstwo cofnęło po wyborach samorządowych w Gdańsku, co bezdyskusyjnie było policzkiem wymierzonym Pawłowi Adamowiczowi i gestem politycznym wobec Gdańska. Kierowana wobec nas krytyka zupełnie pomijała naszą od lat otwartą na nią postawę i brak jakichkolwiek merytorycznych uwag wobec nas.

Warto mieć świadomość, że powstające w ostatnich latach instytucje kulturalne i muzealne w Polsce są owocem niesłychanego profesjonalizmu. Standardem jest uwzględnianie w pracach nad nimi pluralizmu spojrzeń. Polityczna krytyka, która na nie spada, jest odległa od rzeczywistości, a zarzuty absurdalne. Niestety, niektóre media rzadko weryfikują je od strony faktów, powielają natomiast największe bzdury, żądając ich skomentowania. To nie jest profesjonalne dziennikarstwo, tylko otwieranie przestrzeni dla politycznych manipulacji.

Nagłe ucięcie dotacji było wielkim rozczarowaniem dla nas wszystkich w ECS-ie, dla pracowników i członków Rady. Do śmierci Pawła Adamowicza Rada ECS usiłowała nawiązać dialog za kulisami z ministerstwem, aby rozwiązać konflikt, a mimo tylu wzniosłych słów o patriotyzmie ministerstwo na pisma Rady, złożonej z niekwestionowanych bohaterów Sierpnia nie reagowało. Śmierć prezydenta, wbrew nadziei, nie przyniosła resetu. Nie pojawiła się propozycja przedyskutowania decyzji i zastanowienia, co dalej. Zamiast tego wylądowaliśmy w następnych kampaniach wyborczych.

Chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na okoliczność, z którą jest niełatwo się pogodzić wszystkim naszym organizatorom. ECS powstał dla dwóch celów. Jeden to pamięć, wystawa, narracja historyczna. Ale ECS, i to było novum, od początku miało wspierać nowe inicjatywy społeczno-polityczne i jako instytucja obywatelska bronić pewnych wartości: integracji europejskiej, uniwersalnych praw człowieka i dziedzictwa sierpniowej Solidarności. Jego założyciele, a działo się to za czasów rządu Jarosława Kaczyńskiego w 2007 roku, wśród nich Adamowicz, marszałek pomorski Jan Kozłowski oraz minister kultury Michał Ujazdowski, wychodzili bowiem z założenia, że demokracja – aby żyć – potrzebuje aktywnych, niewygodnych i krytycznych wobec władzy obywateli. ECS-owi zarzuca się, że stało się instytucją polityczną, że pojawiają się tutaj ludzie, którzy się ministrowi kultury nie podobają. Ale przecież to jest zapisane w statutach. Nie wpuszczamy tylko tych, którzy tak zasadniczych wartości, jak uniwersalne prawa człowieka nie uznają. Na przykład nie wejdzie tutaj człowiek, który nawołuje do przemocy, głosi poglądy rasistowskie, kseonofobiczne, antysemickie czy homofobiczne, czy też ludzie, którzy wypowiadają się niegodnie o politycznych przeciwnikach. Gdy w prowadzonej wspólnie z nami przez Solidarność Sali BHP pojawił się ONR, nie zgodziłem się na jego wejście do instytucji kultury publicznej. Komisja Krajowa się wówczas na nas obraziła, zawiesiła współpracę, ponieważ nie widzi problemu w obecności organizacji faszystowskiej w kolebce Solidarności. To jest poważny konflikt.

Interesującym punktem tego sporu jest chyba tylko ten, że jako instytucja publiczna jesteśmy instytucją polityczną w sensie arystotelesowskim, choć nie polityczno-partyjną. Stawiamy pytania o jakość społeczeństwa obywatelskiego, o rozwój demokracji… Czasami niewygodne, także dla prezydenta Gdańska. Ale Adamowicz nie miał z tym nigdy problemu, dopóki ludzie przekraczający nasze progi akceptowali ten sam zestaw podstawowych wartości. Każda szanująca się instytucja chce dotrzeć do jak największej liczby Polaków, więc wie, że nie może oddać się jednej perspektywie. Dla swojej wystawy stara się o bardzo solidny fundament naukowy, a specyfiką ECS jest dodatkowo, że my właśnie mamy stawiać niewygodne pytania na temat współczesnego świata, wspierać nowe inicjatywy społeczne.

Istnieje spór o zasadniczą naturę ruchu pierwszej Solidarności. On jest ściśle powiązany z oceną bilansu III RP. Z jednej strony mamy szeroko pojęte liberalne spojrzenie, a z drugiej spojrzenie np. współczesnych związków zawodowych, w tym Solidarności. Sporne pytanie brzmi: czym była pierwsza Solidarność w większym stopniu – prodemokratycznym ruchem wolnościowym, którego celem było obalenie realnego socjalizmu pokojowymi metodami i zbudowanie niepodległej Polski na wzór Zachodu, wraz z akceptacją społecznej gospodarki rynkowej i kapitalizmu? Czy była raczej ruchem postulatów socjalnych, owszem wrogim dominacji sowieckiej, ale zorientowanym przede wszystkim na poprawę materialnego położenia społeczeństwa, ruchem walki o godność pracowniczą, chcącym zbudować inny, ale jednak nadal socjalizm?

Aby na to odpowiedzieć, warto rozgraniczyć pewne wątki. Trzeba przede wszystkim odróżnić pamięć od historii. Pamięć jest dynamiczna, zmienna u jednostek, w tym nawet u świadków. W naturalny sposób zmienia się także pamięć zbiorowa. Spór wokół Solidarności dlatego właśnie jest ciekawy, że pokazuje dynamikę oceny i interpretacji przez samych świadków, w czym nie ma w zasadzie nic złego. Tyle że my w Polsce mylimy pamięć z historią. Dekadę temu ECS, przygotowując się do swojej misji w nowym budynku, razem z prof. Ireneuszem Krzemińskim przeprowadziło bardzo obszerne badania pamięci na temat Solidarności. Wykazały one różnicę pokoleniową, dla której granicą były roczniki połowy lat 60. Założono, że osoby urodzone gdzieś do 1964 r. to są ci aktywni uczestnicy, a urodzeni później byli na to za młodzi. Starszych interesowała w tematyce Solidarności historia, w tym także ich rola. Młodszych zamiast historii interesowały wartości, np. znaczenie idei solidarności społecznej w dzisiejszym świecie. Ich wielka polityka mniej interesowała. Późniejsze badania zespołu prof. Krzemińskiego dodatkowo pokazały, że wydarzył się dramat – mianowicie w pokoleniu uczestników zmieniła się ocena pokojowej rewolucji. W komforcie suwerennej Polski i jeszcze dość stabilnej Europy ludzie coraz krytyczniej się odnosili do przemian 1989 r.. Wśród dużej liczby świadków zrodził się żal za brakiem krwawych rozwiązań. Co ciekawe, u świadków tamtych dni zniknął międzynarodowy kontekst polityki tamtych czasów, a u tych spośród nich, którzy krytycznie oceniali rzeczywistość po 1989 r., pojawiła się myśl, że być może błędem była pokojowa forma przemian, oraz przeświadczenie o zbyt powolnej, zbyt kompromisowej rewolucji. Ten ważny głos wszedł w dodatku w symboliczny sojusz z pamięcią o żołnierzach wyklętych, z militarystycznym kultem walki zbrojnej w czasach komunizmu. Mamy więc problem ze zmieniającą się pamięcią w Polsce, z coraz silniejszym akcentowaniem czynów militarnych, osłabieniem tradycji walki bez użycia przemocy.

Drugim ciekawym wnioskiem z badań sprzed dekady było, że wielu uczestników nie interesowały pytania o współczesne znaczenie wartości, które niosła Solidarność, ale zachowanie opisu przeszłości i udokumentowanie swojej roli dla przyszłych pokoleń. To się dzisiaj zmieniło, gdyż w ostatnich latach wielu świadków było – niczym Lech Wałęsa chodzący w koszulce z hasłem „Konstytucja” – zaskoczonych zmasowanym atakiem chociażby na trójpodział władzy. Obserwuję, że w reakcji na siłę narracji kwestionującej III Rzeczpospolitą i na próbę zbudowania metodami mało demokratycznymi nowej politycznej rzeczywistości starszą generację znowu zaczęły angażować bardziej sprawy XXI wieku. Pamięć i współczesna interpretacja solidarnościowych wartości znów się połączyły.

Ale to grupa młodych jest szczególnie ciekawa. To oni zadali pytania o wartości, które zrodziły różne środowiska, w różny sposób interpretujące i akcentujące Solidarność. Podejmują na przykład próbę, nieobecną w latach 90. i na początku stulecia, zbudowania nowej tradycji socjaldemokratycznej, szukają demokratycznego, lewicowego nurtu. Liberalny nurt solidarnościowy wśród młodych jest słabszy, związkowy nie istnieje. Silny jest jeszcze kierunek konserwatywno-chrześcijański. Ale wszystkie te trzy środowiska, czyli radykalizujący się świadkowie, świadkowie powracający do uniwersalnych wartości oraz nowe głosy, które szukają źródła ideowego do budowania nowych tradycji politycznych – nie dają jednak, wydaje mi się, pełnego i kompleksowego obrazu historii lat 70. i 80. Specjalnie nie ograniczam tego tylko do Solidarności. Te lata to bardzo dynamiczny czas, a jeśli mówimy o Solidarności, to o której, na jakim etapie, o jakim uczestniku? Patrząc na Sierpień 1980, powiedziałbym, że Solidarność jest absolutnie pluralistycznym, demokratycznym ruchem. Wynika z myślenia i działania bardzo różnych środowisk, które łączył brak akceptacji dla sytuacji w Polsce, i które próbowały tworzyć w niej przestrzeń życia dla siebie. To był ten pierwszy krok. Nie wydaje mi się, aby w 1980 r. ktoś myślał, że dożyje upadku komunizmu. W ocenie zjawisk tamtych czasów trzeba zachować zatem ostrożność. Ruch miał absolutnie pokojowy charakter z bardzo różnych przyczyn, o których dzisiaj się chyba też nieszczerze mówi. Pokojowe nastawienie charakteryzowało właśnie generację starszą, która przeżyła II wojnę światową oraz powstanie warszawskie i widziała, jaką cenę się płaci za walkę z bronią. To się spotkało z doświadczeniem młodszych, którzy z kolei – na mniejszą skalę – zetknęli się z przelaniem krwi w Grudniu ’70. A biorąc pod uwagę, że ktoś, kto żył w bloku sowieckim, odnosił się do niego jako całości, do rzeczywistości imperium, które dokonało inwazji w Czechosłowacji w 1968 r. i stłumiło rewolucję węgierską w 1956, uderzyć w komunizm oznaczało wywołać konflikt destabilizujący Europę. Kluczowym więc pytaniem lat 70. był charakter oporu. Musiała być to strategia inteligentnych przemian, które nie pociągają za sobą rozlania krwi, ewolucyjnych, ale gruntownych, prowadzących dialog, ale zasadniczo kwestionujących autorytarny charakter komunizmu. Solidarność była ruchem odwołującym się do pewnych uniwersalnych wartości, nieuznającym monopolu komunistów. Był to też ruch, który musiał podważać monopol robotniczy komunistów. Stąd pomysł związku zawodowego, co dawało polityczną szansę odebrania komunistom monopolu władzy i jednocześnie polepszenia warunków pracy, które były w zakładach przemysłowych katastrofalne. Będąc zatem w opozycji wobec komunizmu, trudno było nie dostrzec socjalnych, robotniczych problemów.

Jak pan zatem widzi, wiele perspektyw, dzisiaj niekoniecznie obecnych w potocznej wyobraźni, wówczas naturalnie się łączyło. Wśród nich spotkanie się uniwersalizmu liberalnego, nie w sensie liberalizmu gospodarczego, bardziej intelektualnego z realnymi potrzebami budowania demokratycznej reprezentacji robotników. Postawy demokratyczno-lewicowe Kuronia i Modzelewskiego z chrześcijańsko-społecznymi Mazowieckiego czy Stommy. Za czasów rewolucji Solidarności potrzebna była fundamentalna przemiana państwa Polskiego i Europy. Aby ją zrealizować, trzeba było jednocześnie sięgnąć po wiele źródeł ideowych, połączyć różne kompetencje.

Historycznie bardzo ważny jest także następujący element. Duża część pokolenia urodzonych po wojnie Polaków nie chciała iść konwencjonalną drogą poprzez partie polityczne, nie tylko PZPR, ale i jej przybudówki, lecz budowała własną przestrzeń do wyrażania swoich poglądów i wrażliwości. Solidarność powstała w czasie, gdy w Polsce był bogaty pejzaż niezwykle pluralistycznych środowisk opozycyjnych. Jedne były socjaldemokratyczne, inne endecko-chrześcijańskie... Strajk w Stoczni Gdańskiej, narodziny Solidarności dały tym wszystkim inicjatywom parasol, wchłonęły je. Opowiadając o Solidarności, trzeba mówić o bardzo różnorodnym ruchu, dzięki czemu skutecznie mógł odnieść się do komunizmu. Rzadko zwraca się uwagę, że związek, nadając dużą rolę strukturom regionalnym, zanegował centralizm... Ten zmysł decentralizacyjny był mocno obecny jeszcze w rządzie AWS po 1997 roku, który przecież wtedy wydawał się silnie narodowy, katolicki. Stąd dziwi dzisiejsza bliskość Solidarności do partii, która stawia na osłabienie samorządów, na centralizację Polski.

W ocenie dekady lat 80. i samego 1989 roku często zapomina się także o kontekście międzynarodowym, który miał ogromny wpływ na postawy polityczne, na strategię działania. Strajki Solidarności 1988 roku, które otworzyły drogę do Okrągłego Stołu, wybuchły w trzecim roku pierestrojki Gorbaczowa, w chwili gdy ZSRR szykował się do wyjścia z Afganistanu, ponosząc wielką klęskę militarną i moralną. Imperium było osłabione, Moskwa szukała drogi deeskalacji. Wspomniana narada z 1981 roku odbyła się natomiast, kiedy żył jeszcze Breżniew, a ZSRR wkroczył w 1979 roku do Afganistanu przekonany, że wszystkie swoje problemy rozwiąże militarnie. Było jasne, że Moskwa nie zaakceptuje, że w państwie komunistycznym Solidarność stała się najważniejszą legalną organizacją masową. Pytanie dotyczyło tylko metod, jakimi władza ją zatrzyma.

W 1981 roku ten pokojowy, samoograniczający się charakter rewolucji musiał być i był bardzo zdecydowany. Zresztą Solidarność prawie wszystkich Polaków przyjmowała, aby symbolicznie pokazać swoją siłę – wstąpił do niej dobry milion członków PZPR. W tej sytuacji trudno, by ktokolwiek miał wyłączność na uznawanie się za główny nurt ruchu. Należy też pamiętać o dynamice biograficznej: zarzuca się na przykład Geremkowi, że był członkiem PZPR, albo Michnikowi, że w latach 60. wychodził ze środowisk bliskich władzy. Nie mówi się zaś, że oni potem odeszli od komunizmu, czy – jak Kuroń – od marksizmu, albo od partii i stali się ich przeciwnikami.

Łatwo po listopadzie 1989 roku prowadzić spór o wybrany model transformacji, o zasadność polityki kompromisu. Jak podkreślałem, nie uwzględnia się przy tym absolutnie także ówczesnej dynamiki międzynarodowej. Gdy w październiku 1989 roku w NRD nie wyszły na ulice wojska sowieckie, można się było domyślać, że nie włączą się one aktywnie w stłumienie demonstracji, co jednak nie oznaczało, że te rewolucje nie wywołają jakiejś reakcji w postaci konfliktu międzynarodowego. Ostatecznie Układ Warszawski do lata 1991 roku funkcjonował. Za absurdalne uważam kwestionowanie w tym kontekście międzynarodowym roli Okrągłego Stołu. Przy nim w imieniu całego świata antykomunistycznego Wałęsa i jego drużyna sprawdzali możliwości pokojowego wyjścia z komunizmu. Absolutnie nie fair są zarzuty wobec polityki zagranicznej rządu Mazowieckiego, zarzucające jej bark radykalizmu. Mazowiecki próbował wyprowadzić Polskę z imperium sowieckiego w nową, tworzącą się rzeczywistość polityki międzynarodowej, gdy ZSRR jeszcze funkcjonował. Jak silna była negatywna percepcja tych demokratycznych przemian przez komunistów, pokazał pucz Janajewa w 1991 roku. Przyszedł za późno. Nie wiem, czy nie odniósłby sukcesu lub nie spowodował wielkiego konfliktu zbrojnego w czasach transformacji, gdyby się wydarzył rok wcześniej. Ale uważam także, że już dyskusja, czy w grudniu 1989 Jaruzelski jest właściwą twarzą Polski jako prezydent państwa, miała uzasadnienie. Wtedy Czesi wybrali Havla na prezydenta i ten Jaruzelski nie pasował już do oblicza solidarnościowej rewolucji. Presja społeczna skróciła jego kadencję, co zresztą sam umożliwił.

Oprócz kilku naukowych debat mało pojawia się dyskusji zakorzeniających te kwestie zarówno w szerszym kontekście, jak i dynamicznej perspektywie. Dzieje się tak również dlatego, że każdy chce z tego solidarnościowego źródła czerpać legitymację dla swoich działań politycznych. W pluralistycznym ruchu jednak każdy może znaleźć swój element. Nie wolno natomiast zapominać o najważniejszych fundamentach rewolucji Solidarności: uniwersalnych prawach człowieka, prawach pracowniczych, polepszeniu warunków materialnych Polaków, demokratyzacji kraju, w tym ważnym elementem jest trójpodział władzy, i decentralizacji. Solidarność opierała się na kulturze kompromisu, na pokojowych – aż do bólu – rozwiązaniach bez przemocy. Ważnym elementem była też idea pojednania z sąsiadami. Bez niej nie byłoby powrotu do Europy. Pojednaniu z sąsiadami miało służyć krytyczne spojrzenie na własną przeszłość, ponieważ dostrzegano, jak bardzo propaganda PRL kaleczyła Polaków swoją wizją historii, ile zawierała nacjonalizmu, ksenofobii, antysemityzmu.

A jak w tym wszystkim odnajduje się plan Balcerowicza? Czy stanowił on zdradę wartości Solidarności, jak twierdzi dzisiaj bardzo wielu?

Nie dziwię się pytaniom wielu młodych ludzi o to, co się stało z socjaldemokratycznym etosem Solidarności po roku 1989. Skąd wziął się nagły liberalny zwrot? Tu też warto rozróżnić dwie kwestie: fakty obiektywne i przestrzeń dla prawdziwego, twórczego sporu. Generalnie krytykowanie kompromisowej politycznej strategii Wałęsy do jesieni 1989 roku uważam za ahistoryczne. Równie ahistoryczne bywa myślenie o kwestiach ekonomicznych. Często nie pamięta się o społeczno-socjalnej słabości PRL-u i podobnych mu systemów. Jeszcze zanim drużyna Wałęsy spotkała się z Kiszczakiem przy Okrągłym Stole, panowała w PRL hiperinflacja, a Polacy funkcjonowali w niby socjalistycznym, a faktycznie asocjalnym systemie, w którym tylko ten, kto miał dolary lub inną zachodnią, twardą walutę, mógł egzystować godnie. W Peweksach można było przecież kupić wszystko, od papieru toaletowego po samochody. W wymiarze socjalnym był to zatem wyjątkowo cyniczny system, a hiperinflacja sprawiała, że każda wypłacana w złotówkach pensja była za chwilę prawie nic niewarta. To jest zatem punkt wyjściowy dla strategii stabilizacji ekonomiczno-społecznej Balcerowicza, stąd uważam za uzasadniony jego element monetarystyczny. Najważniejszym zadaniem socjalnym rządu Mazowieckiego było dać ludziom twardy pieniądz do ręki. Realizować równość społeczną poprzez stabilną politykę finansową. W krytyce tamtych czasów brakuje mi często tak fundamentalnego stwierdzenia.

Osobne jest jednak pytanie o decyzje związane z transformacją gospodarczą. O nich powinniśmy dzisiaj już bez ideologii dyskutować. Ze strony środowisk liberalnych w ostatnim czasie niejednokrotnie słyszałem, że zabrakło po 1989 roku pomysłu na sposób restrukturyzacji PGR-ów i całych obszarów postpegeerowskich. To pytanie uważam za bardzo ważne, to jest prawdziwy deficyt polityczny transformacji, środowiska liberalne nie interesowały się obszarami wiejskimi, rolnictwem. To pięta achillesowa liberalnego modelu transformacji. Bardzo mnie zajmuje temat wykluczonych, osób starszych, niepełnosprawnych. Polska transformacja to w dużej mierze walka różnych, silnych grup lobbystycznych o wpływ na przemiany. O tych politycznie słabszych niestety zapomniano, co widać chociażby w brakach systemu opieki zdrowotnej. Dramatyczne zmiany demograficzne ostatnich lat spowodowały, iż coraz bardziej wpływowi politycznie stają się starsi obywatele. Ich głos jest teraz politycznie decydujący. Niestety, nie polska polityka nie liczy się z niepełnosprawnymi, mam także wrażenie, że częściowo też z młodymi ludźmi. Lekcważone są wyzwania klimatyczne, cenę za to zapłacą młodzi.

Innym ważnym motywem sporu wokół transformacji jest przemysł cieżki. Znajdujemy się w tej chwili w budnyku ECS na obszarze dawnej stoczni. Akurat przełom lat 80. i 90. to czas kryzysu ciężkiego przemysłu stoczniowego także na Zachodzie. Nasz przemysł stoczniowy nie miał w latach 90. łatwych warunków rozwoju. Z jednej strony kryzys na Zachodzie, z drugiej – rozpad obszaru RWPG, dla którego przeważnie produkowano. Na dodatek współpraca państw socjalistycznych nie wzmacniała kompetencji potrzebnych, aby zaistnieć z dnia na dzień na kapitalistycznym rynku światowym. Efekt tej transformacji jest bardzo złożony, mamy zakłady pracy, które świetnie się odnalazły w nowej rzeczywistości, jak np. Stocznia Remontowa w Gdańsku, jeden z europejskich liderów branży, a inne upadają, tak jak firma Stocznia Gdańska.

Pytanie, z jakich powodów dzisiaj dyskutujemy o transformacji i o jakim jej okresie? Nie lubię nadmiernie ideologicznych debat, które na przykład dążą do tego, aby wykazać, że wszystko było złe po ’89 roku i pragną – cóż – uzasadnić nową rewolucję? Niemniej rzeczowa debata jest nam potrzebna: Na jakim etapie nie uwzględniliśmy pewnych wyzwań? Co ciągnie się za nami do dzisiaj?

Polska III RP odniosła realny sukces, który w 2015 roku skonsumowało PiS. Jego wyborcze zwycięstwo wynikło nie tylko z rozdawnictwa społecznego czy zmęczenia ośmioma laty rządów PO, ale z postawienia pytania o sprawiedliwość społeczną. O sprawiedliwość w obliczu tego sukcesu gospodarczego i dobrobytu, który nastał dopiero na początku trzeciej dekady transformacji. To pytanie o socjalny wymiar Polski będzie kluczowe przez następne lata. To nie kwestia kolejnej kampanii, w której się liczy, komu i ile tym razem rozdać, ale tego, jak użyć posiadanych już środków materialnych, aby wzmocnić tych, którym się w pierwszych dekadach przemian nie udało, i to dla dobra całego społeczeństwa. Sam jako ojciec niepełnosprawnego syna jestem zbulwersowany, jak słabe mamy rozwiązania systemowe w tym obszarze. I nie chodzi o pieniądze, tylko o zauważenie tej grupy obywateli. Przeraża mnie płytkie w Polsce myślenie o rozwiązywaniu problemów narastających w związku z rzeczywistością demograficzną. Kompletnie nie rozumiem, dlaczego mamy nadal lukę w postaci braku ubezpieczenia od rosnących wymagań opieki w wieku starczym. W Niemczech wprowadzono jako reakcję na wiele rosnące przypadki takich chorób jak demencja czy Alzheimer dodatkowe ubezpieczenie, finansujące opiekę seniorów. Dlaczego w Polsce takiego systemu nie ma? O tym teraz należy dyskutować, a nie ideologicznie polemizować na temat Okrągłego Stołu. To już historia.

Bez rozbudowanej sfery usług publicznych nie mamy czego szukać w lidze państw konkurujących o zagraniczne inwestycje, o rekrutację wysoko wykwalifikowanej, międzynarodowej siły roboczej. Konkurencyjność to dzisiaj nie tylko poziom zarobków i jakość edukacji. To także otwartość kulturowa, bezpieczeństwo i całe systemy infrastruktury publicznej, takie jak ochrona zdrowia, decydujące o jakości życia. Jeden z działających na Pomorzu pracodawców mówił mi o istnieniu swoistej mentalnej checklisty dla potencjalnych zagranicznych inwestorów. Ważne na niej są nie tylko kwestie bezpośrednio związane z inwestycją. Wybór miejsca ulokowania kapitału i własnych pracowników wiąże się mocno z tak zwanymi tematami miękkimi: dostępem do kultury i jakością oferty instytucji kultury, oczywiście bezpieczeństwem, ale także tolerancją społeczeństwa, by bezpiecznie się czuł na przykład ekspert ściągnięty do Polski z Azji.

Na całym świecie gorącym tematem staje się stopniowy upadek państwa prawa i demokracji, narodzin „nowego autorytaryzmu”. Polska i tym razem postrzegana jest jako kraj w awangardzie, tylko że tym razem w związku z zupełnie innymi zjawiskami niż w 1989 r. Ktoś złośliwy powiedziałby, że są to wręcz zjawiska odwrotne. Pan ma liczne kontakty z zachodnimi intelektualistami. Jak nasze obecne polityczne perypetie zmieniają postrzeganie Polski wśród nich? Jak poważne straty wizerunkowe następują? Czy „mit” kraju, który obalił komunę i dał Europie jedność i wolność teraz bezpowrotnie umiera?

Aby odpowiedzieć na pytanie, warto wyjść od cyklu historycznego, w którym Polska się pojawiła i odegrała w nim z własnego wyboru ważną rolę i z którym była odtąd kojarzona. Dwa lata temu mieliśmy w ECS-ie konferencję o stosunku solidarnościowej emigracji lat 80. do kraju i udzielanej mu pomocy. Przy tej okazji spotkaliśmy się z emigrantami. Jeden z nich, Paolo Morawski z Rzymu, powiedział coś, co wydaje mi się niezwykle mądre: otóż do percepcji zachodnich intelektualnych elit Polska wkroczyła około 1978 roku wraz z Janem Pawłem II. Ten Polak, przybysz z dalekiej krainy stał się częścią Zachodu i punktem odniesienia dla ludzi Zachodu. Jego fenomen sprawił, że dokonała się absolutna rewolucja w postrzeganiu Europy Środkowej, powstała nowa więź i bliskość. Często cytuję Bronisława Geremka, który w 2007 roku, za czasów rządów PiS i wielu problemów polsko-europejskich, w wygłoszonym w Berlinie przemówieniu powiedział, że relacje pomiędzy państwami nie są tylko czymś chłodnym, jakąś grą interesów i ich dogadywaniem. Ważnym elementem budowania w polityce międzynarodowej trwałych sojuszy jest także poczucie więzi i kulturowej bliskości. Muszą one powstać pomiędzy politykami i elitami, ale także pomiędzy społeczeństwami. Dzisiaj brakuje takiego pojmowania polityki sąsiedzkiej w strategii naszego rządu. Wręcz akceptuje i akcentuje się deficyty, dystans, aby wzmocnić nacjonalistyczną retorykę. To nie służy międzynarodowemu autorytetowi Polski, to nas izoluje i w efekcie nie wzmacnia naszej suwerenności.

Wracając jednak do Morawskiego. Mówił, że po papieżu z Polski przyszła Solidarność, a z jej wartościami i z twarzami jej liderów ludzie na Zachodzie się utożsamiali. Nie wynikała tylko z kryzysu komunizmu, ale pokazywała także pokojową drogę wyjścia z niego. I ten jej pokojowy charakter wzmacniał sympatię i więź. Potem był Okrągły Stół, po nim – mimo wszystkich trudności – sukces społeczno-gospodarczy, historyczny wysiłek Polaków zorientowany na nawiązanie dialogu z sąsiadami, pojednanie z Ukrainą, Niemcami, Litwą. Kiedy Polska weszła w 2004 roku do UE, nadal budowała kapitał więzi i zaufania, acz pojawiały się pierwsze spory. Wojna w Iraku, wyrażony we francuskim i holenderskim referendum strach przed polską siłą roboczą, z nich udało się jeszcze łatwo wybronić.

Rząd Donalda Tuska po 2007 roku te tendencje pozytywnych relacji z sąsiadami bardzo wzmocnił. Bardzo ważny okazał się gest wobec Rosji, zaproszenie Putina na obchody 70-lecia wybuchu II wojny światowej oraz powołanie grupy dialogu do spraw trudnych. Putin jest mi obcy i nie reprezentuje bliskich mi wartości. Ale krok w stronę Rosji pomógł, aby na Zachodzie przestano interpretować każdą polską krytykę Putina jako wyraz naszego przewrażliwienia i kierowania się stereotypem antyrosyjskim. Wykonano zatem wysiłek, aby wpłynąć na postrzeganie nas i naszych interesów, zrobiono to takim językiem, żeby nas inni rozumieli i aby więzi z Polską wzmocnić. Polska proponowała swój partnerski udział w rozwiązywaniu wielu problemów Unii i jej wzmacnianiu. Krytykę formułowano nie zawsze publicznie i głośno, a symbolicznie podkreślano, jak ważna jest UE dla zachowania naszej suwerenności. Ta retoryka i symbolika pogłębiały więzi. To rodzaj polityki, gdzie spotyka się z innymi ludźmi i szanuje perspektywę drugiego. Gdzie nie formułuje się wypowiedzi na użytek propagandy skierowanej do własnych wyborców.

Załamanie naszych dobrych relacji w Europie rzeczywiście przyszło w 2015 roku. Usłyszeliśmy wtedy nagle język, metafory i odniesienia do symboli całkowicie sprzeczne z tym, na co powoływali się Jan Paweł II i Solidarność, z ideami, które Polskę wniosły w nowy ład europejski i go zasadniczo zmieniły. Przykładowo wypowiedzi na temat uchodźców bardzo nas dyskredytowały.

Przez długie lata uczyliśmy Europejczyków, że Polska musi wejść do Europy, gdyż ona jako naród, leżąc w tej jej części, może tylko przetrwać przy większej idei, opowiadaliśmy o decentralizacji i wzmacnianiu lokalnej wspólnoty. To się w ciągu trzech ostatnich lat radykalnie zmieniło. Polskę bardzo osłabia, że w świecie demokratycznym ludzie nie rozumieją języka i wartości, do których odnosi się ten rząd. Niszcząc ideę integracji europejskiej, uznając wychodzących z UE Brytyjczyków za głównego i strategicznego partnera, burząc strategiczną relację z Niemcami i Francuzami, Polska osłabia solidarność państw Europy, która jest pewnym novum historycznym i która powstała m.in. jako przeciwwaga dla neoimperialnych tradycji Rosji, ale także jako pomysł na wyrównanie sił wewnątrz demokratycznej Europy.

Gdyby okazało się, że obecna sytuacja polityczna będzie w dziejach Polski tylko 4-, może 8-letnim epizodem, to czy Polska będzie mogła potem w prosty sposób wrócić do europejskiego liberalno-demokratycznego mainstreamu, czy jednak będzie potrzeba określenia na nowo jej tożsamości i narracji symbolicznej? A jeśli tak, to jaką rolę będzie miał do odegrania „mit” Solidarności?

Trudno przewidzieć, co będzie się działo w Polsce, ponieważ nie zależy to tylko od wyboru Polaków, ale także od dalszego rozwoju Europy. Sytuacja w Polsce ma swoje dwa równoważne źródła, europejskie i lokalne, polskie, na przykład rola Kościoła katolickiego. Dzisiaj stanowi on raczej obciążenie dla pluralizmu i ciągle nie zdefiniował swojego miejsca w niej. Kościół odegrał bardzo ważną rolę, aby demokrację zdobyć, ale nie zaakceptował, że ma ona charakter pluralistyczny, a jej fundamentem jest społeczeństwo otwarte. W demokracji nie chodzi o to, aby postawić na jedną, bliską grupę polityczną i defensywnie bronić swoich przekonań, ale by świadomie reagować na potrzeby całego społeczeństwa. Kościół powinien być mediatorem w społeczeństwie pluralistycznym. Był tym mediatorem na pewno przed 1989 rokiem, odegrał też pozytywną rolę stabilizującą w procesie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Dziś niestety większość biskupów ma problem z Unią i nie chce pełnić roli mediatora społecznego.

Ważny jest wpływ Europy na rozwój polskiej demokracji. PiS nie może sobie pozwolić na głęboki konflikt z UE ze względu na pieniądze z funduszy unijnych, nadal bardzo Polsce potrzebne. Oczywiście na zachowanie polskich partii politycznych duży wpływ będzie miało dalsze kształtowanie się Unii. Czy po brexicie dojdzie do supremacji zachodniej i powstanie tak zwany twardy trzon unijny w celu ochrony przed nacjonalizmami Europy Środkowej? W którą stronę potoczy się polityka USA? To zdeterminuje zachowanie Polski.

Polska jest dzisiaj ciekawym krajem, w którym wewnętrzne czynniki decydują o charakterze jej demokracji, ale równocześnie jest krajem zbyt zależnym od kontekstu międzynarodowego, aby od niego uciec. Suwerenność Polski wynika z siły i kondycji polskiej demokracji i gospodarki, ale także z jej integracji z sojuszami demokracji zachodnich.

Jeśli chodzi o dziedzictwo Solidarności, na pewno będziemy świadkami procesów, w których generacja 20- czy 30-latków, nie mając za sobą doświadczenia historycznego Solidarności pierwszej i drugiej fali (1988 roku), na nowo określi ideowo ważne wątki w jej dziedzictwie i będzie kształtowała politykę symboliczną. Doświadczymy wtedy bogatego pluralizmu, który odzwierciedli różnorodność Solidarności. Dla nowej, demokratycznej lewicy Solidarność jest interesująca, bo wywodzi się z konkretnych problemów świata pracy. Dla konserwatystów pozostanie ważna, gdyż czerpie z doświadczeń i wartości chrześcijańskich, dla narodowców z kolei jako próba odzyskania suwerenności państwa polskiego, a Polaków czujących odpowiedzialność za świat zainspiruje, bo była ruchem społecznym, który głęboko i bezpośrednio zmieniał otoczenie ludzi, ale myślał globalnie, gdyż tylko tak można było zmienić status quo Polski.

Jako obserwator zatem, nie tylko jako szef ECS, przewiduję, że będziemy świadkami nowej, bardzo żywej, interpretacji Solidarności przez nowe pokolenia. Trochę przeszkadza w tym cień autorytetów, którzy na szczęście jeszcze żyją i są nadal dość młodzi. Czy ta generacja 20-, 30-latków w następnej dekadzie będzie potrafiła wyjść z własnej perspektywy i budować na fundamentach dziedzictwa Solidarności nowe, wspólne fundamenty politycznej kultury demokratycznej dla Polski? Być może osobiste emocje będą zdrowsze u tych młodych Polaków, którzy dzisiaj nie dali się wciągnąć w konflikt partyjny i być może polska demokracja doświadczy za 10 lat właśnie w kwestii dziedzictwa Solidarności bardzo ciekawego, pokojowego i twórczego sporu pomiędzy nową lewicą a nową prawicą i nowym politycznym liberalnym centrum?

Wierzę w jego aktualność, ponieważ Solidarność jest ciekawym punktem odniesienia, bo jako rewolucyjny ruch społeczny starała się dokonać bilansu nie tylko najważniejszych doświadczeń polskich ostatnich 200 lat. Jej pokojowy charakter wynikał z doświadczeń 1939, 1944 i 1970 roku. A ochrona życia ludzkiego była dla niej ważnym tematem. Solidarność zastanawiała się, jak wzmocnić polską podmiotowość, nie rozlewając krwi. Chciała być kontynuatorką rewolucji oświeceniowych, ale bez ich totalitarnego etapu. Odkryje to każdy, kto będzie się nią zajmował. Następna generacja, już w połowie XXI wieku, dokona oceny czasów po 1989 roku: dekad przełomu XX i XXI wieku, okresu już nie tylko politycznych, ale i cywilizacyjnych rewolucji: Internetu, nowej formy globalizacji, rewolucji pracy i w przestrzeni publicznej. W naturalny sposób więc, z powodu jego pluralizmu, następne generacje będą się interesowały dziedzictwem Solidarności i będą musiały wrócić szczególnie do 1989 roku jako podwójnego punktu zwrotnego, zamknięcia epoki 200 lat, doświadczenia Oświecenia, industrializacji i budowy liberalnej demokracji. Odbudowa liberalnej demokracji po 1989 roku była przecież już budową demokracji w kompletnie nowej cywilizacyjnej rzeczywistości, czasach globalizacji i cyfryzacji. Dla Polaków także w zupełnie nowej rzeczywistości geopolitycznej, ponieważ tak naprawdę wtedy, po raz pierwszy od 200 lat, byliśmy podmiotem, a nie przedmiotem polityki międzynarodowej.

Pomówmy o Gdańsku. Określa się on jako „miasto wolności i solidarności”. Jest miastem o niezwykle powikłanych dziejach. Jak w te dzieje wpisuje się doświadczenie Solidarności?

To bardzo trudne pytanie. Mam niezwykle krytyczny stosunek do Gdańska sprzed 1945 roku. Dotychczas nie mieliśmy możliwości i być może kompetencji, aby przeprowadzić publiczną debatę na temat wszystkich rozdziałów historii naszego miasta. W XIX wieku i na początku XX rodzi się w Gdańsku bardzo silny nacjonalizm niemiecki, a po traktacie wersalskim agresywny rewizjonizm. Siła uwodzenia ideologii NSDAP przed 1939 rokiem była tutaj gigantyczna. Cała ta radykalizacja polityczna wiązała się między innymi z przemianami przemysłowymi od połowy XIX wieku. Niedługo w ECS-ie opublikujemy monografię historii tutejszej stoczni. W połowie XIX wieku w wyniku politycznej decyzji powstała tu pierwsza państwowa stocznia Królestwa Prus. Dopiero później pojawiły się w Kilonii i Wilhelmshaven duże stocznie państwowe na terenie Niemiec. To oznacza, że wydano sporo pieniędzy, aby przywiązać Gdańsk, niegdyś dumne protestanckie miasto kupieckie w polskim królestwie, do Prus. Inwestycje w Gdańsku były elementem strategii budowania pruskiego, potem niemieckiego mocarstwa na morzach. Zmienił się więc charakter miasta, przybyli wojskowi, urzędnicy, robotnicy. Na skutek rozbiorów Polski i polityki Prus Gdańsk stracił w XIX wieku swoją orientację na Europę Środkowo-Wschodnią.

Mam też krytyczny stosunek do patrycjuszowskiego Gdańska, do mitu gdańskiej res publiki. Trzeba bardzo uważać, aby tej tradycji kupieckiej res publiki nie mylić z nowoczesnym republikanizmem. Gdańscy patrycjusze bardzo dbali, aby nie każdy miał do miasta dostęp. Owszem, ci uprzywilejowani korzystali z wolności – jak na owe czasy system republikański osiągnął tu imponujący stopień. Niemniej nie można go mylić z nowoczesną demokracją.

To moje miasto rodzinne, do którego jestem bardzo emocjonalnie przywiązany, dlatego krytyczny jestem wobec mitów, które w ostatnich dekadach się narodziły. Zależy mi, abyśmy wyciągnęli wnioski z historii miasta. Gdańsk od XVI do XVIII wieku to miasto bardzo zamożne, metropolia, które konsumowało kulturę i sztukę, ale nie inwestowało w innowacje, nie zbudowało na przykład uniwersytetu. Nie widziało takiej potrzeby. Można było posłać swoje dzieci do europejskich uczelni. Dla mnie taki symboliczny dziejowy moment nastąpił wtedy, gdy Gdańsk nie zaakceptował propozycji Jana Sebastiana Bacha, który zamarzył, aby w tym bogatym grodzie pracować. Mniejszości, np. Żydów, długo lokowano poza murami miasta. Nieprzypadkowo cmentarz żydowski znajduje się na Chełmie. Dopiero w XIX wieku następuje pruska, narodowo-liberalna emancypacja i Żydzi zostają włączeni do Gdańska, jako zasymilowani obywatele stają się jego integralną częścią. Krótko mówiąc, ta bogata historia sprzed 1945 roku to pasjonująca przestrzeń, w której każdy może jakiś jasny punkt znaleźć, trzeba ją jednak odpowiednio kontekstualizować. Ostrzegam przed idealizowaniem i przed prostymi odniesieniami do starej rzeczywistości. Czym innym oczywiście jest odpowiedzialność za dziedzictwo architektoniczne, materialne i kulturowe – musimy je przyjąć jako całość. Patriotyzm lokalny, który z szacunkiem odnosi się do dziedzictwa materialnego tamtych czasów, jest pozytywny.

Ale nowoczesna, powojenna gdańska tożsamość dopiero teraz się kształtuje. Dopiero teraz pewne dynamiki się spotykają i tworzą po raz pierwszy po wojennym zniszczeniu miasta w 1945 systematyczną całość. Dzieje się to na kilku płaszczyznach. Najpierw oczywiście odbudowa Gdańska, ona nie jest sztucznym mitem. Dała ludziom godność, przestrzeń do życia. Ciekawym pomostem pomiędzy przeszłością a przyszłością jest też sama koncepcja architektury i odbudowy. Zachowanie struktury miasta, odbudowa najważniejszych kościołów, budynków i pomników to ukłon wobec przeszłości. Myślano jednak także o nowoczesnym mieście, nie zrekonstruowano układu gdańskich kamienic, powstały inne, otwarte podwórka, stworzono przestrzeń socjalną, przedszkola i szkoły. Po prostu przestrzeń dla ludzi, którzy nie byli patrycjuszami. Wspaniałe połączenie tradycji i nowoczesności!

Koncepcja odbudowy Gdańska dała gdańszczanom jego mieszkańcom poczucie, że żyją we właściwym, swoim mieście. Stalinizm go nie zgwałcił tak jak inne europejskie miasta na wschód od Łaby. Charakter odbudowy dał przestrzeń też tym, którzy się nie identyfikowali z ówczesnym systemem.

Z kolei do stoczni i wielkich zakładów pracy przyszli ludzie z bardzo różnych miejsc i stali się wielką wspólnotą pracującą, częściowo autonomiczną, niezależną. To niesłychanie niebezpieczny mechanizm dla władzy, która chce wszystko kontrolować i centralizować. Warto też podkreślić położenie stoczni w sercu miasta, nie na peryferiach. To centrum starego, hanzeatyckiego miasta. To, co się w nim dzieje, ma wpływ na stocznię i vice versa.

Dla tożsamości Gdańska ważne są protesty 1970 i przede wszystkim 1980 roku, kiedy gdańszczanie poczuli, że pozytywnie odróżniają się od innych, że budują wspólnotę. Po 1990 roku ważny się stał element materialny. Dobry rozwój ekonomiczny całego regionu przyczynił się do jeszcze głębszego poczucia zakorzenienia. Pomorze było regionem słowiańsko-niemieckiego pogranicza i w postaci Kaszubów mieszkała tutaj ludność pogranicza. Dzięki tej zróżnicowanej tkance etnicznej, słowiańskiej, nie doszło do tak radykalnych przemian etnicznych jak w innych regionach Polski, na przykład w Zachodniopomorskiem. Została część Kaszubów, ich gospodarstwa, ich kultura materialna. Na Pomorzu, nie powstały, jak w Zachodniopomorskiem, Lubuskiem i na innych terenach poniemieckich, PGR-owskie monokultury.

W czasach PRL własność prywatna rolnika stanowiła ważny element prywatnej inicjatywy gospodarczej. Ciągłość własnościowa i materialna, obecność sporego majątku prywatnego na Pomorzu w transformacji dały ważny impuls dla rozwoju małych miasteczek, ale też Gdańska, który miał ciekawsze otoczenie społeczno-ekonomiczne niż Szczecin, Zielona Góra, a nawet Wrocław. Gdańsk czerpie zatem bardzo znaczące korzyści z Pomorza, a Pomorze z Gdańska. Ta symbioza się nadal wzmacnia.

Na podstawie kultury lokalnej powstał bardzo specyficzny, gdańsko-pomorski konserwatywny liberalizm i otwarty katolicyzm. Kaszubi są katolikami, tradycjonalistami. Na różne wyzwania historyczne reagowali bardzo silnymi strukturami rodzinnymi. Kaszubi mają jako ludzie pogranicza różne kompetencje kulturowe i spore doświadczenie migracyjne, które powodują, że nie mieszczą się w ciasnej nacjonalistycznej narracji, spotykanej we wschodniej czy centralnej Polsce. Mają doświadczenie Kulturkampfu Bismarcka, więc jako katolicy zachowują zdrowy dystans do niemieckiej kultury politycznej. Z drugiej strony mocno ich ukształtowała kultura i edukacja niemiecka.

W efekcie sympatia dla konserwatywnych wartości łączy się tutaj z niesamowitą otwartością, która została na nich przez historię i ich położenie wymuszona. Wynika ona też z tego, że Kaszubi nie mieszczą się w głównych kulturowo-tożsamościowych nurtach mainstreamowych Niemców czy Polaków. Ruchy wolnościowe Gdańska też wzmocniły tą niekonwencjonalność Kaszubów.

Współcześnie tacy ludzie, jak Paweł Adamowicz i Donald Tusk zaproponowali gdańszczanom pewne myślenie o ich losach i historii miasta. Wskazali kierunek rozwoju, który został przez większość jego mieszkańców zaakceptowany. Na przestrzeni ponad 20 lat stworzyli widoczną już z zewnątrz specyficzną kulturę polityczną. Odczuwalne było to masowo po zabójstwie Pawła Adamowicza. Był taki moment w styczniu 2019, gdy pomyślałem: oto skończyła się powojenna odbudowa miasta i rodzi się nowy Gdańsk. To był poniedziałek, 14 stycznia. Dzień, w którym Paweł Adamowicz zmarł. O godzinie 18.00 obywatele zebrali się na Długim Targu. Wie pan, kiedy najbardziej poczułem tę przemianę historyczną i się wzruszyłem? Gdy podczas wspólnej modlitwy wystąpili przedstawiciele wszystkich wyznań. Chyba pierwszy raz w historii w tym sercu Gdańska, na Długim Targu, przy Dworze Artusa wybrzmiały nie tylko modlitwy chrześcijańskie po polsku, ale także modlitwy po hebrajsku i arabsku. Nie było to możliwe wcześniej w historii miasta, dominowały w nim siły, które wręcz zwalczały te religie – naziści, komuniści. Miałem wrażenie, że w tej tragicznej chwili wypowiadane modlitwy scaliły zniszczone przez wojny, konflikty miasto. To było apogeum odbudowy, odnowy. Nie dokonało się to przez przypadek, ale w konsekwencji kultury ekumenizmu, którą pozostawił po sobie Paweł Adamowicz, kultury, która wcześniej pojawiała się tylko w pewnych przestrzeniach miasta, takich jak Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy. Te głosy – spokojne, autonomiczne i suwerenne – nadały miastu nowy charakter, polegający na połączeniu szacunku dla różnych tradycji i religii w zsekularyzowanym mieście.

Mam nadzieję, że gdańszczanie tę ważną dla Adamowicza umiejętność moderowania perspektyw i światów w sobie wzmocnią, tak kulturowo, jak i obyczajowo. Gdańsk to dziś miasto, w którym dobrobyt i dobre warunki dla inwestycji są ważne, ale tutejszy liberalizm to dziś nie tylko wolność myśli i aktywności gospodarczej, ale także wspólnota wolnych ludzi, którzy zastanawiają się także, jak mogą być odpowiedzialni za innych, za społeczeństwo. Dzisiejszy Gdańsk to oczywiście miasto tradycji polskich, polskiego patriotyzmu, ale takiego, który potrafi dostrzec sąsiadów. To postawa wobec sąsiadów, zapraszająca do wspólnego zagospodarowania świata, w którym żyjemy, nie przeciwko sobie.

Obaj jesteśmy socjologami. Kwestię stoczni już pan poruszył i to jest zjawisko oczywiste. Ale poza nią, czy warto doszukiwać się socjologicznych wyjaśnień tego, że Gdańsk raz po raz stawał się zarzewiem strajku i protestu? W tym, że był miastem ludzi wykorzenionych, w którym w dorosłe, świadome życie akurat wchodziło pierwsze urodzone na miejscu pokolenie? Szczecin też był takim zarzewiem. Jakie to miało znaczenie dla faktu, że to zaczynało się w Gdańsku, a nie choćby w Warszawie?

Francuski socjolog Alain Touraine podkreślał, że w Solidarności wyjątkowe było to, że nie posługiwała się w konflikcie językiem interesów, a językiem wartości. Można więc postawić i dziś tezę, że Gdańsk znów nie tylko dba o swoje interesy, ale także używa języka wartości i to go wyróżnia.

Gdy idziemy przez wystawę ECS i docieramy do roku 1970, a przed chwilą widzieliśmy już obrazy z wcześniejszych kryzysów komunizmu, odruchowo pytamy, co sprawiło, że wydarzyły się one tutaj. Zaskakujące, że w ’70 roku centrami społecznego protestu nie były tradycyjne, silne ośrodki polskiej kultury, jak Warszawa, Kraków czy Poznań lub Lublin, tylko właśnie te poniemieckie miasta. Miasta, w których wymieniono po 1945 prawie całą ludność, Gdańsk, Szczecin, Wrocław.

Szczecin odegrał bardzo ważną rolę, to w nim po raz pierwszy w 1970 roku padło hasło wolnych związków zawodowych, ale miał trudniejszy punkt wyjścia i potem sam spowodował swoją peryferyjność, nigdy nie odnajdując własnego miejsca w polskiej narracji zbiorowej. Gdańsk miał łatwiej, bo choć w swoje historii protestancko-niemiecki, to politycznie równocześnie był polskim miastem. Każda opcja, endecka, liberalna, także komunistyczno-stalinowska potrzebowała Gdańska do budowania opowieści o Polsce. Do połowy lat 50. autonomia Szczecina była ograniczona – jego władze nie miały kontroli nad portem, przedwojenna starówka Szczecina nie została odbudowana. Gruzy szły wagonami do Warszawy na jej odbudowę. To miasto, mimo endeckiej retoryki o prasłowiańskich korzeniach, postrzegano jako obcy organizm. Oczywiście położenie geograficzne także zdecydowało, że Geremek i Mazowiecki przyjechali do Gdańska, nie do Szczecina, wszak Gdańsk leży na często uczęszczanej trasie. W 1980 roku ułatwiło to dotarcie tutaj międzynarodowej prasy, co miało niebagatelne znaczenie. Z tym miastem wiąże się też wiele uniwersalnych i czytelnych dla zagranicy symboli: międzywojenny konflikt wokół Gdańska, Wolne Miasto Gdańsk, wybuch drugiej wojny. W 1980 roku świat zrozumiał, że ponownie powróciła tu wielka historia.

W Gdańsku od lat 50. doszło do najbardziej trwałej i najsilniejszej interakcji oraz symbiozy najróżniejszych środowisk społecznych, twórczych, artystycznych, akademickich i regionalnych. Zdecydowało to także o wysokiej jakości lokalnych elit i wielkiej dynamice gospodarczej ostatnich 20–25 lat. Cztery–pięć lat temu zastanawialiśmy się z Pawłem Adamowiczem, co możemy jeszcze zrobić, aby zachęcić inwestorów. Gdańsk, Wrocław i Kraków, np. dla branż IT i usługowej plasowały się wówczas na podobnym poziomie i tylko subiektywne decyzje firm ważyły o wyborze któregoś z nich. Okazało się, że siła lokalna, atmosfera miasta, jakość życia i osobowość naszych liderów zadecydowały także o sukcesie ekonomicznym Gdańska. To coś więcej niż dbanie o interesy, to poczucie współodpowiedzialności za Polskę i Europę jest decydujące.

Dbałość o mówienie językiem wartości przewija się w Gdańsku chyba we wszystkich grupach społecznych. Spójrzmy na plany obchodów rocznicy 1 września. Gdańskich urzędników nie satysfakcjonuje martyrologia i rekonstrukcja bitwy o Westerplatte. Ważne jest dla nich pytanie, co można przy tej okazji zrobić dla współczesności, jak zachować pokój w Europie. I wokół tego pojęcia chcą się spotkać, a nie wokół martyrologii i konfliktu. Tych drobnych rzeczy my, gdańszczanie, już nawet nie czujemy, ale one jednak odróżniają nasze miasto od innych.

Czy te dzieje Gdańska to jest tylko atut, czy także obciążenie? Czy ta historyczna, naturalna rola miasta – prowodyra buntu może stać się obecnie źródłem nieufności lub obaw aktualnej ekipy rządzącej przed Gdańskiem? Czy Gdańska należy i trzeba się bać? Czy w takim strachu tkwią przyczyny prób jego dyskredytacji, jako rzekomo miejsca mniej polskiego niż inne w Polsce?

Jeśli chodzi o historię i jej znaczenie dla współczesności, to od nas zależy, w jaki sposób nasze zbiorowe doświadczenie wykorzystujemy. W Gdańsku, w ostatnich dekadach po wojnie interesowaliśmy się historią miasta, ponieważ spotkali się tutaj ludzie wykorzenieni. Wysiłek odbudowy wyrażał także ich wolę zakorzenienia, budowę nowej tożsamości na gruzach zniszczonego miasta. Być może dla przyszłych gdańszczan dorastanie w tym mieście okaże się tak naturalne, że jego historia będzie ich mało zajmowała. Acz jestem optymistą, ponieważ przez symboliczną rolę Gdańska ta historia zawsze będzie nas dopadać w formie pytań zadawanych przez naszych gości.

Jak jednak patrzymy na tę historię i czego od niej oczekujemy? Tutaj gdańska kultura pamięci jest otwarta na różne trudne kwestie, na różne perspektywy. W najnowszych dziejach widzi nie tylko historię buntu i protestu, ale także wartość tolerancji i pluralizmu. Dopóki ta perspektywa nie stanie się dominująca w całej kulturze polskiej, dopóty Gdańsk będzie inny. Ta gdańska otwartość na innych, ten konserwatywny-liberalizm, irytuje dziś środowiska rządzące. PiS okazuje wielką obawę przed pluralizmem. Przedstawiciele tego obozu boją się, że w dobie globalizacji w pluralizmie Polska i polskość jako naród, państwo i kultura rozsypią się, rozlecą, rozpłyną. Szukają sztywnych form, żeby to opanować. Ludzie związani z tą opcją polityczną idą śladem potrzeby bezpieczeństwa, typowej dla każdego człowieka, bo każdy chciałby mieć swój świat uporządkowany. Rozumiem to, ale nie aprobuję ich propozycji kulturowych, które niestety czerpią z idei nacjonalizmu i centralizmu.

Zasadniczo się też nie zgadzam z tezą dzisiejszych elit rządzących, że nie ma gry drużynowej poza granicami państwa i narodu, że nie istnieje wspólnota europejska, poczucie więzi, że polityka i kultura polegają na cynicznej konkurencji państw narodowych. Dlatego my jako Polacy musimy ograniczyć się i wzmocnić perspektywę narodową. Nie chcę przez to negować otwartości kulturowej wielu polityków i wyborców PiS. Niemniej ich analiza wyzwań na świecie jest tak czarna, że właściwie proponują nacjonalizm jako jedyną metodę stabilizacji. Tymczasem na wszelkie przemiany, czy to kulturowe, czy cywilizacyjne i ekonomiczne, należy reagować nie tylko negacją, ale wzmacniając pozytywne trendy, nadać dobrym dynamikom siłę. Polska musi być liderem integracji europejskiej, bo jeśli zamknie się w swoim państwie narodowym, to nie tylko zmniejszy swoje bezpieczeństwo, ale będzie miała dalece mniejszy na Europę wpływ, a integracją europejską zajmą się Niemcy i Francja. W interesie Polski jest budowanie wspólnoty europejskiej, europejskiej perspektywy, kultywowanie europejskiej gry drużynowej. Ta metoda wzmacnia Polskę.

Także pluralizm wzmacnia naród. Nie rozsadza państwa narodowego, jeśli to państwo jest liberalną demokracją, a jej uniwersalne wartości są nadrzędne nad tożsamościami etnicznymi i religijnymi. Po doświadczeniach ostatnich 100 lat wiemy, że te siły polityczne, które chcą zamknąć wspólnotę narodową w państwie etnicznie czy religijnie homogenicznym, często stawiają ideę narodu ponad demokracją.

Dzisiejsze napięcie między Gdańskiem a rządem centralnym to nie tylko kreacja kampanii wyborczych czy schmitteański podział kraju na Polskę proeuropejską i nacjonalistyczną. To jest realny spór o odczytanie wyzwań współczesności i konkurencja różnych modeli wspólnotowych, które mają zapewnić ludziom bezpieczne życie w XXI wieku. Gdańska opowieść mówi, że człowiek kulturowo i politycznie nie składa się z tylko jednej tożsamości. Pluralizm jest nie tylko fenomenem społeczeństwa, ale jest w nas. W tej mozaice tożsamości musimy się odnaleźć, dobrze zorganizować i jako jednostki, i jako społeczeństwo. Dlatego sztuką polityczną jest połączenie indywidualnych interesów z naszymi wspólnotowymi, ale także z nadrzędnymi, uniwersalnymi wartościami. To buduje dobrą formę życia dla wielu różnych tożsamości. Taka filozofia zachowuje wolność jednostki i jednocześnie pomaga wielu różnym ludziom żyć razem w pokoju.

BASIL KERSKI

Menadżer kultury, redaktor, politolog i eseista pochodzenia polsko-irackiego, od 2011 dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LATO WOLNOŚCI?

DYSKURS LIBERALNY I ANTYLIBERALNY. POLSKIE ZMAGANIA I POLSKIE SPORY

SŁAWOMIR DRELICH

Głód wolności znajdował swój muzyczny akord zarówno u Jacka Kaczmarskiego, który wzywał: „Wyrwij murom zęby krat, zerwij kajdany, połam bat, a mury runą, runą, runą i pogrzebią stary świat!”, jak też w polskich kościołach, w których niejednokrotnie pobrzmiewał modlitewny ton: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie!”

Kiedy w 1989 r. obradami okrągłego stołu i wyborami czerwcowymi rozpoczynano w Polsce proces demontażu ustroju komunistycznego, społeczeństwo polskie cierpiało na gigantyczny głód wolności. Głód wolności, którą niemalże dokładnie sześćdziesiąt lat temu zagarnęły sąsiadujące z II Rzeczpospolitą totalitaryzmy: nazistowski i sowiecki. Ten głód wolności prowadził Polaków przez powojenną historię ścieżkami bohaterskich zrywów: od czerwca 1956  roku, aż po falę wiosenno-letnich strajków roku 1988. Ów głód wolności werbalizowany był w okresie Polski Ludowej przez różnorodne grupy polskiego społeczeństwa: od robotników wszelkich branż, aż po intelektualistów. Głód ten znajdował swój muzyczny akord zarówno u Jacka Kaczmarskiego, który wzywał: „Wyrwij murom zęby krat, zerwij kajdany, połam bat, a mury runą, runą, runą i pogrzebią stary świat!”, jak też w polskich kościołach, w których niejednokrotnie pobrzmiewał modlitewny ton: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie!”

Dyskurs o wolności

W okresie Polski Ludowej oraz w pierwszych miesiącach przemian systemowych dyskurs liberalny miał albo charakter marginalny, albo w ogóle nie był obecny w dyskursie publicznym. W większym stopniu można mówić o obecności dyskursu wolnościowego, czyli wszelkich form refleksji i werbalizacji potrzeby wolności oraz debat na temat jej wartości oraz zakresu. Już w czerwcu 1956 r. obok postulatów dotyczących sfery socjalnej, bytowej i zarobkowej pojawiały się również hasła ze spektrum wolnościowego, jak chociażby: „My chcemy wolności”, „Żądamy wolnych wyborów pod kontrolą ONZ”, „Precz z Ruskami, żądamy prawdziwie wolnej Polski”” „Precz z bolszewizmem”, „Precz z komunistami”1. Taka wolnościowa retoryka bynajmniej nie dominowała w przebiegu polskich przełomów antykomunistycznych w okresie PRL, jednakże hasła takie się pojawiały. Obawy klasyfikowania tego typu haseł jako prób zamachu na konstytucyjne organy władzy komunistycznej skutecznie sprawiały, że kanalizacja niezadowolenia społecznego dokonywała się poprzez żądania płacowe oraz socjalne.

Wyraźnie zarysowane żądania wolnościowe znalazły się wśród tzw. postulatów sierpniowych. Już w pierwszym punkcie znalazło się żądanie akceptacji przez władze „niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych”, czyli żądanie pluralizmu społecznego i związkowego. Punkt drugi zawierał żądanie prawa do strajku, zaś punkt trzeci – żądanie przestrzegania wolności słowa, druku i publikacji. W punkcie szóstym natomiast domagano się umożliwienia „wszystkim środowiskom i warstwom społecznym uczestniczenie w dyskusji nad programem reform”. Niewątpliwie to te 21 postulatów i zapoczątkowany nimi okres karnawału „Solidarności” przyczyniły się w pewnym stopniu do tego, co miało się wydarzyć w Polsce w 1989 r. Wszystko to zaś działo się właśnie pod hasłami realizacji zasady wolności właśnie. Na ten niemalże metafizyczny pęd do wolności zwracał uwagę Timothy Garton Ash w Polskiej rewolucji, kiedy sugerował, że nijak się on ma do realiów sowieckiego komunizmu. Przywoływał wręcz słowa Stalina, który miał stwierdzić, że „wprowadzać komunizm w Polsce to tak jak siodłać krowę”2.

Dyskurs liberalny

Dyskurs o wolności zostawał systematycznie zastępowany przez dyskurs liberalny po tym, jak rozpoczęto w Polsce intensywny proces przekształceń ustrojowych, zarówno na poziomie politycznym, jak i ekonomicznym. W pierwszych kilku latach transformacji systemowej hasła modernizacji, liberalizacji i prywatyzacji stanowiły niewątpliwie dowód rozwoju cywilizacyjnego i swoistej gospodarczo-społecznej westernizacji Polski. Początkowo postulaty liberalizacyjne nie niosły z sobą negatywnych konotacji, a wręcz stanowiły obietnicę dobrobytu i dobrostanu, które rychło miały stać się udziałem wszystkich Polaków. W swoim exposé Tadeusz Mazowiecki wspominał, że „długofalowym strategicznym celem poczynań rządu będzie przywrócenie Polsce instytucji gospodarczych od dawna znanych i sprawdzonych. Rozumiem przez to powrót do gospodarki rynkowej oraz roli państwa zbliżonej do rozwiniętych gospodarczo krajów. Polski nie stać już na ideologiczne eksperymenty”. Słowa Mazowieckiego wskazywały, iż będzie on chciał zerwać z dysfunkcyjną gospodarką centralnie planowaną i pójść w kierunku wolności gospodarczej.

Dyskurs liberalny po okrągłym stole miał charakter idealistyczny i zarazem optymistyczny. Przekonywano, że budowa demokracji musi być sprzężona z wejściem na ścieżkę gospodarki kapitalistycznej. Bronisław Geremek wykazywał, jak „nierozdzielny jest to związek” oraz że „próby budowy gospodarki rynkowej bez demokracji prowadziły do klęski”3. Był on przekonany, że „polska Solidarność zbudowała pewien układ nadziei”, bo „właśnie nadzieja ludzi wytwarza cierpliwość, wytwarza akceptację poświęceń i wyrzeczeń. A te są niezbędne w procesie przechodzenia do demokracji”4. Dyskurs liberalny – zarówno na politycznym, jak i ekonomicznym poziomie – przyjął się w świecie nowych polskich elit politycznych, jak również wśród publicystów. Był to niewątpliwie efekt panującej jeszcze w Stanach Zjednoczonych reaganomiki oraz ciągle przynoszącego Brytyjczykom pozytywne rezultaty thatcheryzmu.

Idealistyczno-optymistyczna wizja liberalnej demokracji zyskała jednak również instytucjonalne wsparcie ze strony międzynarodowych organizacji i instytucji finansowych, jak chociażby Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy czy Europejska Wspólnota Gospodarcza. Ireneusz Krzemiński w 1990 r. wskazywał, że „pojawia się palący problem wizji przyszłego ładu gospodarczego” i choć – jak dowodził – nie chodzi o „utopijny obraz raju na ziemi, który konstruowali komuniści. Jednakże potrzeba wizji, która skonkretyzuje zasady wolnego rynku i dobrego życia ogółu społeczeństwa”5. Wizja lepszej przyszłości, jaka wyłaniała się z wypowiedzi polityków i publicystów, którzy przekonywali do wolnorynkowej demokratycznej przyszłości Polski, budowała wśród Polaków wiarę w lepszą przyszłość i systematyczne zbliżanie się polskiego stylu życia i jego jakości do standardów zachodnioeuropejskich. Jeszcze w 1989 r. zdawało się, że wobec beznadziei komunistycznych lat osiemdziesiątych nowa Polska z pewności nie będzie w stanie postawić Polaków przed jeszcze większymi wyzwaniami. Tymczasem narastające bezrobocie, będące efektem masowego upadku przedsiębiorstw, postępujące ubożenie społeczeństwa i nieobecny dotychczas problem ubóstwa, hiperinflacja, która stała się nie tylko symbolem legalnej grabieży, ale również niepewności – te właśnie demony przywitały Polaków w nowej Polsce, tej liberalno-demokratycznej.

Socjaldemokratyczny dyskurs antyliberalny

Dyskurs antyliberalny wyłonił się niczym Heglowska antyteza względem zakorzeniającego się w pierwszych latach III Rzeczypospolitej dyskursu liberalnego. Pierwsze jego symptomy pojawiły się wraz z pierwszymi negatywnymi społecznie konsekwencjami wdrażanego planu Balcerowicza. Józef Kaleta pisał 13 października 1991 r. o „polskim harakiri”, wskazując, iż „stan polskiej gospodarki jest dramatyczny”. Przekonywał jednocześnie, że „we współczesnej historii nie ma państwa, w którym szokowa terapia doprowadziła do ożywienia gospodarki”6. Włodzimierz Bojarski i Stefan Kurowski pisali o „fiasku liberalizmu”, dowodząc, że „liberalna koncepcja kolejnych rządów odpowiada prymitywnemu, skompromitowanemu kapitalizmowi z początku minionego wieku, zachowanemu do dziś w nadal eksploatowanych krajach postkolonialnych”7. Bp Tadeusz Pieronek wskazywał na wzrost negatywnych skutków przemian gospodarczych, które w największym stopniu ponosili najsłabsi i najbiedniejsi. Podkreślał, że „bogactwa tej ziemi powinny być dostępne każdej istocie ludzkiej. Każdy, kto przyszedł na świat, ma prawo do jego dóbr, a rzeczą zapobiegliwości ludzkiej jest takie urządzenie ziemskiego porządku, by tych dóbr starczyło dla wszystkich”8.

Problemy, które dotknęły Polskę i Polaków w trakcie pierwszych lat transformacji systemowej sprawiły, że osłabło poparcie społeczne do przemian gospodarczych, zachwianiu uległo społeczne zaufanie do wyznaczanych przez elity polityczne kierunków przemian, zaś postsolidarnościowe elity zostały obciążone odpowiedzialnością za wszelkie niepowodzenia dobry transformacji. Również dyskurs liberalny zaczął być utożsamiany ze środowiskami, które niejako stały się przyczyną tych wszystkich problemów. Dyskurs antyliberalny musiał stać się swoistym remedium na dyskurs liberalny. Pierwszym symptomem triumfu antyliberalnej retoryki było zwycięstwo Sojuszu Lewicy Demokratycznej i Polskiego Stronnictwa Ludowego w 1993 r. oraz Aleksandra Kwaśniewskiego w 1995 r. Jeden z głośniejszych postulatów, które znalazły się w Deklaracji Wyborczej SLD w 1993 r., brzmiał następująco: „Tak dalej być nie musi: niech reformy służą ludziom”. Jak najbardziej oddawał on klimat antyliberalnej retoryki szerzącej się w społeczeństwie i coraz bardziej obecnej w mediach. Antoni Dudek w Historii politycznej Polski 1989-2005 podaje, iż w latach 1991-1993 aż o 13 punktów procentowych wzrósł odsetek ankietowanych przekonanych, że „rządy solidarnościowe wpędziły Polskę w stan chaosu i ubóstwa. Jednocześnie prawie o 20 punktów procentowych zmniejszył się odsetek respondentów mających analogiczną opinię o rządach PZPR^9.

Wczesna forma kształtowania się dyskursu antyliberalnego miała jednakże charakter stosunkowo umiarkowany i w pewnym sensie konstruktywny. Przede wszystkim wskazywano na niedostatki w zabezpieczeniu socjalnym gospodarczych przemian, które przecież – z perspektywy trzydziestolecia – wydają się dziś ewidentne. W ciągu tych pierwszych kilku lat kształtowania się dyskursu antyliberalnego w zasadzie nie podważano sensu całego procesu transformacji systemowej, zaczęto jednak dostrzegać w tym procesie człowieka. Edmund Wnuk-Lipiński wskazywał, że „pewna część społeczeństwa czuje się zagubiona i cierpi na coś, co można by nazwać – z pewną przesadą – sieroctwem społecznym. Życie w wolności okazało się trudne, trudniejsze niż wyidealizowane marzenia o wolności sprzed sześciu lat, oraz mało przewidywalne”10. Dyskurs antyliberalny zdawał się być przejawem werbalizacji niezadowolenia z negatywnych dla społeczeństwa skutków ubocznych przekształceń gospodarczych, jakie dokonywały się w Polsce. Ten wyłaniający się dyskurs liberalny miał jednakże jeszcze – nazwijmy to umownie – twarz socjaldemokratyczną.

Populistyczny dyskurs antyliberalny

Do podważenia samego sensu liberalnych reform doszło pod koniec dwudziestego wieku, kiedy to do wyobraźni społecznej coraz skuteczniej zaczął się przebijać dyskurs antyliberalny w jego populistycznej formie. W latach 1998-2001 w Polsce systematycznie wzrastało bezrobocie, a społeczeństwo polskie zaczynało odczuwać negatywne konsekwencje czterech wielkich reform systemowych wdrożonych przez rząd Jerzego Buzka. Reformy te wiązały się z kosztami finansowymi, a szereg niedoróbek w ustawach wprowadzających te reformy przynosił kolejne fale niezadowolenia społecznego. Jednakże dopiero niekorzystna sytuacja w branży rolnej wywindowała w rankingach popularności obecnego w życiu publicznym od początku lat dziewięćdziesiątych Andrzeja Leppera. Ten przywódca rolniczego związku zawodowego a później również partii politycznej kreował się na trybuna ludowego, obrońcę społeczeństwa i przywódcę antyestablishmentowego ruchu domagającego się odejścia z polityki ojców polskiej transformacji systemowej. Tak właśnie ukształtował się populistyczny dyskurs antyliberalny.

Lepper i działacze Samoobrony nie przebierali w słowach. Nie mieli wątpliwości, że to właśnie „liberały-aferały” odpowiadają za fatalną sytuację społeczeństwa polskiego i ruinę polskiej gospodarki. Symbolem polskiej transformacji i zarazem symbolem błędów tejże transformacji Lepper uczynił Leszka Balcerowicza. W Liście Leppera przeczytać można wspomnienie pierwszego spotkania tego działacza rolniczego z ojcem polskiej transformacji gospodarczej. Lepper wspomina, jak „do mrocznego gabinetu Balcerowicza” wprowadził go „jeden z jego licznych asystentów”, jak to „minister finansów nie odzywał się (…), zapadał w rodzaj krótkotrwałego letargu, po czym wychodził z odrętwienia, wracał do świadomości, próbował słuchać, ale zaraz jakieś słowo go irytowało, więc znów popadał w rodzaj psychicznej zaciętości”11. „Balcerowicz musi odejść” – tak wykrzykiwał z poselskiej mównicy przyszły poseł, wicemarszałek, minister i wicepremier Lepper. Zapowiadał również, że postawi Balcerowicza przed sądem, trybunałami międzynarodowymi oraz że doprowadzi do jego skazania na obóz pracy za zbrodnie, jakich dokonał na narodzie polskim.

To była niewątpliwie nowa jakość, jeśli chodzi o specyfikę dyskursu antyliberalnego w Polsce. Z jednej bowiem strony podważone zostały właściwie wszystkie „świętości” polskiej transformacji, z drugiej zaś – rzeczywiście otwarto pole do bardziej krytycznej i może istotnie bardziej obiektywnej refleksji historycznej na temat polskiej transformacji. Populistyczna wersja antyliberalnego dyskursu, jaką wypromował Lepper, stała się na pewno kamieniem węgielnym tego ostrego i niestety kompletnie niemerytorycznego sporu, jakiemu przyglądamy się od kilku lat w polskiej polityce. Uruchomiona w 2005 r. retoryczna wojna między Polską solidarną a Polską liberalną byłaby na pewno możliwa bez Leppera, jednakże bez jego wątpliwej jakości spuścizny na pewno nie byłaby wojną tak zaciętą, dehumanizującą przeciwnika, dewaluującą jego jakiekolwiek zasługi i niemalże domagającą się jego ewaporacji. Paradoksalnie obie strony tego wyniszczającego dziś Polskę i Polaków sporu są „godnymi” kontynuatorkami dyskursu politycznego, którego ojcem był Andrzej Lepper.

Przypisy:

1 J. Eisler, Poznański Czerwiec ’56. Uwarunkowania – Przebieg – Konsekwencje, Poznań 2007, s. 37.

2 T. G. Ash, Polska rewolucja. Solidarność 1980-1981, Warszawa 1987, s. 4.

3 B. Geremek, Polski układ nadziei, „Tygodnik Powszechny”, 17.06.1990.

4 Tamże.

5 I. Krzemiński, Szybko i powoli. Polski tygiel przemian, „Odra” 1990, nr 9.

6 J. Kaleta, Harakiri?, „Wprost”, 13.10.1991.

7 W. Bojarski, S. Kurowski, Fiasko liberalizmu, „Ład”, 4.07.1993.

8 T. Pieronek, Kościół i gospodarka, „Ład”, 30.10.1994.

9 A. Dudek, Historia polityczna Polskie 1989-2005, Kraków 2007, s. 257.

1^0 E. Wnuk-Lipiński, Wyuczone bezradność, „Nowe Życie Gospodarcze”, 23.11.1995.

11 A. Lepper, Lista Leppera, Warszawa 2002, s. 24-25

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

LATO WOLNOŚCI?

WIARA A KRYZYS DEMOKRACJI LIBERALNEJ

LESZEK JAŻDŻEWSKI

Tak jak kapitalizm nie będzie funkcjonował bez koncepcji prywatnej własności i pieniądza, tak liberalna demokracja nie będzie funkcjonować bez koncepcji praw jednostki i metody podejmowania decyzji w ramach wspólnoty – metody w której wszyscy jesteśmy obywatelami, równymi wobec prawa.

Wizja liberalnej demokracji zakłada, że żaden z systemów ani żadna z wartości nie może sobie rościć prawa do absolutności. Jest w tym założenie pewnych praw – praw człowieka, praw jednostki – które wykraczają poza możliwość decydowania o nich państwa, większości czy kogokolwiek innego. To jest fundament liberalny, który przynajmniej współcześnie jest pierwotny wobec ustroju republikańskiego, w którym demokratycznie decydujemy kogo wybieramy. Nie odwołuję się tu do starożytnej Grecji, bo kiedy nazywamy nasz ustrój i ustrój ateński demokracją, to wywołuje pewne nieporozumienia. To są w zasadzie dwa różne ustroje. Współcześnie pierwotny wobec demokracji był liberalizm i jeślibyśmy mieli wskazać miejsce wyraźnego napięcia, jeżeli chodzi o wiarę a liberalną demokrację, to jest ono właśnie w tym pierwiastku liberalnym, wymuszającym samoograniczenia od wszystkich stron sporu publicznego. Po tej klaryfikacji pojęć przejdę do problemu wspomnianego napięcia.

Po pierwsze, na samo pojęcie kryzysu liberalnej demokracji musimy patrzeć w pewnym kontekście. Kiedy spojrzymy na lata trzydzieste XX wieku, to kryzys liberalnej demokracji był dalece większy, choćby dlatego, że jeśli chodzi o ustrój występowały wówczas wyraźne propozycje alternatywne. Dzisiaj liberalna demokracja nie konkuruje z jakąś określoną wizją ustroju alternatywnego, do którego ludzie chcieliby się przyznawać. Teokracja, mimo że jest wiele osób religijnych, czasami o bardzo silnych przekonaniach, nawet antydemokratycznych, nie jest opcją, którą można by brać realnie pod uwagę (poza Arabią Saudyjską i być może paroma innymi krajami), podobnie jak model chiński, który nie nadaje się na towar eksportowy. Nawet Korea Północna nazywa się „demokratyczną”. I w tym sensie kryzys liberalnej demokracji wynika w dużym stopniu z jej tryumfu, bo została sama na polu bitwy.

Jest jeden czynnik wspólny, jeśli chodzi o liberalną demokrację i chrześcijaństwo czy katolicyzm, mianowicie problem tak zwanych „wierzących niepraktykujących”. Wydaję mi się, że to zjawisko występuje zarówno jeśli chodzi o religię jak i o liberalną demokrację, z tym, że gdyby chrześcijaństwo miało takie wsparcie, jakie ma dziś liberalna demokracja, to pewnie nie przetrwałoby swojego pierwszego stulecia. To bardzo cenna lekcja: jak sprawić, żeby liberalna demokracja trwała więcej niż dwieście pięćdziesiąt lat, a dotrwała choćby do pięciuset. Za liberalną demokracją nie stoi jednak żadna instytucja tego typu, jak Kościół katolicki, nie ma żadnego „Kościoła” liberalnych demokratów. Jest oczywiście prasa, są intelektualiści, są państwa i obywatele, którzy mniej lub bardziej wierzą w tę demokrację, ale nie ma żadnego papieża liberalnej demokracji. Trudno uznać Donalda Trumpa czy nawet Angelę Merkel za czołowych kapłanów liberalnej demokracji, podobnie jak premiera Narendrę Modiego, tylko dlatego, że liczebnie Indie są największą demokracją. Być może jest to jeden z problemów, przez które ten ustrój przeżywa kryzys.

Drugim aspektem, który – jak sądzę – bardzo utrudnia rozmowę, jest to, że współżycie społeczne ułatwia nam hipokryzja. Myślę, że większość z nas zdeklarowałaby się jako przeciwnicy hipokryzji jako takiej, ale to ona sprawia, że jesteśmy w stanie funkcjonować w ustroju, który bardzo dalece odbiega od pewnych założeń ideowych, jakie przyjmujemy w ramach bytów idealnych. To znaczy, to nie jest tak, że żyjemy w jakiejś idealnej formie liberalnej demokracji, w której te założenia, o których mówił John Locke, John Stuart Mill czy ojcowie założyciele USA, są w sposób realny i praktyczny na co dzień realizowane. Podobno 95% Polaków to katolicy, ale gdyby tak faktycznie było to – gdyby stosowali się do przykazań – żylibyśmy w raju na ziemi. Niestety nie żyjemy w takim w raju. Zostaliśmy z niego wypędzeni.

Ta hipokryzja, która pozwala nam nie realizować tutaj idealnych wersji ustroju, wyrosła na gruncie wojen religijnych, które na drodze przemocy zmusiły nas do samoograniczenia. Gdybyśmy nie byli samoograniczeni, toczylibyśmy nieustanną wojnę, która szarpała Europę przez stulecia. Dlatego pewnych rzeczy nie wypowiadamy do końca. Tak zwani niewierzący – bo nie muszą to być osoby, które w ogóle w nic nie wierzą – będą w bardzo delikatny sposób obchodzić się z religią, bo jest tak przyjęte, że spośród wszystkich ideologii i tego rodzaju pojęć religia jest traktowana w sposób wyjątkowo delikatny.

Z drugiej strony samoograniczają się osoby głęboko wierzące, nawet jeśli uważają, że należałoby w praktyce wprowadzić tu i teraz ich wartości, ponieważ zbawienie jest ostatecznym celem. Nawracanie pogan mieczem lub werbalną przemocą być może mieściłoby się w logice tak szeroko pojętego realizowania swego rodzaju misji chrześcijańskiej, ale jednak większość chrześcijan, tego nie robi. To rozdwojenie między ideą a praktyką utrudnia nam rzetelny dialog, utrudnia nam zrozumienie. Wydaje mi się, że dla obu stron ciekawa byłaby próba przezwyciężenia go we wzajemnym szacunku.

Pamiętajmy przy tym, że demokracja liberalna powstała w pewnym kontekście, którym była chrześcijańska Europa. Izaak Newton mówił, że wszyscy stoimy na ramionach gigantów i tu jest podobnie: koncepcja osoby, którą posługujemy się w sposób zarówno prawny jak i domniemany w ramach liberalnej demokracji, nie jest może tożsama, ale stoi na ramionach koncepcji chrześcijańskiej. Nie zmienia to faktu, że dzisiejsze interpretacje wolności mogą skutkować zupełnie różnymi koncepcjami. Wolność do i wolność od – to element jakiegoś fundamentalnego sporu, którego nie można sprowadzić do sporu na linii Kościół – liberałowie. To również spór zupełnie świecki.

Warto w tym miejscu dopowiedzieć, iż naiwnym jest uznanie, że istnieje jakiś naturalny porządek ustrojów, którego zwieńczeniem jest liberalna demokracja pod rękę z kapitalizmem i że tu już nic nowego nie powstanie. Liberalna demokracja jest produktem pewnego kontekstu społecznego, który był właściwy dla pewnej fazy rozwoju społeczeństw. Kończy się także kontekst, w którym obywatele funkcjonowali w państwie, w którym była masowa armia z poboru, w którym wszyscy mieli prawa pracownicze, było masowe zatrudnienie, w którym środki komunikacji – czy to ambona, czy to gazeta, czy potem telewizja – należały do bardzo wąskiej elity. Ten czas się kończy na naszych oczach i kryzys, o którym mówimy, jest na swój sposób nie tyle kryzysem, co niewidocznym przeistoczeniem tej formy, w której się wychowaliśmy. Zwłaszcza my w zniewolonej Polsce uważaliśmy demokrację liberalną za cel do którego mieliśmy dobiec. Nie widzieliśmy jej jednak z bliska, nie wiedzieliśmy, czym to się je, a ta demokracja na naszych oczach odchodzi w kierunku czegoś, co można uznać już nie za demokrację liberalną, ale za demokrację masową.

Trafionym byłoby zatem pytanie: jak ta demokracja masowa będzie współgrać z religią? Z perspektywy religii, a chrześcijaństwa, katolicyzmu w szczególności, demokracja masowa wydaje się mieć pewne przewagi nad jej liberalnym odpowiednikiem. Dlaczego? Mianowicie liberalna demokracja odpowiada na zupełnie inne pytania i mówi o pewnym porządku funkcjonalnym, o regułach gry, wedle których mamy tu i teraz się spierać, o tym, że mamy na rękach rękawice bokserskie, a nie jest to walka na śmierć i życie. Natomiast religia, każda w zasadzie religia, zwłaszcza monoteizm, odpowiada na pewne pytania fundamentalne z kategorii egzystencjalnych. Bardzo ciekawe jest to, że sekularyzacja wydarzyła się przede wszystkim w Europie. We wszystkich innych częściach świata, być może następowały spadki w takim czy innym okresie, następuje odejście od katolicyzmu do religii protestanckiej, jak to się dzieje w Brazylii, ale nie jest tak, że ludzie pomimo postępu technologicznego, gospodarczego masowo odchodzą od religii.

W dużym stopniu ten pierwiastek liberalny był swego rodzaju spuścizną elit, które długo po tym, jak masy uzyskały prawo głosu, sprawowały w społeczeństwie władzę symboliczną. Dzisiaj elity są głównym chłopcem do bicia. Jakiś czas temu tygodnik „Polityka” opublikował sondaż wedle którego tylko kilkanaście procent Polaków chciałoby, żeby ich dziecko należało do elity. Elita w Polsce – i innych krajach – jest postrzegana coraz gorzej, o czym pisze m.in. Fareed Zakaria w książce „Future of Freedom” [ang przyszłość wolności – przyp. red.], gdzie również używa – chyba jako pierwszy – pojęcia demokracji nieliberalnej. Jeżeli to będzie rodzaj demokracji plebiscytowej, w której na przykład będziemy głosować smsami, to jak się to będzie miało do przekonań, które mamy?

Obawiam się, że w dużym stopniu będziemy szli do tej formy, która w Polsce się realizuje, to znaczy takiej formy demokracji… nie chcę użyć tocquevillowskiego sformułowania o dyktaturze większości, tylko czegoś bardziej miękkiego – pewnego rodzaju większościowej politycznej przemocy. Akurat w Polsce to może być dobre dla zorganizowanej religii, która będzie mogła iść na skróty, żeby sobie coś „załatwić”, choćby dotacje lub dofinansowanie na rzeczy czasem potrzebne, a czasem mniej potrzebne z punktu widzenia społeczeństwa. Natomiast w krajach, w których większość stanowią ludzie o innych przekonaniach jest zagrożenie, że osoby chcące praktykować swoją religię – choćby muzułmanie w niektórych krajach – mogą być z czasem prześladowani, bo zabraknie tego fundamentu ograniczenia, który zawsze chroni osoby niewierzące czy ateistów w Polsce, a osoby głęboko wierzące w Czechach czy Holandii.

Wszyscy uważamy, że ten ustrój będzie nabierał rozpędu, jak napisał Fukuyama, to jest ostateczny cel i że będzie trwał bez żadnej alternatywy. Otóż liberalna demokracja nie będzie trwała bez bardzo głębokiego zaangażowania się w nią tych wszystkich, którzy mogą się, spierać w każdej innej sprawie. Wydaję mi się, że dziś odkrywamy to w Polsce, w której zarówno lewica jak i umiarkowana prawica, próbują się przeciwstawiać właśnie takiej formie miękkiej dyktatury większości. Pytanie jest takie: czy osoby wierzące i niewierzące uznają, że w imię dobrego funkcjonowania na tym świecie – bo o tym innym wiemy mało – nie powinnyśmy nie tylko dokonać zawieszenia broni, ale i aktywnie działać na rzecz utrzymania pierwiastka liberalnego w demokracji. Bez tego nasi bracia, nasi znajomi w tych lub innych krajach, w tych lub innych społecznościach, w Warszawie albo na Podkarpaciu, mogą być prześladowani.

Często szczycimy się, że Polska jest krajem żyjącym według Ewangelii i zasady solidarności, czyli dwóch wartości, które powinny być nam szczególnie bliskie. Jeśli ten mit o naszym kraju byłby prawdziwy to po pierwsze – nie opędzilibyśmy od imigrantów, a po drugie – bylibyśmy najszczęśliwszymi ludźmi na ziemi. Z wiernością tym wartościom jest jednak poważny problem. Zobaczyliśmy to bardzo wyraźnie przygotowując i dlatego zrobiliśmy kiedyś numer kwartalnika „Liberté!” zatytułowany Dlaczego chrześcijaństwo się w Polsce nie przyjęło? i wcale nie była to prosta prowokacja intelektualna. Po prostu rozumiemy chrześcijaństwo jako coś głębszego niż ten zestaw praktyk, który mamy w Polsce i innych krajach, w których sojusz tronu z ołtarzem jest bardzo silny. Jego szkodliwość rozumiał już papież Benedykt XVI. Stąd jego koncepcja bardzo wyrazistego określenia i zawężania tego, czym jest dzisiaj funkcjonowanie jako osoba religijna.

Co zatem robić? Na pewno potrzebne jest to, żebyśmy w końcu weszli w dialog. Zastanawiam się jednak jak rozmawiać, jak budować tę naszą wspólnotę, a także czego możemy oczekiwać po młodej polskiej demokracji, jeśli wychowanie obywatelskie pojawia się dopiero w ostatniej klasie szkoły podstawowej i należy do najgorzej i najsłabiej prowadzonych lekcji. Tymczasem w całym cyklu nauczania podstawowego i ponadpodstawowego dwie godziny w tygodniu przeznaczamy na katechezę. I dziwimy się, że liberalna demokracja w Polsce nie do końca się udaje. Wyobraźmy sobie, że chcemy zrobić porządnego katolika z kogoś, kto pojawia się w kościele raz na cztery lata, wysłucha czegoś, coś zrobi może nawet w tym kościele, wychodzi i wraca dopiero za kolejne cztery lata – tak mniej więcej wygląda nasza wizja liberalnej demokracji. Jak ona ma się utrzymać, jeżeli jej nie praktykujemy? Uważam, że Kościół ma głęboką mądrość w tym, że zmusza wręcz pod groźbą ciężkiego grzechu, by chodzić w niedzielę do kościoła, wysłuchać kazania i kierować się przykazaniami. Liberalna demokracja jest w porównaniu z zorganizowaną religią bezzębna i bezbronna.

W liberalnej demokracji tworzymy system, w którym się spierają ideologie. Jednocześnie nie ma ona w sobie tego gorącego pierwiastka, który ma choćby nacjonalizm lub głęboko przeżywana wiara religijna. Zawsze się dziwię oczekiwaniom, że Kościół sam siebie będzie ograniczać, że nie będzie zabierał głosu w sporach. Uważam, że to bardzo nierealistyczne oczekiwanie wobec żywych osób, a Kościół to są żywi ludzie, nie tylko Ewangelia. Nie oczekujmy od silnego, że się będzie samoograniczać, jeżeli jest to nie wymuszone w jakiś sposób. Dlatego jeśli kultura polityczna nie będzie w jakiś sposób „wymuszona”, to nie liczyłbym, że będzie ona w praktyce realizowana. Sądzę, że jest bardzo wiele rzeczy, których liberalna demokracja mogłaby się nauczyć od religii. Po pierwsze, bazuje na bardzo wielu aksjomatach religijnych, a po drugie, mogłaby brać przykład z realizowania praktyk, dzięki której funkcjonuje Kościół katolicki.

Jeśli chodzi o neutralność światopoglądową – przynajmniej w jakichś licznych społeczeństwach, większych niż wspólnota lokalna, gdzie się wszyscy znają – to nie istnieje taki porządek społeczny, który nie odwoływałby się do jakiegoś porządku wartości. Myślę, że to jest dość oczywiste. Tak jak kapitalizm nie będzie funkcjonował bez koncepcji prywatnej własności i pieniądza, tak liberalna demokracja nie będzie funkcjonować bez koncepcji praw jednostki i metody podejmowania decyzji w ramach wspólnoty – metody w której wszyscy jesteśmy obywatelami, równymi wobec prawa. To są oczywiście założenia implicite w ramach tego metaporządku, którym jest liberalna demokracja. Tyle, że na placu boju w cywilizacji zachodniej pozostały kapitalizm i liberalna demokracja w wersji letniej, pozostawiając miejsce dla konsumeryzmu, dla takich bym powiedział „ideologii bez ideologii”, które w zasadzie niczego nie wymagają.

Kolejna rzecz, która jest tajemnicą sukcesu religii, a być może również niepewnego sukcesu innych ideologii – one wymagają. Problemem liberalnej demokracji nie jest to, że nie ma w sobie wartości, bo ma w sobie bardzo wiele bardzo głębokich wartości, bez których nie może istnieć albo się przeradza w coś czym nie jest. Jej problemem jest to, że bardzo wiele źródeł wartości, także niereligijnych, w jakimś sensie uznaliśmy za mało istotne. Bardzo w nas spadła temperatura przekonań. Wydaje mi się, że istnieje zagrożenie pozostania na placu boju tylko tych ideologii, które są najgorętsze, a to nie zawsze są te ideologie, które są najlepsze dla pokoju społecznego i praw jednostek.

*Niniejszy tekst oparty na wypowiedziach z debaty organizowanej w ramach Dziedzińca Dialogu przez kardynała Kazimierza Nycza i prezydent miasta Warszawy Hannę Gronkiewicz Waltz 18 października 2017 roku, w której udział wzięli: Leszek Jażdżewski, Paweł Kowal, Aleksander Smolar, Krzysztof Mazur. Spotkanie prowadził Michał Szułdrzyński.

LESZEK JAŻDŻEWSKI

Redaktor naczelny Liberté!, współtwórca Igrzysk Wolności.

Koniec

LATO WOLNOŚCI?

BILANS GOSPODARCZY IIIRP?

BARTŁOMIEJ AUSTEN

W dawnych czasach mawiano, że by zepsuć beczkę miodu, starczy łyżka dziegciu. Zaś każdy uważny fan serii wypadków lotniczych prezentowanych na kanale National Geographic wie, że zwykle przyczyną katastrofy jest drobna usterka, której nikt nie zauważył, lub zauważył, ale zlekceważył.

W dawnych czasach mawiano, że by zepsuć beczkę miodu, starczy łyżka dziegciu. Zaś każdy uważny fan serii wypadków lotniczych prezentowanych na kanale National Geographic wie, że zwykle przyczyną katastrofy jest drobna usterka, której nikt nie zauważył, lub zauważył, ale zlekceważył.

Gdy wczesnym rankiem 4 czerwca otwierano lokale wyborcze Polska była w katastrofalnym stanie gospodarczym. Średnia PKB Polski na mieszkańca była niższa niż średnia pozostałych demoludów. W pobliskich Czechach PKB było niemal dwukrotnie wyższe. Inflacja przekraczała 250%, ale się rozkręcała i w lutym 1990 roku osiągnęła pułap 1200% w skali roku, gdy znowu w Czechach jej poziom był poniżej 10%. Półki sklepowe świeciły pustkami, a przeciętna dniówka stanowiła równowartość dzisiejszej paczki papierosów. Tak zaczynaliśmy naszą pogoń za Europą. Dziś nawet najwięksi przeciwnicy III RP muszą przyznać, że znajdujemy się w zupełnie innym miejscu.

Mógłbym te peany ciągnąć dalej i dalej, ale większość z nich wydaje się nam dziś niemal oczywista. Nie mam wątpliwości, że się nam udało, ale skoro mamy tego wiadomość, to znacznie trudniejsze, a co za tym idzie intelektualnie ciekawsze jest poszukanie w tej historii sukcesu polskiej transformacji rysy i zastanowienie się co poszło nie tak i w dłuższym okresie może mieć zgubne skutki dla gospodarki, czyli dla nas, obywateli. W dawnych czasach mawiano, że by zepsuć beczkę miodu, starczy łyżka dziegciu. Zaś każdy uważny fan serii wypadków lotniczych prezentowanych na kanale National Geographic wie, że zwykle przyczyną katastrofy jest drobna usterka, której nikt nie zauważył, lub zauważył, ale zlekceważył. Spróbujmy więc znaleźć te usterki i je skorygować póki nie będzie za późno. Rzecz jasne, że w krótkim tekście nie uda mi przyjrzeć się im wszystkim, wybrałem zatem jedną i w związku z nią zadałem też sobie konkretne pytanie, na które postaram się odpowiedzieć.

W Polsce utarło się wiele gospodarczych mitów, z którymi nikt nie walczy, a które w efekcie powodują niemal nieodwracalne skutki. Jednym z nich jest przekonanie, że wejście do strefy euro spowoduje znaczący wzrost cen i powszechną drożyznę, a co nie jest zgodne z prawdą jeżeli prześledzimy statystyki gospodarcze tych państw, które wcześniej dokonały tego wyboru. Innym mitem, z którym należałoby się rozprawić, zanim nie wrośnie w nas tak mocno, że będzie to niemożliwe, jest mit o Polsce, która „stoi na przedsiębiorczości”. Rzeczywiście, jeśli stawialibyśmy do porównań w skali europejskiej, to mamy w Polsce wysyp firm jednoosobowych, z których spora część to samozatrudnieni. Nie świadczy to jednak przesadnie o polskiej przedsiębiorczości, a raczej o kombinatorstwie i beznadziejnym systemie podatkowym, który z każdym rokiem coraz bardziej komplikujemy.

Gospodarka większości państw starej Unii opiera się na sukcesie małych i średnich, często rodzinnych przedsiębiorstw. Wbrew powszechnemu przekonaniu polski sektor małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), czyli zatrudniających więcej niż 9, a mniej niż 250 pracowników, lub mających obrót w skali roku ponad 2 mln euro, a nie większy niż 50 mln euro (wystarczy spełniać jeden z tych parametrów, by przestać być mikro, a stać się małym, lub średnim) jest drastycznie mniejszy niż w innych krajach Unii. Liczba MŚP w przeliczeniu na mieszkańca jest najniższa wśród państw członkowskich – na 1000 Polaków przypada zaledwie 1,9 przedsiębiorstwa, podczas gdy na Węgrzech jest to 2,8, a w Niemczech 4,6. Wyprzedzają nas wszyscy. Nie tylko Europa zachodnia, ale również Rumuni, Łotysze, Litwini. Każdy. Na dodatek te dane to nie wszystko. Na MŚP w Polsce przypada ledwie 36 procent łącznych przychodów, czyli o jedną piątą mniej niż w przypadku dużych firm, podczas gdy w większości krajów Unii to właśnie sektor MŚP jest większy.

Teoria ekonomii mówi, że im mniejsze przedsiębiorstwo, tym szybciej rośnie. Tymczasem w Polsce teoria ta… pozostaje wyłącznie teorią. Praktyka jest bowiem zupełnie inna. Z raportu „Małe i średnie firmy w Polsce – bariery i rozwój”, przygotowanego przez PI Research na zlecenie Banku Zachodniego WBK, wynika, że dzieje się odwrotnie niż w teorii, bowiem wraz ze wzrostem wielkości przedsiębiorstwa zwiększa się dynamika przychodów ze sprzedaży. Średni roczny wzrost obrotów w mikrofirmach wynosi tylko 1,8%, podczas gdy w małych 5,6% i 9,9% w średnich. Co więcej, firmy zatrudniające mniej niż 10 osób rozwijają się dwa razy wolniej od konkurencji wtedy, gdy stają się małymi. W Polsce tylko co druga mała, co trzecia średnia i co piąta duża firma wyrosła z najmniejszych przedsiębiorstw. Nic więc dziwnego, że w Polsce co druga założona firma nie przeżywa pięciu lat.

Z jednej strony mamy Maspex, Inglot, LPP, 4F, CCC, Ziaja, CD Projekt. To tylko kilka przykładów marek, które przebiły polski szklany sufit i zaczęły z sukcesem podbijać rynki zagraniczne. Jednak ta statystyka pokazuje, że to możliwe, ale raczej mało prawdopodobne. Widać zatem, że droga do bogactwa, którą na Zachodzie przeszedł przedsiębiorca od pucybuta do milionera, naszym przedsiębiorcom dana jest raczej rzadko. Założenie mikrofirmy, która później staje się mała, następnie średnia, a na końcu duża to historia, która w III Rzeczpospolitej jest raczej ewenementem niż regułą, a tak przecież, jak pokazywała historia państw zachodnich, rodził się w Europie dobrobyt. Tak rodziła się w Europie klasa średnia, która później decydowała o losie tych co do niej aspirowali, którzy skupiając się na dołączeniu do średniaków nie mieli czasu na nic więcej, mimo że statystycznie więcej było ich, co w demokracji ma zwykle decydujące znaczenie. Jedną z przyczyn naszych turbulencji politycznych jest brak klasy średniej.

Pytanie dlaczego tak się dzieje to już dłuższa opowieść. Czy to Polak nie jest przedsiębiorczy? Czy to może nie jest przedsiębiorcze nasze Państwo? Co jest pierwsze: jajko czy kura? Tego nie rozstrzygniemy, ale przyjrzyjmy się naszemu Państwu, rozważając gdzie popełnia ono oczywiste błędy.

Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na niezmiennie od 30 latbłędną politykę rządową, która nie wiadomo dlaczego skupia się na pomocy przedsiębiorcy na starcie, przy założeniu firmy, lub pomocy mikrofirmom marnotrawiąc miliardy złotych i w dłuższej perspektywie krzywdząc tych, których albo niepotrzebnie skierowało na drogę przedsiębiorczości, lub przedłużając sztucznie życie tym, którzy w gospodarce rynkowej nie mają szans przetrwać bez tej kroplówki. Czterech fryzjerów w jednej wiosce to nie efekt schizofrenii polskiego przedsiębiorcy, a polskiego urzędu pracy, który bezrobotnemu daje 20 tysięcy złotych na założenie pierwszej działalności gospodarczej, by zniknął z jej rejestru. Faktycznie, na dwa lata człowiek znika z rejestru, bo właśnie tak długo trzeba prowadzić działalność, by nie trzeba było zwracać tych 20 tysięcy. Później kończy działalność, a na fikcyjne bezrobocie trafia jego żona, po czym zakłada tę samą działalność od nowa, po raz kolejny mając 20 tysięcy na start i zakładając trzeci salon kosmetyczny w okolicy, który bez pomocy państwa nie ma racji bytu.

Nie można też zapomnieć o opresyjnym policyjnym państwie, które niczym rak rozrasta się od 30 lat i dziś w liczbie 40 instytucji kontroluje każdy krok przedsiębiorcy. Dla przykładu rynek żywności, na którym funkcjonuję od piętnastu lat, kontroluje aż 5 różnych instytucji. Dlaczego nie jedna? Tego nikt na serio nie wie, bo nikogo to nie obchodzi. W końcu to nie jest temat na pierwszą stronę gazet. W efekcie dochodzi do dość kuriozalnych sytaucji, jak ta, któa spotkała mnie w porcie gdańskim w tym roku. Był 2. maja, czwartek (zwykły dzień pracy)... Bohaterska postawa pracowników Sanepidu, którzy przyszli do pracy skontrolować moje kontenery z truskawkami na nic się nie zdała, bo pracownicy Wojewódzkiej Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych postanowili wziąć wolne i tak moje kontenery przeleżały w porcie ponad tydzień, bo kilka dni trwało, by rozładować korek jaki w związku ze świętami prawdziwymi i wyimaginowanymi powstał w porcie. Kosztowało mnie to ponad tysiąc euro, bo w odróżnieniu od 8 godzinnego czasu pracy urzędników taryfy portowych terminali pracują całą dobę i mają w nosie ich niedziele i święta.

Istotnym problemem dla polskiego przedsiębiorcy jest brak możliwości pozyskania konkurencyjnego finansowania, a czasami jakiegokolwiek. Absurdalne jest to, że paradoksalnie na początku, gdy firma dopiero powstaje i nie ma historii finansowej, łatwiej jest jej wziąć kredyt np. dzięki gwarancjom rządowym mini minis, niż później, gdy ma już taką historię, ale wspomnianych gwarancji jest już pozbawiona. Dopiero od pewnego pułapu, akceptowalnego przez banki kredyt jest znowu osiągalny. Jak się okazuje najtrudniej jest uzyskać kredyt w państwowym banku, o czym niedawno przekonałem się na własnej skórze. Bank PKO BP na podstawie dobrych wyników finansowych mi nie udzielił kredytu dla jednej z moich spółek. Potrzebuje 18 miesięcy historii spółki. Co ciekawe, gdybym dopiero ją zakładał, to ten sam bank udzieliłby mi kredytu, postępując wedle przywołanego powyżej schematu. Oczywiście w komercyjnym, zagranicznym banku kredyt dostałem bez problemu.

Podstawowym zadaniem państwowych banków, szczególnie jeżeli osiągają dominujący udział w rynku vide ostatnia repolonizacja banku PKO S.A i Alior, powinno być udzielanie tanich i łatwych kredytów dla biznesu. Tymczasem u nas państwowe banki chwalą się otrzymanymi nagrodami dla najbezpieczniejszego banku w Europie. To niepojęte w kraju, gdzie z powodów zewnętrznych (rozbiory, wojny, komunizm) prywatny kapitał nie miał prawa się pojawić. Dodatkowo z każdym rokiem europejski rynek jest coraz bardziej otwarty i konkurencyjny, a zachodnie firmy mogą liczyć na znacznie korzystniejsze oprocentowania niż polscy przedsiębiorcy w kraju. Nic zatem dziwnego, że zachodnie firmy osiągnęły tak znaczący udział na przykład w polskim rynku spożywczym.

Ta ekspansja zachodniego kapitału w kierunku polskim była nieunikniona. Jednak niezrozumiałe jest dla mnie dlaczego kolejne polskie rządy analogicznie do zachodnich nie wspierają polskich prywatnych firm między innymi w ekspansji na najbliżej nam kulturowo i geograficznie Ukrainie? Przecież to hamuje możliwości wzrostu naszych przedsiębiorstw!

W Danii na przykład istnieje coś takiego jak IFK, czyli Independent Government-owned Fund. Jest to fundusz inwestycyjny, który działa pod patronatem królowej Danii i ma za zadanie wspieranie duńskich przedsiębiorców chcących inwestować za granicą. Działa już od 48 lat. Przeprowadził ponad 1200 inwestycji. Przez ten okres zainwestował w duńskie przedsiębiorstwa chcące zaistnieć na świecie około 155 bilionów duńskich koron w ponad stu krajach. To dzięki niemu pochodzące z malutkiej Danii marki takie jak Carlsberg czy Maersk stały się światowymi brandami. Nie skupia się tylko na łatwych regionach. Szuka też okazji tam, gdzie dla indywidualnego przedsiębiorcy ryzyko inwestycji jest zbyt duże. Z pomocą państwa ryzyko jest już rozłożone na dwóch partnerów, a tym samym staje się ono akceptowalne. Fundusz ma siedem biur w Afryce, Azji, Ameryce Łacińskiej. Bardzo aktywnie działa na Ukrainie. Pracuje dla niego 44 doradców. Ma zróżnicowaną politykę inwestycyjną. 49% inwestycji to są inwestycje w małe przedsiębiorstwa, 20% w średnie, 31% w duże. W Polsce przeprowadził do tej pory 146 inwestycji.

W skrócie wygląda to tak, że Fundusz Inwestycyjny na okres maksymalnie 6-8 lat zostaje inwestorem w prywatnym przedsiębiorstwie posiadając maksymalnie 49% udziałów. Po tym okresie wycofuje się z inwestycji i przedsiębiorca musi radzić sobie sam. Oprócz udziału, udziela preferencyjnych pożyczek. Daje gwarancje rządowe. Uwiarygadnia przedsiębiorstwo. Zapewnia ochronę dyplomatyczną. Pełni funkcje doradczą. Umożliwia dostęp do lokalnych władz poprzez opiekę dyplomatyczną. Pomaga w stworzeniu business planu, a w razie gdy inwestycja w danym kraju nie wypali razem z przedsiębiorcą ponosi stratę do wysokości udziału.

Taki parasol państwa, taki swoisty start-up sprawia, że duńskie przedsiębiorstwa zaczęły mocno inwestować na Ukrainie w tamtejszą branżę rolną. Ukraina ma unikalne warunki klimatyczne i glebowe, a przy koszcie pracy aktualnie niższym niż w Chinach bardzo szybko może się okazać, że jeżeli sami nie zainwestujemy w tamtejsze w rolnictwo, za chwilę przegapimy szansę, a polskie rolnictwo będzie miało niebezpiecznego rywala tuż za miedzą. My jednak wolimy straszyć zachodnim kapitałem zamiast wyciągać wnioski z lekcji, którą dostaliśmy i wspierać w nieskończoność innowacyjne start-upy, których 99% nie wypali, a ten 1%, który odniesie sukces prawdopodobnie nie odrobi strat, jakie wygenerowały te 99% porażek. A przecież można wspierać firmy, które już istnieją i nabyły jakieś doświadczenie na polskim rynku.

W Polsce przedsiębiorca dla organów państwa i jego placówek dyplomatycznych to nadal męczący i wiecznie narzekający petent, a nie partner i pracodawca. Póki to się nie zmienni, póki Wołyń będzie decydował o tym, czy Jan Piekło to dobry ambasador Polski w Kijowie… nic się tu nie zmieni.

Z czerwcowego raportu z 2018 PARP wynika, że obserwowane w ostatnim trzydziestoleciu niepokojące zjawisko braku wzrostu skali polskich firm, pogłębia się. Czytamy, że: ,,W 2016 r. w Polsce działało 2,01 mln przedsiębiorstw niefinansowych, określanych jako aktywne, podczas gdy w 2009 r. było ich 1,67 mln. Oznacza to wzrost rzędu 20%. Szczególnie dynamicznie rozwija się mikroprzedsiębiorczość – analiza danych dotyczących tej grupy firm w latach 2009-2016 pokazuje, że w roku 2016 ich liczba była wyższa o 21% w porównaniu z rokiem 2009”. Nic więc dziwnego, że mimo imponującego wzrostu gospodarczego w ostatnich latach prywatne inwestycje kuleją, bo mikroprzedsiębiorstwa w związku ze skalą swojej działalności nie są w stanie zapewnić odpowiedniej wartości inwestycji w skali całej gospodarki. Nie są w stanie zapewnić tak, jak małe, średnie przedsiębiorstwa, które powinniśmy zacząć wspierać. Mówiąc metaforycznie – w naszym samolocie nie działa już jeden silnik, a na drugim – konsumpcji – daleko nie polecimy, szczególnie, że paliwo unijne się będzie z biegiem czasu wyczerpywać. Szansą na zmianę sytuacji jest reorientacja polityki państwa, które w końcu powinno zacząć wspierać już działające przedsiębiorstwa, stymulując ich rozwój i motywując wzrost. Wtedy dopiero przekonamy się czy Polak jest przedsiębiorczy. Na razie polityka państwa nie pozwala nam odpowiedzieć na to pytanie.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Urodzony w prima aprilis 1978 roku. Absolwent Ekonomii Uniwersytetu Gdańskiego. Przedsiębiorca związany od 15 lat z branżą spożywczą. Właściciel i twórca Jase Foods. Członek Pomorskiego Klubu Biznesu. W latach 2015-2018 związany z .Nowoczesna jako z-ca krajowego koordynatora sieci eksperckiej ,,.Lepsza Polska grupa Gospodarka”. Były kandydat .Nowoczesnej na Prezydenta Gdyni. Publicysta i komentator życia publicznego specjalizujący się w tematyce przedsiębiorczości. Bloger Liberte!, lub na własny rachunek jako Nieznośny Austen (https://bartlomiejausten.wordpress.com/).

Koniec

RYNEK... I CO DALEJ?

RYNEK... I CO DALEJ?

WYPADŁEŚ Z OBIEGU? WRÓĆ!

KATARZYNA RATAJCZYK

Zawody kreatywne, wymagające nieszablonowego działania, są bezpiecznym kierunkiem rozwoju, w przeciwieństwie do zawodów opartych na czynnościach powtarzalnych i schematycznych.

Zagrożenie

Wiemy już, że za 10 lat zniknie ponad 50% dzisiejszych profesji. Niektóre raporty łaskawie podają, że może za dwadzieścia. Coraz więcej pisze się o tym, że automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja pozbawi pracy wiele osób. Liczby mogą być ogromne. Cenniejsze niż tytuł magistra będą, a w wielu dziedzinach już właściwie są, umiejętności cyfrowe.

Mówię tu nie tylko o umiejętności programowania, ale także znacznie mniej skomplikowanych zajęciach, jak zbudowanie strony internetowej w WordPressie czy na podobnej platformie, oraz obsługa dedykowanych aplikacji. Rozwój sztucznej inteligencji i robotyki wyeliminuje przede wszystkim prace oparte na wykonywaniu powtarzalnych czynności. Zawody takie, jak robotnik rolny, sprzedawca, recepcjonista, księgowy, bibliotekarz, agent ubezpieczeniowy, urzędnik bankowy lub pocztowy są w ponad 90% zagrożone automatyzacją.

Co ciekawe badania pokazują, że większość pracowników doskonale o tym wie, jednak nic w związku z tym nie robi. 83% Polaków zgadza się ze stwierdzeniem, że nowe technologie są kluczem do powodzenia na rynku pracy. Ale z drugiej strony, jakby nie do końca wierzą prognozom. Siedmiu na dziesięciu Polaków nie przewiduje więc zmiany zawodu; jednocześnie co piąty spośód nich nie lubi swojej aktualnej pracy. Co więcej, kompetencje cyfrowe Polaków należą do jednych z najniższych w Europie — co piąty Polak nigdy nie skorzystał z Internetu; codziennie korzysta z niego 57% z nas — w UE średnio 71%; 39% Polaków używa komputera w pracy, podczas gdy w UE średnio 50%.

Kto może się nie obawiać, albo po prostu spać spokojnie? Psycholog, pielęgniarka, analityk biznesowy, specjalista IT, duchowny, wykładowca i lekarz. W tych zawodach ryzyko automatyzacji wynosi poniżej 2%. Zawody kreatywne, wymagające nieszablonowego działania, też są bezpiecznym kierunkiem rozwoju, w przeciwieństwie do zawodów opartych na czynnościach powtarzalnych i schematycznych.

Automatyzacja, cyfryzacja i związane z nimi zjawiska znacząco zmienią definicję pracy w nadchodzących latach. Pojedynczy etat przestaje być podstawową formą zatrudnienia; 54% Polaków uważa, że w przyszłości aby się utrzymaćbędą musieli pracować w kilku zawodach. Kompetencje cyfrowe są kluczowe dla sukcesu zawodowego w nowych realiach cyfrowej gospodarki.

Analiza danych to najbardziej obiecujący kierunek rozwoju: najlepiej opłacanymi zawodami będą Data Scientist, DevOp Engineer oraz Data Engineer. Dla krajów wysoko rozwiniętych, należących do OECD, szacuje się, że średnio 57% wszystkich miejsc pracy jest zagrożonych automatyzacją; dla Polski to zagrożenie wynosi 40%. Powyższe wnioski postawiono w raporcie z badania przeprowadzonego przez ekspertów Digital Economy Lab Uniwersytetu Warszawskiego, pod przewodnictwem dr hab. Renaty Włoch.

Ten trend prowadzi do wiecznie rosnącej przepaści między potrzebami a brakiem pewnych umiejętności na rynku pracy, co grozi zwolnieniem rozwoju, a dodatkowo prowadzi do powstania ogromnych różnic społecznych. Taka sytuacja wymaga wyposażenia dzisiejszych pracowników w potrzebne umiejętności lub – z ich punktu widzenia – zupełnego przebranżowienia się. Według raportu WEF „Przyszłość pracy” takiego podejścia wymagać się będzie od 54% siły roboczej i to do roku 2022. Z drugiej strony wg Badania przeprowadzonego przez PwC w tym roku wśród szefów firm 79% z nich martwi się, że nie będzie w stanie znaleźć ludzi do pracy z wystarczającymi umiejętnościami, aby zapewnić sukces firmie w cyfrowym świecie.

Powyższe dane mogą przerażać osoby z ponad dwudziestoletnim doświadczeniem w pracy, ale w rzeczywistości jest to w dużym stopniu groźne dla tzw. „pierwszej pracy”, bo często ona właśnie jest stosunkowo prosta i wymaga wykonywania powtarzalnych czynności. Właściwie mało kto może się nastawić na to, że będzie tak, jak jest dzisiaj poza zawodami, którym to nie grozi w ogóle lub prawie w ogóle.

Wygląda na to, że nastąpił czas wiecznej nauki czyli long-life learning. Fantastyczna wiadomość dla tych, którzy są ciekawi świata i lubią uczyć się nowych rzeczy. Jednak, jak wynika z badań przytoczonych powyżej nie są oni większością pośród dzisiejszych pracowników. Nie ma już odwrotu. Pojawienie się Internetu i rozwój nowych technologii nie zwalnia tylko przyśpiesza. Uczyć się będziemy i właściwie już to robimy cały czas.

To nie koniec. Zmieniać się będzie sposób zatrudnienia. Już rośnie rynek free-lancerów i będzie rósł dalej. Nastąpi też dalszy rozwój pracy zdalnej, wykonywanej z dowolnego miejsca na Ziemi, byle z dostępem do Internetu. Będzie zapotrzebowanie na pracę na godziny, na pakiety pracy i tym podobne formy zatrudnienia. Dzisiaj być może jeszcze brzmią egzotycznie, ale nie dla aktualnych dwudziestolatków.

Myśl pozytywnie! Akurat…

Nie da się jednak robić tego na siłę albo zagłuszać strachu powtarzaniem pozytywnie sformułowanej mantry. Aby myśleć pozytywnie trzeba rzeczywiście zobaczyć swoją przyszłość w cyfrowym świecie. Robin Chase, współzałożyciel Zipcar, największej na świecie firmy car-sharingowej, na opisanie tej sytuacji użył niezwykle trafnego stwierdzenia: „Mój ojciec miał jedną pracę przez całe życie, ja będę miał sześć, a moje dzieci sześć jednocześnie”. Wiele osób potrafi zobaczyć plusy w takim sposobie funkcjonowania, jednak większość nie czuje się z tym pewnie. Boi się wręcz o swoją przyszłość.

Warto uświadomić sobie, że cyfryzacja sama z siebie jest neutralna. Tak, jak może pozbawić pracy tysiące ludzi, tak samo może tę pracę tysiącom ludzi dać. W branży szkoleniowej krąży powiedzenie „Zlikwiduj stanowisko – ocal pracownika”, jako skrócona instrukcja do odzyskania wartościowego pracownika dla współczesnego rynku pracy. Właśnie to przesunięcie po stosunkowo krótkim szkoleniu, bo mówimy jednak o zdobyciu dodatkowych umiejętności cyfrowych, może być pozytywnym zjawiskiem dla pracodawcy, bo nie musi szukać nowych ludzi, jak i dla pracownika, bo nie traci pracy, a może nawet dostać lepszą w ramach tych samych struktur.

Znamy to już z innych dziedzin życia. Coraz chętniej używamy rzeczy ponownie lub na inny sposób. Stąd niesamowita popularność sklepów z używanymi ciuchami nie tylko wśród osób z niskimi dochodami, ale też wśród blogerek modowych i innych fashionistek. Designerzy robią ciekawe projekty mebli z odzyskanych plastikowych butelek czy odpadów tekstylnych. Rzeczy wchodzą do ponownego obiegu – recykling.

To samo jest możliwe na rynku pracy i nie ma się co obrażać na akcydentalne porównanie do rzeczy. Gospodarka obiegu zamkniętego dotyczy nie tylko ponownego wykorzystania już raz wyprodukowanych dóbr, ale stwarza możliwości powstania „odnawialnego” rynku pracy. Oczywiście należy mieć na uwadze, że potrzebujemy też nowych wykształconych informatyków i ilość tę określono w dokumentach Ministerstwa Cyfryzacji na 50 tysięcy na początku 2018 roku.

Wracając do „odnawiania” zasobów warto zauważyć, że to się wszystkim stronom opłaca, i dotyczyć będzie również dopiero, co wykształconych informatyków, bo cyfryzacja postępuje bardzo szybko i wymaga wiecznego uczenia się. To też znak czasu. Branża szkoleniowa rośnie w siłę, bo szkolenia w dzisiejszych firmach są normą i zdarza się, że pracownik odbywa ich nawet kilka w roku. Wymóg kształcenia ustawicznego staje się oczywisty. Terminy reskilling i upskilling stają się powszechne w dziedzinie zarządzania zasobami ludzkimi. Oznaczają przekształcenia i dokształcania pracowników do wykonywania poszukiwanych zawodów. Obejmują one już także w Polsce działy desk service, call centers i księgowości i przygotowują je do pracy w IT. Robi to na razie stosunkowo niewiele firm, ale trend jest, na szczęście, rosnący.

I tak, jak dla osób, które mają wizję utraty pierwszej pracy nauczenie się czegoś nowego, co przyda się w kolejnej pracy nie jest może takie straszne, bo to są młodzi ludzie, którzy stosunkowo niedawno wyszli z trybu nauki. Jednak dla osób po czterdziestym, czterdziestym piątym roku życia i dalej ta wizja może być nawet przerażająca. Ale właściwie czego mają się nauczyć? Obsługiwania aplikacji i systemów sterujących pracą sprzętu i maszyn – też robotów, budowania stron internetowych, tworzenia i analizowania baz danych, podstaw (lub nie tylko) programowania. Często brzmi to na tyle egzotycznie, że przerażenie następuje już na dźwięk tych słów.

Z drugiej strony uczymy się obsługi komputera w nowym aucie, wykorzystujemy sprawnie Exela w codziennej pracy, korzystamy z robota kuchennego wybierając odpowiednie programy oraz z pralki, często z mikrokomputerem. Nie wspominając o telefonie i jego możliwościach zdalnego sterowania oświetleniem w domu lub odkurzaniem za pomocą iRobota. Nie są to zresztą możliwości samego telefonu tylko odpowiednich zainstalowanych na nim aplikacji.

Słowo „programowanie” czy „kodowanie” wciąż budzi obawę u wielu osób. Osobiście mam jedną radę, z której sama kiedyś skorzystałam. Istnieją darmowe lekcje, które pojawią się po wpisaniu w wyszukiwarkę. Zajęcia dostępne są w Internecie i przyświeca im założenie, że każdy człowiek ma prawo do jednej darmowej lekcji kodowania w roku. Na zachętę. Po jej zrobieniu – bez żadnego przygotowania – padł mit, że „informatyka to czarna magia”. Zwłaszcza, że w wielu krajach podstaw programowania uczy się już w przedszkolu, więc nie może to być aż takie trudne. Warto zrobić pierwszy krok, by oswoić hydrę!

Równość w cyfrowym świecie

Bardzo ciekawy aspekt rozwoju cyfryzacji to oprócz stworzenia „odnawialnego” rynku pracy to kwestie możliwości rozwoju dla kobiet, także matek małych dzieci, a także wszelkich grup zagrożonych wykluczeniem, w tym wykluczeniem ze względu na wiek.

W przypadku pracy zdalnej z wykorzystaniem umiejętności cyfrowych pierwszy argument to oczywiście fakt, że jest się ocenianym tylko i wyłącznie za swoje umiejętności. Nie ma znaczenia wygląd, kontakty personalne, wyróżnianie lub umniejszanie wartości na spotkaniach. Płeć znika. W każdym razie znaczenie jej stanowczo spada, szczególnie, gdy pracujemy zdalnie. Dzisiaj kobiety w IT to tylko 17% wszystkich pracowników, ale już wśród najbardziej wpływowych blogerów kobiety stanowią większość. Przypomnę, że dziś funkcjonowanie na szczytach blogosfery oznacza też zarabianie poważnych pieniędzy.

Joanna Pruszyńska-Witkowska, współwłaścicielka szkoły programowania Future Collars, która wspiera i organizuje wiele inicjatyw zachęcających kobiety do działania w branży IT podaje kilka przykładów: „Anna studiowała informatykę, nigdy nie pracowała w zawodzie, a z powodu dzieci wybrała zawód nauczycielki angielskiego, po dwudziestu latach zapragnęła zmiany i skończyła u nas kurs programowania w języku Java. Oferty pracy pojawiły się natychmiast. Sandra była projektantką mody, ale uznała, że czas na zmianę, skończyła kurs programowania Frontend Developer i zaczęła pracę w miejscu, gdzie wykorzystuje swoje umiejętności. Monika pracowała, jako adwokat z firmami technologicznymi, aż postanowiła u nas skończyć kurs Javy i pracuje teraz jako project manager w dużej firmie technologicznej. Jesteśmy wyjątkową szkołą, bo uczymy najwyższy odsetek kobiet spośród szkół na rynku, wynosi on 52%. Ale pozostałą część stanowią mężczyźni i tak, na przykład Krzysztof zaczynał kurs Java Developer jako bezrobotny, a dziś jest Testerem i twierdzi, że programowanie jest dla każdego!”

W niedawno przeprowadzonym programie pilotażowym w tej szkole uczono budowania stron internetowych w WordPress młode matki po pieczy zastępczej czyli wychowanych w domu dziecka lub w rodzinie zastępczej. W kursie wzięło udział pięć młodych kobiet (19-22). Trzy z nich miały dwójkę dzieci. Świetnie sobie radziły z dziećmi, prowadzeniem domu, często też szkołą, czasem pracą i kursem. Wszystkie na początku uważały, że to dla nich może być za trudne i bały się, czy dadzą radę. Wszystkie też kurs ukończyły i na koniec orzekły: „Nie wiedziałam, że to jest takie łatwe!”

Stwierdzenie to powtarza się w opowieściach kobiet i mężczyzn kończących kursy programowania. Można je znaleźć w krótkich filmikach na stronach szkół programowania w Internecie.

Ogólne przekonanie i póki co statystyka mówi, że programowanie to dziedzina dla mężczyzn. Ale nie było tak na początku. To Ada Lovelace uchodzi za osobę, która napisała pierwszy kod na maszynę liczącą i było to jeszcze w XIX wieku. To kobiety programowały te maszyny w latach czterdziestych i pięćdziesiątych poprzedniego wieku. A kod napisany przez Margaret Hamilton i zarządzany przez nią zespół zabrał człowieka na Księżyc w roku 1969.

Nie ma też powodu, by wykluczać kogokolwiek z tej wcale nie tak tajemnej wiedzy. Zwłaszcza, że funkcjonowanie w świecie cyfrowym to nie tylko programowanie, ale też działalność w mediach społecznościowych, których opanowanie nie wymaga nadzwyczajnych umiejętności, jedynie poświęcenia temu trochę czasu. Świetnie wykorzystują to blogerzy, youtuberzy, influencerzy niezależnie od tego czy są młodymi matkami, dojrzałymi ojcami, poruszają się na wózku czy osiągnęli wiek emerytalny.

Poważne rozwarstwienie może natomiast nastąpić pomiędzy tymi, którzy zdobyli kompetencje cyfrowe, a tymi, którzy zdecydowali się funkcjonować bez nich. Warto włączyć się w cykl „odnawialnego” rynku pracy, bo dzięki niemu możesz jeszcze raz zostać kim chcesz, nawet gdy masz już za sobą jedną lub dwie udane kariery zawodowe. Wystarczy zapisać się na kurs, aby zdobyć nowe umiejętności cyfrowe i to niezależnie od tego czy jest się szeregowym pracownikiem, czy ważnym bossem. Pierwsi po to, by z łatwością utrzymać się w pracy, drudzy, by umieć tę pracę docenić.

KATARZYNA RATAJCZYK

Specjalistka od komunikacji. Autorka książki “Niezniszczalne. Prawdziwe opowieści przedsiębiorczych kobiet czyli czego uczy nas porażka” (2015). Związana z branżą żywności ekologicznej. Współpracuje z organizacją GAP POLSKA odpowiedzialną za program edukacyjny Badacz Wody. Coach z certyfikatem International Coach Federation.

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

AB OVO - CZYLI SŁÓW KILKA O LIBERALIZMIE KLASYCZNYM

PIOTR BENIUSZYS

W liberalizmie klasycznym idea wolności wyraźnie dominuje nad ideą demokracji, która w swym egalitarystycznym wydaniu ogranicza wolność jednostki za sprawą grupowych postulatów. Liberalizm zyskuje w ten sposób charakter silnie elitarny, źródłem troski jest dla niego demokratyczne niebezpieczeństwo zdominowania jednostek wybitnych przez masy.

Liberalizm klasyczny to najwcześniejszy nurt doktryny liberalnej, który już w XVIII w. zaczął odgrywać znaczącą rolę w kształtowaniu światowej polityki. W swojej genezie był on wyrazem politycznych aspiracji mieszczaństwa (lub burżuazji), co przesądziło o jego antyfeudalnym charakterze i zdecydowało o wejściu w fundamentalny konflikt z konserwatyzmem. Liberalizm klasyczny pojmował ideę wolności politycznej i ekonomicznej jednostki w sposób maksymalistyczny, opowiadał się po stronie rozwiązań prokapitalistycznych i sprzeciwiał monarchii absolutnej (dziś: nieograniczonej władzy arbitralnej), czym zyskiwał stopniowo poparcie także części arystokracji. Stał na stanowisku całkowitej niezależności jednostki od państwa i chciał chronić ją przez zagrożeniami nadchodzącymi ze strony społeczeństwa masowego.

W liberalizmie klasycznym idea wolności wyraźnie dominuje nad ideą demokracji, która w swym egalitarystycznym wydaniu ogranicza wolność jednostki za sprawą grupowych postulatów m.in. socjalnych. Ten liberalizm zyskuje w ten sposób charakter silnie elitarny, źródłem troski jest dla niego demokratyczne niebezpieczeństwo zdominowania jednostek wybitnych przez masy. Wielu spośród myślicieli liberalizmu klasycznego było więc do połowy XIX w. przeciwnikami, albo przynajmniej sceptykami demokracji. Stopniowo, wobec narastania coraz bardziej realnego zagrożenia ze strony ruchów socjalistycznych i rewolucyjnego obalenia liberalnego porządku, liberalizm klasyczny podjął próbę zbliżenia się do idei demokratycznej i ukształtowania takiej jej wersji, która funkcjonowałaby w zgodzie z maksymalistyczną ideą jednostkowej wolności. W rezultacie tego procesu wykształcił się liberalizm demokratyczny, który przejął na kolejne dekady rolę wiodącej inspiracji liberalnej.

Idea wolności człowieka jest osią liberalizmu klasycznego. Wolność natrafia na ograniczenia, które dzieli na uzasadnione i nieuzasadnione. Ograniczenia uzasadnione są związane z koniecznością życia ludzi w strukturach społeczeństwa i państwa. Nie ma ich tylko w hipotetycznym stanie natury, tam każda jednostka może się cieszyć wolnością totalną. Najbardziej oczywistym ograniczeniem uzasadnionym jest konieczność zapewnienia wszystkim żyjącym obok siebie w społeczeństwie jednostkom równego zakresu wolności, co automatycznie ogranicza wolność każdego z osobna. Na tle klasyfikacji ograniczeń wolności występuje spór pomiędzy liberalizmem klasycznym a demokratycznym, a zwłaszcza socjalnym. Te dwa ostatnie nurty niekiedy uzasadniają niektóre ograniczenia wolności jednostki potrzebą uzgodnienia jej interesów z interesami wspólnoty oraz założeniem, iż ograniczenia te w ostatecznym rozrachunku umożliwią poszerzenie zakresu realnej wolności dla dużej liczby jednostek. Klasyczny nurt liberalny często przeciwstawia się takiemu rozumowaniu i zalicza takie ograniczenia do nieuzasadnionych, bardzo pryncypialnie stojąc na stanowisku priorytetu negatywnej wolności przypisanej wyłącznie jednostce. Do kategorii nieuzasadnionych nie zalicza za to ograniczeń wolności, które choć stanowią dla danej jednostki realną przeszkodę w korzystaniu z określonych możliwości czy podejmowaniu pewnych działań, to jednak nie stanowią formalnego ograniczenia wolności potencjalnej. Ludzie z powodu choroby, słabości lub ograniczonych umiejętności nie są w stanie korzystać z niektórych wolności, ale ograniczenia te nie mają swojego źródła w jakiejkolwiek przemocy zewnętrznej wobec nich, która w sposób nieuprawniony odbierałaby im tą wolność.

Uznawany często za „ojca liberalizmu” John Locke ową koncepcję wolności osadził mocno w wizji deistycznej i dodał do niej komponentę moralną. Klasyczny liberalizm wystrzega się bowiem podejścia utylitarystycznego, w którym wolność służy tylko praktycznym celom zwiększania ludzkiego szczęścia. Dla klasycznych liberałów wolność jednostki jest jej prawem niezbywalnym, a dysponowanie nią konstytuuje człowieka jako istotę moralną, leży w esencji jego natury. Bycie wolnym jest niemalże obowiązkiem człowieczeństwa.

Po wyjściu ze stanu natury do etapu umowy społecznej oraz istnienia państwa pojawiają się nowe ograniczenia wolności. Jednostki przystają na nie, uzyskując w zamian gwarancje bezpieczeństwa, zachowania życia, wolności i własności. Tak uformowana wolność społeczna oznacza, jak czytamy w „Dwóch traktach o rządzie”, „życie pod rządami stałych praw, powszechnych w tym społeczeństwie i uchwalanych przez powołaną w nim władzę ustawodawczą. Jest to wolność do kierowania moją własną wolą we wszystkich sprawach, w których prawa tego nie zakazują, oraz niepodlegania zmiennej, niepewnej, nieznanej woli innego człowieka”. W tym punkcie, w sposób nad wyraz klarowny, idea wolności jednostki w życiu prywatnym zespaja się z ideą państwa prawa, jako fundamentu życia jednostki w jego wymiarze wspólnotowo-obywatelskim. Prawo jest przy tym produktem rozumu, który równocześnie jest warunkiem korzystania z wolności w sposób gwarantujący zachowanie odpowiedzialności za czyny. Lord John Acton również domagał się dobitnie, aby rozum stał ponad wolą, a prawo ponad siłą.

Prawo jest także kluczem do uzgodnienia wzajemnych, z zasady napiętych relacji pomiędzy ideami wolności i równości. Liberalizm klasyczny stoi przede wszystkim na stanowisku równego prawa do wolności poszczególnych jednostek. Oznacza to zagwarantowanie im równego statusu jako ludziom, przyjęcie koncepcji, że nie ma ludzi lepszych i gorszych, a więc odrzucenie filozofii, która stała ongiś za społeczeństwem feudalnym, a dziś za wszelkimi uprzywilejowaniami dla klik powstających wokół władzy. W praktycznym sensie przekłada się to na równość wobec prawa, która w państwie prawnym stoi na straży wolności negatywnej każdej jednostki, na równouprawnienie, czyli równy dostęp do podstawowego katalogu zagwarantowanych swobód oraz na formalną równość wymienną, realizowaną poprzez możliwość wolnego przystępowania stron do legalnej umowy, która mierzy sprawiedliwość pracowitością i zdolnościami jednostek. Poszerzenie tak zakreślonej równości klasyczny liberalizm traktuje jako ograniczenie wolności. Posiadanie równych praw nie oznacza w żadnym wypadku równości materialnej. Właśnie ten jej aspekt liberalizm jednoznacznie odrzuca. Pluralistyczne społeczeństwa składają się z bardzo zróżnicowanych jednostek, dlatego pojawiające się w nich nierówności należy traktować jako zjawisko naturalne.

W wymiarze ekonomicznym liberalizm klasyczny podkreślał natomiast znaczenie prawa do wolności pracy, produkcji i handlu na wolnym rynku oraz w warunkach wolnej konkurencji, co implikowało również nieograniczony rozwój własności prywatnej, jako gwarancji powyższych praw. W tym ujęciu rola państwa w życiu gospodarczym powinna być bardzo mocno ograniczona, prawie do zera. W ten sposób, z zastrzeżeniem pewnych różnic w ujęciach poszczególnych autorów, klasyczny liberalizm postulował podejście leseferystyczne w życiu gospodarczym oraz kapitalizm jako optymalny ustrój ekonomiczny.

Leseferyzm (od franc. laissez-faire, czyli „pozwólcie działać”) jest koncepcją wyrosłą równolegle do rozwoju klasycznego liberalizmu z francuskiego fizjokratyzmu, postulującą maksymalne ograniczenie interwencji państwa w procesy gospodarcze i przyjęcie przezeń postawy „nocnego stróża”, który zapewnia jedynie działającym na wolnym rynku podmiotom bezpieczeństwo, stoi na straży przestrzegania prawa i jest gwarantem praw własnościowych. W relatywnie mało skomplikowanej rzeczywistości gospodarczej do XIX w. jawił się on jako wystarczająca i optymalna rama dla funkcjonowania kapitalizmu. Kapitalizm jest w sposób trwały złączony z intelektualnymi dziejami liberalizmu, ponieważ jest tym ustrojem ekonomicznym, który jako jedyny gwarantuje zapewnienie jednostkom pełnej wolności gospodarczej. Jego wybór przez liberalizm klasyczny był więc z jednej strony logicznym skutkiem realizacji interesów warstw społecznych wprawiających w ruch dynamikę procesów modernizacyjnych, ale – trzeba to przyznać – z drugiej strony także po prostu jedynym możliwym wyborem, jeśli uznanie wolności jednostki za priorytet ideowy miało znaleźć konsekwentne zastosowanie. Zwornikiem tego sposobu myślenia jest instytucja własności prywatnej kapitału, zaś otoczenie optymalizujące jego wykorzystanie przez konkretnych ludzi stanowią: mechanizmy wolnorynkowe, zwłaszcza dostarczające wszystkim podmiotom równej wiedzy o rynku mechanizm podaży i popytu oraz mechanizm cenowy, podział pracy, wolna konkurencja oraz prawo do wolnego handlu. Bez kapitalizmu nie ma więc ani gospodarki wolnorynkowej, ani bezpieczeństwa własności prywatnej, ani wolności ludzkiej w pełnym tego słowa znaczeniu. Własność jest przez liberałów od Johna Locke’a zaliczana do nieodzownych uprawnień jednostki ludzkiej, wynikających z jej natury. Wolny rynek zaś uznaje się za emanację politycznej i osobistej wolności jednostek w sferze działalności gospodarczej.

Liberalizm klasyczny okazał się w toku XVIII i XIX w. niezwykle skutecznym „projektem”, który wychodząc od postawy krytycznej, stopniowo skonstruował kompleksowy ideał praw jednostki ludzkiej oraz modele skontekstualizowania tych praw w realiach struktur społecznej oraz państwowej. W pierwszej fazie liberalizm ten uderzał we wszystkie uprzywilejowane interesy i w efekcie burzył antywolnościowy i kolektywny porządek zastany, a następnie budował w jego miejsce jakościowo nowe struktury, zastępując absolutyzm i arbitralizm władzy – konstytucjonalizmem i państwem prawa; hierarchiczne społeczeństwo stanowe – zatomizowanym społeczeństwem równych wobec prawa; feudalizm, stagnację i faktyczne niewolnictwo – kapitalizmem, wielką dynamiką wzrostu i szybką poprawą położenia materialnego; przywileje celne i głód mas – wolnym handlem; klerykalizm, przywileje duchownych i przymus religijny – rozdziałem kościołów od państwa oraz wolnością wyznania, sumienia, słowa i myśli.

W drugiej połowie XIX w. klasyczny liberalizm oddał pole, aby jednak powrócić w odmienionej znacząco formule około połowy XX w. Tekst o neoliberalizmie opublikujemy w kolejnym numerze „Liberté!”.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

WŁASNY POKÓJ

MAGDA MELNYK

Viriginia Woolf prosi kobiety o to, aby przede wszystkim były sobą. Pytanie jak to uczynić, gdy większość nadal nie ma przestrzeni do tego, aby poznać siebie, zrozumieć własne potrzeby i zacząć żyć z sobą w zgodzie.

Równo dziewięćdziesiąt lat temu ukazał się esej Virignii Woolf, „Własny pokój”. Wydawnictwo Osnova zdecydowało się uczcić tą rocznicę publikacją, gdzie obok klasycznego już tekstu brytyjskiej pisarki znalazły się portrety współczesnych Polek, które nawiązują dialog z dziełem stanowiącym trzon tego projektu.

Eksperyment podjęty przez pomysłodawczynie jest dość ryzykowny. Czy jest możliwe, aby w swym tekście Woolf poruszała kwestie, które z biegiem lat nie straciły na znaczeniu, a tym samym pozostały aktualne dla kobiet żyjących blisko sto lat później. Myślę, że tak skonstruowany projekt, a przede wszystkim jego efekt, jest niezmiernie ciekawy dla nas, sięgających dziś po tę książkę, ale i sama Viriginia Woolf byłaby do żywego zainteresowana jak po latach odbierany jest „jej esej”.

Woolf, rozpoczynając dywagacje na temat kondycji kobiety i jej możliwości twórczych, zabiera nas w podróż do Oxbridge lat 20-tych i w umiejętny sposób daje nam odczuć jak silnej segregacji płciowej poddane były w tym czasie te dwa ośrodki akademickie, gdzie kobiety skromnymi środkami budowały pierwszy „żeński przyczółek” w postaci wymyślonego przez pisarkę Fernham College (za wzór posłużyć jej mógł zbudowany w 1871 roku Newnham College).

W pierwszym odruchu gotowe jesteśmy stwierdzić, że świat, w którym żyje Virginia Woolf to opresyjny patriarchat, gdzie władza, pieniądze i wpływy zarezerwowane są jedynie dla płci męskiej, stąd sama pisarka nie wierzy w „system” większą wagę przywiązując do posiadanej niezależności ekonomicznej niż do uzyskanych praw wyborczych. Niemniej jednak gdy pod wpływem tekstu Woolf dokonujemy bardziej wnikliwej analizy rzeczywistości, w której same funkcjonujemy, okazuje się, że system ulega zmianie na naszą korzyść (sama pisarka obserwuje ten proces wychodząc od czasów Szekspira, gdzie kobieta pozbawiona była wszelkich praw, w pełni poddana woli mężczyzny, aż do lat jej współczesnych gdy przyznano jej prawo do posiadania własności, nabyła bierne i czynne prawa wyborcze, a wraz z prawem do edukacji otwarto przed nią dostęp do profesji do tej pory przed nią niedostępnych).

W mniemaniu Woolf spełnione zostały podstawy do tego by kobieta przestała być biedna, a tym samym stała się panią własnego losu. Choć proces zarysowany przez pisarkę bez wątpienia postępuje na korzyść kobiety, to dysproporcje pozostają widoczne, a niegdysiejsze namacalne podziały w wielu przypadkach przetrwały do dziś, zamieniając się w szklane sufity i znaczne różnice w uposażeniu za wykonywaną pracę. W świecie, gdzie równość gwarantowana jest prawem trudniej jest połapać się w tych nierównościach i stworzyć narzędzia by im przeciwdziałać.

Dziewięćdziesiąt lat po opublikowaniu przez Virginię Woolf eseju, w którym domaga się dla kobiet „wolnego pokoju”, jej postulat nadal nie doczekał się powszechnej realizacji. Rzadkością pozostają kobiety, które we własnych domach zaprojektowały dla siebie przestrzeń, w której mogą tworzyć odizolowane od otoczenia. Wynika to przede wszystkim z wzorców kulturowych, które mimo zmieniającego się prawa, nie nadążają za tą zmianą. Zgodnie ze społecznymi oczekiwaniami to kobieta altruistycznie powinna poświęcać się rodzinie, otaczać opieką dzieci i osoby starsze, tym samym tradycyjnie nie przysługuje jej własna przestrzeń, a jej próby odizolowania się i skupieniu na sobie oceniane są jako niezgodny z jej naturą i powołaniem akt egoizmu. Stąd w czasie gdy mężczyzna zaszywa się w gabinecie, specjalnie do tego stworzonym kąciku, w komórce, na strychu lub zasłania nos gazetą w swoim fotelu, to kobieta ma obowiązek pozostać w tzw. przestrzeni wspólnej i krzątać się tworząc w ten sposób ognisko domowe, przy którym ogrzeją się wszyscy. Tym samym kobieta ma problem ze zbudowaniem „takiego pokoju” nawet we własnej głowie, przedkładając pod wszystko dobro rodziny, którą buduje, spycha własne potrzeby na szary koniec, nie mając czasu na refleksję nad samą sobą.

Viriginia Woolf prosi kobiety o to, aby przede wszystkim były sobą. Pytanie jak to uczynić, gdy większość nadal nie ma przestrzeni do tego, aby poznać siebie, zrozumieć własne potrzeby i zacząć żyć z sobą w zgodzie. Ten problem dotyka w szczególności pokolenie naszych mam, my – młode matki (choć często mocno już po trzydziestce) padamy ofiarą dwóch przeciwstawnych uczuć. Chcemy być równie dobre w życiu prywatnym i zawodowym, w pracy frustruje nas własny brak dotychczasowej dyspozycyjności, w domu rosnącym wyrzutem sumienia jest,poczucie, że nie jesteśmy na 100% z dzieckiem. W tym kołowrotku „własny pokój”, luksus pobycia sam na sam z sobą i własnymi myślami brzmi kompletnie niedorzecznie.

Stąd raz jeszcze zaskakuje nas treść eseju napisanego przez Woolf w 1929 roku, gdzie zgodnie z jej optyką sztywne podziały na płeć nie odzwierciedlają rzeczywistości. To ich współpraca jest czymś naturalnym, a wielkie umysły charakteryzuje androgynia czyli łączenie w sobie cech psychicznych i sposobów zachowania typowych dla tradycyjnie pojmowanej męskości i kobiecości. Tym samym w zmieniającym się świecie wartości, gdzie kobiety narzucają sobie coraz wyższe standardy w pracy i w domu, a coraz więcej mężczyzn czuje się zagubionych w świecie, gdzie patriarchat przestaje w naturalny sposób gwarantować ich uprzywilejowanej pozycji, apel Woolf o wyrzucenie tradycyjnie pojmowanych podziałów płci na śmietnik historii i życie w zgodzie z sobą wydaje się nad wyraz aktualny.

Własny pokój Virginii Woolf, tłumaczenie Agnieszka Graff. O stawaniu się kobietą mówią: Edyta Bartosiewicz, Joanna Bator, Magdalena Cielecka, Katarzyna Kozyra, Martyna Wojciechowska, Ewa Woydyłło. Piszą: Sylwia Chutnik, Karolina Sulej, OsnoVa 2019..

MAGDA MELNYK

Publicystka, analityczka i reportażystka. Absolwentka Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. Specjalizuje się w obszarze państw hispanojęzycznych, transformacji ustrojowych, ruchów społecznych i praw kobiet. Niedawno nakładem wydawnictwa LIBERTÉ! ukazała się jej książka o nacjonalizmach w Hiszpanii pt. "Dlaczego Hiszpania trzeszczy?"

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

KWANTECHIZM

JOANNA ELLMANN

Nasze mózgi zostały ewolucyjnie przystosowane, aby zdobyć pożywienie, uciekać przed drapieżnikami i rozmnażać się – a nie po to, żeby wyobrażać sobie 10-wymiarową przestrzeń, podróże odbywane z prędkością światła czy dywagować nad tym, że ruch jest obrotem czasoprzestrzeni. W trakcie polowania na mamuta te umiejętności były nam absolutnie zbędne.

Po co czytać książkę o mechanice kwantowej – dziedzinie nauki, której nie rozumieli i w poprawność założeń wątpili nawet jej twórcy? Jeden z jej ojców – Richard Feynman powiedział: „Jeśli sądzisz, że rozumiesz mechanikę kwantową, to nie rozumiesz mechaniki kwantowej”. Jak zatem my, „zwykli zjadacze chleba”, mamy ogarnąć dziwność tej zagadkowej gałęzi nauki, skoro poległy na niej największe umysły XIX i XX wieku?

Wcale nie musimy jej rozumieć. Nasze mózgi zostały ewolucyjnie przystosowane, aby zdobyć pożywienie, uciekać przed drapieżnikami i rozmnażać się – a nie po to, żeby wyobrażać sobie 10-wymiarową przestrzeń, podróże odbywane z prędkością światła czy dywagować nad tym, że ruch jest obrotem czasoprzestrzeni. W trakcie polowania na mamuta te umiejętności były nam absolutnie zbędne. Nie ma więc powodu, żebyśmy popadali w kompleksy w kontekście ograniczeń naszego umysłu. Jeśli poznając prawa rządzące światem w skali kosmicznej i w mikroskali pojawi się u was opór, szok, niedowierzanie i frustracja – będę to bardzo dobre i pożądane objawy. Dla wszystkich „humanistów” mam jeszcze jedną dobrą wiadomość – aby zrozumieć teorię względności, nie potrzebna jest nawet elementarna znajomość matematyki. Dużo ważniejsza jest pokora, wyobraźnia i odrzucenie starych schematów myślowych.

Parę lat temu rozmawiałam z prof. Józefem Barnasiem – fizykiem, który stwierdził, że około 30% ludzi jest w stanie „przestawić” swój sposób rozumowania na taki, w którym założenia i eksploracja teorii kwantowej nie będą dla nich trudne. To całkiem sporo, prawda? Zwłaszcza, jeśli wezmę pod uwagę moje osobiste doświadczenia i reakcje 99% ludzi, którzy dowiadując się o mojej fascynacji mechaniką kwantową – uciekają z krzykiem.

Świetnym punktem wyjścia do zgłębiania kwantowej teorii pola jest wydana niedawno książka młodego polskiego naukowca, profesora Andrzeja Dragana Kwantechizm, czyli klatka na ludzi. Gwarantuję, że żaden film czy literatura z gatunku science fiction nie są tak dziwne, ciekawe, nieprawdopodobne i wciągające, jak mechanika kwantowa, o której pisze Dragan (no, może poza filmami Davida Lyncha). Stephen Hawking sprzedał więcej książek o fizyce niż Madonna o seksie, a nadal słowo „fizyka” wywołuje w ludziach odruch obronny.

Skąd więc bierze się nasz opór i niechęć do fizyki kwantowej? O aspekcie ewolucyjnym już wspomniałam. Sporą odpowiedzialność można zrzucić na szkołę i często fatalnie prowadzone lekcje fizyki (swoją drogą autor Kwantechizmu w szkole na fizykę najzwyczajniej nie chodził). Barierą jest także jej dziwność i nieprzystawalność do znanego, otaczającego nas świata fizyki newtonowskiej. Ufamy naszej intuicji, wierzymy w swój zdrowy rozsądek, które uważamy za sprzymierzeńców. W przypadku mechaniki kwantowej nie są nam one do niczego potrzebne, co więcej – stają się zbędnym balastem. Sam Einstein twierdził, że „zdrowy rozsądek to zbiór przesądów, których nabieramy przed 16. rokiem życia”. I to jest chyba największa trudność – nie lubimy, kiedy musimy wyjść ze swojej strefy komfortu i porzucić znane schematy – a do tego namawia nas Dragan. Zderzenie z kwantową rzeczywistością to bolesne i trudne do zaakceptowania doświadczenie.

Wszystko, o czym przeczytacie w tej książce, stoi w sprzeczności z tym, czego na co dzień doświadczacie – to jest przerażające i fascynujące jednocześnie! Na przykład deterministyczny obraz świata, który całkiem nieźle sprawdza się w naszej skali (widzimy błyskawicę – po chwili usłyszymy grzmot), załamuje się kompletnie w świecie cząstek elementarnych. W mikroświecie bowiem przyczyna nie zawsze wywołuje jednoznaczny skutek. Tutaj kłania się słynna sentencja Einsteina, który wątpiąc w teorię kwantową twierdził, że „Bóg nie gra w kości”. Tymczasem – wszystko wskazuje na to, że rzeczywistość naprawdę jest nieprzewidywalna. W świecie kwantowym nie możemy określić ze 100% pewnością jaki będzie wynik eksperymentu – możemy określić jedynie jego prawdopodobieństwo. Einstein się mylił. Co więcej, zasada, że przyczyny zjawisk znajdują się zawsze w przeszłości, a nie także w przyszłości – wcale nie jest taka oczywista. Już tylko te przykłady pokazują, że powinniśmy sobie uświadomić i przyjąć do wiadomości jedną rzecz – nasz ogląd rzeczywistości jest zniekształcony – wykrzywiony przez naszą psychikę i zmysły.

Jeszcze dziwniejsza i trudniejsza do zaakceptowania jest teza, że prawa mechaniki kwantowej obowiązują także w naszym, widzialnym gołym okiem świecie. Nie są to tylko teoretyczne rozważania akademickie. Badania potwierdziły, że obiekty zbudowane z milionów atomów, a więc już widzialne gołym okiem, zachowują się dokładnie tak samo jak pojedyncze cząstki elementarne – znajdują się w wielu miejscach równocześnie(a precyzyjniej – są rozmyte w przestrzeni)! A gdyby tego jeszcze było Wam mało – ujawniają się w określonym fragmencie przestrzeni dopiero wtedy, kiedy są obserwowane! Taki na przykład foton, nie dość, że jest w nieskończenie wielu miejscach jednocześnie, zawiera też w sobie całe spektrum barw. Dopiero kiedy dokonamy jego pomiaru, decyduje się na określony kolor! Każda kobieta chciałby posiadać tę cechę fotonu!

Prawdopodobnie nie ma granicy, która określałaby wielkość obiektów, których dotyczą dziwne prawa mechaniki kwantowej. Gdyby umieścić mnie w próżni kwantowej, być może okazałoby się, że znajduję się w nieskończenie wielu miejscach jednocześnie i w tym samym momencie realizuję nieskończenie wiele scenariuszy mojego życia (w każdej z alternatyw ubrana w sukienkę innego koloru!). A może wcale mnie nie ma? Według efektu Unruha – to czy dana cząstka istnieje czy nie, jest kwestią względną i zależy od wartości przyspieszenia poruszających się względem siebie obserwatorów. A gdy już cząstki się gdzieś „samoistnie” ujawnią – możemy je teleportować – to już się dzieje!

Uffff…… To tylko kilka z przykładów na osobliwość teorii kwantowej. Możemy śmiało powtórzyć za kolejnym z jej współtwórców, Wernerem Heisenbergiem, że „Wszechświat jest nie tylko dziwniejszy, niż sądzimy, ale jest dziwniejszy, niż potrafimy pomyśleć”.

Problemem z mechaniką kwantową i podjęciem próby zainteresowania się tym tematem (dotyczy to również teorii względności) jest także nasze przekonanie, że jej prawa i „dziwność” nie mają przełożenia na otaczającą nas rzeczywistość. Gdybyśmy tylko zdali sobie sprawę, jak bardzo się mylimy! Czytając Kwantechizm oczy otworzą Wam się również na ten aspekt. Zaprzęgając do naszych potrzeb podstawowe prawo mechaniki kwantowej (cząstki podróżują nieskończenie wieloma drogami jednocześnie), jesteśmy już bliscy stworzenia kwantowego komputera, który zrewolucjonizuje nasz świat. Proste urządzenie tego typu będzie miało większą moc obliczeniową, niż wszystkie komputery, którymi obecnie dysponuje ludzkość. Ten nowy twór będzie po prostu wykonywał wiele obliczeń jednocześnie. Posiadacz takiego urządzenia w ułamku sekundy złamałby wszystkie zabezpieczenia transakcji bakowych. Najwięksi gracze: Google, IBM, Microsoft wydają bajońskie sumy na prace zmierzające do stworzenia tego cuda. Z odsieczą przeciwko temu „potworowi” staje w sukurs kryptografia kwantowa. Natomiast bez odkrycia teorii względności moglibyśmy zapomnieć o tak przydatnych dzisiaj systemach GPS i komunikacji satelitarnej.

Last but not least – problem ze sposobem przekazywania wiedzy na ten temat. Kwantechizm pozytywnie wyróżnia się na tle innych książek podejmujących temat mechaniki kwantowej tym, że nie tylko opisuje poszczególne elementy tej teorii, ale stara się wyjaśnić dlaczego w ogóle naukowcy przyjmują dziwne prawa rządzące mikroświatem za najlepszy (do tej pory) stworzony przez człowieka opis rzeczywistości. Na tysiące badań, które od ponad 100 lat przeprowadzane są na całym świecie przy użyciu najnowocześniejszych i najbardziej precyzyjnych urządzeń (wyniki są zgodne do kilkunastu miejsc po przecinku), nie ma ani jednego, które podważałoby prawdziwość teorii kwantowej. Autor nie tylko prostym językiem opisuje te prawa, ale robi rzecz o wiele cenniejszą – sięga do genezy i  przytacza eksperymenty myślowe, które doprowadziły do takiego stanu. Każdy z nas może je krok po kroku prześledzić i ocenić. A gdy już to zrobimy stwierdzimy, że bodźce, które naprowadziły naukowców na drogę do wyjaśniania zagadek mechaniki kwantowej są nadspodziewanie proste i banalne. Galileusz płynąc okrętem ze swoją papugą zaobserwował, że w ich kajucie lata ona bez najmniejszego problemu. To doprowadziło go do konkluzji, że nie potrafimy odróżnić zmysłami ruchu ze stałą prędkością od stanu spoczynku – nie da się po prostu „poruszać”, można jedynie ruszać się względem czegoś. Ta obserwacja zachowania papugi daje podstawę do wydedukowania całej teorii względności! Proste? Proste!

Nie bójcie się, że nadmiar wiedzy was przygniecie. Autor sam przyznaje, że nie jest to typowa książka popularno–naukowa, ale swego rodzaju zupa – śmietnik. W Kwantechiźmie zachowane zostały jednak proporcje pomiędzy anegdotycznością, a warstwą naukową, które nie wywołują w konsumencie niestrawności. Serwowaną przez siebie opowieść Dragan doprawił zabawnymi historyjkami. Na przykład o planecie cieni i jej cienkich jak naleśniki mieszkańcach toczących między sobą wyniszczającą wojnę o to, czy poprawna jest pisownia słowa „zrzynać” czy „zżynać”; autor posiadł rzadką umiejętność opisywania potocznym językiem, przy użyciu prostych przykładów zjawisk, które nam wydają się czarną magią. Dylatacja czasu wyjaśniona została na przykładzie kurzego jaja, którym zamierzamy rzucić w tak nielubianego przez naukowca przedstawiciela „gatunku” filozofów.

Książka zawiera wiele dygresji i historii z życia autora. Niektórzy mogą uznać, że takie osobiste, autobiograficzne wstawki są zbędne w książce popularnonaukowej – zwłaszcza tej, która zajmuje się tak „poważną” dziedziną nauki. Ja jednak uważam to za atut tej publikacji. Sposób narracji przywodzi na myśl Pan raczy żartować, Panie Feynman! – bestsellerową, autobiograficzną książkę jednego z największych fizyków w historii. Dowiemy się więc, że Dragan uczył się szybkiego czytania, komponował muzykę, wprowadzał w stan hipnozy, ale także tego, dlaczego chciał zostać deportowany z Holandii. Nie wszyscy też wiedzą, że dr hab. Andrzej Dragan we wczesnej młodości był autorem metody kradzieży kart telefonicznych za pomocą gąbki i drutu. Te – i inne przykłady – użyte są także po to, aby w jak najprostszy sposób wyjaśnić teorie będące bohaterkami tej książki. Historia z hipnozą uzmysławia nam np. jak silnie jest w nas zakorzeniona potrzeba racjonalizacji nawet najbardziej absurdalnych i irracjonalnych zdarzeń i decyzji.

W Kwantechizmie znajdziemy także komentarze dotyczące ewolucji naszego gatunku, który autor – za antropologiem Desmondem Morrisem – nazywa nagą małpą. To chyba najciekawsza część dygresyjna zupy–śmietnika, która nadaje jej nieco cierpki smak. Dość podać przykład eksperymentu mającego na celu sprawdzić, które zwierzęta w najbezpieczniejszy sposób przechodzą przez ulicę. Nasz gatunek zajął w tym zestawieniu dopiero 4 miejsce, zdeklasowany np. przez zdobywczynię 1 miejsca na podium – świnię. Nasze naukowe dokonania, które pozwoliły na lot na księżyc, zbudowanie komputera czy teleportację stanu kwantowego pojedynczego fotonu na odległość ponad 100 km, na dobrą sprawę rozpoczęły się dopiero 400 lat temu. Tym, co popycha tę naukową ewolucję do przodu jest fakt, że zaledwie promil przedstawicieli gatunku nagiej małpy nie przyjmuje niczego „na wiarę”, ale wątpi i podważa wszystko, co się da. To właśnie odróżnia świat nauki od świata wiary – w tym pierwszym za wątpienie i podważanie status quo dostaje się nagrodę Nobla; w tym drugim za to samo można było zostać spalonym na stosie. Konkluzja jest taka: autor Kwantechizmu nie ma o gatunku nagiej małpy najlepszego zdania – dotyczy to zwłaszcza filozofów, a dlaczego – odsyłam do książki.

W myśl zasady, że podobają nam się tylko te melodie, które już słyszeliśmy i które znamy, trudno, żeby „rzępolenie” teorii kwantowej nie raniło naszych uszu po pierwszym czytaniu. Pogłębianie swojego rozumienia świata – nawet jeśli dysponujemy tak niedoskonałym narzędziem jak nasz mózg – jest najbardziej fascynującym zajęciem, jakie możemy sobie wyobrazić. Często bywa doświadczeniem bolesnym, wywołującym stany depresyjne, ale bezmyślna wegetacja w bezpiecznej klatce na ludzi wydaje mi się zdecydowanie gorszą opcją. Parafrazując Richarda Feynmana: „Ta książka jest jak seks. Jej lektura może prowadzić do praktycznych konsekwencji, ale nie dlatego warto ją przeczytać”.

JOANNA ELLMANN

Absolwentka Historii Sztuki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Public Relations na Uniwersytecie Warszawskim oraz Gdańskiej Akademii Debaty. Prezeska Fundacji Aureus Link zajmującej się wspieraniem przedsiębiorczości. Radna Osiedla Św. Łazarz w Poznaniu. Była członkiem i szefem wielu sztabów wyborczych. Jej wielką pasją jest mechanika kwantowa, sztuka i kultura amarneńska, twórczość Witkacego, Oscara Wilde'a, Davida Lyncha, aktualne wydarzenia polityczno - społeczne.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

NIEBEZPIECZEŃSTWA CYBERDEMOKRACJI

SŁAWOMIR DRELICH

Procesy cyfryzacyjne – jak przekonywał Sartori – tylko pogłębiają te niekorzystne zmiany natury ludzkiej, w efekcie zaś pozbawią człowieka tego, co stanowi eidos jego człowieczeństwa, czyli zdolności do konceptualizowania oraz samodzielnego i krytycznego myślenia.

Jamie Bartlett, Ludzie przeciw technologii. Jak Internet zabija demokrację (i jak ją możemy ocalić), przeł. Krzysztof Umiński, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2019.

Wiele we współczesnych naukach społecznych powiedziano i napisano na temat tego, jaką rolę odegrają najnowsze technologie w życiu współczesnego człowieka, a także jak bardzo proces cyfryzacji ogarniający kolejne dziedziny ludzkiego życia ułatwi człowiekowi funkcjonowanie. Niemalże tyleż samo w naukach politycznych powiedziano i napisano na temat elektronicznej demokracji czy też demokracji cyfrowej oraz o tym, w jaki sposób nowoczesne technologie, a także postępujący proces cyfryzacji usprawnią funkcjonowanie liberalnej demokracji oraz umożliwią poszerzenie demokratycznej bazy społecznej poprzez upowszechnienie wykorzystania jej instrumentów i instytucji. I rzeczywiście – jak przeczytamy na samym początku książki Jamie’go Bartletta – „na pierwszy rzut oka technologia jest dla demokracji dobrodziejstwem. Bez wątpienia poszerza sferę ludzkiej wolności, a do tego zapewnia dostęp do nowych informacji i idei” (s. 10). Niestety – jak to się zresztą niezwykle często dzieje w naszej cywilizacji – coś, co wydawało się niemalże kopernikańskim krokiem człowieka, okazało się gigantycznym zagrożeniem dla całej ludzkości.

Książka Jamie’go Bertletta pt. Ludzie przeciw technologii. Jak Internet zabija demokrację (i jak ją możemy ocalić) to swoiste wezwanie do opamiętania, krzyk kogoś, kto oświecony swoistym veritatis splendor, zamierza doprowadzić do przebudzenia otumanionych i zahipnotyzowanych tłumów. Już we wstępie autor snuje dość ponurą wizję przewidując, że już w „najbliższych latach albo technologia zniszczy znane nam formy demokracji i ładu społecznego, albo też władze polityczne okiełznają cyfrowy świat” (s. 7). Samo spostrzeżenie Bartletta i jego wnioski dotyczące nowych zagrożeń czyhających na cywilizację człowieka zdają się być kontynuacją pesymistycznych wizji snutych już ponad dwadzieścia lat temu przez między innymi Giovanniego Sartoriego, który już w panowaniu telewizji dopatrywał się początków zgubnych przekształceń ludzkiej umysłowości a tym samym systematycznego wypaczania ludzkiej natury opartej na abstrakcyjnym myśleniu. Procesy cyfryzacyjne – jak przekonywał Sartori – tylko pogłębiają te niekorzystne zmiany natury ludzkiej, w efekcie zaś pozbawią człowieka tego, co stanowi eidos jego człowieczeństwa, czyli zdolności do konceptualizowania oraz samodzielnego i krytycznego myślenia.

Tak jak Sartori ponad dwadzieścia lat temu udowadniał, że „telewizja w znacznym stopniu warunkuje proces wyborczy, zarówno w kwestii doboru kandydatów, stylu ich walki w zmaganiach o mandat, jak i w tym, kto na końcu zwycięża”, tak też Bartlett przewiduje, że „już wkrótce niemal we wszystkich wyborach podstawową rolę zacznie odgrywać bardzo podobna mieszanina big data, algorytmów, mikrotargetowania i rzekomo autentycznych, oddolnych treści” (s. 101). Zresztą zdaniem autora te procesy już dzieją się na naszych oczach, a nowoczesne technologie – wespół z danymi pozostawianymi przez użytkowników środowiska internetowego właściwie na każdym kroku – już stały się istotnym elementem prowadzenia agitacji politycznej i kampanii wyborczych. Człowiek w sieci staje się całkowicie bezbronną istotą, zaś – jak pokazuje Bertlett – „nowoczesne algorytmy operujące big data mają tę niepokojącą właściwość, że potrafią domyślić się na nasz temat rzeczy, o których sami nie wiemy” (s. 250). Już chyba wszyscy wiemy, że anonimowość w Internecie jest jedynie iluzją, bo w rzeczywistości „technologia cyfrowa nie zapomina nigdy” (s. 33). Człowiek wobec potęgi technologii cyfrowych staje nagi i bezradny, odarty z prywatności, prześwietlony i odsłonięty.

Autor Ludzi przeciw technologii dowodzi, że „ten obłęd gromadzenia danych dopiero się rozkręca” (s. 240). Dane stają się systematycznie nowym narzędziem sprawowania władzy przez polityków, specjalistów od public relations, a przede wszystkim tych wszystkich, którzy potrafią bezmiarem danych się posługiwać oraz umieją zrobić z nich skuteczny użytek. Te same dane, które stają się narzędziem sprawowania władzy, już dzisiaj stanowią nową formę nadzoru nad społeczeństwem. Bartlett pokazuje współczesne społeczeństwo cyfrowe jako nowy Benthamowski panopticon, w którym wszyscy jesteśmy uwięzieni. Zaznacza jednak, że w „naszym współczesnym panoptykonie nie ma jednego strażnika: każdy jest i obserwującym, i obserwowanym. Permanentna widoczność i monitorowanie wymuszają posłuch i uległość” (s. 32). Wolność staje się coraz większą ułudą, jednakże najbardziej przytłaczające jest to, ze coraz częściej to człowiek sam rezygnuje ze swojej wolności. Kolejne programy i aplikacje podejmują za nas decyzje – również w sferze politycznej wielu obywateli coraz bardziej polega na wskazówkach udzielanych im przez wszechobecne w sieci oprogramowania. Czy taki obywatel nadal jest obywatelem sensu stricto? A może jest już wyłącznie bezwolnym narzędziem w rękach botów i ich twórców? Owszem, autor rozumie, że „takie programy zapewniają doraźne ułatwienie, ale na dłuższą metę zabijają w nas krytyczny namysł” (s. 41). Zabijają zatem to, co istotowe dla człowieka: zdolność myślenia.

Bartlett wskazuje również, że krokiem zbliżającym naszą demokrację do śmierci jest również systematyczne umieranie realnej debaty publicznej. Współczesny człowiek w coraz większym stopniu staje się niewolnikiem fake newsów i baniek informacyjnych, w których sam nieświadomie się zamyka. Demokracja w  dobie mediów społecznościowych wrzuca człowieka w nową formę plemienności, zaś politykę czyni jeszcze bardziej emocjonalną niż ta była w czasach rządów przekazu telewizyjnego. Świat, jaki jawi się człowiekowi za pośrednictwem mediów społecznościowych, jest radykalnie zdychotomizowany, zaś „polityka upodabnia się do sportu” (s. 47). W takim świecie wypracowanie jakiegokolwiek konsensusu będzie coraz bardziej niemożliwe, gdyż poszczególni użytkownicy w coraz większym stopniu stawać się będą niewolnikami swoich małych cyfrowych światów. Okazuje się, że nawet niewielkie różnice polityczne i ideologiczne ulegają w sieci przekształceniu w przepaści nie do przekroczenia. Bartlett pokazuje tym samym, że pod „wpływem komunikacji cyfrowej przekształcają się istota naszego zaangażowania w idee polityczne oraz nasza wizja samych siebie jako politycznych podmiotów” (s. 50) – zachodzi po prostu „rozpad pojedynczych, stabilnych tożsamości” (s. 50). Ponieważ – jak twierdzi autor – „Internet jest zaś największym i najlepiej zaopatrzonym magazynem poczucia krzywdy w dziejach ludzkości” (s. 51), stąd też każda kampania wyborcza czy kampania polityczna będzie się opierała na wykorzystaniu tych tysięcy czy wręcz milionów „krzywd”, które w sieci będą przez użytkowników werbalizowane.

Tym samym najbardziej tragiczne dla demokracji w dobie technologii cyfrowych będzie to, że stanie się ona swoją własną parodią. Nowi cyfrowi łowcy wyborców już dziś są w posiadaniu instrumentów pozwalających na manipulowania użytkownikami Internetu oraz skłanianie ich do odpowiednich zachowań wyborczych. Wynika to z tego, że już dziś „odpowiednia ilość danych pozwala sporządzić zaskakująco trafny profil człowieka” (s. 77). Polityk nie musi prezentować żadnego spójnego programu politycznego, skoro ma możliwość przekazania spersonalizowanego przekazu różnym segmentom rynku politycznego. Jest to kolejna dowód na śmierć demokracji rozumianej jako forum idei i poglądów, bo „jeśli każdy dostaje spersonalizowane wiadomości, to nie ma debaty publicznej, a jedynie miliony prywatnych debatek” (s. 87).

Najbardziej zatrważający jest jednakże wniosek Bartletta wskazujący, że „im bardziej polityka staje się domeną analiz i bodźców, a nie argumentacji, tym bardziej władza oddala się od ludzi z dobrymi pomysłami i przechodzi w ręce tych, którzy mają dużo danych i dużo pieniędzy” (s. 91). Takim sposobem demokracja stać się może nową formą oligarchii. Czy to wszystko, o czym pisze Bartlett, to nieuchronna konieczność? Czy może istnieje jeszcze szansa, aby człowiek przezwyciężył gigantyczne zagrożenia cywilizacyjne, jakie podążają za rozwojem procesów cyfryzacji? Co powinniśmy zrobić, aby ocalić demokrację i zarazem zachować własną podmiotowość? Nie zamierzam w tym miejscu odpowiadać na te i szereg innych pytań, gdyż niewątpliwie warto sięgnąć po Ludzi przeciw technologii i spróbować odpowiedzieć na te pytania, oddając się narracji Jamie’go Bartletta.

Przypisy:

1 G. Sartori, Homo videns. Telewizja i postmyślenie, przeł. J. Uszyński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 38..

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”..

Koniec

ZDARZYŁO SIĘ RAZ...

ZDARZYŁO SIĘ RAZ...

„IDŹCIE STĄD CWELE” – CZYLI #HAŃBABISKUPIA PO ŁÓDZKU

PRZEMYSŁAW STACIWA

Sobota, samo południe. Łódź. Przed placem archikatedralnym spory tłum. Przyszli ci, którzy mówią NIE pedofilii w kościele. Mówią NIE tuszowaniu przez hierarchów tego typu przestępstw. Niektórzy przyszli z dziećmi. Rozmawiają w małych grupkach, nieśpiesznie wyciągając transparenty, maskotki i kartki z napisem #HańbaBiskupia.

– Ma Pani piękny parasol, naprawdę przepiękny – mówi kobieta mijająca pikietujących wskazując na parasolkę w kolorze tęczy trzymaną przez jedną z uczestniczek wydarzenia.

- Zaczynamy! - grzmi przez megafon Agata Kobylińska ze Stowarzyszenia Dziewuchy Dziewuchom:

- Domagamy się prawdy i rozliczenia pedofilii w kościele. Osoby które krzywdzą dzieci muszą ponieść karę i poczuć konsekwencje swoich czynów. Nic więcej.

Wielu przystaje na moment by posłuchać.

- Nie jesteśmy przeciwko Państwu, którzy wierzą, chodzą na mszę, modlą się. Absolutnie nie. Wśród nas jest mnóstwo osób, które też wierzą. Tylko my chcemy by hierarchowie przestali przymykać oko na przestępców w swoich szeregach – mówi Kobylińska.

Organizatorzy informują, że teraz jest czas dla tych, którzy chcą zabrać głos.

- Kościół katolicki jest wspólnotą wszystkich, którzy do niego należą. Księża, którzy krzywdzą dzieci, krzywdzą waszą wspólnotę. Ja bym nie chciała należeć do wspólnoty, w której funkcjonują i są akceptowani pedofile oraz przestępcy – mówi młoda kobieta, która pierwsza zdecydowała się zabrać głos. Para starszych ludzi ostentacyjnie odwraca wzrok od pikietujących i przekracza próg katedry. Megafon przechodzi do rąk następnej osoby.

- Chce mi się płakać. Jestem zszokowana ponieważ byłam przekonana, że ludzie mówiący „pomódlcie się za sprawców” są w zdecydowanej mniejszości. Stoimy tu kilkanaście minut. Odezwały się do nas trzy, czy cztery osoby. Dwie z nich powiedziały „módlcie się za biskupów”. Nie chcę się modlić za biskupów, tym bardziej nie chcę się modlić za gwałcicieli dzieci. Oczywiście, że dzieci lgną. Dzieci lgną, bo liczą na to, że od dorosłych spotka ich coś dobrego. Tak zostały nauczone, tego oczekują. Tymczasem od dorosłych, od dorosłych w sutannach, sami wiecie co je spotyka.

Na placu katedralnym rozlegają się nieśmiałe brawa. Pikietujący zaczynają skandować „Hańba Biskupia!”. Starsza kobieta w eleganckim płaszczu przebija się przez skandujących.

- Idźcie stąd cwele! - krzyczy.

Na ułamek sekundy zapada cisza.

- Może porozmawiamy droga Pani? - odkrzykuje jej młody mężczyzna.

- Zapraszamy! - wtórują mu skandujący.

Kobieta była już na schodach, tuż przed wejściem do katedry, ale zdecydowała się zawrócić.

- Przychodzicie tutaj, gdzie nic się złego nie zdarzyło. Przychodzicie i robicie zamieszanie. To hańba, że tacy ludzie przychodzą pod łódzką katedrę, która ma wielkie zasługi dla miasta, regionu i dookoła wszędzie – mówiąc to ściąga okulary, macha ręką w kierunku manifestantów i idzie do kościoła. W międzyczasie dobiegła końca poprzednia msza i teraz wierni zaczęli wychodzić z kościoła. Pikietujący ponownie skandują „Hańba!”.

- Jaka ta młodzież wyrośnie? - pyta kobieta, która przez moment przyglądała się uczestnikom zgromadzenia – Bez kościoła, bez wiary. Kościół to my, ludzie. A tacy ludzie? Jak oni wychowają swoje dzieci? W jakie wierze? - kontynuuje wskazując ręką na grupkę osób.

- Rozumiem, że Pani pedofilia wśród księży nie przeszkadza? - pyta jeden z demonstrantów.

- Proszę Pana, pedofilia jest wszędzie. Wśród prawników, wśród lekarzy. O tym się nie mówi, to jest wyciszone. Ksiądz to jest zastępca Pana Jezusa. Niestety, bez kościoła nie ma nic – odpowiada i odchodzi.

- Ja się nie zgadzam – włącza się starsza Pani, która również wyszła z katedry – Ja też jestem katoliczką i...

- Niech oni się nawrócą! - przerywa jej kobieta, która mówiła przed momentem – Bez Boga nie ma nic. Jest cierpienie wtedy i krzyż. Człowiek idzie wtedy do kościoła się pomodlić.

- Te dzieci też cierpią proszę Pani – mówi starsza kobieta.

- Wszystko jest na chwilę – odpowiada tamta i oddala się.

Starszej Pani drży głos.

- Ja też jestem katoliczką. Ale oni mówią o Bogu, oni mają naśladować Pana Jezusa a idą i czynią zło. Hipokryzja, zakłamanie.

- Czyli Pani nas rozumie? - pada pytanie z tłumu pikietujących.

- Oczywiście, jak najbardziej.

Starszy mężczyzna w ciemnych okularach :

- Jeśli ma być celibat… - waha się przez moment – to w stu procentach.

- Czyli jest Pan przeciwny pedofilii w kościele?

- Tak.

- Popiera Pan taki protest?

- Nie.

- Dlaczego?

- Bo to i tak nic nie da.

Inny mężczyzna cedzi przez zęby:

- Gdyby ktoś poszedł na protest tych kolorowych LGBT-owców i krzyczał i protestował, to by była wielka afera. Ale oni mogą tu przyjść, zakłócać. No jak to jest? - wzrusza ramionami.

- Myśli Pan, że jest jakiś problem z kościelną pedofilią?

- Jeżeli jest, to trzeba z tym walczyć.

- Ci ludzie walczą.

- W taki sposób?

- A w jaki?

- Jak się walczy z ich poglądami to jest bardzo źle. Niech nie sterczą pod kościołem, nie zakłócają spokoju tym, którzy są katolikami.

Wymianie zdań przysłuchuje się od dłuższego czasu mężczyzna w kasku, który przejeżdżał obok placu katedralnego rowerem.

- Wszyscy jesteśmy katolikami proszę Pana, ale każdy powinien myśleć – mówi.

- Tak? - pyta tamten z oburzeniem w głosie - to niech Pan myśli.

Ktoś mówi:

- Zdaje się, że ma Pan inne zdanie w tej kwestii.

- Tak, bo ten Pan jest z PZPR-u – mówi mężczyzna od kolorowych LGBT-owców.

- Idź Ty palancie – odpowiada rowerzysta – katolicki pachołku.

Robi się gorąco. Dwóch policjantów siedzących w radiowozie, do tej pory sennych, zaczyna baczniej przyglądać się pikietującym.

- Oficjalnie zamykam zgromadzenie, teraz każdy robi wszystko na własną odpowiedzialność – oznajmia Agata Kobylińska.

Pikietujący zostawiają po sobie ślad. Maskotki i kartkę za napisem #HańbaBiskupia kładą pod pomnikiem Jana Pawła II.

PRZEMYSŁAW STACIWA

Dziennikarz telewizyjny, reporter. Laureat Kryształowego Ekranu Polskiej Izby Komunikacji Elektronicznej. Współpracuje z Liberte! Publikuje lub publikował między innymi na łamach Krytyki Politycznej, Gazety Wyborczej i Tenisklubu..

Koniec

WOLNA SZTUKA

WOLNA SZTUKA

PODĄŻAM SWOJĄ DROGĄ

Z MAGDALENĄ FRANCZUK ROZMAWIA MARCIN MALECKI

Viriginia Woolf prosi kobiety o to, aby przede wszystkim były sobą. Pytanie jak to uczynić, gdy większość nadal nie ma przestrzeni do tego, aby poznać siebie, zrozumieć własne potrzeby i zacząć żyć z sobą w zgodzie.

Marcin Malecki: Magdo, niedawno wszedłem w archiwum strony 6 dzielnicy i przeczytałem opis Twojej wystawy, którą organizowaliśmy w 2016 roku.Trochę się zmieniło od tego czasu. Mieliśmy przyjemność prezentować Twoją indywidualną wystawę fotograficzną „Niebo jest tylko dla dziewczynek”. Już wtedy Twój dorobek był imponujący. Dziś jesteś już absolwentką PWSTviT, a Twój „wielki projekt” szczęśliwie doczekał się realizacji. Powiedz co się zmieniło od tego czasu?

Magdalena Franczuk: Z jednej strony faktycznie zmieniło się sporo, z drugiej... ciągle podążam swoją drogą. Mój projekt „The Book of Wonder” miał premierę w CSW Zamku Ujazdowskim w ramach programu PKO Project Room, a następnie doczekał się wielu innych pokazów w Polsce i za granicą. Po nim zrealizowałam kolejny ogromny projekt fotograficzny, przy którym, podobnie jak przy „The Book of Wonder”, pracowało około 100 osób. Była to „Salamandra”, adaptacja wizualna powieści Stefana Grabińskiego. Powstała wielka opowieść, składająca się z ponad 200 zdjęć i filmów. Materiał ten doczekał się kilku przedpremierowych minipokazów, ale wciąż oczekuje na swoją oficjalną premierę. Ze względu na ilość materiału jest on wiąż w fazie postprodukcji. Jednak poza projektami robię też wiele innych rzeczy, związanych bardziej z filmem niż ściśle z fotografią.

Jak wygląda Twoja droga zawodowa?

Przede wszystkim zrealizowałam swoje dawne marzenie i na poważnie zajęłam się filmem. Kończę właśnie studia reżyserskie w Warszawskiej Szkole Filmowej. Zajęłam się też scenariopisarstwem, mój scenariusz filmu pełnometrażowego „Miss Ghetto” dostał się do finału prestiżowego konkursu Script Pro 2019. Reżyseruję filmy krótkometrażowe. Oprócz tego wciąż robię zdjęcia.

Które ze zrealizowanych projektów najbardziej zapadły Ci w pamięć i dlaczego?

Z pewnością największym i najbardziej wymagającym przedsięwzięciem była i jest dla mnie „Salamandra”. Realizowanie inscenizowanych, fabularnych sesji zdjęciowych z udziałem wybitnych aktorów takich, jak Wiesław Komasa, Marcin Czarnik, Janusz Chabior, Jan Peszek, Lucyna Szierok, Marianna Zydek, Elżbieta Jarosik, Jerzy Schejbal, Grzegorz Małecki, Wojciech Kalarus i wielu innych... to było dla mnie rozwijające i pasjonujące doświadczenie. Wciąż pracuję nad tym, żeby finalny efekt tej wielkiej przygody był jak najwyższej jakości. W „Salamandrze” udało mi się skompletować obsadę moich marzeń, w co czasem nadal ciężko mi jest uwierzyć, ale to prawda.

Jakie masz plany na przyszłość?

Obecnie skupiam się na przygotowaniach do filmowego debiutu pełnometrażowego, chcę też wyreżyserować jeszcze jeden krótki metraż. Robię research do kolejnego scenariusza pełnometrażowej fabuły. Tak jak wspominałam, wciąż fotografuję i fotografii porzucać nie zamierzam. Marzy mi się, żeby w przyszłości realizować się wciąż na obydwu tych polach – czyli w filmie i w fotografii.

www.magdalenafranczuk.com

facebook.com/magdalenafranczuk.fotografia

MAGDALENA FRANCZUK

Absolwentka fotografii PWSFTviT w Łodzi oraz reżyserka krótkich form filmowych, z pasją sięga również po pióro. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2015 r. Laureatka konkursu „Dolina Kreatywna, czyli czego szuka młoda sztuka” organizowanego przez TVP Kultura (2014 r.), finalistka międzynarodowego konkursu Slideluck Warsaw (2014 r.) oraz czterokrotnie wyróżniona na International Photography Awards (3 x 2014 r., 2012 r.). Jest również laureatką konkursów dziennikarskich i dramaturgicznych. Jej fotografie i filmy były pokazywane na Copenhagen Photo Festival, na Fotofestiwalu w Łodzi oraz na innych wystawach w Polsce i za granicą. W 2015 r. jej prace można było oglądać na Festiwalu TIFF we Wrocławiu, Międzynarodowym Festiwalu Fotografii Interphoto w Białymstoku i Opolskim Festiwalu Fotografii OFFoto.

Magdalena Franczuk kolekcjonuje starocie i bibliofilskie egzemplarze książek. To właśnie ślady przeszłości inspirują ją najbardziej. Jej styl fotograficzny syntetyzuje rozległe inspiracje malarstwem, filmem, teatrem i literaturą.

MARCIN MALECKI

Koordynator klubu 6. Dzielnica

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

ŚCIBOLENIE

EUGENIUSZ TKACZYSZYN-DYCKI

uśmiechnąłem się kiedy podszedł

do mnie i powiedział

że poezja nie unika fikcji

przeto jest pedalstwem

(„pedalstwem jest poezja w której

siedzisz od wielu lat i ścibolisz”)

uśmiechnąłem się na to ścibolenie

bo to prawda że nie stronię

od fikcji i potrafię z niej czerpać

żeby w wierszu zaistniał na przykład

Kołozwarski choć podobno świat

schodzi na psy Kołozwarscy zaś wymarli

[7 VIII 2018]

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki (1962) jest poetą. Opublikował kilkanaście książek poetyckich, ostatnio Dwie główne rzeki (2019), i jedną prozatorską. Jest laureatem m.in. Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Literackiej Gdynia (dwukrotnie), Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius, Nagrody im. K. Iłłakowiczówny oraz Nagrody Literackiej im. B. Sadowskiej. Był członkiem kapituły Nagrody Literackiej im. J. Tuwima, obecnie zasiada w jury Poznańskiej Nagrody Literackiej. Mieszka w Warszawie.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

W LIBERTÉ!

FILARY Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

LATO WOLNOŚCI?

„MAMY STAWIAĆ NIEWYGODNE PYTANIA” Z Basilem Kerskim, dyrektorem Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku rozmawia Piotr Beniuszys

DYSKURS LIBERALNY I ANTYLIBERALNY. POLSKIE ZMAGANIA I POLSKIE SPORY Sławomir Drelich

WIARA A KRYZYS DEMOKRACJI LIBERALNEJ Leszek Jażdżewski

BILANS GOSPODARCZY IIIRP? Bartłomiej Austen

RYNEK... I CO DALEJ?

WYPADŁEŚ Z OBIEGU? WRÓĆ! Katarzyna Ratajczyk

SŁOWNIK LIBERAŁA

AB OVO - CZYLI SŁÓW KILKA O LIBERALIZMIE KLASYCZNYM Piotr Beniuszys

LEKTURY LIBERAŁA

WŁASNY POKÓJ Magda Melnyk

KWANTECHIZM Joanna Ellmann

NIEBEZPIECZEŃSTWA CYBERDEMOKRACJI Sławomir Drelich

ZDARZYŁO SIĘ RAZ...

„IDŹCIE STĄD CWELE” – CZYLI #HAŃBABISKUPIA PO ŁÓDZKU Przemysław Staciwa

WOLNA SZTUKA

PODĄŻAM SWOJĄ DROGĄ Z Magdaleną Franczuk rozmawia Marcin Malecki

WIERSZ WOLNY

ŚCIBOLENIE Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki