W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

DOLCE FAR NIENTE

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Lato kusi… do chwil rozprężenia, gdy wszelkie obowiązki, powinności, konieczności, sprawy „nie cierpiące zwłoki”, problemy chociaż na moment odsuwają się na dalszy plan. Zrzucamy ciasne gorseciki, rozpinamy kołnierzyki, chowamy do szaf wszelkiej maści mundurki, dajemy sobie czas, by było… nieco łatwiej, lżej, spokojniej. By nadrobić zaległości wynikające z niedoczasu, niedospania, z niedostatków bycia z innymi, a częściej i z samym sobą. By w jakimś sensie popatrzyć na świat innymi oczami, bo może to, co trudne i niemożliwe nagle okaże się całkiem realne, a nawet proste. Bo może porządek, do jakiego przywykliśmy tak mocno trzyma nas w kleszczach obowiązków, przyzwyczajeń i pozornych niemożliwości, że nie dostrzegamy szans, których realizacja uwalania i przynosi korzyść nawet tym, dla których początkowo wydawała się zagrożeniem. Bo może tam, gdzie dostrzegamy trudność, tak naprawdę rodzi się wolność, dająca wszystkim nowe otwarcie, nową przyszłość, nowe życie. Bo może za zakrętem drogi, na który patrzymy z taką podejrzliwością czai się spokój, a rozbicie rutyny i pozorów lepiej posłuży nowym światom. Lato sprzyja zatem myśleniu, rozważaniu, baczniejszemu przyglądaniu się temu, co jest, ale i temu, co być by mogło… Przecież „gdybyśmy lepiej i mądrzej patrzyli, jeszcze kwiat nowy i gwiazdę niejedną w ogrodzie świata byśmy zobaczyli”. Lato niesie nam oddech… Lato nas zmienia. A przynajmniej dobrze tak o nim myśleć.

Domykamy zatem sprawy i sprawki, by z „wolną głową” uczyć się odpoczywać. Uczyć się, bo o umiejętności odpuszczania i zanurzania się w czas, co płynie inaczej dość łatwo zapomnieć. Dla niektórych rzecz to oczywista, dla innych – na co dzień uwięzionych przy biurkach, w rutynie życia między pracą a miejscem zamieszkania – pogranicze sztuki tajemnej… Ale ostatecznie w ten czy inny sposób praktykujemy wszyscy. Jak odpoczywamy? Nie zawsze jest to dolce far niente, a jeśli już, to przyjmuje ono zindywidualizowane formy, „uszyte” na wymiar każdego z nas. Bo owo „słodkie nic nie robienie” to wcale nie bezczynność i nuda. Niektórzy zakopią się pod górą książek do przeczytania, inni nadrobią kinowe i serialowe (o tym za miesiąc) zaległości, jeszcze inni będą rozkoszowali się atmosferą rajskiej wyspy, szumem morza, chłodem górskich szczytów, kolorami, smakami i zapachami nowo poznawanych miast… Jedni przeżyją przygodę życia, drudzy sięgną po spokój. Są tacy, co ruszą w świat jako wolontariusze, ale i tacy, dla których lato to czas festiwali, które głęboko wrosły już w nasz letni krajobraz, zaspokajając różne gusta i guściki. Festiwale – duże i małe, zorganizowane z rozmachem albo stawiające na kameralność (co nie znaczy elitarność), muzyczne, filmowe, teatralne, ba, nawet kulinarne – wszystkie one gromadzą ludzi dzielących podobne pasje, pragnących spotkać się z tymi, co pozornie tylko obcy, a dzięki wyborom i preferencjom przedziwnie bliscy. Czy jednak oznacza to, że festiwale budują wspólnoty, czy może raczej dają szansę zobaczenia, że w tłumie zebranych nie jesteśmy całkiem sami? Czy mówią coś o nas samych i o otaczającym nas świecie? A może to tylko pojedyncze zdarzenia, spadające gwiazdy na letnim niebie, co zachwycają nas swoim pięknem, a później gasną, by za rok, wyczekane, wrócić w nowej odsłonie kolejnego festiwalowego lata? Poszukajmy…

Koniec

FESTIWALOVE

FESTIWALOVE

MALTA FESTIVAL - KOMUNIA SPOŁECZNA

Z MICHAŁEM MERCZYŃSKIM, DYREKTOREM MALTA FESTIVAL ROZMAWIA JOANNA ELLMANN

Joanna Ellmann: Jestem poznanianką, dlatego interesuje mnie aspekt związany z początkiem Festiwalu Malta. Każde miasto jest ofiarą lub beneficjentem – albo jednym i drugim – stereotypów, które wokół niego narosły. Poznań w społecznej świadomości nie był miastem, które w pierwszej kolejności kojarzyło się z kulturą. Oczywiście my znaliśmy np. historię Teatru Ósmego Dnia, natomiast w ogólnej świadomości Poznań nie był kulturalnym centrum. Gdyby mógł Pan powiedzieć co sprawiło, że w 1991 roku to właśnie Poznań stał się macierzą tego festiwalu.

Michał Merczyński: Po pierwsze – trochę się z Panią nie zgodzę. Myślę, że Poznań miał dosyć silną pozycję jeżeli chodzi o kulturę – na pewno w aspekcie związanym z muzyką poważną. W tej dziedzinie już od lat 70-tych mieliśmy dobrą markę, jakość i tradycję. Mało tego – ja powiem jeszcze coś, co z dzisiejszej perspektywy epoki cyfrowej może zabrzmi trochę tradycyjnie, ale właśnie w latach 70-tych Poznań był takim miejscem, w którym - w tej najwspanialszej i najstraszniejszej telewizji jaką mieliśmy – Pana Szczepańskiego (najstraszniejszej, choć myślę, że obecna propaganda przebiła propagandę Szymańskiego), wiele czasu antenowego poświęcano kulturze; było to miejsce z odczuwalną – i mówię to bez cienia ironii – siłą edukacyjną i kulturotwórczą. Wtedy powstawały w Poznaniu dwa edukacyjne programy muzyczne: jeden Pana Kaczyńskiego, drugi Pana Cegiełły. Ośrodek poznański rejestrował mnóstwo koncertów muzyki klasycznej; był punktem odniesienia dla innych ośrodków. Ta telewizja dawała każdemu element edukacyjnej formuły. Poznań miał duży potencjał. W latach 80-tych, kiedy „Ósemki” [Teatr Ósmego Dnia] wyemigrowały z powodów politycznych, wszystko trochę „siadło”, ale ta muzyczna kultura cały czas prezentowała wysoki poziom – np. poprzez organizowanie Konkursu im. Wieniawskiego.

Dlaczego w 1991 roku narodziła się Malta? Czynników było kilka. Jeden jest bardzo prozaiczny – miasto Poznań w 1990 roku zakończyło remont jeziora Malta. Wtedy odbyły się tam Mistrzostwa Świata w kajakarstwie. Ten cały teren – jeszcze wtedy dziewiczy, miejscami zabetonowany, ale głównie porośnięty trawą, niezabezpieczony infrastrukturalnie – nie był specjalnym magnesem dla poznaniaków. Miasto Poznań w osobie Jana Kaczmarka, ówczesnego członka zarządu ds. kultury, zaproponował Teatrowi Polskiemu, żeby w tamto miejsce przenieść odbywające się na deskach naszego teatru spektakle. Powiedziałem, że to jest absolutnie bez sensu, ponieważ nie można w taką przestrzeń pakować spektaklu ze sceny pudełkowej, skoro są teatry, które tworzą przedstawienia plenerowe - w tym jeden, który właśnie wrócił do Poznania. To był pierwszy impuls zewnętrzny. Ta pierwsza edycja Festiwalu Malta była w pigułce tym, co działo się przez następnych 10 lat. Już wtedy, w 1991 roku, było to przedsięwzięcie międzynarodowe: 6 kompletnych zespołów z Hiszpanii, Włoch i kilka z Polski. Ludzi chwycili tego bakcyla. 2 duże widowiska odbyły się nad Maltą, coś się działo na Placu Wolności, coś między Teatrem Polskim a Malarnią. To był pionierski czas: powiew nowości i wolności. Wcześniej ludzie na ulicach polskich miast spotykali się z dwóch powodów: albo były to polityczne manifestacje, albo procesja Bożego Ciała. A tu nagle tych parę tysięcy osób – a z każdym rokiem było ich coraz więcej – wychodzi na ulice Poznania; szaleństwo, „komunia” społeczna. Po dwóch latach Juliusz Tyszka napisał artykuł „Sztuka bycia razem”, w którym opisywał fenomen – z jednej strony artystyczny, z drugiej socjologiczno – społeczny, jaki narodził się przy tej okazji. Ludzie wychodzili z domów, jechali nad Maltę, oglądali spektakle, cieszyli się, byli tam razem, nikt się nie denerwował, wszyscy byli wyluzowani – to było fantastyczne. Po sukcesie pierwszej edycji miasto bardzo zachęcało nas do kontynuowania tego festiwalu – i tak też się stało. Potem już poszło. Wkrótce przyjęliśmy formułę 3 programów: Program Główny, Poznań na Malcie, Malta Off; w  1994 roku w jednym momencie odbywało się ponad 100 spektakli. Przekraczaliśmy barierę dźwięku – to było fantastyczne. Dostaliśmy wtedy po raz pierwszy dotację z Unii Europejskiej [pierwsza dotacja w kulturze w Wielkopolsce].

Malta od początku zdefiniowała się jako projekt międzynarodowy, otwarty na różne formy artystyczne. W kolejnych latach bardzo świadomie pomyślałem, że skoro Malta jest takim miejsce komunii różnych stylów i gatunków to trzeba tam wprowadzać inne formy sztuki – głównie muzyczne. Tak zaczęły się wielkie koncerty maltańskie. Pierwszy, w 1996 roku, był koncertem Staszka Sojki; W Auli Uniwersyteckiej grał Michael Nyman. Następnego roku Goran Bregović wystąpił przed 30000 publicznością. Wszyscy – z Bregoviciem na czele mówili, że to było niesamowite wydarzenie. Wtedy w Polsce zaczęła się „Goranomania”. Pierwsza edycje Malty były absolutnie zdominowane przez teatr plenerowy, wielkie widowiska i wspaniałe artystyczne objawienia. To Malta – wcześniej niż Awinion – odkryła Pippo delbono. Podobnie było z Casteluccim, który był na Malcie po raz pierwszy w 2002 roku i dopiero potem zaczęła się kariera tego artysty.

Podobnie było z zespołami muzycznymi.

Z muzycznymi również. Np. Buena Vista Social Club, Leningrad Cowboys, Elvis Costello - po raz pierwszy w Polsce grali właśnie na Malcie. Od początku byliśmy także mocno związani z lokalną grupą twórców – Biurem Podróży, Marcinem Liberą, Adamem Ziajskim – ci artyści zaistnieli na maltańskiej scenie plenerowej i od tego zaczęły się ich międzynarodowe kariery. To był okres, w którym tworzyła się formuła uczestnictwa w kulturze. Wtedy nie było jeszcze wielkich festiwali jak np. Open’er. My wtedy spełnialiśmy różne funkcje. Nad Maltą powstawały campingi, choć nigdy nie mieliśmy ambicji, żeby tworzyć taki klasyczny festiwal muzyczny. Po prostu mieszaliśmy gatunki i myślę, że to jest siła i unikalność Malty do dziś, że łączy ona tyle różnych rzeczy i niezmiennie ciągle się zmienia. Dzisiaj jesteśmy w innym miejscu jako społeczeństwo, jako społeczność artystyczna, festiwalowa – żyjemy w epoce nadmiaru – a wtedy towarzyszyła nam kultura poszukiwań. Malta była w tym czasie takim analogowym internetem – można było surfować po programie.

Dziś mamy ponad 300 wydarzeń w ciągu 10 dni. Plac Wolności generuje i przyjmuje energię jednocześnie – stąd nazwa Generator Malta: miejsce koncertów, wydarzeń, dyskusji, zabawy i refleksji, warsztatów i dysputy: z jednej strony Adam Michnik, z drugiej profesor Zybertowicz. To jest tygiel możliwości.

10 lat temu wprowadziliśmy „Idiomy” – jako zupełnie nowa formułę, tematyzującą festiwal, kuratorów, którym proponujemy zajęcie się danym tematem. To my wybieramy lejtmotyw na poszczególne edycje i staramy się dobrać artystę – kuratora, do określonego w danym roku idiomu. To jest ważne i istotne rozwiązanie, które doceniła m.in. Europejskie Stowarzyszenie Festiwali, przyznając nam – jako pierwszemu polskiemu festiwalowi – nagrodę tej prestiżowej organizacji. Do EFFE aplikowało 1300 podmiotów, a otrzymało ją zaledwie 12 z nich. Nagrodzono nas właśnie za tę oryginalną formułę, za aspekt programowy. Z jednej strony Idiom, a z drugiej Generator, czyli bardzo otwarte, społeczne, ale też w wielkiej symbiozie z artystami, twórcami i intelektualistami działanie w dużej mierze oparte o lokalne siły wchodzące w miasto, w jego różne zakamarki, odkrywanie jego nowej przestrzeni.

Edukacja – na różnych płaszczyznach – jest bardzo ważna. Jak i kogo edukuje Festiwal Malta? W jakim kierunku ta edukacja zmierza i jaki jest jej cel? Czy te aspekty są brane pod uwagę podczas ustalania programu?

Uważam, że Malta pośrednio edukuje cały czas. Staramy się wprowadzać takie formy teatralne, które są pokazywane w Polsce po raz pierwszy lub które są pokazywane rzadko. Druga sprawa – kontekstualizujemy to. Dawniej do każdego Idiomu wydawaliśmy książkę, która opisywała dane zjawisko teatralne lub była tekstem autora programu. Dawaliśmy więc dodatkowe narzędzie do tego, aby ktoś, kto być może nie spotkał się z takim rodzajem sztuki, miał też jakiś rodzaj interpretacji i opinii na ten temat.

Poza tym, to co robimy regularnie na Placu Wolności – a więc Forum, które związane jest tematycznie z Idiomem. Gromadzi ono wybitne postaci życia intelektualnego – przede wszystkim z Polski, ale ideę Forum zainaugurowaliśmy w 2012 roku z noblistą, Johnem Maxwellem Coetzee, kiedy przygotowywaliśmy premierę opery na podstawie jego tekstu „Slow Man”, do którego muzykę skomponował Nicholas Lens. Mógłbym wymienić przynajmniej kilkudziesięciu (w tym roku 30) uczestników Forum. W tym roku z grupą ponad 150 osób rozmawialiśmy o trudnych aspektach wojny – w środku miasta, o 17:00, w wakacje, w upale, to jest niezły wynik. Robimy także debaty w ciągu całego sezonu przygotowujące do Malty – wszystkie są nagrywane, więc strona internetowa Malty jest także świetnym archiwum. Malta kończy się 30. czerwca, ale tak naprawdę w ciągu całego sezonu w naszej siedzibie na Placu Wolności odbywają się wykłady, spotkania, dyskusje. Jest Szkoła Widza – program czysto edukacyjny realizowany wspólnie z Miastem Poznań. Bardzo blisko współpracujemy ze szkołą Da Vinci, która tworzy młodą markę: Międzynarodowy Festiwal Teatralny i Filmowy Młoda Malta.

Nie ma u nas edukacji wprost, ale przenika ona w różne aspekty Festiwalu (proszę spojrzeć na ilość warsztatów). Druga sprawa – uważamy, że edukacja jest najważniejsza i jest to największe zaniedbanie polskiego 30-lecia. Poświęciliśmy temu w tym roku całą debatę otwierającą. Odeszliśmy od tematu „Armii jednostki” i 21.06. całe popołudnie poświęciliśmy edukacji. Była to największa narada obywatelska, którą organizował Kuba Wygnański i Fundacja Stocznia. Przy 25 stołach dyskutowali uczniowie, nauczyciele i rodzice. Potem odbyła się debata z udziałem m.in. Pani profesor Krystyny Starczewskiej, Pani Profesor Laury Paluszkiewicz, profesora Krzysztofa Podemskiego. Całe popołudnie od 17:00 do 19:00 oddaliśmy Plac Wolności temu tematowi. Wydaje mi się, że Malta i w ten sposób pośredni – przez swoje projekty, ale także przez konkretne działania edukacyjne – nie tylko metaforycznie zaznaczyła, że to „ostatni dzwonek” kiedy o edukacji trzeba mówić. Trzeba przywrócić wagę i rangę zawodu nauczyciela, bo ona została przez te wszystkie lata totalnie zdezawuowana i zapomniana. To jest w naszej optyce i w każdym działaniu. Oczywiście nie zastąpimy tego, czym jest dobra szkoła czy edukacja sensu stricte. Ale możemy wywołać pewien rodzaj pasji, nawyku. Edukacja jest niezwykle ważna i jeżeli zaszczepi ona w młodym człowieku pewnego bakcyla, wartości, zachowania prowadzące do wniosku, że potrzeba uczestniczenia w kulturze jest istotna, to jest rzecz nie do przecenienia.

Czy potrafi Pan zdiagnozować, jakie zmiany na przestrzeni tych 29 lat funkcjonowania Malty zaszły nie tylko w samej formule, ale także w widzach, ich wrażliwości, w przestrzeni miejskiej. Jak to ewoluowało i jak Pan te zmiany ocenia?

Zespół Malty jest bardzo młody. Deleguję mu swoje kompetencje po to, żeby pracujący w nim ludzie mogli wykazać swoją wrażliwość. Od paru lat nie mamy dyrektora artystycznego – mamy programerów, tworzymy ten Festiwal razem. Młode pokolenie ma inne spojrzenie. Zmienił się sposób prowadzenia Festiwalu, zmienił się sposób funkcjonowania miasta. Dzisiaj jesteśmy w kulturze nadmiaru wszystkiego, a kultura cyfrowa daje jeszcze większe poczucie tego nadmiaru. W takiej sytuacji potrzeba przewodników. Oczywiście wszystko można znaleźć w internecie, ale my nadal drukujemy program, bo fajnie jest włożyć papierowy program do tylnej kieszeni jeansów; wziąć do ręki katalog, który szeroko opisuje wszystkie wydarzenia. Publiczność bardzo się zmieniła ponieważ ze względu na nadmiar, przesyt wydarzeń, w których możemy przez cały rok uczestniczyć. Widzami są ludzie z mojego pokolenia – ale także ich dzieci, a nawet wnuki. Parę dni temu słyszałem wypowiedzi osób, które były na otwarciu: „Fajnie, że wracacie czasem do starej formuły spektaklu plenerowego”. Dzisiaj Plac Wolności jest tym, czym kiedyś były maltańskie plenery. Teatr się zmienił, nie ma już tylu zespołów, które pracują w formule teatru plenerowego; zmieniła się też potrzeba obecności w tego typu eventach. Teraz wolimy móc do woli wybierać spośród mniejszych wydarzeń. To jest rozwiązanie, na które dzisiaj stawiamy. Naszymi priorytetami nadal są: kooprodukcja, współpraca i twórcy - zarówno ci już uznani, jak i młodzi, początkujący artyści z Generatora. Nie wystarczy wszystkiego zebrać, trzeba to jeszcze wyreżyserować, ułożyć pewną dramaturgię. Publiczność również bardzo się zmieniła, ale nadal jest nam bardzo oddana.

Czego Pana – ale także nas: widzów, obserwatorów Festiwalu Malta – nauczyły pewne trudności, które Malta na swojej drodze napotykała. Mam tu na myśli np. spektakle „Pogrzeb mamusi”, „Golgota Picnic”, „Klątwa”; cofnięcie przyznanej przez Ministerstwo Kultury dotacji. Czy te sytuacje niosą za sobą jakąś naukę?

Takie sytuacje – moim zdaniem – uczą nas jednej rzeczy: odpowiedzialności. Czasem trzeba zrobić krok do tyłu, żeby pójść dwa kroki do przodu. Tak było np. „Golgotą Picnic”. Ja do dzisiaj powtarzam – gdybym teraz znalazł się w tej samej sytuacji co wtedy, podjąłbym dokładnie taką samą decyzję. Jeżeli policja, oddziały prewencji mówią na oficjalnym spotkaniu u Prezydenta Miasta, że nie wesprą tego wydarzenia, że nie są w stanie ochronić artystów i widzów przybyłych do Centrum Kultury Zamek, to ja nie widziałem innej możliwości, jak odwołać ten spektakl. Czasem odpowiedzialność jest taka, że trzeba skakać na główkę do basenu i nie patrzeć na nic, a czasem taka, która mówi, że z uwagi na bezpieczeństwo widzów, artystów – trzeba po prostu zrobić krok do tyłu; ale nigdy nie można zdradzić artysty i tego nigdy nie zrobiliśmy.

Wrócę jeszcze do premiera Glińskiego, który w liście do Państwa napisał: „środki na Festiwal Malta będą przyznawane, ale pod warunkiem braku zagrożeń dla norm społecznych, kulturowych i obyczajowych”. Jakie normy łamie Festiwal Malta?

O to trzeba zapytać Pana Premiera, jakie jego zdaniem normy łamiemy. Ja mogę tylko powiedzieć, że wypłata środków na rok 2017 (według starej umowy) to było 300000 PLN. Teraz złożyliśmy wniosek na lata 2019/20/21 i dostaliśmy pieniądze tylko na ten rok w wysokości 200000,00 PLN, czyli o 100000, 00 PLN mniej niż w tej poprzedniej trzylatce. Czasy kiedy dostawaliśmy 1 mln PLN minęły. Ale ja się nie skarżyłem i nie użalałem w mediach z tego powodu.

Ale okazało się, że ta sytuacja miała też swój pozytywny wymiar – zbiórka społeczna okazała się sukcesem.

To prawda, zbiórka okazała się sukcesem. Zrzucaliśmy się na Maltę, zrzucaliśmy się na Europejskie Centrum Solidarności. Oczywiście ja się z tego bardzo cieszyłem i jeszcze raz dziękuję tym, którzy wpłacili pieniądze pod hasłem „Zostań Ministrem Kultury”. Choć ja mam też z tym pewien problem – bo takie publiczne zbiórki nie są sposobem na rozwiązywanie problemów.

MICHAŁ MERCZYŃSKI

Kulturoznawca, animator kultury, menedżer instytucji oraz festiwali kulturalnych, ekspert Unii Europejskiej w zakresie kultury, wieloletni dyrektor różnych instytucji, m.in.: Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Malta, Teatru Rozmaitości w Warszawie, Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

JOANNA ELLMANN

Absolwentka Historii Sztuki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Public Relations na Uniwersytecie Warszawskim oraz Gdańskiej Akademii Debaty. Prezeska Fundacji Aureus Link zajmującej się wspieraniem przedsiębiorczości. Radna Osiedla Św. Łazarz w Poznaniu. Była członkiem i szefem wielu sztabów wyborczych. Jej wielką pasją jest mechanika kwantowa, sztuka i kultura amarneńska, twórczość Witkacego, Oscara Wilde'a, Davida Lyncha, aktualne wydarzenia polityczno - społeczne.

Koniec

FESTIWALOVE

W DRODZE DO KOSTRZYNA NAD ODRĄ

Z MARCINEM URBANIAKIEM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Wakacyjne miesiące od lat już obfitują we wszelkiej maści festiwale. Pośród nich jest i ten, który z różnych przyczyn obrósł swoista legendą. Na czym polega fenomen Pol'and'Rock Festiwal, przez wielu wciąż znanego jako Przystanek Woodstock? Co takiego od lat przyciąga tysiące ludzi do Kostrzyna nad Odrą?

Marcin Urbaniak: Sądzę, że na fenomen inicjatywy Jurka Owsiaka składa się co najmniej kilka niezwykłych rzeczy. Przede wszystkim, symboliczne nawiązanie do wartości i klimatu oryginalnego festiwalu sprzed pół wieku – podczas festiwalu można doświadczyć wspaniałej atmosfery wspólnoty, wzajemnego szacunku i tolerancji, równości, otwartości. Dla mnie jest to niepowtarzalne doświadczenie emocjonalnej więzi albo bliskości z innymi uczestnikami we wspólnym porozumieniu. Niezwykły jest fakt, że uczestników są tysiące, a mimo to czujemy się bardzo bezpiecznie; wręcz rodzinnie. Sprzyja temu bardzo radosna, pozytywna energia, unosząca się nad całą wioską festiwalową. Pamiętajmy również, że Przystanek Woodstock jest organizowany jako forma podziękowania od fundacji WOŚP dla wszystkich zaangażowanych wolontariuszy, którzy podczas samego festiwalu dokonują niezwykłej pracy organizacyjnej. Wszystkie elementy są perfekcyjnie przygotowane – od wyżywienia i toalety, przez służby medyczne, po centra pomocy oraz informacji. Ta doskonała organizacja tworzy silne poczucie bezpiecznego, aktywnego odpoczynku w – nieporównywalnej z niczym – pozytywnej atmosferze młodzieńczej radości.

Przystanek – bo siłą przyzwyczajenia i ja zostaję przy tej nazwie – to nie tylko niezwykły pomysł, energia i muzyka. Festiwal obfituje w różnego rodzaju spotkania, dyskusje, daje też szansę na słuchanie siebie nawzajem i otwartość na różnorodność. Jak buduje się tego rodzaju wydarzenie, jak widzi się je niejako z wewnątrz?

Tak, Przystanek Woodstock posiada – poza walorem rozrywkowym – mocny przekaz intelektualny, a nawet intelektualno-społeczny. W trakcie trzech głównych dni festiwalowych organizatorzy oferują bardzo szeroką gamę spotkań, wydarzeń, warsztatów i dyskusji z szalenie ciekawymi osobami oraz całymi organizacjami, które działają w obszarach kulturowo-społecznych, środowiskowych, prawnych, etycznych, politycznych. Tego typu wydarzenia, z perspektywy osoby prowadzącej, są chyba najbardziej poruszającym intelektualnie – ale też wzruszającym emocjonalnie – fragmentem całego pobytu na Woodstocku. Osobiście, bardzo głęboko zapadły mi w pamięci spontaniczne dyskusje, jakie wywiązały się podczas prowadzonych przeze mnie warsztatów. Były to spore grupy słuchaczy, w bardzo różnym wieku i z różnych części świata, którzy falami przystawali i dosiadali się zaintrygowani tematem, a następnie włączali się z zapałem do dyskusji. Każdy uczestnik wznosił własne przeżycia i refleksje; własne spojrzenia czy interpretacje – takie rozmowy, generowane z czystej pasji, mogłyby ciągnąć się godzinami.

Festiwal to także ASP czyli Akademia Sztuk Przepięknych. I znów, także tą drogą budowanie tolerancji, otwartości, ale też słuchanie innych. Co daje ta odsłona Festiwalu? Czy rzeczywiście otwiera na wartości?

Akademia Sztuk Przepięknych stanowi trzon intelektualno-społecznych wartości i doświadczeń, jakie oferuje Pol'and'Rock Festiwal swoim uczestnikom i uczestniczkom. Ten wymiar festiwalu jest o tyle niezwykły, że po pierwsze, stanowi znakomite, intelektualne uzupełnienie i kulturowe wzbogacenie wydarzenia, bazującego pierwotnie na koncertach muzycznych. Po drugie, takie urozmaicenie – bardzo nieoczywiste i niestandardowe, gdy chodzi o festiwale muzyki – okazało się bardzo trafionym pomysłem. Oto mamy w jednym miejscu skupione, wielotysięczne grupy ludzi, które w swobodnej atmosferze poruszają szalenie istotne problemy. Połączenie pozytywnej atmosfery festiwalu i lekkości formy z udziałem wybitnych autorytetów w swoich dziedzinach pokazuje co roku, że uczestnicy Woodstocku chętnie podnoszą swoją świadomość, wrażliwość czy uważność, gdy pojawia się adekwatnie zorganizowana forma komunikacji albo bezpieczne, wspólnotowe miejsce do wymiany myśli. Dla mnie prywatnie, ASP to samo serce Festiwalu, w którym przez kilka dni łączą się, przenikają i wzbogacają najistotniejsze wartości, postawy i emocje.

Można spotkać opinie, że poszczególne festiwale – począwszy od Jarocina, przez Przystanek Woodstock, aż po Open’er – miały i mają swój udział w formowaniu się kolejnych pokoleń. Jednak z drugiej strony da się słyszeć, że to pojedyncze wydarzenia, które tak naprawdę nie łączą ludzi. Co myślisz na ten temat?

Uważam, że takie opinie zależą od tego, na jakie element festiwali zwrócimy uwagę. Jeżeli na pierwszym miejscu postawimy walor estetyczny – obcowania z konkretnym typem muzyki – to będą to raczej pojedyncze wydarzenia, adresowane do miłośników danego typu muzyki. W wypadku Open’er będzie to bardziej komercyjne wydarzenie z programem popularnej, rozrywkowej muzyki. Koneserzy dźwięków alternatywnych, zmuszających do refleksji, bądź muzyki społecznie zaangażowanej, wybiorą festiwale Sacrum Profanum, Unsound lub legendarny Jarocin. Te grupy odbiorców są nastawione na odmienne wrażenia. Natomiast gdy spojrzymy na festiwale od strony ich pełnej oferty kulturalnej – wychodząc poza listę artystów scenicznych – wówczas każe się, że podczas Pol'and'Rock Festiwal oraz podczas Open’er można spotkać się osobiście i wziąć udział w dyskusji np. z warszawską Izbą Adwokacką; ze społecznie i środowiskowo zaangażowanymi prawnikami, aktywistami i działaczami organizacji pozarządowych. Zatem pokolenie osób, które traktuje festiwale jako miejsce do dyskusji o ważkich problemach społecznych, gospodarczo-politycznych albo ekologicznych, faktycznie może być ukształtowane na – muzycznie odmiennych – tego rodzaju wydarzeniach. Ale wówczas wspólnym mianownikiem tych wydarzeń jest ich szerszy, artystyczno-intelektualno-społeczny wymiar.

Festiwalowi, jak i samemu jego twórcy, Jurkowi Owsiakowi, co roku obrywa się od aktualnych władz. Festiwal jest uznawany za wydarzenie podwyższonego ryzyka, dotykają go kolejne obostrzenia. Mimo to kwitnie i z kolejnych zawirowań wychodzi obronną ręką.

Jak już wcześniej wspominałem, zarówno perfekcyjna organizacja festiwalu – zaplecze informacyjno-medyczne itd. – jak też klimat tworzony przez samych uczestników i uczestniczki festiwalu, powodują, że całe wydarzenie odbywa się w atmosferze pełnej tolerancji, otwartości i szacunku. Dodajmy do tego rodzinną, radosną energię, czyli brak postaw i aktów agresji; spontaniczną, wzajemną pomoc osób od otaczających nas, nieznajomych osób – to przekłada się na poczucie pełnego bezpieczeństwa i swoistego zaufania. Uczestnicy i uczestniczki tworzą wielotysięczną rodzinę, gotową nieść sobie wzajemną pomoc, więc nie znajdziemy tam zachowań wrogich czy agresywnych. Skandaliczny fakt, że aktualna władza atakuje osobę Jurka Owsiaka i jego główne inicjatywy – WOŚP oraz Pol'and'Rock Festiwal – to temat na osobną rozmowę. Najkrócej ujmując, autorytarna i konserwatywna władza, bazująca na ciągłym podtrzymywaniu strachu, złości i żałoby, z definicji musi szukać i wskazywać wrogów. A najbardziej „wdzięcznym” obiektem wrogości jest to, co wymyka się zakonserwowaniu – inność, wielość, różnorodność, odmienność, otwartość. Te idee budzą strach niezrozumienia i zarazem agresję – czyli reakcję na strach – którymi żywi się autorytaryzm.

Jak zaczęła się Twoja przygoda z festiwalem?

W 2018 roku byłem zaproszony przez organizatorów ASP jako edukator ekologiczny Stowarzyszenia Ekologiczno-Kulturalnego Klub Gaja, w ramach którego prowadziłem warsztaty dotyczące uważności na zwierzęta i troski o dobrostan zwierząt w przestrzeni miejskiej. Spędziłem wówczas w sumie pełne cztery dni w wiosce Akademii Sztuk Przepięknych. W bieżącym roku zostałem zaproszony do „Namiotu Praw i Wolności” przez gospodarza namiotu, czyli Izbę Adwokacką w Warszawie, jako sekretarz Polskiego Towarzystwa Etycznego. Wspólnie z Rzeczniczką ds. ochrony zwierząt, mec. Karoliną Kuszlewicz będziemy prowadzić warsztaty o tematyce prawno-etycznych aspektów ochrony zwierząt i naturalnego środowiska.

Skoro już jesteśmy przy tym temacie, to Festiwal na swoich stronach chwali się, że jest coraz bardziej „eko”. Nie on jeden z resztą, bo tendencja troski o środowisko, w tym segregacji odpadów, jest podnoszona bodaj na każdej z większych tego rodzaju imprez. Jak to jest z ekologią na wielkich festiwalach?

Jest bardzo różnie, gdyż główny ciężar „ekologiczności” spoczywa na decyzjach i zachowaniach samych uczestników oraz uczestniczek. Na festiwalu możemy posilić się daniami wegetariańskimi i wegańskimi, ale jest już większy problem z zachowaniem postawy „zero waste” i „fair trade”. Mam tutaj na myśli sporą ilość zużytych, plastikowych odpadów – głównie butelek po napojach – a także przekąski, które niekoniecznie pozbawione są np. oleju palmowego. Dla równowagi trzeba uczciwie przyznać, że wszelkie śmieci, w tym także plastikowe, są rzetelnie zbierane i usuwane przez uczestników, a więc zdecydowanie nie ma mowy o pozostawieniu po sobie zaśmieconych terenów zielonych. Podobnie jest z kwestią toalet – ilość i dostępność przenośnych kabin jest na tyle duża, że nie ma konieczności korzystania np. z lasu jako toalety.

Podczas tegorocznej edycji Festiwalu razem z przyjaciółmi i studentami będziecie mówić o ekologii, prawach zwierząt, etyce. Co chcecie przekazać?

Pomysł jest taki, że po krótkim zarysowaniu teoretycznego kontekstu, przechodzimy do omawiania konkretnych, codziennych, praktycznych przypadków, włączając słuchaczy do dyskusji np. poprzez zadawanie im pytań. Bazując na realnych, codziennych sytuacjach, słuchacze łatwiej zidentyfikują się z treściami – poczują, że omawiane problemy dotyczą ich bezpośrednio i na co dzień. Co do konkretnej, dyskutowanej treści, to zapraszam do naszego namiotu „Praw i Wolności” między 1 i 3 sierpnia.

Czasu jest sporo, ale nie każdy z nas będzie miał szansę Was tam posłuchać. Powiedz mi zatem, jak dziś uwrażliwiać ludzi na tematy, którymi się zajmujesz?

To bardzo złożone pytanie, na które można odpowiadać całymi godzinami – jest tak wiele metod podnoszenia wrażliwości, zależnie od rodzaju słuchaczy, a także od obszaru tematycznego. Biorąc pod uwagę, że zajmuję się problemem dobrostanu oraz praw zwierząt towarzyszących, użytkowych i dzikich, a osobno problemem ochrony środowiska naturalnego w wymiarze lokalnych ekosystemów – w tym środowisk miejskich – oraz w wymiarze globalnej katastrofy klimatycznej, trudno udzielić prostej odpowiedzi. Jako nauczyciel, najczęściej edukuję młodych ludzi w szkole średniej i wyższej, odnosząc wiedzę biologiczną i etyczną do realnych przykładów, wziętych z życia. Z kolei jako edukator i aktywista, realizuję konkretne akcje, jak sadzenie drzew lub happening Big Jump, dotyczący ochrony naturalnych ekosystemów wodnych. Natomiast występując w mediach, staram się opowiadać prostymi słowami o zjawiskach, które mogą umykać uwadze osób niezorientowanych, np. symboliczny wymiar uratowania krów z Ciecierzyc bądź archaizm praktyk myśliwskich w XXI wieku. Gdy mam być animatorem np. w centrum aktywności seniora, wówczas staram się dobrać takie problemy, z którymi łatwo można się utożsamić i poczuć własną sprawczość. Zatem taktyki uwrażliwiania są względne wobec różnych czynników.

Festiwal Pol'And'Rock: 1-3 sierpnia 2019, Kostrzyn nad Odrą

MARCIN URBANIAK

Adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, gdzie zajmuje się głównie etyką środowiskową, neuroetyką oraz moralnością w świecie zwierząt. Organizator cyklicznych konferencji naukowych, poświęconych zagadnieniom dobrostanu i praw zwierząt oraz ochrony przyrody; autor specjalistycznych publikacji z zakresu etyki,ekologii, filozofii ewolucji. Prywatnie realizuje się jako aktywista społeczny, współpracując z organizacjami pozarządowymi, w których zajmuje się edukacją ekologiczną, a także koordynacją działań i projektów na rzecz ochrony zwierząt oraz przyrody.”

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Zastępca redaktora naczelnego miesięcznika Liberté!

Koniec

FESTIWALOVE

POLITYKA JAKO FESTIWAL. FESTIWAL KŁAMSTW, FESTIWAL ŻYCZEŃ, FESTIWAL POMYŁEK

SŁAWOMIR DRELICH

Partie polityczne, politycy, hasła i programy wyborcze w coraz większym stopniu przypominają towary z półek sklepowych, które w większym stopniu przyciągać nas mają opakowaniem niż zawartością. Kolor krawatu czy koszuli, dobrze zaprojektowany spot wyborczy czy chwytliwe hasło – wszystko to zaczyna dominować nad merytoryczną zawartością programów i propozycji środowisk politycznych.

W klasycznych koncepcjach myślicieli politycznych polityka stanowiła działalność wyjątkową. Wyjątkowość jej jednakże zasadzała się na tym, iż celem dążeń każdego polityka miało być dobro wspólne, tzw. publico bono. Troska o wspólnotę było od samego początku wpisana w polityczną działalność i już Arystoteles wskazywał, że rządzący mają dążyć do tego, by życie wspólnoty było dobre. Współczesna polityka jest jednakże sferą życia zgoła odmienną od tego, co wyobrażali sobie klasycy myśli politycznej. Współczesna polityka to festiwal: festiwal kłamstw, festiwal życzeń i festiwal pomyłek.

Festiwal kłamstw

W 2008 r. Tomasz Sekielski zrobił film dokumentalny Władcy marionetek, w którym starał się obnażyć kłamstwa polskich polityków. W filmie tym dziennikarz biegał po sejmie, zaczepiał polityków i zadawał im prowokacyjne pytanie: „Czy politycy kłamią?”. Pytanie to zadawał również napotykanym w różnych miejscach obywatelom, w szczególności zaś tym, którzy w jakiś sposób ponieśli negatywne konsekwencje kłamstw polityków czy też ich działalności. Samo postawienie w filmie tezy, że polscy politycy kłamią było tyleż efektowne, co mało odkrywcze. Kłamstwo w polityce obecne jest od dawna, zaś w XX wieku dzięki różnorodnym mechanizmom marketingu politycznego politycy uzyskali szereg nowych sposobów na karmienie społeczeństwa fałszem. Oczywiście deklaratywnie zdecydowana większość Polaków – podobnie zresztą wygląda to wśród przedstawicieli innych nacji – piętnuje kłamstwo w polityce. Adam Leszczyński w „Gazecie Wyborczej” powoływał się na badania CBOS z 2013 r., w których 91% ankietowanych wskazywała kłamstwo (dosł. podanie nieprawdziwej informacji) jako czynnik dyskwalifikujący polityka, jednakże – według Leszczyńskiego – „naprawdę ryzykowne dla polityka nie jest powiedzenie nieprawdy, ale powiedzenie czegoś, co za nieprawdę uważa jego baza. Politycy mówią nieprawdę bardzo często i niemal zawsze bezkarnie”1.

Kłamstwo w polityce nie jest rzecz jasna ani niczym nowym, ani – co do zasady – nieszczególnie bulwersuje. Ojciec nowoczesności w naukach politycznych, Machiavelli, już na przełomie XV i XVI w. udzielił szczegółowego instruktażu Wawrzyńcowi Medyceuszowi na temat tego, jak i kiedy kłamać, aby skutkiem tego było umocnienie własnych wpływów politycznych. W Księciu bowiem czytam, że „książęta niewiele o słowo dbający i którzy umieli chytrością umysły ludzkie oszukać, wielkim podołali przedsięwzięciom i w końcu uczciwych ludzi zwyciężyli”2. Czasy nowożytne w pewnym sensie urealniły filozoficzny ogląd działalności politycznej, przesuwając akcent z republikańskich ideałów na instytucjonalne mechanizmy i praktyczną skuteczność. Nawet Wojciech Chudy w swoim Eseju o społeczeństwie i kłamstwie podkreśla, że „przeważające współcześnie nastawienie pragmatyczno-proceduralne sprawia, że prawie nikt nie ma dziś złudzeń: politycy kłamią, a polityka wiąże się z kłamstwem”3. Szczególny wymiar kłamstwo uzyskało w epoce triumfu demokracji, kiedy to uzyskanie bądź utrzymanie władzy wymaga uprzedniego uzyskania legitymizacji legalnej w procesie wyborczym. Polityka demokratyczna siłą rzeczy musiała stać się sferą na kłamstwo szczególnie podatną, nade wszystko jednak w społeczeństwach o niewielkich demokratycznych tradycjach i słabo rozwiniętej kulturze politycznej.

Z prawdziwym jednakże festiwalem kłamstwa mamy jednakże do czynienia w XXI w., kiedy to zmarketyzowana już polityka weszła w sojusz z tzw. nowymi mediami i kulturą konsumpcyjną. George Ritzer w Magicznym świecie konsumpcji wykazuje, że „konsumpcja przenika nasze życie, coraz bardziej nas pochłania”4. Partie polityczne, politycy, hasła i programy wyborcze w coraz większym stopniu przypominają towary z półek sklepowych, które w większym stopniu przyciągać nas mają opakowaniem niż zawartością. Kolor krawatu czy koszuli, dobrze zaprojektowany spot wyborczy czy chwytliwe hasło – wszystko to zaczyna dominować nad merytoryczną zawartością programów i propozycji środowisk politycznych. Z kolei zamykanie się ludzi w cyfrowych bańkach informacyjnych, wytwarzanych samoistnie poprzez nasze zaangażowanie w social mediach, sprawia, że tzw. fake newsy niejednokrotnie uzyskują status prawdziwościowy. Media społecznościowe to wyjątkowo dogodne miejsce dla działalności politycznych populistów wszelkiej maści, którzy poprzez uproszczony przekaz i stabloidyzowaną jego formę docierają do kolejnych – ściśle zdefiniowanych dzięki big data – segmentów politycznego rynku. Jamie Bartlett nie ma wątpliwości, że „albo technologia zniszczy znane nam formy demokracji i ładu społecznego, albo też władze polityczne okiełznają cyfrowy świat”5.

Festiwal życzeń

Liberalna demokracja – co należy uznać za jej niewątpliwy sukces – dowartościowała każdego człowieka. Powszechne prawa polityczne (w tym wyborcze), konstytucyjne gwarancje praw i wolności, instytucjonalne mechanizmy odpowiedzialności rządzących przed społeczeństwem, instytucje i procedury związane z państwem prawa – wszystko to uczyniło każdego człowieka obywatelem, czyli rzeczywistym podmiotem polityki. Jeszcze przed XX w. – wedle ustaleń Roberta A. Dahla – brak powszechności praw politycznych i ścisłą ich reglamentację „usprawiedliwiano tym, że do demos należy każdy, kto jest kompetentny, by uczestniczyć w rządzeniu”, a zatem „niejawnym założeniem opartym na utajonej teorii demokracji było, że tylko niektórzy są kompetentni w tej kwestii”6. Jeszcze przed II wojną światową zrezygnowano z tego założenia i przyjęto model egalitarny, w którym za jedyne akceptowalne formy cenzusów praw politycznych i wyborczych uznano cenzus wieku oraz cenzus domicylu. Otworzyło to demokrację na oczekiwania i żądania tzw. szerokich mas społecznych, które w coraz większym stopniu życzenia swoje zaczęły werbalizować.

Egalitarna demokracja stała się w istocie formułą radykalnie nową, dotychczas niespotykaną, obcą wszelkim formom ustrojów, z jakimi świat euroatlantycki miał dotychczas do czynienia. Nawet wymiar demokracji bezpośredniej w Szwajcarii po 1848 r. czy tzw. demokracji szlacheckiej państwa polsko-litewskiego był należy uznać za daleko odległy od kształtujących się w XIX i XX w. liberalnych demokracji. José Ortega y Gasset podkreśla, że „na scenę dziejów ciskano masy ludzkie całymi garściami, i to w tak przyspieszonym tempie, że trudno było je przepoić wartościami tradycyjnej kultury”7. W tę nową formułę ustroju państwowego – radykalnie egalitarnego – wkomponowany został nie wprost mechanizm społecznego festiwalu życzeń, czyli społecznych oczekiwań ludu werbalizowanych względem ekskluzywnych wciąż elit politycznych. Z takiego festiwalu życzeń niezwykle szybko skorzystały środowiska otwarcie wrogie liberalnym demokracjom, jak chociażby faszyści, naziści i komuniści. Wykorzystując życzenia i pragnienia szerokich mas społecznych, uruchomili mechanizm skutecznej populistycznej licytacji, która pozwoliła im na przejęcie władzy bądź budowę wyborczego zaplecza społecznego. Hannah Arendt wskazuje chociażby na casus antysemityzmu, który „opinia publiczna uważała za pretekst do pozyskania mas albo za interesujący przykład demagogii”8. Przykładów populistycznych haseł i idei, którymi cynicznie karmiono masy społeczne, znajdujemy w XX w. mnóstwo. Najgorsze, że często stawały się pierwszym krokiem w kierunku faktycznej przebudowy liberalnej demokracji i przekształcenia jej w populistyczny autokratyzm, autorytaryzm bądź wręcz totalitaryzm.

Festiwal życzeń, którego społeczeństwa współczesne są uczestnikami od około wieku, legitymizował niezwykle szeroko postawy populistyczne. Sprawił, że populizm i demagogia przestały być domeną wyłącznie środowisk populistycznych sensu stricto, ale zagościły w dyskursie i praktyce politycznej ugrupowań całkiem niedawno populizmowi wrogich. Współczesna Europa staje się coraz częściej świadkiem działania populistów nowej fali, którzy werbalizują swoje przywiązanie nie tylko do wartości nacjonalistycznych, ekologicznych czy socjalistycznych, ale również konserwatywnych czy też – o, tempora! o, mores! – liberalnych bądź libertariańskich. Peter Wiles udowadnia, że populizm jest raczej swego rodzaju „syndromem, nie doktryną”9, tym samym pojawić się może wszędzie, w każdym społeczeństwie, również w wysoko rozwiniętych społeczeństwach Zachodu, bo „populizm dobrobytu na pewno nie jest pojęciem wewnętrznie sprzecznym”10. Festiwal życzeń współczesnych demokracji bazuje na subiektywnym poczuciu braku poszczególnych grup społecznych i pragnieniu szerokiego dostępu do zasobów społeczeństw wysoko rozwiniętych. Wielokrotnie odwołuje się również do marzenia o zmitologizowanym bezpieczeństwie, które w czasach niestabilności stało się już powszechnym fetyszem. Tym samym życzenie bezpieczeństwa niejednokrotnie sprzężone zostaje z eskalacją nastrojów radykalnych, pogłębianiem niechęci wobec potencjalnych wrogów, wzmaganiem poczucia strachu i intensyfikowaniem mowy nienawistnej względem środowisk zdefiniowanych jako „obcy” czy też „inni”.

Festiwal pomyłek

Współczesna demokracja liberalna – szczególnie w erze nowych mediów i mediów społecznościowych – staje się również swoistym festiwalem pomyłek. Kampanie wyborcze w niczym nie przypominają wzorcowej merytorycznej debaty programowej (abstrahuję w tym miejscu od tego, czy kiedykolwiek miały taki charakter), ale stanowią raczej widowisko czy też precyzyjnie wyreżyserowany spektakl. Całe nasze społeczeństwo staje się jednym wielkim – wielopoziomowym i uosabiającym sieciowo ze sobą powiązane elementy – spektaklem, „który podporządkowuje sobie ludzi, ponieważ podporządkowała ich ekonomia”11. Rzeczywiste cele głównych aktorów tego spektaklu, czyli polityków, przedsiębiorców czy też wpływowe grupy interesów, to – według Guy’a Deborda – panowanie nad społecznymi masami i kierowanie nimi przy pomocy ekonomicznych i politycznych narzędzi. Jean Baudrillard nazywa to uwodzeniem. Uwodzi się obywateli poprzez obiecywanie im realizacji ich pragnień. W rzeczywistości jednak „pragnienie jako forma wyznacza przejście od ich statusu przedmiotów do podmiotowości, lecz przejście, które samo jest tylko nieuchwytnym i uwewnętrznionym przedłużeniem poddaństwa”12.

Współczesny obywatel zwykle nie zdaje sobie sprawy, że jest jedynie pionkiem w grze grup interesów, które przy pomocy narzędzi politycznego i ekonomicznego panowania budzą w nim przekonanie o rzeczywistej podmiotowości. Wszyscy zatem – jedni mniej, inni bardziej – jesteśmy aktorami podczas niezwykle czasem emocjonującego festiwalu pomyłek. Nieliczni tylko mają szansę na odgrywanie ról pierwszoplanowych; niektórzy – jak chociażby politycy – mają wrażenie, że to właśnie oni są głównymi postaciami tego przedstawienia; natomiast zdecydowana większość z nas to jedynie statyści, wciąż wyznający religię demokratyczno-obywatelską. Festiwal pomyłek, który codziennie obserwujemy i w którym bierzmy udział, to przedstawiany nam wybór między różnie definiowanymi „złem” i „dobrem”. Okazuje się zaś, że rzeczywista różnica między jednym a drugim jest jedynie iluzją, wytworem dyskursywnych formuł. Za rzekomym liberałem czy konserwatystą kryć się może ten sam ignorant, któremu udało się uwieść masy. Pamiętać jednak trzeba – zgodnie z definicjami prezentowanymi przez Petera Sloterdijka – że „charakter masy nie wyraża się fizycznym zgromadzeniem, lecz udziałem w programach mass mediów”13. Współczesna masa nie musi się znajdować swej fizyczno-materialnej manifestacji – na współczesną masę składać się może samotny widz telewizyjnego czy internetowego uniwersum.

Paradoksalnie nowe media – choć przecież zakładano, że dzięki nim polityka stanie się nam bliższa, a nasze uczestnictwo szersze – w coraz większym stopniu niszczą to, co w założeniu miało demokrację odróżniać od innych ustrojów. Bartlett udowadnia, ze „rozwój inteligentnych urządzeń podkopuje naszą zdolność do wydawania sądów moralnych, odradza się plemienny model polityki”14, „inteligentne urządzenia mogą zastąpić rozmaitych liderów i przekształcić polityczne procesy decyzyjne”15, zaś „niewidzialne algorytmy wytwarzają nowe, nieuchwytne źródła władzy i niesprawiedliwości”16. Festiwal pomyłek, którego wszyscy jesteśmy uczestnikami, sprawi, że demokracja liberalna zupełnie wyrwie się spod społecznej kontroli. Kontrolę faktyczną sprawować będą firmy operujące big data, projektujące polityczne przekazy precyzyjnie sprofilowanym odbiorcom. Odbiorcy zaś – funkcjonujący w zamkniętym świecie swoich informacyjnych baniek – przekonani będą, że biorą aktywny udział w jakiejś realnej walce, której efektem będzie zwycięstwo takich czy innych wartości. W rzeczywistości zaś udział biorą jedynie w czymś w rodzaju zrytualizowanego festiwalu: festiwalu kłamstw, życzeń i pomyłek.

Przypisy

1A. Leszczyński, Jak politycy mówią nieprawdę, „Gazeta Wyborcza”, 16.09.2016.

2N. Machiavelli, Książę, przeł. A. Sozański, Wydawnictwo MG, Kraków 2017, s. 87.

3W. Chudy, Polityka jako metoda. Esej o społeczeństwie i kłamstwie – 2, Oficyna Naukowa, Warszawa 2007, s. 262.

4G. Ritzer, Magiczny świat konsumpcji, przeł. L. Stawowy, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2009, s. 9.

5J. Bartlett, Ludzie przeciw technologii. Jak Internet zabija demokrację (i jak ją możemy ocalić), przeł. K. Umiński, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2019, s. 7.

6R. A. Dahl, Demokracja i jej krytycy, przeł. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012, s. 13.

7J. Ortega y Gasset, Bunt mas, przeł. P. Niklewicz, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2006, s. 52.

8H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, przeł. D. Grinberg i M. Szawiel, Świat Książki, Warszawa 2014, s. 43.

9P. Wiles, Syndrom, nie doktryna: kilka podstawowych tez o populizmie, przeł. K. Lossman, [w:] O. Wysocka (red.), Populizm, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 25-43.

10Tamże, s. 42.

11G. Debord, Społeczeństwo spektaklu, przeł. M. Kwaterko, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2009, s. 37.

12J. Baudrillard, O uwodzeniu, przeł. J. Margański, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2005, s. 171.

13P. Sloterdijk, Pogarda mas, przeł. B. Baran, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012, s. 22.

14J. Bartlett, Ludzie przeciw technologii…, s. 12.

15Tamże, s. 12.

16Tamże, s. 13.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

FESTIWALOVE

HEJ, HO, NA FESTIWAL! POCZTĄ PANTOFLOWĄ NA ŁONO NATURY

OLGA ŁABENDOWICZ

Letnie festiwale muzyczne na dobre wpisały się w tradycję wakacyjnych wypadów „za miasto”. I choć tych kultowych, skupiających wokół scen setki tysięcy słuchaczy jest już kilka, to wśród pokolenia trzydziestolatków coraz częściej słychać zarzut, że „za drogo, za tłoczno, zbyt mainstreamowo”. A tak być przecież wcale nie musi.

O czym często łatwo zapomnieć, Open'er czy Pol'and'Rock Festival (przez sentymentalistów wciąż nazywany Woodstockiem) to nie jedyne opcje jakimi dysponujemy – choć i one w dalszym ciągu cieszą się rzeszami fanów, masowo migrujących nad morze i jeziora. Dla miłośników ucieczki z miejskiej dżungli na łono nieco bardziej dzikiej natury, przy jednoczesnym połączeniu z iście eterycznymi doznaniami muzycznymi, mamy obecnie kilka niezwykle ciekawych propozycji. Jedyne pytanie, na jakie trzeba sobie odpowiedzieć, to: w Bieszczady, do zielonego małopolskiego miasteczka, w Góry Sowie, czy może na Mazury? A jest w czym wybierać!

Rzuć wszystko i jedź w Bieszczady, na Tchnienia

W tym roku odbędzie się druga edycja magicznego wydarzenia organizowanego przez paczkę młodych zapaleńców, którzy całym sercem kochają zarówno Bieszczady, jak i alternatywne brzmienia. „Szum potoku, poranna rosa, zapach lasu, rozgwieżdżone niebo...”, zapowiadają organizatorzy i bez wątpienia danej obietnicy dotrzymują.

Tchnienia to festiwal nietuzinkowy, który powstał – jak podkreśla Daria Głowacka, jedna z pomysłodawczyń projektu – „z potrzeby świadomego i twórczego nazywania rzeczywistości, przy jednoczesnej tęsknocie za tym co nieuchwytne, ulotne i niedopowiedziane”.

Zeszłoroczna edycja dostarczyła niezapomnianych wrażeń, oferując koncerty niszowych wykonawców w baligrodzkiej cerkwi lub po prostu w środku lasu w towarzystwie specjalnie przygotowanych wizualizacji, projekcje filmową na łonie natury, zajęcia z jogi (oraz jogi głosu), ale przede wszystkim niepowtarzalną aurę sielskości bez pośpiechu, która sprzyja zawieraniu fantastycznych nowych znajomości przy ognisku. A czego spodziewać się w tym roku?

„Tegoroczna edycja koncentruje się na świadomości ekologicznej i wyzwań, jakie przed nami stoją w obliczu klimatycznej katastrofy”, mówi Głowacka. Tym razem można będzie złapać chwilę wytchnienia, słuchając koncertów takich wykonawców, jak Pola Chobot & Adam Baran, Niklas Paschburg, Andrzej Karałow/Jurek Przezdziecki, Axel Flóvent, Immortal Onion, Hior Chronik, czy runforrest. Jeśli o większości z nich nie słyszeliście, nie przejmujcie się – na tym właśnie polega urok Tchnień – to wycieczka nie tylko w nieznaną część Bieszczad, lecz także w głąb siebie i na granice wciąż jeszcze nieodkrytych rubieży sztuki.

- Gdzie? Bystre/Baligród w Bieszczadach

- Kiedy? 22-24 sierpnia 2019 r.

- Bilecik? Karnety w cenie 60-200 PLN (na poszczególne dni lub na całość) wprawdzie wyprzedały się na pniu w kilka dni po ogłoszeniu puli biletów, zawsze jednak można dołączyć do wydarzenia na Facebooku i z nadzieją wypatrywać chwili, gdy ktoś będzie musiał zrezygnować z już zakupionej wejściówki. W tym celu najlepiej dołączyć do wydarzenia na Facebooku i na bieżąco monitorować sytuację.

- Jak dojechać? Z dojazdem transportem publicznym na samo miejsce może być problem. Najlepiej zabrać się z innymi festiwalowiczami, zjeżdżającymi z całej Polski. Warto sprawdzić grupę Tchnienia w drodze na Facebooku.

- Gdzie nocować? Baza noclegowa w okolicach jest dość ograniczona, ale na pewno da się coś znaleźć na kwaterach prywatnych. Jeżeli uda się załapać na miejsce na polu namiotowym zapewnianym przez organizatorów (za dodatkową opłatą), czekają nas tym lepsze doznania – jest ono bowiem położone tuż nad zachwalanym potokiem, który budzi festiwalowiczów łagodnym szemraniem.

Gadafest, czyli nieodkryta zieloność Małopolski

To kolejne wydarzenie muzyczne zlokalizowane w miejscu raczej zaskakującym, z dala od tradycyjnych, często uczęszczanych miast i miasteczek festiwalowych. Jak podkreślają sami twórcy, „Coś co wyróżnia Gadafest na tle innych wydarzeń kulturalnych małopolski to samo miejsce festiwalu, kiedyś Rabka-Zdrój, a teraz Miechów – miasteczka oddalone nieco od dużych ośrodków miejskich, gdzie wśród wolniej płynącego czasu i pięknej przyrody można swobodnie i dobrze wypocząć”.

Skąd pomysł na taką lokalizację? Kuba Gołąb z załogi Gadafestowej spieszy z odpowiedzią, „Uwielbiamy naturę, wypoczynek na świeżym powietrzu. Uważamy również, że muzyka pośród natury, w plenerze brzmi doskonale”. Choć centrum wydarzeń festiwalowych znajdzie się w tym roku się na łąkach położonych tuż za miastem, to w programie pojawi się także scena eksperymentalna w dawnym klasztorze Bożogrobców, gdzie odbędzie się inauguracja programu koncertowego.

Celem tegorocznej edycji festiwalu (ale również poprzednich) jest prezentowanie niezależnej, świeżej, odważnej muzyki bez podziałów na gatunki czy style muzyczne. Wspólnym mianownikiem zapraszanych artystów ma być z założenia energia i szczerość. To, co ważne dla amatorów bardziej kameralnych klimatów to fakt, iż jak zauważa Gołąb, organizatorom zależy na „przytulnej atmosferze bardzo różniącej się od imprez masowych”. I to widać już na pierwszy rzut oka.

- Gdzie? Miechów, woj. małopolskie

- Kiedy? 26-28 lipca 2019 r.

- Bilecik? Udział w Gadafeście jest bezpłatny. Lecimy pakować plecaki!

- Jak dojechać? Bez problemu pociągiem. Połączenia można znaleźć nawet bez przesiadek.

- Gdzie nocować? Organizatorzy polecają pole namiotowe Siedlisko (za dodatkową opłatą w wysokości 50 PLN za osobę). Dla lubiących wygodę znajdą się w miasteczku kwatery, hostele albo zajazd.

Sprawdź za rok!

W chwili, gdy ukazuje się ten artykuł, dwa z festiwali, które również warto mieć na uwadze planując swoje festiwalowe podróże, już się odbędą. Niemniej jednak, pamiętajcie o nich za rok, obowiązkowo!

Jeśli Kultura na Poziomie, to tylko w górskim schronisku

Kolejny urokliwy mikrofestiwal, który łączy w sobie ideę doznawania wrażeń muzycznych i artystycznych w niezwykłych okolicznościach przyrody. Kultura na Poziomie jest nazwą, która oddaje charakter wydarzenia zarówno dosłownie (odbywa się w Górach Sowich, w bezpośrednim sąsiedztwie – i wnętrzu – schroniska PTTK „Zygmuntówka”), ale i w przenośni, dostarczając pożywki w postaci spotkań literackich, wystaw fotograficznych oraz, oczywiście, koncertów.

W tym roku w ramach festiwalu odbyły się trzy koncerty: Phillipa Brackena, australijskiego muzyka mieszkającego na co dzień w Opolu, który w swojej twórczości łączy elementy soulu alternatywnego, indie roots, bluesa i folku, improwizatora-klarnecisty Mateusza Rybickiego oraz międzynarodowego kolektywu muzyki elektronicznej.

Jak opowiada Agnieszka Ejsymont, dyrektorka artystyczna i współtwórczyni projektu „Kultura na Poziomie powstała, aby kreować niecodzienne doświadczenia każdego z jej uczestników – zarówno artystów, jak i odbiorców. Działamy na styku natury i kultury. Lubimy mówić, że badamy wzajemne relacje tych dwóch elementów i to, jak górskie otoczenie wpływa na nasz odbiór, czy też tworzenie sztuki”. A z uśmiechem dodaje, „Najzwyczajniej w świecie nasz festiwal jest pretekstem i miejscem do spotkania, wzajemnej wymiany myśli i inspiracji na łonie natury”.

Jak to często bywa w przypadku niszowych festiwali, formuła także i tego unikalnego projektu ewoluuje z edycji na edycję. Ejsymont zaznacza, „Dajemy artystom przestrzeń na własne pomysły i eksplorację. W ten sposób za każdym razem, w zupełnie nieplanowany sposób, wydarza się coś magicznego – jak choćby leśna premiera singla, spontaniczny jam session na górskim szczycie, czy polny koncert wśród stada owiec”. A wszystko to z panoramą Sudetów Wschodnich i Środkowych w tle.

- Gdzie? Schronisko PTTK „Zygmuntówka”, Góry Sowie

- Kiedy? Tegoroczna edycja festiwalu odbyła się 6-7 lipca. Bacznie wypatrujcie ogłoszenia terminu następnej odsłony projektu na fanpage'u Kultury na Poziomie.

- Bilecik? Karnet można było zakupić na portalu zrzutka.pl za symboliczne 35 PLN na wsparcie festiwalu.

- Jak dojechać? Raczej własnym samochodem. Albo autostopem, zawsze raźniej i przyjemniej, a na pewno ekologiczniej.

- Gdzie nocować? W namiocie lub samym schronisku, oczywiście!

Naturalnie Mazury, naturalnie!

Wydarzenie stworzone na kanwie słynnego festiwalu w Węgorzewie z lat 1991-2013. Z nieco większą pompą, niż inne wymienione wydarzenia – w tym roku zagrali tu m.in. VooVoo, Zalewski, Nosowska i Kortez, ale mimo tego wart uwagi z kilku względów. Po pierwsze, jak zaznaczają organizatorzy, „Dzięki swej różnorodności muzycznej jest on atrakcją dla szerokiej rzeszy odbiorców muzyki. Założeniami festiwalu jest promocja regionu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, jak również rozwój życia kulturalnego na jego obszarze”. Jeśli zatem wolicie kreatywny wypoczynek nad jeziorem, to opcja zdecydowanie dla was.

Po drugie, jak czytamy na stronie projektu, „Ważnym elementem festiwalu jest także zwrócenie uwagi na świadomość ekologicznego i zdrowego trybu życia dlatego też on sam zorganizowany jest w naturalnym, pięknym krajobrazowo otoczeniu”. I właśnie to połączenie potrafi zaczarować nawet najbardziej wybrednych.

I wreszcie, Naturalnie Mazury Festiwal to nie tylko koncerty, ale i warsztaty, działania proekologiczne oraz spotkania z ludźmi kultury, sztuki, działaczami społecznymi i ekologicznymi. Czyli dla każdego coś miłego.

- Gdzie? Węgorzewo, woj. warmińsko-mazurskie

- Kiedy? W tym roku festiwal odbył się 5-7 lipca. Warto śledzić stronę internetową, by wpisać datę kolejnej edycji w kalendarz wydarzeń obowiązkowych.

- Bilecik? Karnety dostępne były przez stronę internetową lub platformę ebilet.pl w cenie: jednodniowy 70/80 PLN, dwudniowy 120-140 PLN.

- Jak dojechać? PKP albo PKS. Należy jednak przygotować się na przesiadki.

- Gdzie nocować? Dedykowane pole namiotowe zalecane. Wygodniccy bez problemu znajdą w Węgorzewie inny nocleg spełniający ich wymagania (w tym hotel ze spa).

„Naturo, o wszechwładna, bądź mi dość ojczyzną!”, pisała Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Lato w pełni, a zatem czas spakować plecak i ruszyć w drogę, z piosenką na ustach na ojczyźniane szlaki – górskie, małopolskie lub mazurskie. A jeśli w tym sezonie już się nie uda, to za rok obowiązkowo. Hej, ho!

OLGA ŁABENDOWICZ

Koordynatorka 4liberty.eu. Dr filologii angielskiej oraz absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej na Uniwersytecie Łódzkim.

Koniec

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

KRĘTA DROGA WOLNOŚCI

Z ALEKSANDREM SMOLAREM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Powinnam zacząć od… opowiedz mi Polskę, ale to by nam zajęło całe wieki. Dlatego inaczej. Gdy myślę o ostatnim trzydziestoleciu to w różnych momentach niezmiennie wracają do mnie słowa Jacka Kaczmarskiego. Jest taki fragment tekstu Według Gombrowicza narodu obrażanie: „W niewoli – za wolnością płacze, nie wierząc, by ją kiedyś zyskał, toteż gdy wolność swą zobaczy, święconą wodą na nią pryska”. Powiedz mi proszę jak to jest z tą naszą wolnością? Czy tak było te 30 lat temu? Coś się stało, że ona zaczęła Polakom ciążyć?

Aleksander Smolar: Odpowiadając na twoje pytanie, mnie się wydaje, że odpowiedź jest wielopoziomowa. To, co się dzieje w Polsce, wpisuje się w to, co się dzieje w Europie. U nas za mało się o tym mówi w debatach publicznych, jesteśmy pod tym względem strasznie prowincjonalni, skoncentrowani na Polsce i rzadko porównujemy sytuację u nas z tym, co się dzieje w regionie i na świecie. To wymaga uwzględnienia, nie po to, żeby relatywizować nasze doświadczenia w sensie moralnym, tylko aby pokazać wielość różnych źródeł tego, co można by traktować jako zjawiska niepokojące.

Funkcjonujemy zawsze w jakimś kontekście, nie funkcjonujemy sami jako samotna wyspa.

Chodzi o to, że często jesteśmy dla celów analitycznych zmuszeni do badania rzeczywistości w pewnych fragmentach. Mamy tę możliwość, żeby uogólnieniami swoimi sięgać daleko poza empiryczne nasze możliwości dochodzenia czy też badań głębszych. Powracając do wolności – widzimy, że różne tendencje, które niepokoją, są sprzeczne z wolnością jako wartością, która jest przecież szalenie istotna i podstawowa. Obserwujemy te ruchy na całym świecie i dowodem – co prawda empirycznym, zawodnym – na to są badania Freedom House, którzy analizują postęp demokracji, wolności. Wyniki pokazują, że od kilku lat następuje regres. To nie są jakieś zasadnicze zmiany, ale są na tyle istotne, żeby się nad nimi zastanawiać. To jest bardziej wyrazisty problem w naszym regionie, w takich krajach jak Polska, Węgry, Rumunia, a teraz Serbia, ale są też pewne zjawiska w Czechach czy na Słowacji, które temu zaprzeczają. Widzimy również w Europie zachodniej wzrost roli ruchów nacjonalistycznych i populistycznych. Czasami one się pokrywają, zazębiają, czasami są one zupełnie rozłączne, ale w każdym razie są to ruchy, które są w oczywisty sposób pozostają w sprzeczności z tym wyobrażeniem o ładzie wolności, którego nośnikiem była ta tradycja liberalno-demokratyczna.

Zanim dojdziemy do Polski – mówisz o regresie w dziedzinie wolności – nie jest tak, że u nas, nie tylko u nas, generalnie dokonuje się regres w różnych innych dziedzinach? Gdy patrzymy na to chociażby, jak myślimy o – wczoraj na konferencji u was padło – że nie ma demokracji bez demosu. I czy my z samym demosem nie zaczynami mieć problemu? Czy to, że ten demos się nie rozumie już gdzieś w taki sposób jak tu przywołałeś – filozofów polityki, u tych, którzy rzeczywiście rozumieli, jak powstaje państwo i jak ma funkcjonować, jaka jest ta pierwotna umowa społeczna, to czy nie mamy tego momentu, kiedy ten demos sam się przestaje rozumieć i gdzieś to nam zaczyna się rozłazić na takim bardzo bazowym poziomie?

Ja mam wątpliwości, bo to zakłada, że on istniał i że to są stany płynne, czy też w pewnych wymiarach demos występuje, w innych nie występuje, innymi słowy zazwyczaj upraszczamy demos. Przechodząc do Polski – to, co obserwujemy, nie jest źródłem wyłącznie dla niepokojów, obaw.

I to też przecież nie jest tak, że tych, którzy głosują na PiS należy spisać na straty, jeżeli chodzi o wartości demokratyczne, bo to by było zupełnie nieuzasadnione. Zawsze mnie drażniła okazywana często pogarda przez różnych inteligentów, intelektualistów i artystów, którzy powtarzali frazę, że wyborców PiS kupiono za 500+. Uważam, że to nie tylko moralnie skandaliczne, bo w demokracji każdy obywatel ma równy głos, więc jeżeli tak się mówi, to innymi słowy okazuje się pogardę i prowadzi to do alienacji części wyborców, dla których jest to oburzające. Trzeba raczej starać się zrozumieć, zwłaszcza że przecież to nie jest zjawisko tylko polskie, tylko szersze, europejskie. Jeżeli chodzi o Polskę jest rzeczą oczywistą, że mamy do czynienia z konkurencyjnymi wartościami i każde z nas znajduje się w sytuacji wyboru między konkurencyjnymi wartościami. Dokonany wybór pozwala realizować różne wartości. Otóż jeżeli z tego punktu widzenia spojrzymy na polską sytuację, to PiS przynajmniej zaspokajał istotne potrzeby społeczne w trzech wymiarach – pierwszym byłyby potrzeby materialne, których zaspokojenie oznacza wyjście dużej części społeczeństwa z biedy, czy w każdym razie istotną poprawę sytuacji materialnej. Pozostałe wymiary PiS-u są na poziomie wartości, m.in. chodzi o wymiar godnościowy, czyli te pieniądze, które dało państwo…

Czyli daliśmy my.

To prawda, ale dysponuje tym państwo, więc ten argument jest prawdziwy, ale on ma ograniczoną wartość. W wyniku wyborów demokratycznych daliśmy państwu, czyli administracji, prawo do dysponowania częścią wypracowanych przez nas środków. Trzeba zawsze przypominać, że to są nasze pieniądze i powinniśmy pamiętać, podejmując decyzję w  czasie wyborów, komu dajemy to prawo.

Dlatego cieszymy się – za Constantem – wolnością nowożytnych, bo oddajemy swoją wolność polityczną w czyjeś ręce.

Tak jest, oddajemy naszą wolność w czyjeś ręce. Zaś argument, że oni dostali w sumie tylko 19 proc. jest bezsensowny, bo nasze są głosy oddane w głosowaniu. Inni zrezygnowali z tego prawa i wobec tego taka próba delegitymizacji to jest marny argument. Otóż, powróćmy do naszego tematu, do argumentu godnościowego - w nowoczesnych społeczeństwach oczekuje się, oczywiście dla innych powodów w krajach postkomunistycznych, dla innych powodów w państwach, które znały od wojny opiekuńcze welfare state, że pewnego typu problemy społeczne zostaną rozwiązane przez państwo. Nie można tego redukować do problemu homo sovieticus, bo nawet jeżeli intensywność tych oczekiwań jest inna u nas i na Zachodzie, to one nie są w tym przypadku jakieś znacząco różne. Innymi słowy, polityka redystrybucji prowadzona przez PiS jest również odbierane w jakimś sensie jako przywracanie godności, zwłaszcza jeżeli się zważy, że w czasach naszej transformacji często dominował język pogardy klasowej. Moje zastrzeżenia do czasów transformacji dotyczą bardziej języka debaty publicznej niż samej polityki. Uważam, że były popełnione błędy i np. w czasie rządów Platformy można było na pewno zrobić więcej w celach redystrybucji tego, co Polska osiągnęła, to był niewątpliwie poważny błąd naszego obozu, ale moje główne zastrzeżenia dotyczyły tego, że była pewnego rodzaju pogarda, która wyrażała się w takich właśnie zwrotach jak homo sovieticus.

Jednocześnie trudno nie zauważyć, że w okresie transformacji została w jakimś sensie pominięta pewna grupa społeczna. Oni sobie nie poradzili gospodarczo, to byli ludzie, którym oberwało się największą pogardą, o której mówisz, ale też brakiem docenienia jakiejś ich godności i brakiem docenienia ich w procesie zmian, brakiem zauważenia tego, że oni też są częścią społeczeństwa, a ich potrzeby i ich myślenie musi być jakoś zagospodarowane.

Zwłaszcza, że oni czuli się i tak zdegradowani. To często było opisywane w literaturze zachodniej czasów wielkiego kryzysu, mianowicie jaką straszną degradacją, zwłaszcza dla mężczyzn, których tradycyjną rolą społeczną było danie poczucia bezpieczeństwa materialnego i fizycznego rodzinie. Jak mężczyzna jest zdegradowany i nagle traci podstawę swojego autorytetu i swojej roli – zwłaszcza że w tradycyjnej rodzinie była to rola dominująca – to jest to bardzo głęboko odczuwane i to przez setki tysięcy ludzi. Pamiętajmy o rozmiarach odczuwanego dramatu, pamiętajmy o tym, że były momenty gdy bezrobocie, obecnie bardzo niskie, przekraczało 20 proc.

Pamiętam, co się działo wtedy Bieszczadach, gdzie były dziesiątki mężczyzn, którzy stracili pracę po zamknięciu PGR-ów i tak naprawdę dla nich i dla ich rodzin to był upadek. Myślę, że to są ludzie, którzy doświadczyli tego, co nazywasz pogardą i w tym momencie to, co im przynosi narracja PiS-u, jest tym, czego oni potrzebują. To jest odzyskiwanie przez nich poczucia wartości.

Poczucie godności wiąże się tutaj z poczuciem przynależenia do wspólnoty, która ma wobec nich pewnego typu obowiązki. I oni to odbierają jako sposób nie tylko zaspokajania potrzeb materialnych, ale i przywracania im godności, uznania ich godności. Jest też inny wymiar polityki PiS związany z przywracaniem godności. Rządy poprzednie, z natury kapitalistycznej transformacji, popularyzowały wartości indywidualistyczne. Zresztą ten sam proces się dokonywał na zachodzie, gdzie ta kultura indywidualistyczna była głębsza, ale ona szczególnie była popularyzowana w czasach rewolucji liberalnej Reagana i Thatcher. Obie były kulturowo konserwatywne, a równocześnie w domenie społeczno-ekonomicznej były skrajnie liberalne, głosiły hasło odpowiedzialności jednostki za własny los. W polskiej tradycji, w polskiej kulturze silnie są obecne wolnościowe tradycje, tylko one zawsze były kolektywistyczne, narodowe; chodziło o wolność całej zbiorowości. PiS przywracał poczucie godności i równości ludziom o statusie społecznym zdegradowanym poprzez intensywne głoszenie haseł wspólnotowych, związanych z pojęciem naród i wiara. Niestety w formie bardzo często skrajnej: nacjonalizmu i religijnej nietolerancji. Ich hasła zwrócone przeciwko elitom, kastom były sposobem definiowania kozła ofiarnego, wroga przeciwko któremu zwracano gniew ludu, ale również był w tym potencjał równościowy: my jako Polacy, my jako chrześcijanie jesteśmy sobie równi, niezależnie od tego czy jesteśmy bezrobotnymi, czy profesorami, lekarzami, czy sprzątaczkami wszyscy jako Polacy jesteśmy równi. Oczywiście, poza tymi, których wykluczamy ze względu na poglądy, wiarę, pochodzenie, skłonności seksualne etc

To były i są podstawowe atuty PiS-u: jeden atut to był oczywiście godnościowym, drugi wspólnotowy i trzeci – dla wielu ludzi najważniejszy – materialny, związany z redystrybucją, związany silnie z poczuciem sprawiedliwości społecznej, niezależnie od tego, co to pojęcie konkretnie znaczy. Liberałowie podważają sens tego pojęcia, natomiast ono jest głęboko zakorzenione w świadomości społecznej – można nie wiedzieć, co to pojęcie dokładnie znaczy, ale wie się, czym jest niesprawiedliwość społeczna.

To jest jak z definiowaniem pornografii albo terroryzmu. Łatwiej nam powiedzieć, że dany akt jest pornograficzny, albo że jest przejawem terroryzmu, podobnie jak z dużą jasnością możemy wskazać akty czy przejawy sprawiedliwości społecznej – jakieś konkrety, fakty, działania, zdarzenia. Jednak w każdym z tych przypadków znacznie trudniej jest nam zgodzić się co do definicji, którą bez zastrzeżeń bylibyśmy w stanie przyjąć we wszystkich systemach.

To jest ryzykowne porównanie z pornografią, ale bardzo Cię proszę, to bierzesz na swoje konto. W każdym razie innymi słowy – tu konkluduję, bo powracam do pytania, które postawiłaś, co się stało z naszą wolnością, tzn. ludzie, którzy głosują na PiS, to są w części ludzie, którzy nie cenią sobie nadmiernie wolności, ale w bardzo dużej części to są ludzie, którzy absolutnie cenią wartość wolności, tylko równocześnie w sytuacjach konfliktowych celów i wartości wybierają te, które właśnie PiS zaspakaja najlepiej. Chociaż nikt nie wie jak długo PiS będzie w stanie to czynić. Przy tym duża bardzo część społeczeństwa ma świadomość, że są problemy z wolnością, bo warto przypomnieć, że już w grudniu 2015 roku w jednym z sondaży 55 proc. Ankietowanych Polaków stwierdziło, że jest zagrożenie dla demokracji. Czyli ta świadomość szybko się pojawiła, wtedy było niewiele faktów, które skłaniały do niepokoju, takie jak arbitralna decyzja prezydenta Dudy w sprawie Kamińskiego i jego kumpla ze służb no i przede wszystkim zaczyna się wówczas walka o Trybunał Konstytucyjny i większość Polaków wie, że coś jest nie tak. Na wiosnę 2016 roku, poziom zaniepokojenia rośnie do ponad 60 proc. Później nie widziałem tego typu badań, więc to jest nawet ciekawe – sprawdzenie, czy w ogóle było takie pytanie zadawane, bo ono jest istotne. Tak jest na poziomie świadomości. Równocześnie, w praktycznych wyborach Polacy nawet jeśli uważają, że się dzieją różne rzeczy niedobre, nawet jeżeli uważają, że są ograniczenia wolności, to nadal mają takie poczucie, że fundamentalnie na razie przynajmniej nic takiego złego się nie dzieje – nie rozstrzeliwują, nie aresztują, nie torturują a żyje się coraz lepiej.

A przy tym gdzieś wciąż się dyskutuje, mam jakąś szczątkową agorę, szukamy pewnych dróg pluralizmu.

Jest pluralizm polityczny, jest pluralizm mediów, nawet jeżeli tu i ówdzie naruszane są zasady, to nie jest tak, że miał miejsce dramatyczny fakt. Natomiast jeżeli chodzi o poprawę zarówno finansową, jak i symboliczną, to ona jest wyczuwalna natychmiast. Innymi słowy powiedziałbym, że wcale nie uważam, że nastąpiło coś dramatycznego, jeśli chodzi o stosunek Polaków do wartości, jaką jest wolność. Tutaj trzeba odróżnić różne poziomy, czyli w przekonaniach i w podejmowanych decyzjach. W przekonaniach jest to sprawa trudna do zbadania – myślę, że w wielkich deklaracjach Polacy będą manifestowali bardzo wysokie przywiązanie do wolności. Natomiast w praktycznych wyborach, to ludzie, którzy ze względu na poprawę sytuacji materialnej, jak i ze względów godnościowych i przywrócenia tego poczucia wspólnoty narodowej, nie muszą odczuwać konieczności rezygnowania z wolności, nawet jeżeli czasami widzą ów konflikt wartości.

W naszej rozmowie pojawiają się dwa watki, pierwszy związany z pogardą, zaś drugi ze wspólnotą. Zacznę od tego drugiego: mówisz o wspólnocie narodowej. Jednak jej forma, o której mówi narracja PiS-u, oznacza przede wszystkim wspólnotę wykluczającą. I teraz… czy nie jest tak, że rozumiana w taki sposób wspólnota narodowa rzeczywiście stygmatyzuje tych, którzy w jakimś – często dość dowolnym – sensie nie pasują i czy przez to jednocześnie nie wyklucza z wolności politycznej?

Można powiedzieć, że każde zakreślenie granic wspólnoty jest równocześnie zasadą wykluczenia.

Pytam Cię raczej o to, czy nie czujesz zagrożenia, że to wykluczenie, czy owa tyrania pozornej większości, jakoś nad nami zapanuje, że nastąpią kolejne poziomy odbierania tego, co nazywamy wolnością pozytywną. Że za chwilę takimi małymi kroczkami się po coś sięgnie? Wolność słowa, wolność zgromadzeń… i kolejne. Że kolejne ustawodawcze manipulacje pozwolą na przesuwanie granicy, na nakładanie kolejnych ograniczeń.

Moim zdaniem to nie jest konieczne, co nie znaczy, że my tego nie obserwujemy. Można powiedzieć, że to rozumienie wspólnoty w przypadku PiS-u jest mieszane – to nie jest tak, że ono wyklucza bardzo mocno np. etniczne, bo tam są też elementy obywatelskie, polityczne wspólnoty. Wszystko zależy od wypowiedzi, od ludzi, to różnie wygląda. Faktem jest, że oczywiście w pewnych momentach pojawia się element wykluczenia. Jeżeli historyk, endek związany bardzo z obozem PiS-owskim mówi – to chodziło o Kościół i jakąś wypowiedź Konstantego Geberta – że jak on zostałby katolikiem, to by rozumiał lepiej, sugerując, że on nie ma prawa zabierać głosu, to był tu silnie obecny element wykluczający. Ów historyk nie przyznawał prawa Żydowi do wypowiadania się w sprawach przestępstw dokonywanych w ramach wspólnoty chrześcijańskiej, katolickiej. Można powiedzieć, że z takimi wypowiedziami my się spotykamy dość często. Język Targowicy, oskarżanie przeciwników politycznych o zdradę, oczywiście jest bardzo silnym językiem wykluczającym. Jeżeli ktoś inaczej rozumie wspólnotę, obowiązek wobec niej, patriotyzm niż PiS – czyli ideologowie, przywódcy tej partii – to jest zdrajcą. Ten język powracał wielokrotnie wobec posłów PO, którzy w Parlamencie Europejskim głosowali, czy wypowiadali się w sposób sprzeczny z polityką PiS-u. Już nie mówiąc o oskarżaniu Donalda Tuska o to, że spiskował razem z Putinem po to, żeby zamordować prezydenta Rzeczpospolitej. To była szalenie brutalna zasada wykluczenia, oczywiście bardzo niekonsekwentnie stosowana, bo traktując je poważnie oskarżenia takie wymagałoby wytoczenia procesu, a przynajmniej zgłoszenia sprawy do prokuratury. W każdym razie te zasady wykluczenia pojawiają się często wobec ludzi, którzy mają inne poglądy. Świadectwem to, co powiedział prezes Kaczyński niedawno: „Kto podnosi rękę na Kościół, podnosi rękę na Polskę”.

I wiemy dalej, co z tą ręką zrobić...

To jest świadoma czy też nie aluzja do sławnej wypowiedzi Józefa Cyrankiewicz po buncie robotników Poznania w 1956 roku. Kaczyński zapewne o tym nie pomyślał, bo by posłużył się nieco inną metaforą, innym organem – nie ręką, ale np. nogą. W każdym razie to znaczyło tyle, że człowiek mający krytyczny stosunek do kościoła instytucjonalnego, a to może dotyczyć nie tylko ludzi niewierzących, tylko również wielu katolików, jest zdrajcą – bowiem podnosi rękę na Polskę. Ta stosowana permanentnie przez obóz rządzący zasada wykluczająca, ten szantaż stosowany jest również w polityce historycznej, w interpretowaniu różnych faktów z przeszłości, czy to będzie dotyczyło Żydów i Jedwabnego, czy Niemców, czy Ukraińców.

Niektórzy powiedzą Ci – wyjątkowo zresztą paskudnie – że Żydzi i Ukraińcy to dla Polaków dyżurni „chłopcy do bicia”. A przecież to nie jest takie proste...

To są chłopcy do bicia, ale też autentyczne problemy z wizją polskości kultywowaną przez PiS, w której historia martyrologiczna łączy się z wizją heroiczną narodu.

Z wizją, w której z jednej strony na nowo rozbudza się antysemityzm, zaś z drugiej strony sięga się po najbardziej nawet wątpliwe narodowe mity, w których okrucieństwo, zbrodnie i przemoc tłumaczy się jako bohaterstwo. I znów, społeczeństwu, które wciąż nosi w sobie traumę i konflikt, funduje się przebudowanie narracji historycznej kreowanej na partyjną modłę. Nie ma już tak prosto, że – jak chciał Wyspiański – przykładając rękę do serca z taka samą jasnością da się powiedzieć „A to Polska właśnie”. Rozmawiamy przecież o stygmatyzacji i zdrajcach – zastanawiam się, czy przez te 30 lat nie zrobiliśmy sobie w tym sercu kolejnej dziury. Bo jak się stygmatyzuje, to często stygmatyzuje się tzw. elity. Dużo mówiło się o odpowiedzialności pewnych elit za konkretne zjawiska, również te związane z okresem transformacji. PiS do tego wraca wskazując, że to właśnie przez elity 89’ roku mieliśmy później w Polsce problemy. Zastanawiam się tu raczej nad problemem pogardy dla elit. Zadaję to pytanie z uporem maniaka – czy to nie jest tak, że przez to, żeśmy stracili w jakimś sensie elity, czy się zaczęliśmy wstydzić w ogóle mówienia o elitach intelektualnych, które są przecież naturalną częścią społeczeństwa, systemu, sami zrobiliśmy sobie krzywdę. Dla mojego pokolenia to wy jesteście autorytetami, a części naszych autorytetów już nie ma. Z kolei pokolenie moich studentów mówi wprost, ze takiej elity, autorytetów im najzwyczajniej brakuje. Czy nie jest naszym problemem to, że przez te 30 lat, kiedy się mówi o elicie, to coraz bardziej ogranicza się ją do myślenia o elicie politycznej, a niektórzy powiedzą, że w związku z tym jeszcze niedawno elitą był pan Bartosz M?

Nikt by nie powiedział, że on jest członkiem elity. Ten przypadek da się uogólnić. To jest ciekawe, że o tych, którzy obecnie rządzą – ani nawet oni sami w samopercepcji – nie mówi się, że są elitą. Wtedy, kiedy oni kontrolują władzę, media, banki, finanse, podstawowe źródła władzy, równocześnie oni sami siebie jako elity nie postrzegają. W tym obozie ciągle jest obecna tendencja traktowania siebie jako kontestatorów, zbuntowanych, wyklętych. Dziennikarze prawicowi, powiązani z PiSem nazywali siebie „niepokornymi”. Obecnie mają już chyba świadomość, że to jest coraz trudniejsze, bo czerpią nie tylko informacje, ale i  kasę, z zasobów które kontroluje PiS, nie mówiąc o tym zresztą, że są bezpośrednio powiązani z władzą. Obóz rządzący wie że ma władzę, ale równocześnie wie, że elitą siebie nazwać nie może. Istotnym powodem tego zjawiska jest też to, że populizm wszędzie rodził się i żywi się buntem przeciwko elitom. Trudno wyrzec się takiej zasady legitymacji swojego panowania.

Bo to nie pasuje temu społeczeństwu i nie pasuje tej narracji, którą oni się chcą posługiwać.

To na pewno też, ale dlaczego im nie pasuje i dlaczego mamy do czynienia z tym? Przecież bunt przeciwko elitom to jest zjawisko globalne, ono dotyczy całego świata rozwiniętego liberalnej demokracji i wykracza poza ten świat, obejmując inne regiony świata. To jest zjawisko interesujące i podnoszone przez niektórych badaczy. Pamiętamy sławne tytuły książek „bunt mas” ale też „bunt elit”. Czy nie mamy obecnie do czynienia z radykalnym rozchodzeniem się mas i elit? We współczesnych społeczeństwie mamy postępującą polaryzację – z jednej strony elity w rozumowaniu swoim technokratyczne, które mają coraz większe poczucie złożonej rzeczywistości, która jest nie do zrozumienia przez masy, a za tym dystansem poznawczym postępuje wzrost dystansu społecznego, kulturowego, co jednocześnie rodzi narastający dystans mentalny między dwiema częściami społeczeństwa. To jest źródłem narastającego lekceważenia, jeżeli nie pogardy. To obserwujemy również w Polsce w postawie części opozycyjnych elit politycznych, intelektualnych czy artystycznych. Chociaż ta postawa ma również bardzo odległe źródła historyczna w postawie szlachty i inteligencji post-szlacheckiej wobec ludu. Innymi słowy, funkcjonowanie demokracji jest zagrożone z dwóch stron, nie z jednej . Jest zagrożone ze strony części klasy ludowej – jak to się dzisiaj mówi – i ich sojuszników politycznych skupionych w przypadku Polski wokół PiSu. Część mas, które mają poczucie, że demokracje nie są w stanie zaspokoić ich elementarnych potrzeb – czy to dotyczy bezpieczeństwa wewnętrznego czy zewnętrznego, jakiejś zasady równości. Innymi słowy, w tych różnych wymiarach jest jakby w skali globalnej abdykacja elit. To jest świat pogłębiającego się chaosu, słabnącej kontroli nad rzeczywistością zarówno w wymiarze geopolitycznym jak i geoekonomicznym, jeśli chodzi o gospodarkę i finanse. W świecie zglobalizowanym polityka istnieje tylko lokalnie, np nie ma prawdziwej władzy na poziomie europejskim, chociaż problemy wykraczają daleko poza granice narodowe. Istnieją więc oczekiwania, których elity nie są w stanie zaspokoić. Innymi słowy elity w sensie poznawczym i decyzyjnym są w jakimś sensie oderwane od mas i jednocześnie nie są w stanie masom zapewnić tego, czego masa oczekuje. I można powiedzieć, że ta obecna faza buntu mas, ona była poprzedzona równocześnie taką pewną alienacją elit. Właśnie to ma się na myśli w dużym stopniu, kiedy się mówi o kryzysie demokracji. To nie jest tylko utrata pewnego zaufania do demokracji, lecz również niezdolność zapewnienia tego, czego oczekują społeczeństwa ze strony wyłonionych w demokratycznym procesie elit.

W zasadzie to jest moment, w którym powinniśmy skończyć, ale dorzucę ci jeszcze jedno pytanie. Elity, demokracja, nasza polityka taka, jak wygląda i polska, i europejska – ja się zastanawiam może niekoniecznie nad figurą Donalda Tuska na białym koniu, który przyjeżdża, ale generalnie nad figurami wodzowskimi. Przypomina mi się – zaczynając i kończąc Kaczmarskim – „Przejście Polaków przez Morze Czerwone”, kiedy pojawia się ten i mówi: „Ja wam powiadam i kto chce, niech wątpi, że się to morze przed nami rozstąpi!” Czy to nie jest tak, że te masy czekają ciągle i to nie tylko u nas, na tego, kto powie, że jakieś morze się przed wami rozstąpi? I że wybierając takich liderów, którzy czasami są na pierwszym miejscu rzeczywiście, tak jak dla mnie dramatyczny wybór Trumpa, czy wybór zupełnie jakby innej bajki Macrona, czy wybór PiS-u, gdzie tak naprawdę wiemy, o co chodzi, czy wybór Orbana, czy to nie jest cały czas czekanie na tego, kto otworzy tą możliwość nam, masom, w pewien sposób?

Ta metafora oczywiście jest pożyteczna. W jakimś sensie bezosobowe mechanizmy demokratyczne, gdzie najważniejsze jest prawo, reguły, decyzje, które tworzą pewnego typu gwarancje przewidziane przez Monteskiusza, czy ojców założycieli demokracji amerykańskiej, którzy byli bardzo nieufni wobec mas, ale też wobec wodzów stwarzali przez trójpodział władzy, czy zasadę checks and balances, system zabezpieczeń przed arbitralnością i nadużyciami. Nie jest sprawą przypadku, że w ruchach populistycznych jest wódz i są masy, przy radykalnym osłabieniu instytucji pośredniczących. Przy czym ruchy populistyczne w swoich ideologiach zazwyczaj są hiperdemokratyczne, bo działają w imię przywrócenia władzy mas, w imię pełniejszej demokracji krytykują wyalienowane elity i dotychczasowe funkcjonowanie demokracji, w której widzą rządy oligarchii. Ale w praktyce, w imię demokracji ruchy te osłabiają instytucje demokratyczne, co widzimy w Polsce. Owo osłabianie instytucji pośredniczących dokonuje się z powołaniem na wolę suwerena, a w istocie realizowana jest w ten sposób wola ukrytego faceta na Nowogrodzkiej i nie znamy prawdziwych mechanizmów podejmowania decyzji. Można powiedzieć, iż ta „nieliberalna demokracja” – jak ją nazwał Wiktor Orban – przypomina wojsko w swoim sposobie działania, chociaż zachowuje pewne formy demokratyczne jak np. wybory. To jest – można powiedzieć – reżim stanu nadzwyczajnego. Poczucie zagrożenia, kryzysu, powoduje dobrowolne złożenie władzy w ręce męża opatrznościowego, gotowość akceptacji stanu nadzwyczajnego i nadzwyczajnego trybu podejmowania decyzji („bez trybu”!). Przy stosunkowo prostym algorytmie podejmowania decyzji militarnych on jest do utrzymania, chociaż przy nowoczesnym wojsku zapewne coraz trudniej. Natomiast we wspólnocie demokratycznej wiele problemów równocześnie w wielu dziedzinach nie da się rozwiązać metodami stanu nadzwyczajnego. Skutkiem nieuchronnym jest wzrost przemocy – żeby wymusić posłuszeństwo i stworzyć pozory efektywności – oraz, z drugiej strony pogłębiający się chaos.

Chciałbym powrócić do metafory przejścia przez morze Czerwone, bo ona może też coś istotnego powiedzieć o stosunku elit z masami w polityce demokratycznej. W Starym Testamencie znaleźć można opis jak to Mojżesz świadomie nie prowadził narodu wybranego bezpośrednio do ziemi Filistynów, tylko okrężną drogą przez morze Czerwone. Obawiał się bowiem, iż lud Izraela w strachu i w tęsknocie za pewnym ładem panującym w królestwie Faraona może chcieć powrócić do bezpieczeństwa stanu zniewolenia na ziemi egipskiej. Można powiedzieć, że Mojżesz przez pewnego typu oszustwo i ogromne wydłużenie drogi – mówimy o 40 latach spędzonych na pustyni – chciał ich doprowadzić do ziemi obiecanej. Ta metafora ukazać może dramatyczny problem polityki demokratycznej w krytycznych momentach, gdy trzeba – z jednej strony – podejmować bardzo trudne i społecznie kosztowne decyzje, które są niezrozumiałe i których pozytywne efekty mogą się pojawić się dopiero po dłuższym czasie, wobec czego jest niebezpieczeństwo buntu społecznego. To jest jeden element niedemokratyczny w czasach demokracji czasów trudnych. Drugi wynika z tego, że istotnie mamy tu dramat różnic kompetencyjnych, który pozwala elitom wystąpić – w ramach tej metafory – w roli wyższej istoty, która widzi dalej, wie lepiej jak prowadzić naród do ziemi świętej wolności, zamożności i demokracji. Ale czy ta droga jest demokratyczna i czy rzeczywiście może prowadzić do ziemi obiecanej?

Domykamy klamrą wolności i niewoli. Prowadzenia narodu krętą drogą, żeby nie powrócił do niewoli, jaką znał.

Tak można powiedzieć: poprzez pewnego typu zniewolenie przez kłamstwo.

ALEKSANDER SMOLAR

Publicysta, działacz polityczny, prezes zarządu Fundacji im. Stefana Batorego.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Zastępca redaktora naczelnego miesięcznika Liberté!

Koniec

EKONOMICZNYM OKIEM

EKONOMICZNYM OKIEM

10X DLACZEGO FRANKOWICZOM NALEŻY SIĘ POMOC, A BANKOM, POLITYKOM SIĘ NIE NALEŻY

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Smutna historia Frankowiczów, która obawiam się nie będzie miała pozytywnego finału jest częścią większej całości. Ci ludzie często do końca życia będą tak jak dziś co pokazują statystyki sumiennie spłacać swoje zobowiązania kredytowe.

Według różnych źródeł Frankowiczów w Polsce jest w tej chwili od 550 tysięcy do 700 tysięcy. W większości pochodzą z pokolenia wyżu demograficznego końcówki lat siedemdziesiątych i początku lat osiemdziesiątych. Część ich rówieśników uciekła za granicę w poszukiwaniu lepszego życia. Spośród tych, co zostali spora grupa wpadła we frankowe bagno i tkwi w nim po uszy. W taki sposób straciliśmy w jakimś sensie całe pokolenie, które miało szansę uratować nas przed gospodarczą zapaścią, która nas niechybnie czeka. Katastrofy nie sprowadzą jednak rządy PiS-u, czy ich następców, ale nieubłagana demografia, która jest przeciwko nam/im. Dlatego problem Frankowiczów to nie jest tylko ich problem. To nie jest problem jednego pokolenia. To problem dotyczący w dłuższym okresie nas wszystkich. To pokolenie i tak jest przeklęte. Komuniści okradli ich rodziców z oszczędności emerytalnych. Teraz ich oszczędności idą na emerytury ich rodziców. Kto w takim razie zapewni im emerytury jeżeli ich oszczędności państwo przeznacza na bieżące potrzeby? Ich dzieci już tego nie zrobią, bo wskaźnik dzietności w tym pokoleniu jest na dramatycznie niski. Myśląc o Frankowiczach często o tym zapominamy. Dla polityków liczy się tylko czteroletnia perspektywa. Ważne jest dla nich tylko tu i teraz. Wygodnie jest nam nie zauważać, że za problem franka są mniej więcej po równo odpowiedzialni zarówno ci, którzy ten kredyt wzięli, jak i politycy i bankowcy. Różnica między tymi grupami jest tylko taka, że ci pierwsi za swoje błędy płacą co miesiąc, zaś pozostali bogacą się kosztem tych pierwszych.

1. Ile stracił przeciętny Frankowicz na przestrzeni 10 lat i kredyt w złotówkach, którego realnie nie było.

Spisana pojedyncza historia jednego Frankowicza, początek 2018 roku: Nabyłem kredyt w 2007 roku gdy frank był na poziomie 2,25. Moje mieszkanie było warte wtedy 480.000zł. Dziś jest warte 400.000zł. To zmienia wyliczenia w przypadku kredytu w CHF w stosunku do złotówek, bo w moim przypadku mając udział własny 240.000zł (te 20.000zł to kwestia paru dodatkowych opłat typu notariusz itp.) i spłacając od 2007 roku około 170.000zł mam w tej chwili do spłaty licząc kurs franka zł jeszcze 360.000zł. Jakbym sprzedał dziś mieszkanie to nie mam 40.000zł i realnie straciłem pół mieszkania w cenach zakupu. Rat nie liczę, bo coś i tak bym wynajmował. Najważniejsze jest jednak co innego. Ja wtedy nieźle zarabiając, mając umowę na czas nieokreślony i wkład własny połowę wartości mieszkania, wśród 8-9 banków znalazłem jeden, gdzie miałem zdolność w złotówkach. Rok wcześniej na początku 2006, kiedy zastanawiałem się nad kredytem jeszcze w złotówkach i odwiedziłem parę banków, mimo, że zarabiałem istotnie gorzej niż w 2007 zdolność miałem we wszystkich, a w 2007 już nie. Słuchając tej i kilku podobnych historii widzimy, iż większość młodych ludzi stała wtedy przed wyborem: albo dalej wynajmują, albo biorą we frankach, bo na kredyt w złotówkach było stać tylko najbogatszych. Wiele osób mówi, że nikt nie zmuszał Frankowiczów do brania kredytów we frankach. Tylko, że alternatywą było nie wzięcie kredytu i skazanie na dalszy wynajem. Kredytu w złotówkach realnie dla nich nie było.

2. Pierwsze Oszustwo wyborcze PiS – Obiecujemy mieszkania i uchylamy Rekomendację S.

Prawo i Sprawiedliwość w 2005 roku wygrało wybory między innymi obiecując mieszkania dla Polaków. Wiele osób, szczególnie młodych, wynajmujących mieszkania na rynku, który jeszcze wtedy preferował wynajmującego, a nie najemcę, dało się na ten lep złapać. Przypomnę, że na rynku miało się pojawić trzy miliony mieszkań. Gdy PIS doszedł do władzy szybko okazało się, że trudno będzie zrealizować tę obietnicę. Jak bowiem to zrobić, gdy duża część społeczeństwa nie ma zdolności kredytowej? Na szczęście dla Kaczyńskiego i spółki, wraz z dojściem PIS-u do władzy, rozpoczął się frankowy boom. Umacniająca się złotówka i wejście Polski do Unii Europejskiej sprawiały, że lawinowo rosła liczba kredytów udzielanych we frankach. Wszystko szło jak najlepiej, ale na przeszkodzie stanął Leszek Balcerowicz pełniący wtedy funkcje Prezesa Narodowego Banku Polskiego. Postanowił zablokować program mieszkaniowy PIS-u i podstępnie uniemożliwić młodym Polakom nabycie mieszkań. Komisja Nadzoru Bankowego wydała rekomendację S znacznie ograniczającą akcję kredytową we frankach. W odpowiedzi, w 2006 roku powołany został KNF, czyli Komisja Nadzoru Finansowego, na czele której stanął Stanisław Kluza, wcześniejszy Minister Finansów w pisowskim rządzie. Nowym ministrem finansów została Zyta Gilowska i wtedy zaczął się frankowy przekręt.

W roku 2006 Kazimierz Marcinkiewicz, ówczesny premier mówił: ,,Nie rozumiem polityki utrudniania dostępu do kredytów i nie zgadzam się z nią”, zaś Zyta Gilowska podkreślała: „Ograniczenia w udzielaniu hipotecznych kredytów walutowych przez banki trochę pogorszą sytuację obywateli i są projektem dyskusyjnym”. Teraz zobaczmy co na to Klub Parlamentarny Prawa i Sprawiedliwości. Cytuje z ich oficjalnej strony:

,,1.07.2006

Komunikat KP PiS dotyczący zalecenia Komisji Nadzoru Bankowego

Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość z niepokojem przyjmuje zalecenia Komisji Nadzoru Bankowego tzw. Rekomendację S, wprowadzające ograniczenia w dostępności do kredytów walutowych, których głównym skutkiem będzie zmniejszenie możliwości nabywania przez obywateli (szczególnie przez młode osoby) własnych mieszkań. Klub Parlamentarny PiS podchodzi krytycznie do tego zalecenia (...) Rozwiązanie problemu deficytu mieszkaniowego w Polsce ma dla nas priorytetowe znaczenie, a walutowe kredyty mieszkaniowe były niewątpliwe czynnikiem sprzyjającym nabywaniu mieszkań po znacznie niższych kosztach. Rekomendacja S przyjęta przez Komisję Nadzoru Bankowego będzie sprzyjała utrwaleniu ograniczenia dostępności do kredytów (…) Zalecenie Komisji Nadzoru Bankowego nie znajduje żadnego potwierdzenia ani uzasadnienia w wynikach finansowych banków. Kondycja finansowa sektora bankowego w Polsce jest znakomita. Z powszechnie dostępnych materiałów jasno i wyraźnie wynika, że gwałtowny wzrost liczby udzielanych kredytów mieszkaniowych nie zaszkodził płynności finansowej banków. Nie podzielamy argumentacji Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej rzekomego zagrożenia dla sytemu bankowego. Dlatego też nie podzielamy przedstawionej przez Komisję Nadzoru Bankowego argumentacji dotyczącej troski o trwałość i bezpieczeństwo finansowe kredytobiorców i banków”.

3. Oszustwo wyborcze Platformy Obywatelskiej – Wchodzimy do strefy Euro

W efekcie dzięki stanowisku rządzącego Prawa i Sprawiedliwości i przyjaznego mu KNF, nakłonionego przez Zytę Gilowską do poluzowania stanowiska, ku uciesze banków lawina kredytów toczyła się dalej. Banki od razu wykorzystały szpagat nadzoru finansowego. Rodacy tłumnie rzucili się do banków. Oddaję znowu głos Frankowiczowi: Zniesienie rekomendacji S w moim przypadku nic nie zmieniło. Ja się temu tylko przyglądałem, mając jako takie pojęcie o ekonomii i pamiętając o zasadzie, że kredyt powinno się brać w walucie w której się zarabia. Potem gen autodestrukcji PIS-u w 2007 roku doprowadził do kolejnych wyborów i nastąpiła zmiana warty. Niestety tutaj dałem się już nabrać, czego do dzisiaj żałuję. Platforma wygrała też dzięki temu, że obiecywała szybkie wejście do strefy euro. Uwierzyłem w to, i tak jak Ryszard Petru wziąłem kredyt we frankach licząc na to, że za chwilę tak czy inaczej będę zarabiał w euro, więc co za różnica, czy wezmę w złotówkach, czy we frankach, a rata niższa. Niestety Donald Tusk i jego Platforma szybko zapomniała o wejściu do strefy euro, bo osiągnięcie wymaganych wskaźników gospodarczych wymagałyby zaciśnięcia pasa, a to słabo przekłada się na wzrosty poparcia w sondażach, których to obserwowanie i komentowanie jest ulubionym zajęciem każdego polityka. Za chwilę pojawił się na horyzoncie kryzys finansowy i już było pozamiatane. Ryszard Petru miał gotówkę, więc to szybko przewalutował. Ja po włożeniu moich wszystkich oszczędności 260.000zł rok wcześniej w to mieszkanie, znalazłem się w pułapce i tkwię w niej do dziś.

4. Brak nadzoru finansowego – Spread, kredyt walutowy, którego nie wolno spłacać w walucie.

Najpierw szwajcarską walutę pokochały polskie banki, a dopiero później Polacy. Na polecenie zarządów swoich banków sprzedawcy zaczęli oferować klientom kredyty we frankach za wszelką cenę. Rozkręcał się na dobre banksterski poker, gdyż kredyt frankowy był produktem umożliwiającym szybkie osiąganie celów sprzedażowych. Zarabiać można było na nim prościej niż na kredycie złotówkowym. Źródłem większych zysków nie była ani marża, która i tak niemal w całości trafiała do pośrednika, nie chodziło również o stosunkowo niskie oprocentowanie. Nie chodziło o nic, co klient próbowałby znaleźć w swojej umowie. To był prymitywny, ale genialny w swojej prostocie trik. Chodziło o manipulację spreadem. Różnica między kursem kupna i kursem sprzedaży waluty przy wyliczaniu rat płaconych przez klientów w złotych była bowiem wyznaczana przez każdy bank dowolnie. Tę szansę dostrzegły szybko zarządy banków, które zmieniając spread, mogły w jednej chwili powiększyć swój zysk, nie zawracając sobie głowy zapisami w umowach i nawet nie informując klientów. Ponieważ instytucje nadzorujące rynek finansowy nie reagowały, niektóre zarządy pracowały nad udoskonaleniem owego triku.

Kolejny Fankowicz opowiada: Jeden z banków wprowadził dwie tabele kursów walut. Pierwsza była z przeznaczeniem dla swoich operacji bieżących gdzie obowiązywały rynkowe kursy. Druga już była dla spłacających kredyty hipoteczne. Ta była dla nich mniej korzystna i niejawna. Inny bank czwartego dnia każdego miesiąca kiedy się obliczało wysokość rat istotnie zmieniał kursy i powiększał spread, by następnego dnia wracać ku wartościom rynkowym. Nie przeszkodził tym praktykom nawet w pewnym momencie bunt Frankowiczów, którzy zauważyli przekręt i którym zamarzyła się spłata kredytu nie w złotych, a we frankach, które można było samemu taniej kupić w kantorach. Banki powiedziały nie. W ten sposób dorobiliśmy się jako kraj innowacyjnego produktu na skalę światową. Był to kredytu walutowy, którego nie wolno spłacać w walucie!

5. Brak nadzoru finansowego – masz zdolność we frankach, a w złotówkach już nie.

2007 rok. Sytuacja wyglądała tak: po kredyt przychodził klient planujący kupno pierwszego mieszkania. Dostawał odpowiedź: Jeśli weźmie Pan kredyt złotowy to zapłaci Pan 2.000zł raty, a rata we frankach to tylko 1.500zł. Początkowo ludzie dostawali jeszcze wybór, ale w miarę jak poker się rozkręcał do gry wchodzili coraz agresywniejsi gracze i zaczęli utrudniać branie kredytów w złotówkach. Najpierw mówili: Bierz Pan we frankach to dostaniesz większą kwotę. Na szczycie banki było już bardziej bezczelnie: Nie ma Pan zdolności kredytowej w złotówkach, zostają dla Pana tylko franki. Wymysł, że ktoś ma zdolność kredytową na 220.000zł, ale jeśli zdecyduje się na franki, jego zdolność rośnie do równowartości 300.000zł, to działalność kryminalna równoznaczna z przekrętem na wnuczka. Tymczasem do dziś nikogo nie oskarżono. To absolutnie sprzeczne z zasadami uczciwej bankowości. Każdy, kto był po tej stronie i ustalał zasady udzielania takich kredytów, a skończył szkołę ekonomiczną albo choćby otarł się o zasady bankowości, musiał to wiedzieć. Nie mówiąc już o Komisji Nadzoru Finansowego.

6. Brak nadzoru finansowego – Nieuczciwie wygenerowane przez banki zyski wyparowały z kieszeni Frankowicza.

Dzisiaj właściwie wszyscy rozsądni zgadzają się, że banki też przyczyniły się do frankowego kryzysu, ale wielu mówi, że nic nie można zrobić, bo korekta tej sytuacji spowoduje, że banki mogą upaść, bo nie stać ich na oddawanie pieniędzy. Częściowo mają oni rację, bo te pieniądze już dawno się rozeszły. Część poszła na wysokie prowizje, nagrody, dywidendy dla pracowników i zarządów, a część zamortyzowała kryzys 2008 roku. Dziś wiemy, że bez pieniędzy wydrenowanych z kieszeni Frankowiczów Donald Tusk nie byłby w stanie chwalić się swoją zieloną wyspą. Kolejna część pieniędzy znalazła się u pośredników, których zarządy banków skutecznie umotywowały nakręcając spiralę. Dostawali oni wyższe prowizje, nawet 1 proc. wartości całego kredytu. Przyjmijmy, że średnia kwota kredytu hipotecznego to około 250.000zł, co oznacza, że na każdym Frankowiczu pośrednik zarabiał 2500zł. Wynajęcie biura w centrum dużego miasta kosztowało około 20.000zł miesięcznie, do tego dochodziły statystycznie pensje kilku pracowników. W szczycie pokerowo-frankowego szaleństwa koszt takiego biura zwracał się w dwa dni. Później był już tylko czysty zysk. W jednym tylko roku 2007 na prowizje od kredytów walutowych poszło ponad miliard złotych. To wtedy wyrosły dzisiejsze imperia pośrednictwa finansowego jak Open Finance, wtedy też największe pieniądze zarobił Leszek Czarnecki. Najbardziej obrotni zostali milionerami. ,,Jeśli jakiś produkt daje sprzedawcy dwukrotnie wyższą marżę niż inne, to i tak go kupisz, choćbyś bardzo nie chciał. Tak działa rynek bez zasad. To naprawdę dość proste. Ale stworzenie systemu motywacji, którego efektem było oszukiwanie klientów, to nie tylko wina zarządów banków, ale przede wszystkim wina braku nadzoru finansowego, który na to pozwolił”.

7. Brak nadzoru finansowego – banki udzielały kredytu we frankach w większości ich nie mając.

Ten mechanizm objaśniał Jan Krzysztof Bielecki, który w czasie frankowego szaleństwa był prezesem Pekao SA (jako jeden z nielicznych Prezesów może udzielać wyjaśnień, bo kierowany przez niego bank nie udzielał kredytów walutowych). Eldorado frankowe wywołało bowiem pewien kłopot strukturalny. Bankowe aktywa (min. kwota udzielonych kredytów) powinny się zawsze równoważyć z pasywami (depozytami klientów na kontach i lokatach). Równoważyć się jednak nie mogły, bo przecież bank działający w Polsce od klientów zbiera lokaty w złotych, a nie we frankach. Żeby mieć względny porządek księgowy, zarządy stosowały kolejny trik i franki potrzebne do równoważenia bilansu kupowały na jeden dzień. Rano bank miał franki, a wieczorem już ich nie miał. Opłata za tzw. jednodniowy swap była bardzo niska. Ten powtarzany codziennie manewr to czysta spekulacja. Informacje Krzysztofa Bieleckiego potwierdziły dziennikarskie śledztwa dotyczące badania bilansów banków. Można więc powiedzieć, że banki udzielały kredytu we frankach tak naprawdę ich nie mając. Idąc dalej można powiedzieć, że w takim razie według definicji to nie był kredyt, a raczej coś w rodzaju zakładu pomiędzy bankiem, a drugą stroną. Banki nie mogły mieć zabezpieczenia we frankach, bo skala była tak olbrzymia, że było to niemożliwe. Chciwość wygrywała gdy nadzór był ślepy.

8. Drugie oszustwo wyborcze PiS – Obiecujemy Frankowiczom przewalutowanie kredytów, w które sami je wpędziliśmy (patrz punkt 2.)

25 marca 2017 roku w stolicy odbyła się kolejna demonstracja Frankowiczów organizowana głównie przez Stop Bankowemu Bezprawiu. Organizacja ta została stworzona między innymi przez kręcącego się przy mediach i politykach PiS Macieja Pawlickiego, publicystę ,,w Sieci”, producenta kinowego filmu ,,Smoleńsk”, czy byłego współpracownika Wiesława Walendziaka za czasów jego rządów w telewizji. Organizacja ta nakłaniała Frankowiczów najpierw do poparcia Andrzeja Dudy w wyborach prezydenckich, a później PiS-u w wyborach do Sejmu i Senatu. W kampanii, wbrew faktom, kreowali Ryszarda Petru na pierwszego winnego kryzysu frankowego. Sam Maciej Pawlicki bez powodzenia wystartował w wyborach do Sejmu z list Prawa i Sprawiedliwości. Andrzej Duda i PiS wygrali wybory między innymi dzięki tej organizacji. Później było jak zwykle. Pawlicki dostał w nagrodę program w telewizji. Pieniądze na dokończenie ,,Smoleńska” też się znalazły. Dla pozostałych Frankowiczów już niestety nie. Jarosław Kaczyński słusznie skalkulował, że pomoc Frankowiczom nic mu politycznie nie da i za namową Mateusza Morawieckiego zdecydował, że lepiej obłożyć banki podatkiem handlowym, z którego pieniądze pójdą na 500 plus. Lepiej dać 10 wyborcom po 6000 PLN rocznie niż jednemu Frankowiczowi 60000 PLN rocznie. Matematyka nie kłamie, a perspektywa 4 letnia sprawia, że nikt nie myśli co będzie później. Liczy się tu i teraz. Przyzwyczailiśmy się już do tego, że politycy to oszuści i w kampanii obiecują gruszki na wierzbie i śliwki na sośnie. Czy jednak w przypadku Frankowiczów nie przekroczyliśmy już pewnej granicy? Andrzej Duda z dużą dozą prawdopodobieństwa nie zostałby wybrany Prezydentem RP gdyby nie kłamstwo frankowe. Idźmy dalej. Gdyby nie został wybrany Prezydentem wynik wyborów do parlamentu byłby prawdopodobnie inny. W związku z tym ta niezrealizowana obietnica przewalutowania kredytów ma swoją wagę, a przez to niezrealizowanie jej tak naprawdę podważa wynik wyborów 2015 roku niezależnie czy uważamy, że Frankowiczom należy się pomoc czy nie.

9. Dlaczego w długiej perspektywie powinniśmy pomagać Frankowiczom, a nie bankom?

W mediach często pojawia się założony w centrum Warszawy przez Fundację Obywatelskiego Rozwoju licznik długu publicznego. Mało mówi się przy tym o naszych prywatnych długach, a są one istotniejsze, bo kogo oprócz garstki ekonomistów interesuje, że politycy wszystkich opcji zadłużyli nas już na ponad 100tys. złotych na osobę. Dla większości Polaków to abstrakcja. Co innego nasze prywatne zadłużenie, którego wielkość rzutuje bezpośrednio na zawartość naszych portfeli. Tymczasem prywatny dług polskich firm i gospodarstw domowych jest większy niż państwowy dług publiczny. Ten pierwszy w 2017 roku sięgał 51,1 procent PKB, zaś drugi 52,8 procent PKB. Na koniec III kwartału 2017 roku wartość wszystkich kredytów udzielonych polskim przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym wynosiła 972 miliardy złotych. Oczywiście, gdyby nie operacja umorzenia w 2014 obligacji skarbu państwa należących do OFE, to dług publiczny nadal byłby większy od prywatnego, ale różnica i tak byłaby niewielka. Zupełnie inaczej wyglądało to przed 2005 rokiem, kiedy nasze prywatne długi były znacznie mniejsze. Hossa mieszkaniowa wywołana przez pierwszą ekipę Kaczyńskiego i spółki w latach 2005-2008 spowodowała, że nasze długi zasadniczo wzrosły. Na początku 2018 roku gospodarstwa domowe były zadłużone na około 400 mld PLN kredytów mieszkaniowych. Na 400 mld PLN kredytów mieszkaniowych składało się: 234 mld PLN długu w złotych, 134 mld PLN kredytów we frankach szwajcarskich, 27 mld PLN kredytów w euro i 4 mld PLN kredytów w innych walutach obcych.

Patrząc na te liczby człowiek zastanawia się, dlaczego zakład produkujący wszystkim potrzebne do życia majtki – vide Atlantic – może upaść i nikogo to nie obchodzi. Najnowsza historia banków Leszka Czarneckiego dowodzi, że bank produkujący niepotrzebne nikomu toksyczne aktywa nie może upaść i każdego to obchodzi. Smutna historia Frankowiczów, która obawiam się nie będzie miała pozytywnego finału jest częścią większej całości. Ci ludzie często do końca życia będą tak jak dziś co pokazują statystyki sumiennie spłacać swoje zobowiązania kredytowe, a kiedy w końcu je spłacą czeka ich zamiast nagrody kolejna przykra niespodzianka, którą szykują im już wczoraj i dziś nasi populiści-politycy. Okaże się, że emerytury dla nich nie będzie, bo ich składki emerytalne wyparowały. Dlatego chcąc nie chcąc znowu udadzą się do znienawidzonego banku i sprzedadzą swój dwukrotnie przepłacony dom za pół ceny. Nie będzie dla nich alternatywy.

10. Rozwiązanie systemowe jest zawsze lepsze.

Historia Frankowiczów jest skomplikowana, wielowątkowa. I nie jest to opowieść czarno-biała. Prawdopodobnie szczególnie gorzka jest ona dla tych, którzy pomogli kiedyś wygrać Prawu i Sprawiedliwości, a w nagrodę zostali potraktowani identycznie jak przez ich poprzedników. Politycy bowiem stwierdzili, że nie ma co kredytować tego pokolenia. One i tak jest dla nich stracone. Wyższą stopę zwrotu uzyska się gdzie indziej.

Sytuacja jednak już niedługo może ulec diametralnej zmianie. W tym roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej powinien wydać wyrok w ich sprawie. Na razie rzecznik generalny Trybunału rekomenduje uznanie klauzuli indeksacyjnej za niezgodną z prawem. Według tej wykładni kredytu frankowe powinny stać się automatycznie złotowymi, ale uwaga z zachowaniem frankowej stopy procentowej. Taki wyrok spowodowałby, że każdy Frankowicz mógłby liczyć na podobny dla siebie wyrok w polskim sądzie, a to wywołałoby niechybny upadek niektórych instytucji bankowych, jak umoczony po uszy w kredytach frankowych Gettin Bank.

Dzisiaj, gdy oddaję ten tekst do druku, doszło do przełomu. Warszawski sąd apelacyjny wydał precedensowy wyrok, który może zmienić dotychczasowe orzecznictwo. Sędziowie uznali, dziś już prawomocnie, że jedna z umów o kredyt hipoteczny jest w całości nieważna. Zadecydował jeden niedozwolony zapis, który był powszechnie stosowany przez banki. Chodzi o tak zwaną klauzulę indeksacyjną, która kredyt udzielony w złotówkach pozwala traktować tak, jakby był przyznany we frankach, co w opinii sądu jest związane ze zbyt dużym ryzykiem walutowym. Pozwany Bank Milenium zapowiedział, że odwoła się do Sądu Najwyższego.

Czas na rozbrojenie systemowe tej bomby powoli się kończy. Gra idzie o około 60 miliardów złotych. To może być wstrząs dla całego systemu bankowego. To już nie dotyczy tylko Frankowiczów. To będzie dotyczyło nas wszystkich.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Urodzony w prima aprilis 1978 roku. Absolwent Ekonomii Uniwersytetu Gdańskiego. Przedsiębiorca związany od 15 lat z branżą spożywczą. Właściciel i twórca Jase Foods. Członek Pomorskiego Klubu Biznesu. W latach 2015-2018 związany z .Nowoczesna jako z-ca krajowego koordynatora sieci eksperckiej ,,.Lepsza Polska grupa Gospodarka”. Były kandydat .Nowoczesnej na Prezydenta Gdyni. Publicysta i komentator życia publicznego specjalizujący się w tematyce przedsiębiorczości. Bloger Liberte!, lub na własny rachunek jako Nieznośny Austen (https://bartlomiejausten.wordpress.com/).

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

NEOLIBERALIZM. ZANIM STAŁ SIE INWEKTYWĄ

PIOTR BENIUSZYS

Domena swobody jednostki i domena władzy państwowej wzajemnie się wypychają, więc poszerzanie zakresu funkcji państwa nieuchronnie prowadzić musi do zawężania wolności obywateli.

Neoliberalizm wyłonił się po II wojnie światowej i ukształtował jako wersja liberalizmu klasycznego, kładąca większy nacisk na aspekt ekonomiczny. Neoliberalizm opowiada się za znacznym ograniczeniem interwencjonizmu państwowego, traktuje wolny rynek i konkurencję jako podstawowe gwarancje wolności jednostki i fundament liberalnego państwa, duży nacisk kładzie na rozwój stosunków handlowych i gospodarczych powiązań między państwami, upatrując w nich gwarancji unikania wojen (entuzjazm wobec procesów globalizacyjnych).

W tym ujęciu wolność człowieka ogranicza przede wszystkim ingerencja państwa w życie społeczno-gospodarcze. Domena swobody jednostki i domena władzy państwowej wzajemnie się wypychają, więc poszerzanie zakresu funkcji państwa nieuchronnie prowadzić musi do zawężania wolności obywateli. Za złudną uznaje neoliberalizm też wiara w możliwość drobiazgowego uporządkowania życia społeczeństwa według zasad misternego planu, zgodnie z wyobrażeniami planistyki ekonomicznej. Ma to aspekt polityczny i moralny, ponieważ usiłowanie planowania rodzi konsekwencję w postaci ujawniania się zagrożenia totalitaryzmem („droga do zniewolenia”). Wolność ekonomiczna stanowi zaś fundament wolności osobistej oraz indywidualizmu, rozumianego jako świadomość podmiotowości osoby ludzkiej, statusu człowieka jako istoty zasługującej na szacunek i cieszącej się całą gamą praw. Planowanie za każdym razem wymusza arbitralność doboru celów i metod ich osiągnięcia. Przerzucenie kompetencji do podejmowania tak fundamentalnych decyzji na władzę państwową musi z czasem prowadzić do dyktatury. Państwo liberalne powinno więc być dokładnym przeciwieństwem państwa totalnego. Powinno ono wycofać się z ingerencji w procesy gospodarcze, pozwolić na samorzutne konfigurowanie się ładu społecznego, stojąc jedynie na straży prawa.

Konstrukcja państwa opiekuńczego i sprawiedliwości społecznej utrudniają działanie gospodarki prywatnej i tłumią wolność człowieka. Neoliberalizm zarzuca welfare state to, iż prowadzi do nieograniczonego wzrostu zobowiązań po stronie wydatków budżetowych, jest chronicznie nieefektywne w inwestowaniu tych środków, a także powoduje niekorzystną ewolucję mentalności społecznej, gdzie ginie duch przedsiębiorczości, konkurencji i niezależności, rozwija się natomiast roszczeniowa postawa względem państwa, próżniactwo i potrzeba opieki dziedziczona przez kolejne generacje.

Podstawowym założeniem filozofii neoliberalnej jest odrzucenie racjonalizmu jako możliwej metody kształtowania procesów społecznych i ekonomicznych. Ich złożoność, przypadkowość i nieprzewidywalność powoduje, że niemożliwe jest racjonalne planowanie czegokolwiek w skali makro, czyli w skali państwa, całego społeczeństwa, całej ekonomiki. Tylko indywidualne jednostki, w skali mikro, są w stanie planować w sposób skuteczny i działać w sposób racjonalny. Ich zbiorowy wysiłek składa na się na spontanicznie powstały porządek społeczno-ekonomiczny. Jest on pozbawiony określonego kierunku, ale dalece bardziej doskonały od jakiegokolwiek projektu czy planu. W taki sposób powstały wszystkie instytucje ludzkiej cywilizacji. Nie są one ani „naturalne”, czyli takie, które istniały i istnieją, gdyż istnieć muszą, niezależnie od ludzkiej woli, ani nie są wynikiem konkretnej decyzji ludzkiej o ich powstaniu. Kształtują się one raczej stopniowo, ulegają przeobrażeniom i modyfikacjom w wyniku ludzkiej działalności, lecz w sposób spontaniczny, przez człowieka niezamierzony. Są rezultatem ludzkiego działania, ale nie ludzkiego projektu. Tutaj neoliberalizm bierze filozoficzny rozbrat z klasycznym liberalizmem, który głosił pochodzenie podstawowych instytucji od prawa natury i konstruktywistycznej właśnie umowy społecznej.

Jeśli porządek społeczny jest przejawem spontanicznej ewolucji, to nie ma możliwości administracyjnego sterowania społeczeństwem. Próby upowszechniania nowych zasad, które nie miały dotąd oparcia w zwyczajach, mają niewielki potencjał oddziaływania. Społeczeństwo jest zbiorem jednostek o niezwykle zróżnicowanych światopoglądach, jego cechą jest mnogość hierarchii wartości. Próba zakwestionowania tego faktu oznaczałaby ograniczenie wolności jednostki i zniszczenie podstaw cywilizacji. Wszelki postęp i zmiany społeczne mogą zachodzić tylko poprzez indywidualną działalność poszczególnych jednostek. Są one od siebie niezależne, ale wypadkowa ich działań może, w określonych warunkach, przebiegać w danym kierunku. Wtedy społeczeństwo i jego kultura podlegają widocznym przemianom, które jednak nigdy nie mogłyby mieć miejsca, gdyby miały być zadekretowane i przeprowadzone zgodnie z jakimś ogólnym planem.

Wolność zawsze, przez wzgląd na jej samą naturę, prowadzi ku przewadze korzyści nad stratami. Odwrotnie jest w przypadku stosowania przymusu, chyba że jest on konieczny, aby uniemożliwić jednym ograniczanie wolności drugich. Współczesne państwa uciekają się do stosowania przymusu także w innych sytuacjach (jest to uzasadnione wtedy, gdy chodzi o realizację tych zadań, które tylko i wyłącznie państwo może podejmować). Ważne jest jednakże, aby władza państwowa była w takich przypadkach wyraźnie związana prawem, które nie jest przy tym produktem dowolnych decyzji ciał ustawodawczych, lecz emanacją oraz konkretyzacją ogólnych zasad, uznawanych przez dominującą opinię publiczną za sprawiedliwe. Legislacja winna zawierać tylko uzasadnione zakazy niesprawiedliwego postępowania, nie zaś nakazy postępowania, uznanego przez większość społeczeństwa za właściwe (co nie jest zakazane explicité, jest dozwolone). Tak zakreślone ramy stosowania przymusu przez państwo zostawiają miejsce na ewolucyjne zmiany, co do katalogu społecznie aprobowanych zachowań. Tylko liberalne państwo umożliwia zatem realne funkcjonowanie społeczeństwa spontanicznego.

Gdy obiektywne czynniki społeczne czy ekonomiczne, nie będące jednak wynikiem konkretnej działalności innych ludzi przeciwko nam, wymuszają na nas określone zachowanie, nie jest to w neoliberalnym rozumieniu naruszający wolność przymus. Nie do przyjęcia jest jedynie przymus stosowany przez człowieka względem drugiego człowieka. Zjawiska obiektywne stanowią zaś naturalne ramy życia jednostki. Są to warunki brzegowe, które bywają czynnikiem znaczącego zawężenia granic postulowanej wolności negatywnej. Zresztą przywilej wolności jest nierozerwalnie powiązany z obowiązkiem odpowiedzialności. Wyłącznie ludzie zdolni dźwigać odpowiedzialność mogą cieszyć się pełnym zakresem wolności.

Państwo liberalne powinno ograniczać swoją aktywność do niewielkiej liczby absolutnie koniecznych funkcji: zapewnienie bezpieczeństwa, pobieranie podatków (według możliwości płatniczych podatników, nigdy według potrzeb wydatkowych państwa), zapewnienie prawidłowego, wolnego od przymusu funkcjonowania wymiany na rynku oraz – w ograniczony sposób – udział w tworzeniu systemu zabezpieczeń społecznych (zapewnienie minimum egzystencji, finansowanie świadczeń zdrowotnych i podstawowej edukacji w systemie bonów oświatowych). Neoliberalizm zrywa więc z leseferyzmem obecnym w wielu pracach liberałów klasycznych. Friedrich August von Hayek uznawał uparte trwanie przy leseferyzmie za przyczynę uszczerbku na popularności klasycznego liberalizmu. Państwo liberalne jest powołane do prowadzenia polityki gospodarczej, której jakościowym celem jest zwiększenie szans na wzbogacenie się każdego obywatela.

Istotne miejsce w refleksji neoliberalnej zajmuje sceptycyzm wobec demokratycznej metody podejmowania decyzji politycznych, w tym zwłaszcza na polu polityki gospodarczej. Neoliberałowie nie opowiedzieli się co prawda po stronie elitarnego autorytaryzmu, ale wiele miejsca poświęcili problemowi ograniczania wolności przez demokrację. Dostrzegali wiele zalet demokracji, jako metody aktywnego i skutecznego włączania szerokich grup społecznych w proces świadomego kształtowania opinii publicznej, zapobiegania konfliktom, wzmacniania poczucia współodpowiedzialności, czy kreowania kadr politycznych. Ale demokracja powinna przede wszystkim być traktowana jako narzędzie, środek do osiągnięcia podstawowego celu, jakim jest utrzymanie lub ukonstytuowanie liberalnego porządku, ogniskującego się wokół idei wolności indywidualnej jednostki. Demokracja ma zatem sens i jest pożyteczna o tyle, o ile może przysłużyć się celom wolności. Gdy zaś umożliwia zamach na ową wolność, staje się częścią problemu. Wola większości nie może arbitralnie ograniczyć na przykład prawa własności. Jednym z podstawowych wymogów wobec demokracji jest więc ograniczenie pola polityki, czyli katalogu spraw, które podlegają procesowi politycznego decydowania, pozostającemu w gestii woli demokratycznej większości. Dodatkowo, wola ta musi w swoim postępowaniu być ograniczona przez stabilne, można niemal powiedzieć ponadczasowe, zasady systemu politycznego, których zmiana jest trudna do przeprowadzenia i absolutnie wyjątkowa (konstytucjonalizm).

Są w efekcie dwa typy prawa: fundamentalne normy opierające się na powszechnym, niemal całkowitym konsensusie (o randze konstytucyjnej) i ustawy parlamentów, stanowione w oparciu o wolę aktualnej większości, mimo dezaprobaty licznej, jakkolwiek będącej w mniejszości części obywateli. Dowolność tych drugich neoliberalizm uznaje za zagrożenie, cenę i wadę demokracji. Ubiegający się o reelekcję politycy folgują woli większości wyborców, nie bacząc na ewentualną szkodliwość jej postulatów. Nie pretendują do roli mężów stanu, podejmujących trud przekonania opinii publicznej do tego, że tkwi w błędzie. Zamiast tego dosyć bezkrytycznie podążają za dominującą opinią i konformistycznie zmieniają lub ukrywają własne przekonania celem pozyskania poklasku publiczności/suwerena. W efekcie, wola demokratycznej większości, opowiadającej się przykładowo za redystrybucją środków na wielką skalę, może naruszać elementarne zasady współżycia społecznego, takie jak wolność negatywna jednostki.

Władza demokratycznie wyłonionych ciał ustawodawczych winna być więc ograniczona przez ponadczasowe normy, których nie będzie wolno jej naruszyć. Gwarancje konstytucyjne, polegające na istnieniu ustawy zasadniczej, którą zmienić można jedynie kwalifikowaną większością głosów, są konieczne, ale mogą być niewystarczające. Dodatkowo warto tworzyć niezależne banki centralne, rady polityki pieniężnej, trybunały i sądy z prawem unieważniania ustaw antywolnościowych, ciała międzynarodowe, a nawet specjalne, wybierane raz na pokolenie „superparlamenty”, które ograniczą niebezpieczne dla stabilności gospodarki i wolności jednostki tendencje opinii demokratycznej, w realny sposób oddzielą władzę ustawodawczą od wykonawczej.

Neoliberalizm to idea wolnego rynku całkowicie niezależnego od przesłanek etycznych czy teleologicznych. Uczestników wymiany nie musi charakteryzować wspólnota poglądów, nie muszą oni legitymizować się podobnym światem wartości, albo mieć zbieżne cele. Wystarczy pragnienie osiągnięcia założonych wyników na rynku i wzajemna atrakcyjność ofert. Wolny rynek umożliwia ponadto zupełnie obiektywną ocenę wysiłków podmiotów gospodarczych od strony czysto ekonomicznej, bez jakichkolwiek uprzedzeń politycznych, społecznych lub kulturowych. Jego werdykty, w tym te negatywne w postaci upadku inicjatyw lub bankructwa przedsiębiorstw, są zatem wyłącznie przejawem rachunku liczbowego i nie powinny być analizowane, a tym bardziej podważane za pomocą kryteriów moralnych. Wolny rynek nie jest z etycznego punktu widzenia ani dobry, ani zły, jest tylko (albo aż) najbardziej racjonalną i efektywną techniką gospodarowania.

Neoliberalizm nie jest jego prostą kontynuacją klasycznego liberalizmu. Zajął krytyczne stanowisko wobec leseferyzmu, odrzucił ideę praw natury, naturalnego pochodzenia instytucji i koncepcję umowy społecznej. Modyfikacji uległy ponadto niektóre założenia klasycznej ekonomii. „Szkoła austriacka” nie przyjęła obiektywistycznych teorii wartości, czyli wpływu nakładu pracy na cenę produktu lub usługi. O wartości towaru decydują wyłącznie subiektywne czynniki, upodobania i preferencje uczestników gry rynkowej, czyli faktycznie ich gotowość zapłacenia określonej ceny. Jeśli produkt w danej cenie nie znajduje kupca, to oznacza to, iż jest to cena zawyżona. Nakład pracy producenta nie ma tu żadnego znaczenia.

Rzeczywistość społeczna charakteryzuje się różnorodnością postaw i wartości moralnych. Państwo opiekuńcze, dążące do sprawowania władzy ekonomicznej ignoruje ten fakt i stara się szerzyć dobro w oparciu o własne, arbitralne jego rozumienie. Neoliberalizm postuluje powstrzymanie się od czynienia innym ludziom subiektywnie pojętego dobra, lub tym bardziej od nakłaniania ich, aby realizowali oni ten model dobra.

Wszystko to, co poddane jest zasadom rynkowym, zostaje uwolnione spod politycznej regulacji. Im szersza jest przestrzeń kontrolowana przez rynek, tym większą wolnością cieszy się jednostka. Rynek zapewnia też proporcjonalną reprezentację. W procesie decydowania politycznego wygrywa zdanie większości i jej stanowisko obowiązuje, jest stanowiskiem oficjalnie przyjętym, jakby było jednogłośne. Mniejszość nie ma innego wyboru jak przyjąć je do wiadomości. Tymczasem na rynku, gdzie ujawniamy swoje preferencje poprzez zakup towaru czy usługi (proces decydowania ekonomicznego), proporcjonalna reprezentacja jest zachowana. Nie ma znaczenia bowiem to, że dany wybór rynkowy ma charakter mniejszościowy. Towar, aby utrzymać się w sprzedaży, nie musi być kupowany przez większość konsumentów. W efekcie, jednostka jest całkowicie wolna w swoim wyborze i niezależna od poglądów czy upodobań większości. Każda grupa jest reprezentowana proporcjonalnie w zależności od swojej liczebności, nie zachodzi konieczność podporządkowania się komukolwiek. Rynek nie generuje więc resentymentów i umożliwia jedność w różnorodności, podczas gdy państwo nie będąc w stanie zapewnić jedności, jest zmuszone sięgać po podporządkowanie większości wszystkich pozostałych. Dla trwałości wspólnoty społecznej istotne jest więc, aby jak najwięcej decyzji zapadało według logiki rynku, zaś jak najmniej według logiki politycznej.

Mechanizmy rynkowe nie służą bynajmniej tylko transakcjom komercyjnym. Mogą one posiadać znacznie szerszy zasięg i umożliwiać na przykład wymianę idei. Wartości i światopoglądy, które jako mniejszościowe nie mają szans na udział w procesie politycznego decydowania, a więc są niezdolne do realizacji swojego programu, mogą zupełnie swobodnie, mimo braku jakiegokolwiek wpływu na władzę państwową, drogą rynkową poszukiwać i zwiększać liczebność swoich zwolenników. Tym samym rośnie ich potencjał i perspektywy na zdobycie udziałów w rządzeniu. Procesy rynkowe są zatem zdolne do modyfikowania procesów politycznych. Ich rola jest wyraźnie dynamizująca, ponieważ dzięki wymianie idei promowane są idee nowe, przez co maleje prawdopodobieństwo utrzymania się aktualnych większości i pozostania reprezentantów tych samych światopoglądów nieprzerwanie u sterów państwa. Tak oto wolność ekonomiczna jest warunkiem wolności politycznej.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

WYBÓR WOLNOŚCI I WOLNOŚĆ WYBORÓW

SŁAWOMIR DRELICH

Nie mają znaczenia miasta i miejscowości, prawdziwe znaczenie mają te nadzieje, oczekiwania bądź też zawody i rozczarowania, jakie werbalizują rozmówcy Boćkowskiej.

Aleksandra Boćkowska, Można wybierać. 4 czerwca 1989, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019.

4 czerwca 1989 r. odbyły się w Polsce pierwsze po II wojnie światowej częściowo wolne wybory do sejmu i pierwsze w pełni wolne wybory do przywróconego senatu. Dzień ten wskazywany jest jako jeden z symbolicznych momentów przejścia z systemu komunistycznego do demokracji i pluralizmu. To właśnie 4 czerwca stał się krokiem w kierunku sformułowania rządu Tadeusza Mazowieckiego, który rozpoczął proces transformacji politycznej, gospodarczej i społecznej. Joanna Szczepkowska w „Dzienniku Telewizyjnym” powiedziała, że „4 czerwca 1989 r. skończył się w Polsce komunizm” i jakkolwiek można by uznać tę konkluzję za naiwną czy uproszczoną, to jednak niewątpliwie dzień tzw. wyborów czerwcowych należy uznawać za symboliczny punkt przełomowy, swoistą linię demarkacyjną, po przekroczeniu której wszyscy Polacy rzeczywiście znaleźli się w zupełnie innych realiach politycznych.

Aleksandra Boćkowska w Można wybierać. 4 czerwca 1989 zabiera nas w podróż po Polsce właśnie owego dnia 4 czerwca 1989 r. Uważa, że w podróż tę warto i nawet trzeba wyruszyć, gdyż „to były najważniejsze wybory po wojnie. Pierwsze od 1947 roku, w których brali udział nie tylko kandydaci wskazani przez partię rządzącą, i pierwsze, w których wybierano senat” (s. 7). Autorka uważa, że nadszedł moment, aby „spróbować odtworzyć atmosferę kampanii w małych miastach” (s. 9), porozmawiać z tymi, którzy wybrali się wówczas na wybory, ale również z tymi, którzy z różnych powodów tamtego pamiętnego 4 czerwca 1989 r. zostali w domu. Podróż, w jaką zabiera nas Boćkowska, właściwie nie jest podróżą po Polsce, ale w większym stopniu jest to podróż po polskich umysłach i stanach duszy, po polskiej mentalności i polskich nadziejach. Nie ma bowiem znaczenia, czy określone – przytaczane przez autorkę – słowa padają w Lubaczowie czy Drezdenku, Dębicy czy Kutnie, Świnoujściu czy Inowrocławiu, Zielonej Górze czy Starym Targu. Tak naprawdę nie mają znaczenia miasta i miejscowości, prawdziwe znaczenie mają te nadzieje, oczekiwania bądź też zawody i rozczarowania, jakie werbalizują rozmówcy Boćkowskiej.

To, co niewątpliwie spodoba się każdemu wielbicielowi reportażu, będzie bogato i interesująco zarysowane historyczne tło wydarzeń, których atmosferę stara się odtworzyć Bockowska. Bo przecież trzeba by opowiedzieć czytelnikowi o obradach okrągłego stołu i ich postanowieniach, o kulisach przeobrażeń systemowych w obszarze Europy środkowo-wschodniej, w szczególności zaś w Związku Radzieckim, wreszcie o organizacyjnej stronie przygotowania wyborów czerwcowych, zarówno po stronie komunistycznej władzy, jak też po stronie antykomunistycznej opozycji. Pojawiają się również odniesienia do wydarzeń na Placu Tienanmen. Tym samym klimat i okoliczności wyborów czerwcowych ubogacone zostały o interesujące wątki, jak chociażby kulisy działalności „Gazety Wyborczej”, powstanie i późniejsze losy solidarycy oraz jej autora, jak też marketingowa strona kampanii wyborczej, ze zdjęciami kandydatów opozycyjnych z Lechem Wałęsą czy plakatami z Gary’m Cooperem na czele. Właśnie historia plakatu z Gary’m Cooperem, który przecież stał się międzynarodowym symbolem polskich wyborów czerwcowych, wydaje się jedną z najbardziej wciągających w narracji Boćkowskiej. Autorka przypomina nam w tym miejscu, że „o ile sam plakat jest symbolem wyborów, o tyle jego historia wiele mówi o tym, co czas robi z pamięcią” (s. 107).

Boćkowskiej udaje się – poprzez ukazanie różnorodnych nastrojów i ocen Polaków – pokazać dwie Polski: Polskę komunistyczną, szarą, nie spełniającą oczekiwań swoich obywateli, beznadziejną, a z drugiej strony Polskę demokratyczną – kolorową, wolną, różnorodną, tolerancyjną. Jak nietrudno się domyślić, jeden i drugi obraz ma charakter uproszczony; jeden i drugi obraz jest tak samo fałszywy, gdyż zarówno w czasach Polski Ludowej ludzie cieszyli się i radowali, ale również Polska po 1989 r. rozczarowała wielu i dla wielu Polaków nie okazała się łaskawa. Te dwie Polski pokazane przez Boćkowską to Polski ludzkich marzeń i rozczarowań, wyobrażeń i wspomnień, dwie Polski widziane subiektywnie i na pewno stronniczo. Autorce udaje się również uchwycić polaryzację ocen dotyczących zarówno wyborów czerwcowych, jak też całego procesu przemian demokratycznych. Jeden z jej rozmówców zdaje się podsumowywać to całkiem trafnie: „Nie ma takiego kija, żeby nie miał dwóch końców” (s. 212). Dzisiejsze oceny transformacji systemowej są różnorodne, ale wypływają one rzecz jasna z różnorodności doświadczeń i oczekiwań społecznych, a także z perspektywy punktu widzenia. Po trzydziestu latach od ocenianych wydarzeń nie da się widzieć ich tak samo, jak widziało się je dziesięć czy dwadzieścia lat wcześniej.

Książka Boćkowskiej to również panorama pierwszej prawdziwej kampanii wyborczej, jak się rozegrała w Polsce po 1947 r. Autorka pokazuje, w jaki sposób obie strony politycznego sporu – komuniści i opozycja – kampanię prowadzili: od kampanii bezpośredniej, poprzez oplakatowywanie miast i miasteczek, aż po funkcjonowanie kandydatów w mediach lokalnych i ogólnopolskich. Widzimy więc nie tylko rodzący się pluralizm polityczny – jeszcze trochę niepewny, jeszcze lekko przestraszony – ale również rodzący się marketing polityczny. Komunistyczni działacze, jak Zygmunt Czarzasty, Mieczysław F. Rakowski, Czesław Kiszczak czy Stanisław Ciosek próbują rozliczać się z tego, co wówczas zrobiono, a czego zaniechano, tłumaczyć się z porażki, wyjaśniać ją plebiscytowym charakterem tamtych wyborów bądź własnymi zaniedbaniami. Boćkowska pokazuje, jak po wyborach „partia chodziła wściekła jak lew po klatce, a opozycja po cichu odmawiała zdrowaśki” (s. 237). Pokazuje to, że wynik wyborów dla niemalże wszystkich był zaskoczeniem i dlatego właśnie to, co się działo po 4 czerwca, przypominało w większym stopniu chocholi taniec niż rzeczywiste „układanie się” stron politycznego sporu. Chyba najlepiej opisuje to Boćkowska poprzez analogię pogodową: „W wyborczy weekend było burzowo. Krótko po wyborach zrobiło się bardzo gorąco. Pod koniec czerwca temperatury sięgały trzydziestu stopni” (s. 240).

W pewnym stopniu książka Można wybierać dotyka również współczesnej Polski i współczesnych Polaków. Nie da się przecież mówić o najnowszej historii i nie odnieść jej wydarzeń do dnia bieżącego, szczególnie zaś w Polsce, w której sprawy historyczne nieustannie pojawiają się w dyskursie publicznym. Czytamy więc wypowiedzi Polaków: „Prawo i Sprawiedliwość ma podobne pomysły do części komunistów, bo Jarosław Kaczyński mentalnie pozostał w tamtych czasach” (s. 213), „Jak Platforma zdobyła władzę, to nie znalazła patentu, jak działać” (s. 213), „Historia zatacza koło, być może znów jesteśmy u progu historycznego przesilenia” (s. 214), „Zmarnowaliśmy szansę. W tej chwili, żeby wrócić do normalności, będziemy potrzebowali co najmniej pokolenia” (s. 214). Rozmówcy Boćkowskiej wspominają pierwsze tygodnie i miesiące po wyborach czerwcowych jako czas szczególny, czas ogromnej nadziei i wiary, że właśnie rozpoczął się czas ważnych dla Polaków przemian. Również sam dzień 4 czerwca wspominany jest przez większość jako dzień, kiedy to wszyscy do siebie się uśmiechali, byli względem siebie życzliwi, pomocni. Rzeczywiście udaje się ukazać autorce ów dzień jako moment swoistego metafizycznego zjednoczenia narodowego, moment ukonstytuowania się wspólnoty politycznej, świadomości realizacji narodowych celów o charakterze długookresowym. Można by zapytać w tym kontekście o wspólnotę polityczną we współczesnej Polsce, o te wspólne strategiczne cele, o nadzieje, które byłyby podzielane przez większość Polaków. Niekoniecznie jednak ta odpowiedź byłaby dla nas satysfakcjonująca. Może właśnie dlatego warto przyjrzeć się atmosferze tamtego szczególnego dnia: 4 czerwca 1989 r.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

PTAK WYKLUWA SIĘ Z JAJA - DEMIAN HESSEGO 100 LAT PÓŹNIEJ

JOANNA KWIATKOWSKA

Człowiek jest istotą, która nosi w sobie wszystko, co jest mu potrzebne, by odnaleźć sens życia. Nie powinien go szukać w tradycji, potędze czy wspólnocie, ślepo wierząc w narzucone z góry granice i ideały. Musi kwestionować, zadawać pytania i nieustannie, bez wstydu, poszukiwać własnego „ja”.

Cały dorobek pisarski Hermanna Hessego jest poszukiwaniem odpowiedzi na pytania o granice moralności i egzystencję człowieka w świecie. Sam Demian jest powieścią, która pozostaje równie aktualna, co równe 100 lat temu, kiedy w lipcu pojawiło się jej pierwsze wydanie. W filozoficzny sposób porusza tematy przyjaźni, miłości i wojny, tęsknoty za idyllicznym światem dzieciństwa, do którego już nie można powrócić.

Dwa światy

Kiedy poznajemy Sinclaira, jest dzieckiem z „jasnego” domu. W jego świecie dominują zapachy kwiatów i suszu owocowego, śpiew i modlitwa, szacunek dla tradycji. Jednocześnie zaraz obok istnieje „ciemna strona” – rzeczywistość żyjąca w mrocznych uliczkach i niezwykłych historiach powtarzanych przez kuchenne służki – która młodego Emila silnie fascynuje i przeraża. Sinclair odczuwa istnienie tych dwóch odrębnych światów. Czuje, że celem jego życia jest stanie się jasnym i czystym jak jego ojciec i matka, jednak zdaje sobie jednocześnie sprawę, że droga do tego celu „prowadziła nieustannie obok tego innego, mrocznego świata i poprzez ów świat”1, zaś odczuwał też możliwość, że „wejdzie się i pozostanie w nim, że utonie się całkowicie”2. I tak też w potrzebie akceptacji ze strony łobuza Franza Kromera, młody Emil przyznaje się do kradzieży jabłek, której nie popełnił. Ten incydent pokazał mu, jak łatwo jest przekroczyć granicę światów i uświadomił, że teraz nie należy do żadnego z nich: „na nogach miałem błoto, którego nie mogłem przecież wytrzeć o słomiankę, i wnosiłem ze sobą do domu cienie, o istnieniu których nowy ten świat nic nie wiedział”3.

Obraz dziecka, które pierwszy raz styka się z „cieniem”, jest niezwykle alegoryczny. Początkowo bohater widzi w łobuzie samego szatana, u którego jest niejako na usługach. Jednak z czasem uświadamia sobie, że „to co niegdyś było Franzem Kromerem, tkwiło obecnie we mnie”4. Do tego czasu tylko pociągał go świat „ponury i pełen przemocy”, zaś teraz – to ten świat żyje w nim. Bohater czuje się napiętnowany, ma wrażenie, że wszyscy traktują go inaczej, bo przeczuwają, że nosi w sobie okropną tajemnicę. Tak głęboko filozoficzne rozterki dziecka przemawiają do wyobraźni i mają poniekąd charakter przypowieści. Sinclair sam czuje, że przestał „być Ablem” i stał się Kainem. Jak przewrotne jest to, że chwilę potem na jego drodze staje Max Demian – uosobienie demona i mentora, przedstawiciela „ciemnej strony”, który pomaga zagubionemu Emilowi spojrzeć na wewnętrzne rozterki bez poczucia wstydu; który popycha go w stronę poszukiwań własnego „ja” i pokazuje dwa światy jako jeden dualistyczny byt, na wzór Abraxasa – boga i szatana w jednym. Do tego czasu dla młodego Emila dwa światy stykały się, lecz były odrębne – teraz bohater rozumie, że istnieją one zależnie od siebie, przenikają się, a ich granice są tam, gdzie je sami wytyczymy.

Max Demian jest naznaczony tym samym piętnem kainowym, co Sinclair – pewnego rodzaju wrażliwością i namiętnością, umiejętnością „widzenia”, której ludzkość się boi. Obaj szybko odkrywają, że łączy ich niepowtarzalna, niemal magiczna więź przeznaczenia; że dzielą wspólny los.

Demian: Dzieje młodości Emila Sinclaira

Powieść została wydana w 1919 roku, kiedy Hesse pisał teksty pod pseudonimem Emila Sinclaira. Autor pragnął dotrzeć do młodych ludzi, którzy mogli traktować z uprzedzeniem powieść autora „znanego z jednej strony”5. Pod pseudonimem Emila Sinclaira pisał antywojenne teksty na łamach „Neue Züricher Zeitung”. Przez niemieckie gazety został okrzyknięty zdrajcą kraju. W autobiografii dla Komitetu literackiego Nobla pisał: „odkąd osiadłem w Szwajcarii w 1912 r., popadałem w coraz głębszy konflikt z niemieckim nacjonalizmem, co naraziło mnie na ataki prasy i lawinę obelżywych listów. Kompensatą za nienawiść oficjalnych Niemiec, która szczyt osiągnęła za czasów Hitlera, była dla mnie sympatia młodego pokolenia myślącego kategoriami internacjonalizmu i pacyfizmu (…)”6.

Demian napisany pod pseudonimem Emila Sinclaira doczekał się 16 nakładów – przez dwa lata wychwalano debiut tajemniczego pisarza. Tomasz Mann w przedmowie do amerykańskiego wydania powieści pisał, jak Demian „z niezwykłą precyzją oddał ducha czasu i całą młodość, która sobie uroiła, że z niej wyrósł głosiciel jej najgłębszej istoty (podczas gdy on miał już czterdzieści dwa lata), i którą doprowadzał do wzruszenia i wdzięczności”7. Taki też był cel Hessego - podróż Sinclaira miała służyć jako przykład, jak odnaleźć sposób na wyjście z uczucia rozbicia, jaki przyniosły okrucieństwa wojny. Młodzi mężczyźni, którzy wrócili z okopów, mieli zaburzone pojęcie o granicy pomiędzy dobrem i złem, musieli znaleźć swój własny kierunek w świecie po wojnie. Zaczęli identyfikować się z Emilem Sinclairem i jego dążeniem do odnalezienia siebie.

Sam pseudonim wzbudza ciekawość – z jednej strony jest to nazwisko Isaaca von Sinclaira – niemieckiego pisarza i dyplomaty żyjącego na przełomie XVIII i XIX wieku, oskarżonego o zdradę Fryderyka I Wirtemberskiego. Z drugiej strony, nazwisko „Sinclair” może mieć symboliczne odniesienie do dualistycznego sposobu postrzegania świata w Demianie - połączenia grzechu (sin) i oczyszczania (clear)8.

Początek końca

Dojrzewanie Emila jest burzliwe i autodestrukcyjne. Zamiast patrzeć przed siebie, patrzy w siebie. Miewa myśli samobójcze, nie zna celu swojego życia. Zaczyna „tonąć”: „w szkole naszej gęsto popijano, a błaznowano też niemało, ja należałem do najmłodszych, którzy w tym wszystkim uczestniczyli (…). Należałem znów oto całkowicie do tego mrocznego świata, do szatana, a w świecie tym uchodziłem za chłopa na schwał”9. Tak też żyje „pomiędzy”, raz wracając do jasności, raz pogrążając się w mroku. Świat dzieciństwa jest dla niego przekłamany i bolesny, czuje się tam obcy. W snach powtarza się obraz herbu, który wisiał nad bramą jego rodzinnego domu – drapieżnego ptaka, który dobywał się z kuli ziemskiej niczym z ogromnego jaja. Jest to zwiastun końca.

Sinclair zostaje wysłany na front. Widzi, że wojna jest jedynie pretekstem do uwolnienia w człowieku pokładów zła. Dzięki własnym poszukiwaniom granic moralności, bohater jest w stanie zapanować nad wewnętrznym mrokiem i jest odporny na wpływ „straszliwej potęgi”, której są podporządkowani żołnierze. To go rozczarowuje, mówi o tym, jak rzadko człowiek potrafi żyć dla jakiegoś ideału, natomiast często jest zdolny w jego imię umierać, pod warunkiem, że jest to ideał wspólny, „oparty na tradycji”. Widzi ich dalekie, opętane spojrzenie: „uczucia pierwotne, nawet najdziksze, nie odnosiły się do nieprzyjaciela, krwawe ich dzieło było jedynie rezultatem promieniowania od wewnątrz, przejawem rozdwojonej duszy, która pragnęła oto szaleć, zabijać, niszczyć i umierać, aby móc zrodzić się na nowo. Ogromny ptak z trudem dobywał się z jaja, a jajem był świat, i świat musiał rozpaść się w gruzy”10.

W wyniku rany Emil trafia do szpitala polowego. Czuje, że coś go tam przyciąga. Spotyka umierającego Demiana, który chciał przekazać mu ostatnią naukę: „jeśli mnie zawołasz, nie przybędę tak materialnie, na koniu czy koleją. Musisz wówczas wsłuchiwać się w samego siebie i wtedy się przekonasz, że jestem w tobie”11.

Wielokrotnie Sinclair przeczuwał obecność Demiana w sobie – widywał go w snach pod różnymi postaciami, zaś kiedy bohater najbardziej go potrzebował, Max zawsze się pojawiał. Teraz to Demian wołał Emila do szpitala, ponieważ chciał mu przekazać niezmiernie ważne przesłanie. Demian symbolizuje potrzebę poszukiwania i zadawania pytań. Człowiek jest istotą, która nosi w sobie wszystko, co jest mu potrzebne, by odnaleźć sens życia. Nie powinien go szukać w tradycji, potędze czy wspólnocie, ślepo wierząc w narzucone z góry granice i ideały. Musi kwestionować, zadawać pytania i nieustannie, bez wstydu, poszukiwać własnego „ja”.

Równe 100 lat po pierwszym wydaniu Demian wydaje się niezwykle aktualny. Obserwując wzrost nacjonalizmu i populizmu na świecie, potrzebujemy pióra Hermanna Hessego. Zmieniające się standardy i wartości, nasilające kryzysy, zmuszanie ludzi do jednolitych ról i ślepej wiary w narzucane ideały przypominają świat, któremu się opierał Emil Sinclair. Tak samo jak dla tysięcy młodych ludzi kiedyś, tak dzisiaj Hesse może stać się głosem młodego pokolenia. Tylko czy współcześni są na niego gotowi?

Przypisy

1Hesse, Hermann, Demian, Media Rodzina, Poznań 2017, s. 11

2Tamże, s. 11

3Tamże, s. 23

4Tamże, s. 68

5Zeller, Bernhard, Hermann Hesse, PIW, Warszawa 2001, s. 89

6https://kultura.onet.pl/wiadomosci/guru-z-gornej-polki/hr7jj0z

7Hesse, Hermann, dz. cyt., s. 252

8Hayman, Ronald, A Life of Jung, New York–London 2001, s. 210

9Hesse, Hermann, dz. cyt., s. 105

1^0Tamże, s. 235

11Tamże, s. 238

JOANNA KWIATKOWSKA

Koordynatorka liberte.pl i biura Fundacji „Liberté!”

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

GOTUJMY SIĘ NA PRZYSZŁOŚĆ

PATRYK JANIAK

Morze Śródziemne. Przyjemne 39 stopni. I tak jest dużo chłodniej niż u nas. Siedzimy w jakieś 40 osób w niewielkiej łodzi. Wczoraj, zaraz na początku podróży, jeszcze u północnoafrykańskich wybrzeży dwie osoby wypadły za burtę i zwyczajnie się utopiły.

My płyniemy dalej. Obok nas dziesiątki łodzi, jak okiem sięgnąć. Wszyscy płyniemy na północ. Tam jest chłód i ludzie nie umierają z gorąca i głodu na ulicach. Płyniemy na północ, tam jest świat w którym można jakoś żyć. Nie chcą nas tam, ale można tam żyć, a ja zrobię wszystko by żyć. Moja najmłodsza córeczka umarła dwa lata temu podczas pierwszej wielkiej fali upałów. Mój najstarszy syn zginął w starciu przy studni. Przyjechali ciężarówką uzbrojeni po zęby i zaczęli strzelać. Na postrach głównie, ale akurat jego trafili. Zabrali tyle wody ile się dało i pojechali dalej. Nigdy o nich więcej nie słyszałem. Ostatnie lat było nie do zniesienia. Gigantyczne upały które zabijały ludzi na otwartym powietrzu, potem gigantyczna burza zmiotła połowę naszej dzielnicy. Kilku sąsiadów potonęło. Ironia, utonąć w środku upałów. Nie mam pracy, na polu nic nie urośnie, a praca w pobliskiej kopalni boksytów jest zastrzeżona dla kilku szczęściarzy. Najcięższe prace i tak wykonują automatyczne roboty. Wagony z urobkiem wyjeżdżają potem w wojskowych konwojach do wybrzeża a potem statkami do innego świata. Nie mamy nadziei, z rodziną postanowiliśmy ruszyć na północ, z dala od tego horroru. I jesteśmy teraz na nieznanym morzu, już niedaleko naszego nowego domu.

Nagle słychać przeciągły gwizd – lecą drony – ktoś krzyczy. Wybucha panika, wszyscy zaczynają gwałtownie wiosłować, ktoś skacze do wody, flotylla łodzi rozprasza się na wszystkie strony. Z góry leci na nas ogień. Słychać tylko huk i wrzaski mordowanych ludzi. Nad sąsiednią łodzią powoli zawisł jeden z dronów, kamera lekko przekręciła się w bok, jakby maszyna przez chwilę zdumiała się na ten widok. Ludzie w łodzi zamarli. W tej samej chwili wielolufowe działko rozdarło ich wszystkich krótką serią. Wszystko to trwa kilka sekund. Drony odlatują, zostawiają za sobą morze pełne krwi i potrzaskanych łodzi. Panika mija, przeżyliśmy, tym razem. Porządkujemy swoją łódź. Jest kilku rannych których trzeba opatrzyć, ale łódź jest cała. Niedługo pewnie znowu przylecą. Nie ma czasu.

Płyniemy na północ, jest nas dziesiątki. Chcemy żyć.

To powyżej to tylko króciutki scenariusz jak może wyglądać morska granica UE za kilkanaście lat. Strzelanie do rzesz imigrantów i wielkie mury, byle przetrwać. To jest oczywiście czysta fantazją i tylko możliwość naszej przyszłości. Coraz bardziej takiego scenariusza się obawiam. Tak wiem, to kolejny (długi!) tekst o tym, że być może coś dzieje się z klimatem i ze światem jaki znamy. Nie znam się na tym i nie rozumiem tego, ale coraz bardziej się tego boję.

Obawiam się, że kolejne głosy o zmianach klimatu znikają w kakofonii codziennych zwyczajnych doniesień medialnych.

Obawiam się, że to co robimy jest daleko niewystarczające, a sam nie wiem co robić by miało to sens.

Obawiam się, że politycy tradycyjnie zawiodą na całej linii zajmując się pobocznymi kwestiami tu i teraz.

Obawiam się o naszą przyszłość, nie tyle gatunku, co po prostu mojego dziecka. Coraz częściej mam poczucie że może być jednym z ostatnich pokoleń na ziemi – żyjącym w cywilizacji jaką znamy. A boję się tego, co nieznane.

Co mamy robić? To pytanie do was, elito dzisiejszego świata? Czy opracowaliście już plan własnego przeżycia w super tajnych bunkrach albo izolowanych osiedlach? Czy też rozkminiacie non stop jak nas wszystkich uratować z tego dołka w który tak dziarsko maszerujemy?

Mam zmienić swój styl życia? Co to znaczy? Torba zamiast foliówki do sklepu wystarczy by „odfajkować” ratowanie świata czy trzeba czegoś więcej? Segregacja śmieci na 4 frakcje styknie? Pytam bo w codziennym biegu trudno mi robić wiele więcej. Jak już popakuje te śmieci w osobne kubły, zbiorę zapas płóciennych toreb i różnych pudełek wielorazowych na żywność i naprawdę urobię się po pachy by to wszystko ogarnąć nie będę miał za wiele czasu i „wolnej głowy” na wiele więcej. Nie chciałbym mieć poczucia po tym wszystkim, że to na darmo. Byłbym bardzo, ale bardzo… zdenerwowany.

A może możecie wpłynąć na te wszystkie wielkie firmy by po prostu nie produkowały tych wszystkich foliówek, plastikowych opakowań i tony innego badziewia? By problem ogarnąć że tak powiem od góry? I to dziś, nie za dziesięć albo dwadzieścia lat ale dziś?

40 lat temu pojawiały się pierwsze raporty, że sposób naszego życia niemiłosiernie eksploatuje planetę i taki styl życia, oparty na wzroście ma swój kres. Nie da się wiecznie rosnąć na ograniczonej planecie. 40 lat temu mówili nam, że mamy kilkanaście lat na w miarę bezbolesne zmiany bo za te 40 lat będzie dużo trudniej. Paliwa kopalne i tak się kończą, zanim jednak się skończą, zdążą nas zabić.

Dziś jest tak jak nam mówili, a my nic nie zrobiliśmy. Przychodzi czas zapłaty bo jest już za późno na niewielkie zmiany.

Niby to rozumiemy, ale i tak robimy swoje. Zgłoszone do wydobycia zasoby kopalne (ropa, gaz, węgiel) kilkukrotnie przewyższają wszelkie limity spalania i wypuszczania CO2 do atmosfery by temperatura nie wzrosła powyżej tych magicznych 2 st.

Czasem myślę, te 2 stopnie to przecież tak niewiele. Ale ostatnio gdy temperatura była niższa o raptem 4 stopni (epoka lodowcowa) Na Bałtyku był kilometr śniegu, a lądolód kończył się w Warszawie. Raptem 4 stopni chłodniej. Zmiana (do dzisiejszego klimatu) potem następowała w przeciągu tysięcy lat. Teraz temperatura w ciągu 150 lat urosła już o ponad 1 st. I dalej idzie w górę.

Dlaczego te dwa stopnie są magiczne? Bo dalej zaczyna się magia, a my przestajemy mieć wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Nawet wyłączenie wszystkich fabryk i elektrowni może już nic nie zmienić, topnienie lądolodów może już następować niezależnie, wieczna zmarzlina może przestać być wieczna, a na Śląsku zamieszkają hipopotamy. Świat ustabilizuje się w końcu na nowym optimum. Świat przetrwa, z nami lub bez nas. A po wojnach klimatycznych, wykorzystaniu zasobów i bez przemysłowego rolnictwa - będzie nas o 50% mniej, albo 90% mniej.

Nie będzie jednak wielkich znaków na niebie, nie przeleci kometa na niebie. Nie będzie jednego dnia sądu i apokalipsy. Być może nawet nie dożyjemy prawdziwego "gorąca". Po prostu życie będzie nieco trudniejsze, zaczniemy częściej walczyć o wodę i żywność, a ulice będą płonąć. W 2015 r. do Europy przybyło jakiś milion uchodźców - jaka była nasza reakcja? Ataki na obozy uchodźców, zamieszki, budowy murów i chętniejsze wybieranie partii skrajnych. Kogo wybierzemy jeśli przybędzie tu w kilka lat 100 milionów ludzi? Albo 200 milionów? Partie Zielonych czy raczej jakąś "imigranckosceptyczną"?

A przybędą, bo Afryka i duże połacie Bliskiego Wschodu zamienią się w strefy śmierci (w Indiach i Pakistanie kilka dni temu już było pod 50 stopni) , gdzie przez kilkadziesiąt dni w roku fale gorąca będą po prostu zabijać życie. A tam żyje kilka miliardów ludzi. Drogi przez Saharę i Morze Śródziemne są już mniej więcej rozpoznane, a każdy chce żyć. To mamy w DNA, wykute przez tysiące lat ewolucji na sawannie. Jak gdzieś jest źle, trzeba się przenieść.

Na marginesie, na świecie jest już dziś, w tym momencie, ponad 60 milionów uchodźców, do nas (jako do Europy) trafia ciągle niewielki procent, a w jednym roku był to raptem milion (i on już nas przerósł jako społeczeństwo). Wielkie napięcia się kumulują. Czy zdążymy wtedy myśleć o klimacie w zupełnie zmienionej społecznej atmosferze pełnej walki?

Boje się, że zanim klimat naprawdę zacznie się zmieniać - zaczniemy się zabijać w walce o kurczące się zasoby, a świat stanie się bardzo nieprzyjemny. Zdesperowani ludzie zrobią wiele, a jak mają nawet broń atomową, a sąsiad ma jeszcze trochę wody? Nawet nie zauważymy, że to przez klimat, nie zdążymy. Będziemy za to pisać kolejne artykuły o systemach gospodarczych, o konieczności szukania pracy "u siebie", albo o nierównościach społecznych.

Niby to wszystko wiem. Boję się tego i nie boję jednocześnie. Jeśli uświadomię sobie to tak naprawdę, NAPRAWDĘ, to jaki mam wybór?

Większość z nas umrze, jeśli nie ograniczamy spalania paliw kopalnych.

Większość z nas umrze, jeśli nie ograniczymy spalania paliw kopalnych.

Czy potrafię NAPRAWDĘ uświadomić sobie znaczenie tych słów?

Co mam robić? Łapać jakiekolwiek działanie z wiarą, że małe czyny robią wielkie zmiany? Pewnie coś pomogą, ale jeśli poszedłbym dziś na budowę i zaczął robić cokolwiek i tak samo wszyscy moi znajomi - to myślę, że na końcu bylibyśmy bardzo zmęczeni, domu byśmy nie postawili, za to zrobili mnóstwo zamieszania.

Elito, politycy, Unio, ONZcie czy wszystkie rynki świata. Zróbcie coś, zajmijcie się tym, zamknijcie wszystkie mądre głowy w jednym miejscu i na Boga i Einsteina - działajcie.

Jestem bardzo, ale to bardzo przerażony tym wszystkim. A przerażeni ludzie w wielkiej masie - to nie jest najlepsza grupa do kreatywnych rozwiązań problemów z klimatem.

Działajcie, bo nasze niezorganizowane wysiłki nie na wiele się zdadzą.

Działajcie w imię swoich i naszych dzieci, jakkolwiek to patetycznie brzmi.

Działajcie, a będziemy działać z wami!

PATRYK JANIAK

Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego. Menedżer i pracownik wydawnictw z zakresu prawa. Publicysta i recenzent książek z zakresu historii Jego zainteresowania to tematyka społeczno-polityczna. Socjal-liberalny demokrata.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

[CO WYJDĄ NA ULICĘ]

KLARA NOWAKOWSKA

Co wyjdą na ulicę, trafiają na rondo;

wyrok zapada

w obrotowych drzwiach.

Klara Nowakowska (1978) jest poetką. Wydała pięć książek poetyckich, między innymi Zrosty (1999), jako Nagrodę Główną w konkursie im. Jacka Bierezina, oraz Niską rozdzielczość (2013), nominowaną do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius w kategorii ksiązka roku. Mieszka we Wrocławiu.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

W LIBERTÉ!

DOLCE FAR NIENTE Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

FESTIWALOVE

MALTA FESTIVAL - KOMUNIA SPOŁECZNA Z Michałem Merczyńskim, dyrektorem Malta Festival rozmawia Joanna Ellmann

W DRODZE DO KOSTRZYNA NAD ODRĄ Z Marcinem Urbaniakiem rozmawia Magdalena M. Baran

POLITYKA JAKO FESTIWAL. FESTIWAL KŁAMSTW, FESTIWAL ŻYCZEŃ, FESTIWAL POMYŁEK Sławomir Drelich

HEJ, HO, NA FESTIWAL! POCZTĄ PANTOFLOWĄ NA ŁONO NATURY OLGA ŁABENDOWICZ

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

KRĘTA DROGA WOLNOŚCI Z Aleksandrem Smolarem rozmawia Magdalena M. Baran

EKONOMICZNYM OKIEM

10X DLACZEGO FRANKOWICZOM NALEŻY SIĘ POMOC, A BANKOM, POLITYKOM SIĘ NIE NALEŻY Bartłomiej Austen

SŁOWNIK LIBERAŁA

NEOLIBERALIZM. ZANIM STAŁ SIE INWEKTYWĄ Piotr Beniuszys

LEKTURY LIBERAŁA

WYBÓR WOLNOŚCI I WOLNOŚĆ WYBORÓW Sławomir Drelich

PTAK WYKLUWA SIĘ Z JAJA - DEMIAN HESSEGO 100 LAT PÓŹNIEJ Joanna Kwiatkowska

ZIELONY LIBERALIZM

GOTUJMY SIĘ NA PRZYSZŁOŚĆ Patryk Janiak

WIERSZ WOLNY

[CO WYJDĄ NA ULICĘ] Klara Nowakowska