W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

SERIALOVE

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Babskie spotkanie. Trochę pracy, ale więcej opowieści… o planach, miłościach, przeprowadzkach, małych szczęściach, wielkich dramatach. Gadamy. Gadamy kolejną godzinę. Jest piątek. Piątek, który zazwyczaj zaczynam dość spokojnie… poranna herbata, śniadanie, prasówka, rzut oka na pocztę, leniwe błąkanie się po mieszkaniu, kolejny odcinek „Chirurgów”… „Chwila, jaki odcinek? – dziwi się jedna z moich koleżanek – To Ty oglądasz seriale? Masz czas? No chyba jesteś cyborgiem!” Szybko przeliczam w głowie czas, zdarzenia, dni. Pewnie, że oglądam! Odcinek z odcinkiem, z tygodnia na tydzień, albo maratonowo, kiedy indziej niemal rytualnie, albo wieczorem, gdy opadające powieki niemal proszą by podtrzymać je na zapałkach. A powiedzcie mi, że też tak nie macie?

Z serialami bywa różnie. Pamiętam moje pierwszy, gdy jako kilkulatka ukrywałam się w półce na książki, by niezauważona przez rodziców przez szparę oglądać losy Marco Polo albo Elżbiety, królowej Anglii. Niewidzialna rzecz jasna do czasu, do głośnego krzyknięcia, gdy po egzekucji czyjaś głowa miast wskoczyć posłusznie do kosza, potoczyła się w tłum. Ale pamiętam jak wyczekiwałam tych wieczorów, gdy świat zmieniał się za sprawą, wówczas wciąż czarno-białego, ekranu. Dziś również na niektóre seriale się czeka (te przecieki, spoilery, odmierzanie czasu od sezonu do sezonu, fanowskie teorie dotyczące możliwych finałów, nie tylko „Gry o tron”), inne okrywa się przez przypadek (bo „wskoczyły” na listę podobnych na Netflixie czy Hulu), za kolejne jesteśmy wdzięczni bliskim (ja za „Shtisela”), albo zupełnie nieznajomym (bo coś podejrzeliśmy przez ramię w samolocie albo w pociągu). Wciągają. I oglądamy je niemal wszyscy, nawet gdy przyznajemy się do tego tylko po cichu.

Inna rzecz, że krok po kroku seriale zaczęły opowiadać nam świat, w wkraczając w coraz to nowsze obszary. Zaczęły budować różnego rodzaju, mniej lub bardziej szkodliwe, mitologie. Wkroczyły w zakamarki rzeczywistości, gdzie jeszcze nie tak dawno trudno by się ich było spodziewać. Te co bardziej hitowe doczekały się kontynuacji albo nowych odsłon, ale serialowy rynek zagospodarowały opowieści, które fascynują nas na zupełnie innym poziomie. Nie idzie już tylko o medyczne tasiemce (od pamiętnego „Ostrego dyżuru”, przez przywołanych „Chirurgów”, „House'a” aż po „Dobrego doktora”), przetwarzane przez kolejne miasta kryminalne serie czy opowieści o zbrodni zaczerpnięte z akt FBI, historie o miłości (z przepisem lub bez) czy przygody tych czy innych superbohaterów. Śmiech sitcomów miesza się dziś z prawdziwszymi światami, gdzie prawo, zbrodnia, ekonomia, historia czy religia nie tylko nabierają nowego wydźwięku, ale bywają dosłownymi przełożeniami faktów/modyfikacją faktów na język małego ekranu, który dalej tłumaczy się na rzeczywistość, kształtując ją w mniej czy bardziej przewidywalny sposób.

Tłumacza zatem czy kształtują nam świat? Bawią czy przerażają? A może idą zdecydowanie w innym kierunku i konfrontują nas z tym, nad czym wcześniej byśmy się nie zastanawiali? Maratonowo zatem, w gorące letnie dni sięgamy po światy, co na wyciągnięcie palca, na jedno klikniecie w klawiaturę albo guziczek pilota. I co z tego będzie?

Koniec

SERIALOVE

SERIALOVE

BIOPIC „NARCOS”, CZYLI GLAMOUROWANIE ZBRODNI

JAROSŁAW GUGAŁA

Mimo mnożących się konkurencyjnych produkcji serial „Narcos” jest prawie tak dochodowy jak sam narkotykowy biznes. A – mówiąc cynicznie – nie jest obarczony takim ryzykiem, choć powoduje porównywalne szkody społeczne… Najważniejszą z nich jest powszechne ogłupienie odbiorców dokonywane przez zamianę rzeczywistego obrazu wydarzeń i postaci Pablo Escobara w wersję „glamour”, zamazującą podstawowe fakty i zbrodnie.

Mamy światową modę na biopic, czyli fabularyzowany dokument video oparty na życiorysie prawdziwej postaci. Biopic jest hybrydą; mieszaniną prawdy i fikcji. Efektem połączenia scenariuszowych sztuczek i techniki tak zwanego suspensu, które działają jak narkotyk – uwodząc i uzależniając odbiorców.

Amerykański serial „Narcos”, poświęcony historii kolumbijskiego „króla kokainy” – Pablo Escobara, odniósł bezprecedensowy komercyjny sukces. Trudno nawet powiedzieć, ile osób go obejrzało, ale szacuje się, że na świecie liczba widzów i fanów tej produkcji przekroczyła dawno sto milionów. W sensie produkcyjnym serial również bije wszelkie rekordy. Budżet jednego odcinka najnowszej serii przekracza 4 miliony dolarów! To więcej niż w megaprodukcji „The Crown”, poświęconej brytyjskiej dynastii. Oczywiście dochody pozwalają na takie wydatki. Mimo mnożących się konkurencyjnych produkcji serial „Narcos” jest prawie tak dochodowy jak sam narkotykowy biznes. A – mówiąc cynicznie – nie jest obarczony takim ryzykiem, choć powoduje porównywalne szkody społeczne… Najważniejszą z nich jest powszechne ogłupienie odbiorców dokonywane przez zamianę rzeczywistego obrazu wydarzeń i postaci Pablo Escobara w wersję „glamour”, zamazującą podstawowe fakty i zbrodnie.

Oto pobieżny zestaw zbrodni, które można przypisać Pablo Escobarowi. Po obejrzeniu opartego na rzeczywistych wydarzeniach serialu „Narcos” widzowie nie mają o nich pojęcia:

- ponad 400 osób cywilnych zabitych i ponad 1700 rannych w zamachach i atakach dokonanych przez tak zwanych sicarios Escobara.

- 550 zamordowanych policjantów. Escobar płacił za zabicie policjanta 2 miliony pesos – odpowiednik dwóch tysięcy złotych…

- 185 zamachów bombowych na sklepy, banki, szkoły, instalacje elektryczne i telekomunikacyjne w Medellin i wielu innych miastach Kolumbii.

- 70 zabitych i 700 rannych w zamachu na siedzibę rządowego Departamentu Bezpieczeństwa w Bogocie. Ciężarówka wypełniona dynamitem została zdetonowana przed rządowym budynkiem, ale zniszczyła wiele sąsiednich obiektów prywatnych. Ofiarami byli w większości pracujący tam ludzie.

Bomby podkładane przez ludzi Escobara zabijały przypadkowych, niewinnych ludzi, wśród których były dzieci, a także zniszczyły dorobek życia wielu rodzin.

- 111 przypadkowych ofiar bomby umieszczonej na pokładzie samolotu linii Avianca w 1989 roku, żeby sterroryzować społeczeństwo i władze Kolumbii.

- W ciągu dwudziestu lat wojny gangów narkotykowych z wojskiem i policją poniosło śmierć ponad 15 tysięcy ludzi.

- Na zlecenie Escobara sicarios zamordowali między innymi dwóch ministrów sprawiedliwości, prokuratora generalnego, redaktora naczelnego dziennika „El Espectador”, dwóch znanych dziennikarzy, kandydata w wyborach prezydenckich i gubernatora prowincji. Porwali i więzili burmistrza Bogoty, redaktora naczelnego dziennika „El Tiempo” oraz kilka kobiet.

Pod względem liczby ludności Kolumbia jest krajem wielkości Polski. W ramach ćwiczeń wyobraźni przenieśmy te dane na naszą polską skalę. I wyobraźmy sobie co byśmy czuli, gdyby zbrodniarze, którzy dokonali tych wszystkich tragedii stali się bohaterami komercyjnego hitu amerykańskiej telewizji? Co by było, gdyby ludzie na całym świecie mówili z zachwytem o fantastycznym serialu poświęconym traumatycznym przeżyciom, które zniszczyły życie całego pokolenia? I jak patrzylibyśmy na utalentowanego aktora, który wcielił się w postać gangstera, winnego śmierci tysięcy ludzi? I zagrał go tak, że nawet my w jakiś sposób zaczęliśmy czuć do niego sympatię.

Wagner Moura – aktor, który wcielił się w postać Pablo Escobara jest Brazylijczykiem, który zrobił karierę jak z amerykańskiego snu. Ukończył dziennikarstwo na Uniwersytecie Federalnym w brazylijskim mieście Salvador de Bahia i zaczynał jako dziennikarz robiący wywiady z celebrytami. Jednak jego przeznaczeniem okazało się aktorstwo. Zgłaszał się na castingi i szybko piął się po szczeblach kariery. Drogę do międzynarodowych produkcji otworzyła mu rola w hollywoodzkim filmie „Elizjum”. Został zauważony i był wielokrotnie nagradzany. Za rolę Pablo Escobara został nominowany do prestiżowej nagrody Złoty Glob. Obecnie mieszka w Rio de Janeiro. Udziela się również w muzyce jako autor tekstów i wokalista brazylijskiej grupy Sua Mae. Jest działaczem społecznym. Należy do pozarządowej organizacji „Movimento Humanos Direitos”, zajmującej się obroną praw człowieka… Po hiszpańsku mówi z miękkim brazylijskim akcentem. Mieszkańcy hiszpańskojęzycznego świata odbierają go tak jak my, Polacy odbieramy ludzi ze Lwowa czy Wilna. Mówiący ze wschodnim akcentem wydają się nam sympatyczni i dobrotliwi… To jedna z tajemnic powszechnej sympatii, którą zdobył serialowy Pablo Escobar.

Każdy odcinek serialu zaczyna się od przebojowego motywu muzycznego i lirycznej piosenki „Tuyo” Brazylijczyka – Rodrigo Amarante, rówieśnika Wagnera Moury i jego kolegi z muzycznych kręgów Rio de Janeiro. Piosenka jest jednym z elementów przywiązujących widzów. Nie ma żadnego związku z narkotykami i zbrodnią. Jest miłosnym wyznaniem w formie klasycznego latynoskiego bolero:

„Jestem ogniem, co topi Twój lód

Jestem wodą, co gniew gasi Twój

Wieżą, która osłaniać Cię chce

Mieczem, który obroni Twój herb

Ty – powietrzem i wytchnieniem mym

Drogowskazem w bezgwiezdną tyś noc

I kwiatem, co rozchyla się na deszcz

czułości, którą zalać Cię chcę

A jakie pragnienia mi możesz dać?

Mówisz mi: na mój skarb starczy tylko popatrzeć…

I już będzie Twój… i już będzie Twój…”*

Po jej wysłuchaniu jako widzowie wchodzimy w świetnie skrojoną, emocjonującą akcję, która staje się zanurzoną w magicznym nastroju odrealnioną bajką… Dzięki takim środkom pomimo tragicznej prawdy czasu, serial „Narcos”, jako prawda ekranu, wywołał modę na opowieści o narkotykowych bossach. Ta moda paradoksalnie rozprzestrzenia się przede wszystkim w krajach, gdzie narkotyki stanowią poważny problem.

W Europie i Ameryce Północnej widzowie dali się uwieść sztuce budowania napięcia i wyrazistości postaci. Europejska, w tym polska, publiczność z wypiekami na twarzy ogląda – jeden za drugim – po kilka odcinków, nie mogąc się godzinami oderwać od ekranu. Jednakże perypetie Escobara walczącego z politykami, wojskiem, policją i amerykańskimi agentami od zwalczania narkotyków nie są w naszym świecie wzorem do naśladowania. Co najwyżej gadżety znane z seriali osiągają absurdalnie wysokie ceny. Kto zabroni bogatym, zblazowanym Amerykanom, czy Europejczykom kupować gadżety wyrażające tęsknotę za smakiem przygody i autentycznymi uczuciami strachu czy euforii.

Na fali tej mody amerykańskie i europejskie biura podróży organizują wyprawy „Śladami Escobara” do Kolumbii. Zorganizowana turystyka przynosi jednak raczej pożytki niż szkody. Zasobni turyści zostawiają w Kolumbii pieniądze, a zabierają ze sobą jedynie pamiątki. Jednak dla Kolumbijczyków i ich władz wizerunek kraju znanego przede wszystkim z działalności narkotykowych gangów jest ogromnym problemem. Odstrasza poważnych inwestorów i pogrąża reputację kraju we mgle lekceważenia, strachu i pogardy. Emblematyczną postacią Kolumbii nie jest dziś laureat literackiej nagrody Nobla, genialny pisarz Gabriel Garcia Marquez, tylko narkotykowy boss, Pablo Escobar…

W Kolumbii, Meksyku, Argentynie i innych krajach Ameryki Łacińskiej „bohaterowie” narkoseriali nie są postaciami z komercyjnej bajki dla dorosłych. Są podziwiani, otaczani szacunkiem i uwielbieniem; stają się wzorcami postaw życiowych dla tysięcy pozbawionych perspektyw młodych ludzi. Wiadomość, że Pablo Escobar w szczytowym momencie swojej „kariery” zarabiał ponad 400 milionów dolarów tygodniowo, rozpala wyobraźnię młodych Latynosów. W latach 90’ XX wieku amerykański tygodnik „Forbes” umieścił go na siódmym miejscu listy najbogatszych ludzi świata z majątkiem szacowanym na 30 miliardów USD.

Widzowie serialu poznają również postaci tak zwanych sicarios, świadczących usługi narkotykowym bossom. To niezwykle inteligentni, dobrze wyszkoleni młodzi ludzie, stanowiący niepokonaną armię, wprowadzającą w życie zasadę „plata o plomo”, czyli „forsa albo kulka w łeb”. Warto zauważyć, że ta zasada w świecie Pablo Escobara była rozumiana przede wszystkim jako wybór: albo bierzesz od nas łapówkę i współpracujesz albo giniesz. Oczywiście w znaczeniu: „dawaj forsę albo kula w łeb” – także, ale w serialu o tym mało, bo zwykła zbrodnia nie jest „glamour”, zaś serial musi mieć atmosferę fascynującą, a nie przerażającą i oskarżycielską…

Sicarios – niegdyś po prostu płatni mordercy, po serialu stali się czymś znacznie więcej: wpływowymi specjalistami; otoczonymi powszechnym szacunkiem i budzącymi respekt fachowcami, umiejącymi załatwić każdą sprawę i dającymi sobie doskonale radę w każdych okolicznościach i w konfrontacji z każdą lokalną czy międzynarodową siłą. W atmosferze antysystemowego wzmożenia oraz odrzucenia niesprawiedliwej oligarchii rządzącej w wielu krajach Ameryki Łacińskiej dla wielu pozbawionych jakichkolwiek perspektyw zawodowych młodych Latynosów – bycie sicario stało się życiowym celem. W latach 90' minionego wieku sicarios „pracowali” dla narkotykowych bossów. Teraz młodzi ludzie tworzą w Kolumbii gangi, które za pieniądze wykonują brudną robotę na całym kontynencie i coraz częściej poza nim. Pochodzenie z kraju „słynnego” Escobara jest dla młodych gangsterów swoistym znakiem jakości.

W Polsce komediowa postać „Killera”, który przyjechał, żeby wykonywać polecenia gangstera Siary śmieszy do rozpuku. Niestety tego typu postaci w Ameryce Łacińskiej sieją przerażenie i dokonują brutalnych zbrodni. Mieszkający w Buenos Aires syn Pablo Escobara zmienił niedawno nazwisko i skomentował powodzenie seriali o narkotykowych gangach. Przeprosił rodziny ofiar gangu swojego ojca i zwrócił uwagę na zjawisko „glamourowania” zbrodni, któremu poświęcony jest ten artykuł. Jego zdaniem przedstawianie płatnych morderców i narkotykowych bossów jako ludzi, którzy odnieśli sui generis życiowy sukces jest czystym złem i odzieraniem młodych ludzi z marzeń o lepszym świecie. Syn Pablo Escobara zwraca uwagę, że szkodliwym przesłaniem popularnych seriali staje się tworzenie mitu dzielnych ludzi, którzy nawet jeśli marnie kończą, to jednak wiodą luksusowe i pełne przygód życie wśród ludzi, którzy ich szanują i uważają za ważnych. W ten sposób komercyjne, bezmyślne i nieodpowiedzialne produkcje czynią świat złym i niebezpiecznym, bo zabijają nadzieje młodych ludzi, że można osiągnąć sukces i zdobyć szacunek uczciwą i ciężką pracą. Uczą, że pieniądze nawet nasiąknięte krwią wielu ofiar – nie śmierdzą, a mordowanie ludzi może dać nieśmiertelną sławę.

W Kolumbii zapominana powoli postać Pablo Escobara stała się dzięki serialowi czymś w rodzaju bożyszcza ludu. Mówi się o nim, że umiał przeciwstawić się skorumpowanej polityce, wrogiemu imperium, że próbował zmieniać świat na lepsze. Dał prostym Kolumbijczykom swoiste poczucie narodowej dumy. Dzięki telewizyjnym serialom Pablo Escobar (1949-1993) stał się postacią pomnikową. „Największym narkotykowym bossem na świecie, który był tak potężny, że potrafił trzymać w szachu cały świat”. Dla ludowych środowisk Medellin i dużej części Kolumbii jest bohaterem i legendą. Kimś w rodzaju Robina Hooda, który rozdzielał wśród biednych dobra zagrabione bogatym, czy Zorro – mściciela walczącego o godność biednych. Dla Europy, Stanów Zjednoczonych, kolumbijskich elit i rządu – jednym z największych kryminalistów w historii.

Tak czy owak jego postać nabrała charakteru emblematu, a jego nazwisko stało się komercyjną marką. Jest bohaterem wielu filmów, seriali i książek. Jego postać zainspirowała powstanie popularnego gatunku muzycznego zwanego po hiszpańsku „narcocorridos”. Prawda o Escobarze jest ponura i brutalnie nudna. Komercyjne przedstawienia jego postaci – wręcz przeciwnie – są fascynujące.

Oglądając z wypiekami na twarzy kolejną serię „Narcos” powinniśmy mieć to wszystko w świadomości. Homo ludens powinien starać się pozostać homo sapiens. „…bo nie zmartwychwstaniemy. Naprawdę”.

*Przekład J.Gugała

JAROSŁAW GUGAŁA

Dziennikarz, prezenter telewizyjny. W latach 90’ dyrektor I Programu TVP oraz Telewizyjnej Agencji Informacyjnej. Reporter i prezenter Wiadomości oraz programów publicystycznych. Od 2003 dziennikarz TV Polsat. Prowadzący programy informacyjne, komentator i publicysta POLSAT NEWS. Był szefem Wydarzeń oraz Pionu Publicystyki i Informacji TV POLSAT. Współpracuje jako dziennikarz z wieloma tytułami prasowymi i rozgłośniami radiowymi. Wykładowca dziennikarstwa: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet SWPS i Collegium Civitas.. W latach 1999-2003 dyplomata – ambasador RP w Urugwaju. Absolwent iberystyki na Uniwersytecie Warszawskim oraz studiów doktoranckich z ekonomii w Kolegium Ekonomiczno-Społecznym Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Hobby: piosenka literacka. Muzyk i autor tekstów oraz przekładów. Współtwórca Zespołu Reprezentacyjnego wykonującego poezję śpiewaną i piosenki literackie.

Koniec

SERIALOVE

CZARNOBYL - PRZESTROGA PRZED KŁAMSTWEM, NIE ATOMEM

MAREK TATAŁA

W 2006 roku Michaił Gorbaczow stwierdził, że to katastrofa w Czarnobylu z 1986 roku, a nie wprowadzona przez niego pierestrojka, miała większe znaczenie dla rozpadu ZSRR pięć lat później. Przyczyny tego rozpadu były z pewnością bardziej złożone, ale wydarzenia w czarnobylskiej elektrowni doskonale pokazują dwa filary, na których opierał się ustrój komunistyczny – kłamstwo i strach.

Katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, na terenie dzisiejszej Ukrainy, a kiedyś ZSRR, to wciąż dla wielu osób w Polsce jedno z pierwszych skojarzeń związanych z energią atomową, które z pewnością wzmocni popularny serial HBO pt. „Czarnobyl”. W związku z jego premierą w sieci można było natrafić na wiele wywiadów, artykułów i nagrań zainspirowanych serialem. Czy w związku z emisją tej amerykańsko-brytyjskiej produkcji powinniśmy bać się atomu? A może powinniśmy raczej obawiać się systemu władzy opartego na kłamstwie i strachu, w którym doszło do zekranizowanej katastrofy? Poza próbą odpowiedzi na te pytania postaram się też odpowiedzieć jak funkcjonować po zakończeniu tak dobrej produkcji, jeśli chcemy w czarnobylskiej i serialowej rzeczywistości pozostać. Zacznijmy jednak od sukcesu „Czarnobyla”, którego twórcą jest Craig Mazin.

Udane odtworzenie radzieckości

Stworzenie fabularnego hitu na podstawie prawdziwej historii nie jest zadaniem łatwym. Trzeba podążać za wydarzeniami, które naprawdę miały miejsce, a jednocześnie opowiedzieć je w sposób atrakcyjny dla poszukującego nie tylko faktów, ale i emocji widza, którego nie zadowoli przecież samo zekranizowanie kalendarium zdarzeń.

W chwili pisania tego artykułu „Czarnobyl” zajmował pierwsze miejsce wśród seriali fabularnych w rankingach m.in. IMBd.com czy Filmweb.pl, pozostawiając w tyle takie produkcje jak „Kompania Braci”, „Gra o Tron” czy „Breaking Bad”. To zasłużona ocena, którą podzielam i jest ona wynikiem doskonałego połączenia faktów, emocjonującej fabuły zbudowanej wokół katastrofy i udanego odtworzenia przez scenografów i aktorów atmosfery ZSRR z lat osiemdziesiątych.

Nawet widz dobrze znający historię czarnobylskiej elektrowni nie powinien się nudzić, pomimo że nie wszystko co ma miejsce na ekranie odpowiada historii opisanej w materiałach źródłowych. Serial HBO to wciąż dzieło fabularne, więc nie ma co oczekiwać stuprocentowej zgodności z faktami, choć wiele wydarzeń zostało tu uwzględnionych i wiernie odtworzonych przez ekipę filmową. Przykłady niezgodności pojawiają się w głosach krytycznych płynących także ze strony ekspertów zajmujących się energetyką jądrową i promieniotwórczością, do czego jeszcze w tekście wrócę. Tym bardziej cieszy, że oglądanie serialu można połączyć z masą ciekawych lektur czy nagrań wideo, które ukazały się lub zostały przypomniane dzięki serialowi. Tym samym można dowiedzieć się jeszcze więcej na temat przyczyn, przebiegu i skutków katastrofy.

Zarówno dobór aktorów jak i wykonana przez nich na planie praca zasługują na uznanie. Jared Harris i Stellan Skarsgård doskonale oddają trudne relacje i emocje panujące pomiędzy ekspertem badającym katastrofę Walerijem Legasowem i zastępcą przewodzącego Rady Ministrów ZSRR Borisem Szczerbiną. Widzimy nie tylko konflikt osób i ich charakterów, ale też centrum sporu, sytuujące się pomiędzy dążeniem do prawdy i realizacją interesów partii. Warto podkreślić, że Walerij Legasow nie był jedynym naukowcem badającym katastrofę. Aby jednak skupić uwagę widzów na kilku głównych bohaterach, twórcy serialu wykreowali fikcyjną postać Uliany Chomiuk, która reprezentuje wielu naukowców z ZSRR, poszukujących prawdy na temat katastrofy. W rolę Chomiuk doskonale wcieliła się Emily Watso. Bohaterce zdarza się podważać pewne wnioski Legasowa czy zwracać mu uwagę na rzeczy, których ten nie zauważa. Stoi ona po stronie prawdy.

Dobrze wyeksponowano też czarne charaktery tej historii takie jak Anatolij Diatłow (w tej roli Paul Ritter), zastępca głównego inżyniera w elektrowni, który bezpośrednio nadzorował test podczas, którego doszło do katastrofy, czy innych aparatczyków sowieckiej machiny władzy – od kierownictwa elektrowni, przez lokalne komitety partyjne, aż po Politbiuro i KGB. Na YouTube znaleźć można wywiad z Diatłowem, który po trzech latach odsiadywania dziesięcioletniego wyroku wyszedł na wolność w ramach amnestii. Nadal uparcie nie uznaje swojej winy, którą potwierdza nie tylko wyrok, ale również dokumentacja przeanalizowana przez twórców serialu. W filmie widzimy upartego i aroganckiego człowieka, który pogardza pracownikami, a także siłami natury, które są źródłem energii w Czarnobylu. Jednocześnie serialowy bohater długo zaprzecza, że cokolwiek złego się wydarzyło, okłamując siebie i innych.

W Internecie pojawiła się krytyka, że aktorzy wypowiadają się po angielsku, a nie po rosyjsku albo chociaż z rosyjskim akcentem. To pierwsze znacząco ograniczyłoby pulę aktorów, którzy mogliby wystąpić w serialu. To drugie było przez twórców rozważane, ale autor scenariusza Craig Mazin stwierdził, że mogłoby to niepotrzebnie skupiać uwagę widzów na śmiesznościach związanych z akcentem, zamiast na tym co filmowi bohaterowie mają do powiedzenia. Bardzo realistyczna scenografia rozwiązuje problem języka. Skrupulatnie odtworzono zarówno wnętrza radzieckich mieszkań, urzędów, hoteli czy więzień, ale też doskonale wykorzystano istniejącą post-sowiecką architekturę, aby pokazać Prypeć – powstałe w latach 70-tych XX w. miasto dla pracowników Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej i ich rodzin. Samą elektrownię z zewnątrz pokazano wykorzystując bardzo podobną Ignalińską Elektrownię Jądrową, która znajduje się na Litwie. W tym kraju kręcono też wiele innych serialowych scen, w których czuć radzieckość i komunistyczną siermiężność.

Twórca serialu Craig Mazin, reżyser Johan Renck i cała serialowa ekipa zasługują na słowa uznania, które już przełożyły się na wysokie oceny widzów i popularność produkcji. Dzięki temu wiele osób lepiej pozna nie tylko historię katastrofy, ale też rzeczywistość i metody funkcjonowania aparatu państwa w ZSRR, na kilka lat przed upadkiem komunistycznej dyktatury.

Bójmy się kłamstwa, nie atomu

W 2006 roku Michaił Gorbaczow stwierdził, że to katastrofa w Czarnobylu z 1986 roku, a nie wprowadzona przez niego pierestrojka (proces przebudowy społeczno-gospodarczej w ZSRR), miała większe znaczenie dla rozpadu ZSRR pięć lat później. Przyczyny tego rozpadu były z pewnością bardziej złożone, ale wydarzenia w czarnobylskiej elektrowni doskonale pokazują dwa filary, na których opierał się ustrój komunistyczny – kłamstwo i strach. „Komunizm, choć oparty na szczytnych ideałach, doprowadził w praktyce do powstania systemu zorganizowanego kłamstwa. (…) «Czarnobyl» to przypomnienie co może stać się w społeczeństw, w którym prawda zostaje poświęcona na ołtarzu ideologii i gdzie rządzący mogą bezkarnie propagować kłamstwa” – celnie zauważa James Bloodworth w tekście opublikowanym przez UnHerd.

Od samego początku widzimy w serialu konflikt pomiędzy dążeniem do prawdy o katastrofie, a kłamstwem, które ma chronić interesy i wizerunek partii i Związku Radzieckiego. Zastępca głównego inżyniera okłamuje siebie i przełożonych, lokalni przedstawiciele partii okłamują polityków na wyższych szczeblach, w tym Politbiuro, i ekspertów, którzy widzą, że coś się dzieje na podstawie pomiarów promieniotwórczości. Kiedy już prawda przebija się do centralnego ośrodka władzy jest ukrywana przed opinią publiczną i innymi państwami. Dopiero kiedy prawdy o katastrofie nie daje się dalej ukrywać dochodzi do decyzji o ewakuacji i poinformowaniu o tym co się stało. W serialu obserwujemy też walkę bohaterów o to czy powinno się ujawnić pełną listę przyczyn katastrofy, w tym wady produkcyjne reaktorów wynikające również z niskiej jakości socjalistycznej produkcji.

Paliwem, które napędza kłamstwo, ale też silne posłuszeństwo wobec kolejnych szczebli władzy jest strach. Pracownicy nadzorowani przez Diatłowa byli zastraszeni i posłusznie wykonywali polecenia, które także części z nich wydawały się błędne. Diatłow bał się opinii przełożonych, a szefowie elektrowni bali się głosu partii, więc początkowo bagatelizowali to co się stało. Pamiętajmy też, że wszyscy operowali w rzeczywistości państwa inwigilującego i opresyjnego, co doskonale pokazują w serialu wątki związane z działaniami KGB.

Oczywiście nie oznacza to, że wszyscy działali tylko w oparciu o strach. Craig Mazin zwraca uwagę na bohaterstwo wielu osób – strażaków, którzy myśleli, że jadą gasić zwyczajny pożar, pracowników elektrowni czy górników, którzy narażając się na silne promieniowanie walczyli o zapobieżenie jeszcze większej katastrofie czy likwidatorów skutków katastrofy. Jest wiele historii osób, które angażowały się w te procesy także z poczucia odpowiedzialności za innych i patriotyzmu. O nich także jest ta serialowa opowieść.

W krytycznych ocenach serialu HBO pojawiają się dwa typy zarzutów. Po pierwsze, niepełna zgodność z faktami i wykreowanie przez twórców pewnych osób i wydarzeń. Wiele wyjaśniają wywiady z twórcą serialu, w których uzasadnia on swoje decyzje. Wspominałem już o Ulianie Chomiuk, postaci fikcyjnej stworzonej w celu pokazania wszystkich pozostałych naukowców zaangażowanych w badanie i usuwanie skutków katastrofy.

Także finałowy proces to pokazanie ważnych elementów historii poprzez udział w nim głównego bohatera Walerija Legasowa i jego prezentacji przed sądem, która przypomina sceny z prawniczych thrillerów. Sam proces sądowy odbył się, a autorzy dość skrupulatnie odtworzyli salę domu kultury w Czarnobylu, którą wykorzystano na potrzeby procesu zorganizowanego w 1987 r. w miejscu popełnienia przez oskarżonych przestępstw. Legasowa na sali rozpraw w rzeczywistości nie było. Jednak tylko on był w stanie opowiedzieć widzom i sądowi jak działa elektrownia jądrowa z reaktorem RMBK i jak wyglądał splot zdarzeń, który doprowadził do katastrofy. Warto podkreślić, że główny bohater serialu robi to bardzo przejrzyście tak, że nawet osoba, która nie zna się na chemii i fizyce jest w stanie podążać za jego prezentacją. To tutaj padają słynne słowa Legasow o tym, że „każde kłamstwo tworzy dług wobec prawdy” i „wcześniej czy później ten dług trzeba spłacić”.

Powyższe odstępstwa od faktów to zabiegi przemyślane i realizują ważne cele nadając serialowi odpowiedniej dramaturgii i pozwalają skupić się na głównym wątku, bez konieczności zwiększani liczby bohaterów czy wprowadzania licznych wątków pobocznych.

Druga grupa krytycznych ocen serialu to przede wszystkim teksty ekspertów od energetyki jądrowej i promieniotwórczości. Zwracają oni uwagę m.in. na zbyt dramatyczne pokazanie skutków choroby popromiennej, z jej rzekomą silną zaraźliwością na czele, czy przeszacowanie liczby osób dotkniętych zdrowotnie przez katastrofę. To oczywiście wywołuje u widza silne emocje, ale jednocześnie może napędzać niepotrzebny strach przed samą energetyką jądrową. Od takiego przekazu odcinają się twórcy serialu, ale może niektórych podkoloryzowań przebiegu i skutków katastrofy można było uniknąć?

Craig Mazin potwierdza, że przekaz serialu jest „przeciw rządzącym w ZSRR, przeciw kłamstwu i za człowiekiem”. Zgadzam się, że to kłamstwo, a nie atom jest czymś czego powinniśmy się obawiać po obejrzeniu pięciu odcinków. Ponadto wokół serialu powstało już sporo opartych na badaniach naukowych materiałów, które można wykorzystywać gdyby ktoś chciał nadużywać odcinki „Czarnobyla” do walki z energetyką jądrową Warto też zwrócić uwagę, że w dzisiejszej Rosji, za rządów Putina, kłamstwo i strach przed opresyjną władzą są wciąż silne, co upodabnia ją do ZSRR. Może to dlatego serial HBO został tak krytycznie odebrany w Rosji, także w kręgach władzy, a bliska Kremlowi telewizja NTV zapowiedziała odpowiedź na serial, która ma m.in. pokazywać rolę agentów CIA w doprowadzeniu do katastrofy. Czyli w reakcji na serial o kłamstwie ma powstać jeszcze więcej kłamstw i manipulacji.

Co po serialu?

Choć w mediach spekulowano o drugim sezonie to twórca „Czarnobyla” Craig Mazin przeciął te spekulacje na Twitterze definitywnym „Nie”. Jeśli jednak ktoś chciałby kontynuować poznawanie historii katastrofy, a także jeszcze lepiej poczuć czarnobylską rzeczywistość to ma ku temu, także dzięki sukcesowi mini serialu, wiele możliwości. Zacząć warto od podcastów nagranych do każdego odcinka, w których jego twórca Craig Mazin opowiada Peterowi Sagalowi i słuchaczom o procesie tworzenia serialu, potwierdza autentyczność lub fikcyjność niektórych scen i opowiada czego sam dowiedział się od katastrofie i uczestnikach tamtych wydarzeń.

Sam Mazin poleca sięgnąć po takie pozycje jak Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości Swietłany Aleksijewicz (wyd. Czarne, ale książka była też wydana w 2000 r., w innym przekładzie, przez Świat Książki, pod tytułem Krzyk Czarnobyla), Chernobyl 01:23:40: The Incredible True Story of the World's Worst Nuclear Andrew Leatherbarrowa czy Ablaze: The Story of the Heroes and Victims of Chernobyl Piersa Paula Reada (obie nie zostały na razie przetłumaczone, ale nie zdziwi mnie jeśli popularność serialu skłoni kogoś do ich wydania w Polsce). Znajdziemy też w Internecie masę artykułów i filmów na temat serialu i Czarnobyla, w tym oczywiście tych poświęconych faktom i mitom na temat serialowej rzeczywistości.

„Czarnobyl” może być też inspiracją podróżniczą. Jeszcze przed premierą serialu zazdrościłem kilku znajomym, których zdjęcia z wycieczek do Strefy Wykluczenia oglądałem na Facebooku. Czarnobyl miał wtedy wizerunek miejsca egzotycznego – zarówno ze względu na lokalizację, gdzieś na granicy Ukrainy i Białorusi, jak i na strach przed promieniowaniem, które jednak w miejscach odwiedzanych przez turystów od dawna nie jest zagrożeniem. W Internecie znaleźć można wiele ofert wycieczek do Strefy Wykluczenia i informacji o zasadach dostępu do strefy. Liczba turystów odwiedzających okolice elektrowni w ostatnich latach rosła, ale serial HBO, przynajmniej w krótkim okresie, doprowadzi do skokowego wzrostu zainteresowania tym miejscem.

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski podpisał w lipcu 2019 r. dekret, który ma przyczynić się do ułatwień dla turystów. „Na początek stworzymy «zielony» korytarz dla turystów i rozprawimy się z drobną korupcją – nie będzie już wielkich linii w punktach kontrolnych oraz nagłych zakazów, o których ludzie dowiadują się po przybyciu do punktu kontrolnego” – powiedział Zełenski, co może stanowić dodatkową zachętę do podróży. Prezydent Ukrainy zapowiedział m.in. zniesienie zakazu robienia zdjęć i filmowania na terenie strefy (choć różnie bywało z jego egzekwowaniem). Podczas ostatniej wizyty w Paryżu miałem okazję zobaczyć Monę Lisę otoczoną kordonem osób robiących sobie selfie ze słynnym obrazem. Musimy być świadomi, że „miasto duchów”, jak był nazywany Prypeć, może stać się miastem kordonów autorów selfie, otaczających najsłynniejsze miejsca Strefy Wykluczenia.

Pozostaje więc dylemat – czy jechać teraz, narażając się jednak, że doświadczymy tam sytuacji podobnych do kolejek na Mont Everest, czy może poczekać, z nadzieją, że poserialowy napływ turystów nie zadepcze tej przestrzeni?

Zamiast na Ukrainę możemy wybrać się na Litwę. Kilka tygodni temu wyświetliła mi się w mediach społecznościowych płatna reklama finansowana przez Wilno, w której zachęcano do odwiedzenia miejsc, w których kręcono serial. To wileńska dzielnica Fabianiszki, odzwierciedlająca dobrze charakter idealistycznego miasta socjalistycznego, stała się filmową Prypecią. Z kolei sceny więzienne z serialu kręcono w wileńskiej siedzibie KGB, w której znajduje się zdecydowanie bardziej popularne niż Fabianiszki Muzeum Okupacji i Walki o Wolność. W Wilnie znaleźć można więcej miejsc, w których kręcono serialowe sceny, a w Internecie są też oferty noclegów w oddającym ducha komunistycznej rzeczywistości mieszkaniu w dzielnicy Fabianiszki czy wycieczek do Ignalińskiej Elektrowni Jądrowej, która „zagrała” Czarnobylską Elektrownię Jądrową.

Polsce nie grozi „drugi Czarnobyl”

Serial HBO może być wykorzystywany przez przeciwników energetyki jądrowej w ramach straszenia przed „drugim Czarnobylem”. Dyskusja o budowie elektrowni atomowej w Polsce powinna opierać się na faktach, analizach kosztów i korzyści różnych miksów energetycznych, a nie poserialowych emocjach. Pamiętajmy, że gdyby taka elektrownia w Polsce powstała to nie będzie w niej reaktora RMBK, którego konstrukcja, połączona z wadami powstającymi na etapie produkcji w ZSRR, przyczyniła się do katastrofy. Mamy też w Polsce i Unii Europejskiej (to m.in. w związku z akcesją Litwy do UE zamknięto zbudowaną w czasach ZSRR elektrownię w Ignalinie) zupełnie inne, wyższe standardy dotyczące zasad bezpieczeństwa, zdrowia czy ochrony środowiska. Historia realnego socjalizmu i komunizmu pokazała, że te modele gospodarowania o wiele słabiej dbały o przyrodę czy zdrowie mieszkańców. Stąd nie warto do tych systemów już nigdy wracać, bez względu na to z jakich źródeł mielibyśmy pozyskiwać energię elektryczną.

To co jest trucizną w życiu publicznym i wiążę się z serialową rzeczywistością to kłamstwo. Twórca „Czarnobyla” Craig Mazin nawiązuje w nagranych do każdego odcinka podcastach o zjawisku fake news, które są generowane także przez wielu polityków. Dlatego ważne jest pilnowanie jakości debaty publicznej, jawność sektora publicznego, weryfikacja faktów (z ang. fact-checking) i patrzenie władzy na ręce. Jeśli w Polsce powstanie elektrownia jądrowa to ryzyko „drugiego Czarnobyla” jest znikome, ale jeśli pozwolimy na to, by władza wykorzystywała do rządzenia kłamstwo i strach to grozi nam życie udawane zamiast udanego. Jak powiedział w serialu Walerij Legasow za kłamstwa trzeba wcześniej czy później zapłacić.

MAREK TATAŁA

Ekonomista, wiceprezes Fundacji Forum Obywatelskiego Rozwoju (FOR). Ukończył Szkołę Główną Handlową w Warszawie i University of Bristol. Absolwent programów Atlas Leadership Academy i Think Tank MBA organizowanych przez amerykańską Atlas Network oraz programu “Advancing Democracy” organizowanego przez Friedrich Naumann Foundation i American Jewish Committee. Komentator wydarzeń polityczno-gospodarczych, aktywy w mediach tradycyjnych i społecznościowych.

Koniec

SERIALOVE

W PUŁAPCE ZASAD, NA GRANICY SŁÓW

MAGDALENA M. BARAN

„Shtisel” daje nam opowieść o codzienności. Niespieszną, by nie rzec leniwą, a przecież zgodną z rytmem starego czasu, który rozpięty jest pomiędzy rannym szachrit, popołudniową mincha i odmawianym co wieczór maariw.

Wszystko przez chłopca z pieskiem. Poważnie. Przez chłopca z pieskiem, który został wyrzucony z jesziwy. Nie żeby nie doceniano jego intelektu. Nie żeby nie był pilnym uczniem. Przeciwnie, był. Tym bardziej powinien rozumieć zasady, wpasowywać się w ograniczenia, brać na siebie i do siebie przepisy, którym podlegały pokolenia jego przodków. Tymczasem mały chłopiec o wrażliwym sercu znalazł na ulicy pieska. Równie bezbronnego jak on sam, zagubionego psiaka, który skradł mu serce. I cóż złego w tym piesku – bezdomnym, głodnym, zabłąkanym do świata, do którego należeć nie może? Niby nic. Ale powiadają w szkole: „Czy widział kto kiedy Żyda z psem? Nie, bo albo to nie pies, albo to nie Żyd”. A zasady mówią, że to zwierzę nieczyste, a zatem nie można, nie wolno, nie przystoi… Czy historia skończy się dobrze? Tak, bo przez zasady przebije się miłość, która ostatecznie znajdzie drogę. Dla chłopca, dla psa, ale i dla nestora rodziny, który choć mocno osadzony w świecie ortodoksów raz za razem, mniej czy bardziej dla siebie spostrzeżenie, lawiruje między światami, chadza na kompromisy, by jakoś trwać, by jakoś żyć...

Świat, w którym osadzony jest serial „Shtisel” to świat, do którego nie mamy dostępu. Jego elementy, w formach odległych, mijam czasem na krakowskim Kazimierzu, w okolicy synagog, albo na cmentarzu żydowskim, co lata temu był fascynującym miejscem szkolnych wagarów. Świat, którego wycinek sunie ulicą czarnym pochodem, w połyskujących chałatach, lisich czapach, kapeluszach, okręcony „sznureczkami”, brodaty, odizolowany nawet wówczas, gdy sunie tuż obok. Wycinek świata przenosi się na chwilę do mojego „teraz”, a przecież nie jest to perspektywa pozwalająca go zrozumieć, ba, nawet dotknąć owego „niedotykalnego” w obawie przed tym, co „nieczyste”. W moim „teraz” gości inaczej, przez lekturę, a dziś przez obraz, przez serial, który próbuje wkroczyć w hermetyczny świat, gdzie żyje się (w przynajmniej żyć się powinno) wedle prawa, wedle reguł, wedle religii. Wedle słowa, jakie narodowi wybranemu dał Bóg, a tak naprawdę wedle kolejnych opracowań, przepracowań, interpretacji, wykładni stworzonych przez rabinów czy uczonych w piśmie, przez pokolenia czytających, kształconych mężów, co to tylko na parę chwil podnoszą głowę znad swoich ksiąg, co to rozczytują świat, nie zawsze mając pełną świadomość dzisiejszego, zewnętrznego świata. Pytanie czy w ogóle jest im ona do życia potrzebna.

Wchodzimy zatem do Geuli, ortodoksyjnej dzielnicy Jerozolimy, znacznie jednak bardziej otwartej na nowoczesność niż „zabetonowana” pod tym względem Mea Shearim. Wchodząc w świat wykreowany przez dwóch scenarzystów, o korzeniach ultraortodoksyjnych, dość łatwo się w nim odnajdujemy. Języki przeplatają się, słychać hebrajski, choć starsi, ale i ci, co choć na chwilę nie chcą być rozumiani, gładko przechodzą na jidisz. Reguły, modlitwy czy zachowania powtarzane przez pierwsze kilka odcinków stają się niemal znajome. Już wiemy, że przed każdym kęsem jedzenia czy łykiem trunku usłyszymy modlitwę, że kobieta nie wyjdzie z domu z odsłoniętymi włosami (a w domu włoży czepek), że każde wejście do domu oznacza dotknięcie mezuzy, że spotkania odbywają się wedle określonego porządku, że rozmowy toczą się z wielką powściągliwością, że emocje wycisza się nawet w momencie zdrady lub śmierci, że… Takich „że” filtrowanych przez kolejne „nie wolno”, „nie mogę”, „powinienem” znajdziemy w hebrajskim serialu całą masę, a tylko część z nich ma swoją drugą stronę lustra, odbicie, co przyniesie nieoczekiwane czasem rozwiązania. Te zaś, choć okupione trudem, przełamaniem, ryzykiem, z perspektywy czasu, okażą się najlepsze. Nawet jeśli ominą regulaminowy pancerzyk albo znajdą w nim dla siebie odpowiednią lukę.

„Shtisel” daje nam opowieść o codzienności. Niespieszną, by nie rzec leniwą, a przecież zgodną z rytmem starego czasu, który rozpięty jest pomiędzy rannym szachrit, popołudniową mincha i odmawianym co wieczór maariw. Świat zamknięty w 613 przykazaniach (micwach) Halachy, w Haggadzie, stanowiącej swoisty podręcznik liturgii domowej, w talmudycznych regułach i debatach o kolejnych interpretacjach prawa obyczajowego. Tu Gemara komentuje i objaśnia Misznę, pierwszą, powstałą mniej więcej w połowie III wieku kompilację praw żydowskich (razem stanowiły podstawę do sformułowania Talmudu), a uczeni w prawie wciąż poszukują odpowiedzi na rodzące się każdego dnia pytania. Studiując są przekonani, że „nie tylko oni studiują Torę, ale robi to przede wszystkim sam Bóg, wedle niej rozstrzygając rozmaite sprawy zachodzące na ziemi”. Wobec takiego przedwiecznego projektu czas i emocje wydają się tu wyciszone, by nie rzec zdławione, albo i na swój sposób niepotrzebne, niedorzeczne, jakby… nie na miejscu. Jednak codzienność, powtarzalność, przewidywalność czy szarość barwnego i bogatego przecież świata trzeszczy w chwilach, gdy wkradają się weń frustracje. Tych nie brak. Bo oto… coś się stało, złamało, wpadło w nieoczekiwane koleiny losu (co, sami zobaczcie); coś poszło nie tak, nie tam, gdzie się spodziewano. Bo ktoś zniknął bez wieści, a inny się pojawił, bo obowiązki, bo porażki, bo… sukces, co stanowi źródło radości, ale również stawia pod znakiem zapytania. Bo świat się rozrywa na dwoje. Bo kolejne kroki by wejść w sztywno pozapinany świat zasad, gdzie o nowe rzeczy trudno, ale gdy się już pojawią, to choć okupione rozterkami, niepewnością czy bólem, ostatecznie okazują się błogosławieństwem otwierającym na nowe życie. Nowe, a wciąż zalęknione czy przypadkiem nie ściągną na głowę wybierającego takich czy innych – bardziej ludzkich jednak niż boskich – gromów. Życie niedopowiedziane, o które bohaterowie wciąż zdają się targować z restrykcjami, ograniczeniami co żyją w nich i wokół nich. Każdy tu czegoś szuka… pytanie na ile rzeczywiście znajduje. Gdzieś pomiędzy „Co ludzie powiedzą?” ginie myśl o przeznaczeniu, „pisaniu”, o tym „Co powie Bóg?”. A życie… pozostaje w rodzinie. Cokolwiek by się nie działo.

Rodzina Shtitsel, bo to o jej codzienności opowiada serial, jest… Chciałoby się rzec, że skomplikowana, ale po namyśle okazuje się, że wcale taka nie jest. Jest bliższa i bardziej zrozumiała niż można by się spodziewać. Stanowi galerię postaci tyle łącznych, co i osobnych. Ich „razem” wydaje się być wielowymiarowym „obok”, czasem „obok” dramatycznie zimnym, by nie rzec sztucznym. „Obok” radosnym lub smutnym przy okazji rodzinnych uroczystości, wizyt, odwiedzin, zaręczyn, pogrzebów, a jednocześnie „obok” tak dramatycznie nie wchodzącym głębiej, że nie dostrzegającym najzwyklejszej potrzeby, rodzinnej tragedii czy drobnej prośby, małego marzenia, którego niespełnienie skazuje na śmierć w samotności. „Obok”, które łączy się w przeróżne, zbliżające się ku sobie mocniej duety. To we dwójkę – w różnych relacjach i konfiguracjach – prowadzi się tu rozmowy, gdzie czasem więcej przeczuwa się niż rzeczywiście mówi, gdzie widzi się, ale napotykając opór prywatności i intymności nie wypowiada się kolejnego słowa, gdzie zadowala się odpowiedzią, co tak naprawdę stanowi ucieczkę w powtarzane tyle razy „Bogu dzięki wszystko dobrze”, podczas gdy widz doskonale wie, jak niewiele ma to wspólnego z prawdą. To znów stanowi o wymiarze owego „obok”, które pęka tylko w nielicznych momentach, by łapiąc oddech, puszczając oko, a czasem nawet przywołując uśmiech, szybko ustępować miejsca zasadom i obowiązkom.

Rodzinę, jaką poznajemy tworzą cztery pokolenia, do których na chwil kilka dołączają towarzyszące im duchy. Mały, acz reprezentatywny wycinek… Jest zatem babcia, Melka, która często okazuje się największym „liberałem” owej familii. Przesunięta do domu opieki wyczekuje wizyt najbliższych, a jednocześnie żyje inaczej niż dotychczas. Czuły uśmiech przywołuje jej otwartość na inne światy (nie tylko na amerykański tasiemiec pozwalający jej przyjąć do serca i modlitwy nawet serialowych gojów, bohaterów „Mody na sukces”), na granice między światami, na potrzeby bliskich i dalekich, na smutek wynikający z płytkości jednych, ale i obfitości innych relacji, jej… marzenia… gasnące dopiero w chwili śmierci… Jej wiara, która odradza się, gdy trzeba, a z syna wyciska łzy.

Jest syn, ojciec rodziny i nauczyciel, Shulem, ułożony w granicach ortodoksyjnego świata, a przecież co rusz wystawiający za nie głowę. Shulem, któremu nowoczesność nie mieści się w rozumie, więc odpycha ją od siebie, przed otwarciem na świat (nawet ten, co nie łamie reguł) broniąc się niemal pazurami. Złakniony domu, jakim dom był kiedyś, oszczędny we wszystkim, szuka czasem po omacku, odmawiając sobie szczęścia, które zdaje się na wyciągnięcie ręki. Żałoba, nieumiejętność wykonywania kroków dla samego siebie, oddanie rodzinie, poddanie regułom, nerwy i upór, nieustanne udowadnianie „czegoś” sobie i światu – to tylko jedna strona medalu. Bo Shulem – mniej czy bardziej świadomie – balansuje na granicy reguł, w swoim uładzeniu raz za razem wyciągając rękę aby je przekroczyć, by swoją troską zadowolić, ogarnąć, utulić bez utulania. Ale… jakże to by było, gdyby… I choć jego decyzje nie zawsze bywają trafione czy najszczęśliwsze, to rozczula… tak uporem, jak i nieporadnością.

Jest i Akiva, najmłodszy syn Shulema, niewydarzony rabin, a przecież zdolny artysta. Zawieszony między nieodmiennym „A chciałbym, a boję się...” Bo chciałby malować, kochać, żyć. Bo chciałby godzić światy, co pozornie wydają się nie do pogodzenia, bo pasja przysłaniająca religię/sztywny nakaz jest jednocześnie talentem danym od Boga, ale... każdy krok w tę pasję, co przez współwyznawców czytana niemal jako rodzaj szaleństwa, oddala go od innego wymiaru szczęścia, którego przecież tak mocno pragnie. Akiva chce kochać i… kocha, przywodząc na myśl opowieść o trzech miłościach, które spadają ponoć na każdego. Pierwsza bywa głupia. Druga może otworzyć, ale i zamknąć, bywa powielanym schematem, albo staje się codziennym byciem. Jest i trzecia miłość, o której nie wiadomo czy nadejdzie. Wygląda na nieodpowiednią i niszczy ideały, których się trzymaliśmy; przychodzi przy tym tak łatwo, że nie wydaje się możliwa i nie da się jej wyjaśnić, ponieważ jej nie planowaliśmy. To miłość, w której spotykamy się z kimś i wszystko zaczyna pasować. Stoi u naszych drzwi i puka do nich, niezależnie od tego, ile czasu potrzebujemy, żeby jej otworzyć. I choć Akiva przechodzi lekcję owych trzech miłości w trybie bardzo przyspieszonym (w dwa sezony „zaliczając” to na co w zwykłym życiu czekamy latami), to każda z nich przynosi mu rozwój, tak na poziomie artystycznym, jak i życiowym. I wybiera, ale także poddaje się wyborowi.

Jest w końcu jedna z najmłodszych – by domknąć rzecz klamrą kobiecą – Ruchami, wnuczka Shulema, córka Giti. Dziecko, które na oczach widzów staje się kobietą, a tempo i swoista emocjonalna brutalność tej przemiany czyni z niej bohaterkę szczególną. Jest córką, na którą matka przenosi odpowiedzialność za zawiadywanie światem rodzinnej gromadki, córką, co strzeże tajemnicy i stanowi mur zaporowy przed rozlaniem się hańby. Spada na nią kłamstwo matki, jej lojalność wobec zasad, z której wynika większa krzywda. Tu lojalność nie niesie ze sobą dobra, ale zakłamywanie życia, opłakiwanie życia, życie cieni, życie bez słów, albo gdzieś między słowami. Ceną, jaką dziewczynka płaci jest… dorosłość. Jest jej stanięcie pośród silnych kobiet Starego Testamentu, obok Judyty zdolnej pokonać każdy strach, obok Ruth, co nie waha się powiedzieć „gdzie ty pójdziesz, tam ja pójdę, gdzie ty zamieszkasz, tam ja zamieszkam”, obok Sary, co wiedziała, że obietnice nie od razu się spełniają, że czekać… warto. Własna miłość, o którą znów musi walczyć, szabasowa sukienka, najskromniejszy nawet dom, czepek, który świadczyć ma o tym, że jest już żoną. Jednak w jej przypadku miłość wydaje się nagrodą, którą rozumie najlepiej dzięki rozmowie z ojcem, bodaj jednej z najlepszych, choć niesłychanie gorzkich, rozmów serialu, pokazującej rozdźwięk między pragnieniami a zasadami, jakie niesie ortodoksyjny świat i jego religia. A może zgoda na ten świat jest tylko zgodą do czasu...

***

„Wszystko tu się ze wszystkim łączy – powiada w Opowieściach jerozolimskich Avidor Dagan – Kamień z kamieniem, stulecie ze stuleciem, prochy królów z prochami żebraków, kości bohaterów z kośćmi tchórzy, bogaczy i biedaków, proroków i prostaczków, mędrców i głupców. A wszyscy oni byli temu miastu potrzebni, jedni i drudzy, i tylko jeden Bóg raczy wiedzieć, do czego”. I wszystko w serialu się łączy, ale… w obrębie mniejszego świata, mniejszego miasta, mniejszej społeczności, która poza momentami trudnymi (konieczności Giti) lub spektakularnymi (wystawa Akivy czy jego występ w telewizji) nie miesza się z tym, co wobec niej zewnętrzne. Czego więc nie ma? Powrotów do przeszłości – w tym tej najboleśniejszej – ani polityki, ani wojska, ani historii o brzegach Jordanu, ani wyjaśnienia skomplikowanej dość sytuacji ortodoksów. Czego jeszcze? Nie ma Jerozolimy jaka jest poza Geulą czy Mea Schearim. Nawet Ściana Płaczu jest odległa, oglądana ze wzgórza, a listy-prośby do Boga, upychane w szczeliny w murze nie mają nawet szansy by zżółknąć na słońcu. Bohaterowie przemykają kilkoma ulicami, tworzącymi pajęczą sieć, do której przykleiło się ich życie. Niemal wszystko wydarza się między domami kolejnych członków rodziny, jesziwą, koszernym barem, domem seniora i… biurem swata, który w swoim „magicznym” notesie splata losy panien i kawalerów, starających się po raz pierwszy, ale i z różnego rodzaju „odzysku”. Nie ma tej Jerozolimy, co „rozpościera się niczym otwarta, nie dokończona księga. [Co] jest gołębicą o rozpostartych skrzydłach, która unosi się nad potopem i szuka skrawka zieleni. Innym razem podobna jest do ciepłej dłoni matki, spoczywającej na głowie płaczącego dziecka, albo do gniazda wtłoczonego między gałęzie czasu. Czasem przypomina ocembrowaną studnię, do której trzeba na nowo zstępować i szukać zagubionego pierścienia, albo pieczęć na liście zawierającym hasło, które otworzy przed nami bramę, przez którą dojdziemy do końca drogi”. A może jednak ta Jerozolima tu jest, tylko trzeba uważniej patrzyć, dając jej szansę. Ja ją znalazłam. Podobne można przecież zastanawiać się czy poza regułą, zasadą, rytuałem i prawem jest tu Bóg...

Na koniec dręczące pytanie – czy ktoś tu jest szczęśliwy? Tu, w serialu, w rodzinie Shtisel. Wciąż się zastanawiam, choć nie jestem pewna, na ile myślą nad tym sami bohaterowie tej (póki co) dwusezonowej sagi. Niby tak, o ile szczęście wiąże się z mniejszym czy poważniejszym łamaniem reguł (pozornie niezauważalnym, albo tak głębokim, że w każdym zakamarku duszy… boli), z nieustannym targowaniem się, zakładem – mniej poważnym jednak niż ten z Księgi Hioba – wychodzeniem poza krąg religijnych nakazów i zakazów, które wiążą ortodoksyjnego Żyda. Szczęście znajduje tu ten, kto szuka (nawet jeśli wiąże się to z niemałym trudem i ryzykiem), albo ten, kto nie zadaje pytań, żyjąc rytmem wyznaczonym przez dziesiątki pokoleń. A ten kto się boi, kto daje się spętać, kto nie przekracza ram zastanego świata, restrykcyjnego przestrzegania prawa… tkwi gdzieś pomiędzy regułą a pragnieniem. I choć w świecie, jaki dalej nam „Shtisel” szczęście rozumie się nieco inaczej, to jego wybór jest zawsze na wyciągnięcie ręki. Tak tam, jak i tutaj.

MAGDALENA M. BARAN

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

SERIALOVE

OPERA (MIĘDZY)NARODOWA

KATARZYNA RATAJCZYK

W życiu, ze względu na kulturowy gorset, najczęściej powstrzymujemy się od wyrażania uczuć zbyt bezpośrednio, a jeśli chodzi o wpływ na zjawiska naturalne i nienaturalne, cóż, jest on jednak ograniczony… A w operze dokładnie to się dzieje! I to z zaangażowaniem najlepszych głosów, scenografii, kostiumów, reżyserii, całej machiny teatralnej i wewnętrznie wszytym gorsetem kulturowym także.

Podkowa Leśna, jedno z moich ulubionych miejsc na ziemi. Na zewnątrz spokój i ciemność. Wielkie sylwetki drzew rysują się w słabym świetle płynącym z okien. Siadam w fotelu, wiem, że nikt mi nie przeszkodzi: włączam, wybieram, klikam, zaczyna się. Nie lubię seriali, bo za każdym razem boję się, że mnie wciągną. Oglądam je więc rzadko, ale, kiedy już jakiś wybiorę, zwykle spełniają się moje obawy: wciągam się i wiadomo! Zaczynam oglądać po kilka odcinków za jednym posiedzeniem, a jeśli muszę robić coś innego, odliczam czas do chwili, gdy znowu zasiądę przed ekranem… Tak było i tym razem, choć początkowo nie zamierzałam oglądać „jakiegoś biograficznego serialu o angielskiej królowej”.

Od razu pojawiło się skojarzenie z obrazem „Królowa”, w którym Elżbietę II świetnie zagrała Helen Mirren, a ten doskonały film zmienił stosunek do majestatu, który zadrżał w posadach po śmierci księżnej Diany. Jeden film otworzył oczy milionom, pokazał, że na całą sprawę można spojrzeć zupełnie inaczej niż pokazywały ją media, że można mieć inne zdanie nie obrażając nikogo, że można dbać o wartości, nie obnosząc się z tym i nie starając się przypodobać tłumom. Po prostu robić swoje… Ciekawe, że na polski rynek tytuł serialu zmieniono z „The Crown” czyli „Korona” na „Królowa”, przez co brzmi dla nas identycznie, jak film Stephena Frearsa sprzed trzynastu lat. Serial jednak zaczyna się w momencie, gdy Elżbieta jest dorosła i właśnie wychodzi za mąż (a w retrospekcjach cofamy się jednak do dzieciństwa), czyli poznajemy ją 50 lat wcześniej względem czasu przedstawionego w filmie fabularnym.

Piękna sceneria, luksusowe wnętrza, ważne wydarzenia polityki międzynarodowej i wielkie emocje. Wielkie emocje? Właśnie! To było dla mnie największym zaskoczeniem od pierwszego odcinka. Co mi to przypomina? Operę. Tak, operę. Ta forma dla wielu, i dla mnie przed laty zresztą też, jawi się jako dziwaczna. Jednak z drugiej strony, czyż nie służy ona wyrażaniu najgłębszych ludzkich emocji i to całego ich repertuaru, od miłości i radości po rozpacz i desperację? Czy nie znamy uczucia, gdy chce nam się „wyć” z żalu i niemocy, albo śpiewać na rogach ulic o tym, jacy jesteśmy szczęśliwi? W dodatku marzymy, by poruszyć w naszej sprawie niebo i ziemię. W życiu, ze względu na kulturowy gorset, najczęściej powstrzymujemy się od wyrażania uczuć zbyt bezpośrednio, a jeśli chodzi o wpływ na zjawiska naturalne i nienaturalne, cóż, jest on jednak ograniczony… A w operze dokładnie to się dzieje! I to z zaangażowaniem najlepszych głosów, scenografii, kostiumów, reżyserii, całej machiny teatralnej i wewnętrznie wszytym gorsetem kulturowym także. Który tu staje się skodyfikowaną formą.

Historie najbardziej znanych oper osnute są wokół klasyki literatury, a ona jest wyrazem kulturowych mitów i archetypów. Tak więc słuchamy i oglądamy opowieści o miłości, zdradzie, wierności, zemście, śmierci, chciwości, wykluczeniach wyrażanych na różne sposoby poprzez wysokie i niskie tony. Taka jest właśnie siła klasyki. Dotyka najważniejszych ludzkich emocji, które od tysięcy lat niezmienne towarzyszą człowiekowi. W operze dzieje się to w najbardziej wyrafinowany sposób, choć dotyczy także teatru, filmu, malarstwa, tańca i wszelkich innych sztuk. Te mity, zamienione na współczesne historie, gdy uproszczone, a motywacje spłycone, stają się powtarzalne i wkraczają na drogę kiczu. Opera zamienia się w mydlaną… Takie niebezpieczeństwo czai się za każdą emocjonalną opowieścią, ale gdy nie ma emocji, nikogo to nie interesuje…

Inna ciekawa kwestia z klasyką to fakt, że zwykle znamy zakończenia. Pamiętam, jak kiedyś znajomy odmówił pójścia do teatru na „Romea i Julię”, bo „to się tak smutno kończy”. Tak jest też z każdą znaną operą: Violetta z „Traviaty” umrze, Carmen zostanie zabita, a w „Czarodziejskim flecie” zwycięży miłość. To z góry wiadomo.

Co dla jednych jest wadą, dla innych może być zaletą, ale klasyczne historie odnoszą się do kondycji człowieczeństwa i tego, co nas wszystkich łączy w doświadczaniu świata. Samej operze w niczym to nie zagraża, bo może poszczycić się takimi rozpoznawalnymi na całym świecie melodiami, jak arią Torreadora z „Carmen” Bizeta, którą wprawdzie większość zna w „podwórkowej” wersji „Zabili byka, cóż to był za byk! Krew z niego sika – siku siku sik!”, albo najwyższym wyrazem wściekłości – dosłownie – bo chodzi też o wyśpiewanie trzykreślnego F w powszechnie znanej arii Królowej Nocy z „Czarodziejskiego fletu” Mozarta. Ta ostatnia zresztą w różnych przedstawieniach popkultury jest synonimem „arii” w ogóle. Jednak najwięksi śpiewacy wszech czasów potrafią dodać niewiarygodną dawkę dramaturgii i prawdziwych emocji. Właśnie z tego słynęła Maria Callas, poza możliwościami technicznymi oczywiście. Potrafiła roztapiać i rozdzierać ludzkie serca używając do tego jedynie swojego głosu. Czymże byłby sam głos bez jej dramatycznych przeżyć, w którym jako dziecko nie zaznała troski, jedynie wymagania, a gdy wreszcie wzięła za miłość podziw mężczyzny, okazało się, że jest jedynie obiektem w jego ciekawej kolekcji…

Z jednej strony opera wytworzyła ryty powtarzane także przez kulturę popularną, a z drugiej pozostała światem dostępnym jedynie dla wybrańców zarówno jeśli chodzi o wykonawców, jak i widzów. Właśnie! Jest w operze coś takiego, co sprawia, że można jej nie lubić, nie chodzić, ale zawsze ma się ją za „coś lepszego”. Piosenkarzy, wokalistów mamy wielu, ale dobrych śpiewaków już znacznie mniej.

Serial „Królowa” pokazuje nam świat „operowy”: niedostępny dla każdego, a raczej dostępny dla niewielu. Ale z drugiej strony świat „znany”, tak jak znamy prywatne życie gwiazd z Instagrama i brukowców. Często trafia się na wzmianki o rodzinie królewskiej w Internecie czy prasie bez specjalnego szukania. Zwykle wiemy, „co u nich słychać”, kto się rozwodzi, kto jest w ciąży, ostatnio chcemy czy nie, odnotowujemy „wpadki” Meghan, żony księcia Harrego, albo ustalamy czy ona lubi się czy nie lubi z Kate, żoną księcia Williama. Jakież to się wydaje błahe przy każdej części serialu, który w końcu jest też tylko serialem telewizyjnym.

Tu jednak już w pierwszym odcinku serialu towarzyszą nam głębokie, proste, ludzkie emocje, które zna każdy: cierpienie w chorobie i realna wizja śmierci, lęk przed starością i poczucie odpowiedzialności, radość kochanków. Wszyscy tego doświadczamy za życia, sytuacja dopiero staje na koturnie, gdy wspomnimy, że dotyczy ona odpowiednio króla Jerzego VI, Winstona Churchilla i świeżo poślubionej książęcej pary Elżbiety i Filipa. Raptem okazuje się, że mówimy o dziejach zachodniego świata, które są naszym udziałem, a także naszych rodziców lub dziadków. To sprawia, że historia nabiera szczególnego znaczenia, bo bardziej, jeśli nawet niebezpośrednio, odbija się na losach naszych lub naszego kontynentu. Znajdujemy się cały czas w przepięknych wnętrzach królewskich posiadłości lub, swoją drogą – jakże skromnej w porównaniu z nimi – siedzibie premiera Wielkiej Brytanii.

Możemy mieć do tych spraw różny stosunek, jednak jasno widzimy, że mówimy o grupie wybrańców, w stronę których na różny sposób zwrócony jest cały świat. W prawdzie w Europie jest jeszcze kilka monarchii, o których może dałoby się zrealizować interesujący serial, ale tu jest coś jeszcze. Królowa Elżbieta II jest najdłużej panującym monarchą na świecie i to panowanie trwa już 67 lat, na dodatek jest głową państwa dla 15 innych krajów poza Wielką Brytanią i Irlandią Północną. To sprawia, że jest wyjątkową osobistością, nawet w kręgu symbolicznych głów państw. A jej słynne poczucie obowiązku i wierność zasadom stały się bardzo wyrazistym rysem jej charakteru.

Każda scena tego odcinka – zresztą każdego następnego też – jest starannie zbudowana, ale najmocniejszą, najbardziej przejmującą jest ta, w której grupa poddanych z okolicy przychodzi odśpiewać przed obliczem króla popularną bożonarodzeniową kolędę i wręcza prezent, którym jest korona z papieru wykonana prawdopodobnie przez dzieci. Scena jest tak mocna, ponieważ z obowiązkowego rytuału zdarzenie staje się symbolicznym pożegnaniem króla ze swoimi poddanymi, choć nikt jeszcze o tym wtedy nie myśli. Poza Jerzym VI, który już wie, że jego dni są policzone. Jest Boże Narodzenie, rodzi się król, choć w stajence, na jego powitanie przybywają z okolicy pasterze… „If I Were a Shepherd…” – gdybym był pasterzem, brzmią słowa pieśni.

Jakże ta korona z papieru staje się w jednej chwili marną stajenką! Jesteś królem tu na ziemi, ale co będzie dalej? Jakże mocno dociera do nas, jak równi jesteśmy wobec śmierci! Jak silnie czujemy się nagle związani z ludźmi, którzy jeszcze przed chwilą dla nas w ogóle nie istnieli… Wcześniej widzimy scenę, jak pociąg ze świstem pędzi przez stację, na której zebrali się ludzie, by powitać króla. Ot, przejechał… Jaką chwilą staje się życie, gdy zaglądamy w oczy śmierci. Widzimy i my i najbliżsi Bertiego, bo tak go nazywano w rodzinie, jak trudno mu powstrzymać łzy wzruszenia i żalu . W jakim kontraście staje ta papierowa korona wobec brytyjskich insygniów królewskich, po których z taką lubością ślizga się światło w czołówce każdego odcinka serialu, aż do końca drugiego sezonu! Wydaje się, że ta ozdoba, dana mu przez dziecko, jest ukoronowaniem jego życia, które zapisało się w historii już z racji swojego urodzenia, ale nabrało sensu dzięki jego własnemu charakterowi i działaniu. Zostało to docenione przez jego lud, a wyrażone w prostym geście małej dziewczynki.

Po tej scenie zaczynamy rozumieć, że to nie będzie jedynie „biograficzny serial o angielskiej królowej”. Mowa będzie o koronie, o naznaczeniu, o odpowiedzialności, o wartościach, które zaczynają się pokrywać grubym kurzem w zakamarkach naszej świadomości. Niektóre zresztą dawno znalazły się na śmietniku myśli. Nuda – można by usłyszeć się w niejednym towarzystwie. A jednak z każdym odcinkiem przekonujemy się, jak Elżbieta i Filip przesuwają granice sztywnego protokołu w sposób wymagający niezwykłego wdzięku i wyczucia, a najczęściej po prostu twardego uporu. Tego samego zresztą wymaga trwanie przy wartościach, które wyznają.

Rodzina królewska, która na pozór jest usztywniona zasadami i konwenansami, przedstawiona jest w serialu jako, czasami zaskakująco wręcz, liberalna. Zresztą już kwestia ich ślubu była dyskusyjna. Na początku małżeństwa i sprawowania władzy przez Elżbietę II, widzimy księcia Filipa głównie, gdy zajmuje się dziećmi, dogląda remontu i wybiera zasłony. Nie tego w swych schematycznym postrzeganiu świata spodziewamy się po oficerze marynarki i królewskim mężu. Z kolei ona „pracuje nad pudłami”, jak podobno sama określa podpisywanie dokumentów. Wszyscy wiemy, że monarchia w Wielkiej Brytanii nie ma realnego wpływu na władzę, jednak nie spodziewaliśmy się, że ta ozdobna pozycja może wymagać od królowej tyle pracy: zajęć, podróży, przyjmowania wizyt i składania podpisów. Właściwie to wygląda tak, jakby ona zarabiała na rodzinę, a on zajmował się domem. Nie jest to układ powszechnie uznany za tradycyjny. Życie w luksusach wygląda wspaniale, ale widzimy wyraźnie, że ono nie jest dane za darmo.

Druga kwestia, która zaskakuje to typowy „szklany sufit”, z którym może spotkać się kobieta na wyżynach władzy. Oczywiście w codziennym, niekrólewskim życiu, dotyczy on drogi na wysokie stanowiska i niemożność przebicia się do nich z przyczyn zewnętrznych, dotyczących stereotypowego postrzegania roli kobiet. W tym wypadku jej stanowisko nie podlega żadnej dyskusji, jednak prawdziwy szacunek musi ona zdobyć całkiem sama polegając jedynie na sobie, własnej intuicji i wiedzy, jak się okazuje szybko, dość skąpej. Młoda królowa ma luki w nauce historii, geografii i nie rozumie polityki, a jedyne, w czym się świetnie orientuje to konstytucja. Bo tego ją uczono. Bo to jest ważne, gdy ktoś ma zostać monarchą. Z jednej strony jej niewiedza wywołuje pobłażliwe uśmieszki, ale z drugiej tym dobitniej pokazuje nam, którzy jesteśmy w kolejnej wyboistej drodze do niej od trzydziestu ostatnich lat, jak ważna jest konstytucja. Królowa po prostu zna ją pamięć i na wyrywki. Tylko tyle i aż tyle!

Władczyni stoi na straży podwójnie uświęconego porządku, bo o ile sama koronacja odbywa się w kościele przed obliczem Boga, to jednak zasady, których strzeże monarcha zapisane są przez człowieka jako umowa społeczna, która jest dla Korony najwyższym dobrem. Wymieszanie ludzkich cech i słabości, zdrad, problemów małżeńskich, romansów siostry, niesnasek rodzinnych, samotności na szczycie władzy ze sprawami największej odpowiedzialności za państwo daje niecodzienny zestaw przeżyć. Zostaje nam to podane w małych jednoodcinkowych dawkach osnutych wokół prostych ludzkich uczuć, które rozumiemy wszyscy. Czasem, miałam wrażenie, że dokładnie w takich, jakie możemy wytrzymać.

Serial „The Crown” ma cechy najlepszych filmów lubianych przez wszystkich niezależnie od zarobków, wykształcenia i pozycji społecznej, bo tę historię można oglądać skupiając się strojach, pięknych wnętrzach i podniecać zdradami Filipa, jego siostrami zamężnymi z nazistami, romansami Anny oraz rozprawiać, czy aby królowa była wystarczająco dobrą matką, ale można też przeżyć z bohaterami ich emocje i przebyć trudną drogę w walce o samych siebie. Dotyczy to postaci Elżbiety II, księcia Filipa, premiera Churchilla, a także księżniczki Małgorzaty i księcia Windsoru. Ten ostatni odmalowany jest szczególnie interesująco jako utracjusz i lekkoduch, lecz z drugiej strony cenny doradca królowej. On sam pokazuje nam się w niezwykle poruszającej scenie gry na kobzie, gdy akceptując wybór, jakiego dokonał, kiedy sam zrezygnował z korony, cierpi z powodu tęsknoty i żalu za tym, co stracił.

Obok wspaniałej gry emocjami niejednoznacznie odmalowane postaci są wielkim atutem tego serialu. I tu nie będzie wielką niespodzianką, kiedy powiem, że zawdzięczamy to scenariuszowi Petera Morgana, nominowanego przed laty do Oscara i nagrodzonego Złotym Globem za scenariusz do filmu „Królowa” z Helen Mirren. Tam pokazał już swój kunszt, tutaj go tylko szlifuje. Po takim serialu, przyjdzie czas na operę. Monarchini, za której panowania zmieniło się dwunastu prezydentów USA, dwunastu premierów UK i sześciu papieży na pewno na to zasługuje. Kto ją napisze? Kto ją zaśpiewa? Oby na miarę „Carmen”!

KATARZYNA RATAJCZYK

Specjalistka od komunikacji. Autorka książki “Niezniszczalne. Prawdziwe opowieści przedsiębiorczych kobiet czyli czego uczy nas porażka” (2015). Związana z branżą żywności ekologicznej. Współpracuje z organizacją GAP POLSKA odpowiedzialną za program edukacyjny Badacz Wody. Coach z certyfikatem International Coach Federation.

Koniec

SERIALOVE

EKONOMIA STRANGER THINGS 3

ADRIAN ZWOLIŃSKI

W XXI wieku seanse kinowe, zakupy, rozmowy ze znajomymi i salony gier w części przeniosły się do Internetu. Życie w Hawkins, czy to sezonowa praca w lodziarni, czy wypad do kina, zaczyna toczyć się wokół zbiorowiska sklepów.

Welcome to Hawkins

Ekonomia to niekończąca się opowieść. Snują ją modele ekonomiczne, politycy, rozpadające się slumsy na obrzeżach Buenos Aires i twoja karta kredytowa (wtedy masz szczęście, jeśli nie jest to mroczna historia o zeszłonocnej imprezie). Sam najczęściej słucham pełnych akcji opowiadań z rynku finansowego i sagi godnej Władcy Pierścieni, którą stale rozwija ekonomia rozwoju. ,,Ekonomia polega na tym, że ludzie ludziom opowiadają o ludziach”1.

Popkultura – zbiór mitów na miarę naszych czasów – stale mówi o ekonomii. Gdzie byłby Batman bez odziedziczonego majątku, dlaczego korzysta z niego żeby tłuc superzłoczyńców, czemu nie pozbędzie się ich raz na zawsze, tylko stale wysyła przestępców (na koszt podatnika) do Arkham Asylum, a w końcu co ta oglądana, czytana, grana i słuchana przez miliony historia o szlachetnym bogaczu mówi o nas samych? Popkultura to ważne i niedoceniane źródło ekonomicznej Never Ending Story.

Zatem, Panie i Panowie, tym razem Welcome to Hawkins. Zapraszam, jeśli tylko interesują was wątki ekonomiczne w „Stranger Things 3” i, o czym lojalnie ostrzegam, jeśli nie boicie się spoilerów (tak, w tekście są spoilery trzeciego sezonu serialu).

Galeria handlowa jako źródło wszelkiego zła

Między 2-gim, a 3-cim sezonem w Hawkins zbudowano amerykańską agorę, Starcourt Mall. Centrum handlowe w latach 80-tych pełniło rolę jak współcześnie, tyle, że do kwadratu. W XXI wieku seanse kinowe, zakupy, rozmowy ze znajomymi i salony gier w części przeniosły się do Internetu. Życie w Hawkins, czy to sezonowa praca w lodziarni, czy wypad do kina, zaczyna toczyć się wokół zbiorowiska sklepów.

Starcourt Mall, jak każde centrum handlowe, to ucieleśnienie konsumpcjonizmu. Istnieje tylko by generować transakcje. Transakcje z kolei mają sprawić, że będzie smacznie, zabawnie, modnie, przydatnie, ładnie. Innymi słowy, Starcourt Mall chce twojej kasy w zamian za szczęście przelane w nowe buty i hot-doga na patyku. Żyjesz by mieć i masz żeby żyć, a „Starcourt Mall has it all!”. Zresztą, spójrz!

Za sznurki konsumpcji pociąga niewidzialna ręka rynku – indywidualne egoizmy tworzące powszechny dobrobyt. Jednak świątynia kapitalizmu zostaje splugawiona u samych korzeni; w podziemiach galerii handlowej mroczne rytuały odprawiają komuniści. Pod przykrywą amerykańskiego snu kwitnie radziecka inwazja, a przejście do kolorowego świata towarów i usług mają zastąpić wrota obrzydliwej krainy śmierci. Łupieżca umysłu nie bawi się w subtelności: „Zamierzamy zakończyć ciebie, a kiedy zginiesz, zakończymy twoich przyjaciół. A potem zamierzamy zakończyć wszystkich”.

Starcourt Mall sam w sobie nie jest zły. Staje się „źródłem wszelkiego zła” za sprawą, jakby nie patrzeć, ludzkiej żądzy władzy, gotowej otworzyć bramy piekieł żeby tylko osiągnąć cel. Z drugiej strony, świątynia kapitalizmu nikogo nie uświęca. Kiedy przychodzi do finałowej walki dobra ze złem, staje się wyłącznie polem bitwy. W samym centrum Starcourt Mall, pośród materialnych towarów i kas z pieniędzmi, bohaterowie pokonują zło dzięki zaufaniu i współpracy. Dzięki wartościom zupełnie niematerialnym i niepieniężnym.

Szczątki Starcourt Mall zdają się mówić: niewidzialna ręka rynku może dać szczęście, może wzbogacić, ale to nie ona rozwiąże część poważnych problemów. Słowa klucze są podobne jak w przypadku walki z Łupieżcą Umysłu: #zaufanie i #współpraca. Zaufanie między stronami transakcji znacznie zmniejsza jej koszty np.: poszukiwania wiarygodnego kontrahenta, negocjacji, zabezpieczenia umowy i monitorowania jej wykonania. Z kolei tylko współpraca jest niezbędna przy rozwiązaniu wielu globalnych problemów typu kryzys klimatyczny, konflikty zbrojne, kryzys migracyjny. Innymi słowy, Starcourt Mall nie ma wszystkiego.

Nieudolna władza na wschodzie i zachodzie

Władza w Stranger Things zawsze zawodzi. Skorumpowany burmistrz Hawkins, który zasłania się prawem i jednocześnie sam łamie prawo? Amerykański rząd prowadzący niebezpieczne eksperymenty, które wymykają się spod kontroli?. Armia Radziecka, która jakimś cudem buduje superlaboratorium pod amerykańskim centrum handlowym, a następnie przegrywa z ekspedientką, fanem teorii spiskowych, policjantem i grupką wścibskich dzieciaków?

Nawet szeryf Hopper staje się skuteczny dopiero kiedy przestaje działać w ramach policyjnej struktury. W „Stranger Things” skuteczni są ci, którzy mają więcej wspólnego z indywidualizmem, niż rozkazem np. pomysłowe dzieci, zrozpaczona matka, zakochany nastolatek. Wszystkie problemy wynikały z niekompetencji kolektywistycznej władzy i wszystkie problemy rozwiązano, kiedy indywidualistom-bohaterom pozwolono działać. Laissez faire, pozwólcie działać – do tego hasła jest najbliżej bohaterom. Byłoby dużą przesadą napisać, że serial jest hołdem dla ekonomicznego leseferyzmu, ale z pewnością podkreśla zawodność państwa oraz rolę przedsiębiorczości, pomysłowości i indywidualizmu jednostki.

Sklepikarze vs. Centrum handlowe

Epizodycznym wątkiem w trzecim sezonie jest protest drobnych sklepikarzy przeciwko Starcourt Mall – nowe centrum handlowe doprowadza ich do ruiny. I tak historia o potworach, Armii Radzieckiej i grupce przyjaciół pyta o istotę konkurencyjności. Sklepikarzom pracę odebrał nie tyle Starcourt Mall, co ich własna nieatrakcyjność, a w efekcie klienci, którzy postanowili zagłosować portfelem. Nic dziwnego, że to rozzłościło przyzwyczajonych do starego układu sił handlarzy z downtown. To właściwie mówi czarny charakter, burmistrz Larry Kline, choć nie jest łatwo przyznać mu w tym przypadku rację (jest paskudniejszą postacią od wszystkich potworów razem wziętych).

Kategoria wielkości przedsiębiorcy oczywiście odgrywa istotną rolę (sklepik i supermarket mają inne możliwości, ryzyko, potrzeby), ale z perspektywy konkurencji nie jest ona jedynym czynnikiem. W końcu istnieją, wręcz w obok siebie, targowiska i supermarkety. Czasem w grę wchodzi specjalizacja np. bazarek na którym można kupić zdrową żywność prosto od rolnika, czy niewielki sklep z autorską odzieżą. Innym razem może być to lokalizacja (osiedlowy sklepik do którego wszyscy mają blisko), czy nawet relacja (z taką panią Halinką sklepową to i pogadać można chwilę, pośmiać się, a nawet dowiedzieć czegoś nowego). Co więc powinni zrobić sklepikarze z Hawkins? Z całą pewnością nie marnować czasu i sił na protesty, tylko np.: znaleźć przewagę konkurencyjną, a być może – tu słowo klucz – zacząć ze sobą współpracować.

Inną sprawą jest wątek prawny. Działający pod przykrywką komuniści nakłaniają burmistrza Hawkins do bezprawnej pomocy w zdobyciu nieruchomości wokół Starcourt Mall. W serialu widzimy też aresztowanego człowieka, któremu władza nielegalnie zabrała własność. Ani ochrona własności, ani wolności nie są dane obywatelom raz na zawsze. Nie trzeba komunistycznego spisku z istotami z innego wymiaru w tle by je stracić. Wystarczy nieuczciwa, choć demokratycznie wybrana władza.

Dziesięciolatka i jej przyjaciel, kapitalizm.

Dziesięcioletnia Erica zostaje poproszona przez bohaterów o prześlizgnięcie się przez szyb wentylacyjny i otworzenie od środka drzwi do tajemniczego hangaru komunistów. Dziewczynka zdradza się ze swoją sympatią do kapitalizmu („Wiecie co najbardziej lubię w tym kraju? Kapitalizm”) i wyjaśnia na czym on polega: „To oznacza, że obowiązuje wolny rynek. To znaczy, że ludzie dostają wynagrodzenie za swoje usługi w zależności od wartości ich wkładów. I wydaje się, że moja umiejętność zmieszczenia się w tym małym otworze jest dla was bardzo, bardzo wartościowa”. Erica podaje cenę za udział w misji: darmowe lody do końca życia.

Erica odkrywa jedną z funkcji rynku: wycenę. Rynek, czyli ludzie i ich decyzje, wyceniają towary i usługi przez miliony większych i mniejszych negocjacji, licytacji, czy poszukiwań lepszej oferty. Alternatywnym systemem wyceny jest np.: gospodarka centralnie planowana (czyli nie najlepsze towarzystwo). Dziś żaden rynek nie jest w pełni wolny. Trwa odwieczny spór o granice wolności (np. o zasadność płacy minimalnej, czy niektórych zasad wyceny praw autorskich), ale całkowicie wolny rynek to utopia, przeciwko której był również liberał Adam Smith, twórca ekonomii klasycznej.

Kiedy jednak ktoś mówi o godnej zapłacie albo słusznej cenie trzeba odpowiedzieć sobie na pytanie kto będzie poszukiwał godności zapłaty i decydował o słuszności ceny, jeśli nie wolne strony dobrowolnej transakcji? Państwo? Wypowiadający słowa o godności i słuszności? Bardzo łatwo dokonywać za kogoś wyceny, gdy w grę wchodzą cudze pieniądze. Ingerencja państwa, niekiedy konieczna (np. prawo antymonopolowe), powinna być wyjątkiem od zasady, którą wyłożyła dziesięcioletnia Erica. Nawet za cenę darmowych lodów do końca życia – nadmierny interwencjonizm państwowy kosztuje znacznie więcej.

Przypisy

1T. Sedláček, ,,Ekonomia dobra i zła”, tłum. D.Bakalarz, Wydawnictwo Studio EMKA, Warszawa 2012

ADRIAN ZWOLIŃSKI

Adwokat, doktorant nauk ekonomicznych w Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH. Zajmuje się rynkami finansowymi i ekonomią rozwoju. Ekspert Instytutu Boyma w obszarze makroekonomii i prawa gospodarczego państw rozwijających się.

Koniec

SERIALOVE

GDZIE TE CHŁOPY?

KARINA KASPROWICZ, TOMASZ KASPROWICZ

Próba aplikowania tradycyjnego obrazu męskości przez współczesnych mężczyzn daje efekty groteskowe. W sitcomach ta groteska staje się punktem wyjścia do wielu zabawnych gagów. W realnym życiu owocuje frustracją przeradzającą się często w agresję lub depresją. Kim zatem ma być mężczyzna teraźniejszości?

Ze wszech stron dopadają nas informacje o tym, jak upada męska kondycja – i to na wszystkich frontach. Skraca się chromosom Y, mężczyzn podgryzają parabeny i emancypacja kobiet. Mężczyźni mają mieć problem ze znalezieniem swojego miejsca w społeczeństwie i związku, zwłaszcza pod wpływem wyzwolonych kobiet i ich rosnących wymagań. Niepewni swej roli stają się mniej męscy, zagubieni lub w geście buntu wobec rzeczywistości stawiają na powrót status quo ante – nacisk na powrót patriarchatu i tradycyjnego modelu rodziny i innych „tradycyjnych wartości”. Znaczna część sukcesu konserwatystów w ostatnich latach, tak w Polsce, jaki i w USA czy Wielkiej Bytanii jest przypisywana właśnie tej męskiej kontrrewolucji napędzanej zjawiskami takimi jak manosfera. Ta zaś to nic innego jak (głównie) zionąca mizoginią i homofobią internetowa społeczność mężczyzn sfrustrowanych zmieniającym się światem i emancypacją kobiet. Dwie najważniejsze grupy manosfery to tzw. incele (od involuntary celibacy – przymusowy celibat) czyli mężczyźni nie mogący znaleźć partnerek seksualnych (wedle ich przekonania z przyczyn zewnętrznych) oraz mężczyźni poddający się celibatowi zupełnie dobrowolnie. Wpływ narastającej męskiej frustracji na procesy polityczne jest uprawdopodobniany dysproporcjami płciowymi w poparciu dla partii – zwłaszcza w najmłodszych grupach wiekowych.

Zjawiska te nie są nowe, a przemiana roli i archetypu mężczyzny była wyczuwalna już od końca II wojny światowej, kiedy to kobiety postanowiły nie porzucać pracy zawodowej, do której zostały dopuszczone podczas wojennych niedoborów siły roboczej. Echa tych zmian przeniosły się do kultury popularnej. Rzućmy więc okiem jak ewoluowało spojrzenie na mężczyzn, postrzegane przez pryzmat najpopularniejszych sitcomów, oglądanych przez miliony i ciągnących się latami. Można tam zauważyć, jak zmieniający się obraz mężczyzny przeszedł od przeczucia do dość głębokiej analizy, by skończyć na akceptacji zupełnie innych wzorów męskości, stanowiących lustrzane odbicia tradycyjnego modelu.

Przeczucie – „Przyjaciele” (1994 – 2004)

„Przyjaciele” to serial absolutnie kultowy i definiujący pewien paradygmat serialowy – paczka kontrastujących ze sobą przyjaciół przeżywa kolejne perypetie, zaś tarcie ich osobowości zapewnia solidną dawkę humoru. „Przyjaciele” uczynili z odtwórców głównych ról gwiazdy największego formatu – mimo że poza tym serialem ich osiągnięcia są raczej mizerne. Posługując się parytetem twórcy wprowadzili trzy postaci męskie i trzy żeńskie. W założeniu miały stanowić dla siebie kontrast: Rachel – rozpieszczona dziewczyna z bogatego domu, Phoebe – hipiska wychowująca się na ulicy i Monica – dziewczyna z sąsiedztwa. Teoretycznie bardzo różne, w praktyce jednak bardzo podobne. Mimo różnego pochodzenia ich życie obraca się wokół tych samych „problemów” – kolejnych związków, zakupów i kariery.

Zupełnie inaczej sytuacja ma się w przypadku ról męskich – tych bohaterów, poza przyjaźnią, nie łączy właściwie nic. Joey to tradycyjny męski archetyp, mężczyzna z dawnych czasów – nieodnotowujący żadnego kryzysu męskości. To przystojny, pewny siebie playboy mający niesłychane powodzenie u kobiet, który jednym zdaniem jest w stanie rozbudzić żądze każdej dziewczyny. Nie jest nastawiony na budowę trwałego związku, ale wydaje się, że większość sypiających z nim kobiet też tego nie chce, bo poza świetnym seksem niewiele ma do zaoferowania. Jego bezdenna głupota i ignorancja, choć w sposób oczywisty, jak to w sitcomach, przerysowana współgra z tym archetypem. Prawdziwy mężczyzna ma być silny i pewny siebie, ale niekoniecznie mądry.

Na jego tle ciekawie jawią się dwaj pozostali panowie. Ross to przeczucie geeka – mężczyzny wykształconego i inteligentnego, ale dziwacznego i społecznie niezręcznego, choć w tym przypadku znacznie mniej niż należałoby się spodziewać. Brak mu jeszcze wielu innych cech dziś utożsamianych z byciem geekiem: zamiłowanie do popkultury, dziwnego hobby (no chyba, że tu zaliczymy dinozaury) czy słabości do gier komputerowych, ale nie ma wątpliwości z kim mamy do czynienia. W kontaktach z kobietami jest niezdarny, a jednak skuteczny. Pomimo wszystkich śmiesznostek udaje mu się w końcu przekonać do małżeństwa aż trzy kobiety, do związku znacznie więcej. Wydaje się, że wynika to z faktu, iż na dłuższą metę ma do zaoferowania zacznie więcej niż Joey. Ten trop okaże się trwały w przedstawieniach archetypu geeka..

Na deser mamy Chandlera – znerwicowanego, obarczonego różnymi zaburzeniami psychicznymi i wiecznie niepewnego siebie. To uosobienie kryzysu męskości – przeczucie, które wydawało się tak niedorzeczne, że musiało zostać przez twórców uzasadnione wysoce rozwiązłą matką i ojcem transwestytą. Tymczasem okazało się zapowiedzią losu wielu mężczyzn, którzy nie potrafili przystosować się do zmieniających się ról płciowych – i to bez patologicznego dzieciństwa. Chandler był postacią o tyle sympatyczną, że odreagowywał swoje problemy za pomocą żartów – jak widzimy ten sam garnitur fobii mężczyźni w Białymstoku odreagowują agresją. Chandler jako pierwszy w serialu stworzył trwały i szczęśliwy związek, co złagodziło wiele z jego charakterystycznych zachowań. Łatwo jednak wyobrazić sobie, że w innej sytuacji, pozbawiony wsparcia przyjaciół mógł zmienić się w zionącego nienawiścią trolla, fundamentalistę religijnego czy osobę blokującą paradę równości.

Analiza – „Jak poznałem waszą matkę” - HIMYM (2005 – 2014)

Finał „Przyjaciół” osierocił wielu fanów, nie musieli jednak długo czekać na następcę. Miejsce przyjaciół zajęła kolejna paczka z Manhattanu. Ta jednak odeszła już od parytetu na rzecz przewagi męskich bohaterów, którzy jak wyraźnie pokazał wcześniejszy serial lepiej nadawali się do prowadzenia akcji. W HIMYM Lilly stanowi partnerkę dla konwencjonalnego Marschalla. Ten zaś znowu stanowi tradycyjny archetyp mężczyzny: silny, pewny siebie, w tym wydaniu mniej rozwiązły, dążący do założenia rodziny. Druga żeńska postać to Robin – uosobienie kobiety wyzwolonej, lubiącej cygara, strzelanie i niemyślącej o rodzinie.

Rolę playboya przyjmuje tu Barney, ale nie jest on właściwie w niczym podobny do znanego z „Przyjaciół” Joeya. Powodzenie tego drugiego oparte jest na czystej męskości i zwierzęcym magnetyzmie. Jedno (niezbyt mądre) zdanie padające z jego ust powoduje, że kobiety są mu powolne. Barney natomiast musi odwoływać się do wyrafinowanych planów i przedsięwzięć, a nawet oszustw, które mają mu zapewnić powodzenie u kobiet. Jego starania zaś równie często kończą się sukcesem jak i totalną katastrofą. Ta sympatyczna i zabawna postać jest jednak manifestacją znacznie brzydszego realnego zjawiska jakim są tzw. „pick-up artists” – czyli nowocześni uwodziciele. Sprowadzają oni kobiety do roli obiektów seksualnych, które należy zdobyć dowolnymi metodami, a następnie porzucić. Efekt co prawda podobny, jak w przypadku Joeya, różni się jednak poziomem wyrachowania, jako, że będący częścią manosfery „pick-up artists” często traktują swą działalność jako odwet na kobietach.

Na koniec pozostaje postać głównego bohatera – Teda. W zamyśle miał być wzorowany na Rossie i niewątpliwie widać tu wiele podobieństw, jednak nie da się przeoczyć nawiązań do Chandlera. Ted to mężczyzna uwięziony w romantycznych gestach, jednocześnie targany niepewnością co do siebie i tego czego oczekuje od związku. W efekcie kolejne relacje kończą się porażkami – głownie z powodu jego natręctw, fobii, a czasem autosabotażu. Jego romantyczne gesty często nie spotykają się z dobrym przyjęciem wśród płci pięknej – wystarczy przypomnieć, że ze względu na natychmiastowe wyznanie miłości jego związek z Robin zakończył się zanim zdążył się na dobre zacząć.

HIMYM poszedł krok dalej niż „Przyjaciele” – archetyp playboya występuje w nim już tylko jako cel, który przyświeca niektórym mężczyznom. Jednak w dążeniu do niego nie stają się bardziej męscy, a jedynie bardziej żałośni. Większą estymą cieszy się już obraz mężczyzny rodzinnego, czy wręcz rozchwianego romantyka. Zaś „prawdziwy mężczyzna” powoli staje się postacią z legend.

Akceptacja – „Big Bang Theory” (2007 – 2019)

Trzeci z wielkich sitcomów ostatnich lat to już zupełnie otwarte postawienie na mężczyzn. Role kobiece pojawiały się tu dopiero z czasem i startowały z pozycji zupełnie marginalnych. Zresztą wyszło im to na dobre, bo powoli zbudowały dla siebie bardzo wyraziste pozycje, a  serial kończył się niemal w płciowej równowadze. Dwie z trzech bohaterek to naukowcy z tytułami – dorównujące lub przewyższające swoich partnerów tak intelektualnie jak i zawodowo, nie pozbawione przy tym własnych śmiesznostek. Jedynie Penny – pierwsza postać kobieca – właściwie do końca pełni rolę trofeum.

Jednak po stronie męskiej, to co w „Przyjaciołach” było dopiero rysem i przeczuciem, stało się nowym archetypem męskości. Mamy tu właściwie antytezę samca alfa – ten mężczyzna jest superinteligentny, ale za to społecznie nieporadny, często targany niską samooceną. Pełno w nim też śmiesznostek – kiedyś dyskwalifikujących: zamiłowanie do zabawek, kultury popularnej, gier komputerowych i fantastycznych światów. Wszystkie one, choć wciąż traktowane są z pobłażaniem, nie dyskwalifikują. Dla kobiet dalej są śmieszne, ale nie bardziej niż piłka nożna.

Bliższe przyjrzenie się problemowi pokazuje, że różnego rodzaju idiosynkratyczności to nie ogólne pomieszanie natręctw, fobii i niezgrabności (jak u Chandlera), ale konkretne zespoły zaburzeń, z którymi mężczyźni próbują sobie radzić. I tak mamy postać Scheldona – zapoznanego geniusza, niewątpliwie obciążonego zaburzeniami ze spektrum autyzmu takimi jak zespół Aspergera. To cena jaką nie raz przyszło płacić za wybitne zdolności intelektualne. Mamy Raja, tak nieśmiałego, że dosłownie nie będącego w stanie odezwać się w obecności kobiet. Jest i oś serialu, Leonard, „tylko” lekko niedostosowany społecznie i chorobliwie zabiegający o akceptację matki. Samiec alfa pojawia się tylko pośrednio w postaci Howarda, który bardzo nieudolnie stara się pozować na playboya. To taka geekowska wersja Barneya z HIMYM, jednocześnie dużo mniej skuteczna i dużo bardziej żałosna. Ostatecznym upokorzeniem tradycyjnego obrazu męskości jest los Zacka – byłego chłopaka Penny – przystojnego, pewnego siebie i delikatnie rzecz ujmując niezbyt rozgarniętego. Nie dość, że traci dziewczyną na rzecz niskiego i dziwacznego naukowca, to jeszcze postanawia się do niego zwrócić o próbkę nasienia, gdyż sam okazuje się bezpłodny. To dosłownie i w przenośni cios poniżej pasa.

I tak obraz mężczyzny zmienił się. O ile w latach 90' samiec alfa stanowił jeszcze znaczącą część rzeczywistości, to uległ pod naporem zmian społecznych. Próba aplikowania tradycyjnego obrazu męskości przez współczesnych mężczyzn daje efekty groteskowe. W sitcomach ta groteska staje się punktem wyjścia do wielu zabawnych gagów. W realnym życiu owocuje frustracją przeradzającą się często w agresję lub depresją. Kim zatem ma być mężczyzna teraźniejszości? Niestety sitcomy nie dają tu odpowiedzi – nie każdy może być geniuszem, ani nawet „przeciętnym” doktorem, kiedy to różne śmiesznostki uchodzą płazem jako wyraz ekscentryzmu. Można się jednak pocieszać, że dziś mężczyźnie i tak uchodzi więcej słabości niż niegdyś. Być może nowy paradygmat dostępny dla wszystkich czeka w następnym sitcomie?

KARINA KASPROWICZ

IT project manager. Pasjonatka podróży, wina, muzyki i przygód..

DR TOMASZ KASPROWICZ

Wiceprezes Fundacji Res Publica, członek redakcji Res Publica Nowa i Liberté!, wykładowca akademicki z doświadczeniem na trzech kontynentach, przedsiębiorca działający w brany IT.

Koniec

SERIALOVE

SEKS, WIELKIE MIASTO... I CO Z TEGO?

ALICJA MYŚLIWIEC

Carrie, Samantha, Miranda i Charlotte jako symbole niezależnych singielek trafiły na okładkę „Time’a” z pytaniem: „Kto potrzebuje męża?” Już sam fakt, że o bohaterkach, które wykreowały mówi się w kontekście potrzeby, jaką jest posiadanie partnera, pokazuje, jak krucha jest emancypacyjna konstrukcja spod znaku SATC. W mieście nieskończonych możliwości kobiety wciąż chcą/muszą być opcjami.

Coś nowego, coś starego, coś pożyczonego i coś...wielkomiejskiego. Taki koktajl ma smak żurawiny i alkoholu, zapach dymu papierosowego i puls miasta, które nigdy nie śpi. Mija 21 lat od premiery „Sex and the city”. Serial mógłby mieć córkę, która popija właśnie kultowy „Cosmopolitan” i niezmiennie szuka… Matka, samiec alfa, metresa, dziecko, figura opiekuna/opiekunki – za to SATC pokochał świat. To jednak miłość z datą przydatności do spożycia. Lekcja do odrobienia. Prezent do odpakowania. Kolekcja karykaturalnych męskich typów i kobiecych bohaterek, które za cenę pierścionka zaręczynowego są gotowe uciec z tym cyrkiem.

Czy istnieje klątwa seksu na pierwszej randce? Jak bardzo obchodzi nas zdanie innych kobiet? Czy zepsuty związek może ulec radykalnej poprawie? Na pewno uwierzymy „we wszystko”, byle randkować? Pytania stawiane przez bohaterki nie tracą na aktualności, ale z etykietą „postępowości”, która została im przypisana, byłabym ostrożna. „Sex and the city” to słodko-gorzkie połączenie „chick lit”, rubryki „must have” amerykańskiego „Vogue” i mieszczańskich fantazji. Ile potrzeba, aby poznać faceta? Czasem wystarczą dwie wódki i spaghetti. Innym razem potrzeba kilku randek i serii drinków. Potem można mdleć z rozkoszy podczas kolejnych orgazmów lub/i wczuwać się w rolę potencjalnej żony, zastanawiając się, jak imię „X” wyglądałoby połączone z jego nazwiskiem.

W serialowym świecie wszyscy mają „maksymalnie 35 lat”. Jeśli już coś świętują, to co najwyżej kolejne rocznice 25 urodzin. Godne starzenie wychodzi z mody. Nie ma kobiet, które nie lubią botoksu, są tylko takie, których nie stać na kilka mililitrów szczęścia w płynie. Samotny mężczyzna po trzydziestce to zagrożony gatunek. Samotne kobiety polują, chcąc za wszelką cenę zostać złowionymi.

Carrie, Samantha, Miranda i Charlotte jako symbole niezależnych singielek trafiły na okładkę „Time’a” z pytaniem: „Kto potrzebuje męża?”. Już sam fakt, że mówi się o nich w kontekście potrzeby, jaką jest posiadanie partnera, pokazuje, jak krucha jest emancypacyjna konstrukcja spod znaku SATC. Scenarzyści „Seksu w wielkim mieście” przygotowali dla nas sześciosezonowy liberalny koktajl na bazie konserwatywnych składników. W mieście nieskończonych możliwości kobiety wciąż chcą/muszą być (?) opcjami.

Tytułowy seks pokazywany jest zachowawczo. Najczęściej jako para przesuwających się stóp, splecionych dłoni czy nagich pleców bohaterek wpadających w objęcia mniej lub bardziej przypadkowych mężczyzn. W odważniejszej wersji pojawia się w rozmowach przy restauracyjnych stolików podczas śniadań, obiadów, kolacji. Najmocniej działa w głowach potencjalnych odbiorców, kiedy ekranowe historie zaczynają swoje drugie życie w rozmowach i działaniu.

Mimo serialowego wyzwolenia zasada mówiąca o bezużyteczności kłódki, którą można otworzyć każdym kluczem i zachwyt nad kluczem, jaki otwiera wszystkie kłódki nie traci na aktualności. Kochamy bohaterki, ale bez wahania mówimy, że Carrie jest głupia, Samantha puszczalska, Miranda zbyt wybredna, a Charlotte nie taka porządna, za jaką chciałaby uchodzić.

Oceniamy je bezlitośnie, jednocześnie utożsamiając się z katalogiem zachowań wpisanych w te postacie. Z premedytacją wykorzystywały to czasopisma i serwisy internetowe, przygotowując quizy z serii: „Którą bohaterką «Sex and the city jesteś?»”. Przypomina to test na inklinacje do wybranych aktywności BDSM i opcjonalne switchowanie między kontrolą a uległością.

Z wypiekami na twarzy utożsamiamy się z figurami dziecka (Carrie), metresy (Samantha), samca alfa (Miranda) i matki, niekoniecznie Polki (Charlotte). W układance jest miejsce również na Mr Biga (opiekuna). Jeśli zawsze chciałaś być piątą przyjaciółką, której nie uwzględnili scenarzyści, masz swoje pięć minut, bo Pan B. może być kobietą. Płeć biologiczna w świecie SATC nie ma znaczenia. Nasze dopasowanie do wyżej wymienionych schematów zależy od deficytów „tu i teraz”.

Która z bohaterek najbardziej Was drażni? Która jest ulubioną? Samanta odreagowuje w łóżku złamane serce. Finalnie dostaje karę za rozwiązłość. Dopiero doświadczenie choroby składania ją do monogamii, którą porzuca dopiero poza serialem, w filmowej kontynuacji nowojorskiej opowieści. Miranda nie tylko nosi spodnie w związku, ale na każdym kroku kastruje swojego partnera. Rozleniwiają się jej jajniki, w końcu zachodzi w ciąże z barmanem wyposażonym w jedno jądro. Charlotte nie wychodzi z roli matki. Tymczasowo robi w swoim repertuarze miejsce na judaizm i męża dalekiego od wyobrażenia na temat ideału. Carrie – pieszczotliwie nazywana przez miłość swojego życia „Kid” – z uporem maniaczki odbiera nocne telefony, godzi się na kolejne rozczarowania i powroty, szuka opiekuna, nie pozwalając sobie dojrzeć. W końcu jest i On. Chciałoby się powiedzieć (nie) bądź, jak Mr Big! Bohater uroczy i charyzmatyczny, książę z nowojorskiej bajki – czytam w jednym z serwisów poświęconych serialom i chcę zapytać autorkę, jakie bajki czyta. Dowiaduje się też, że jest mężczyzną z klasą, człowiekiem eleganckim. Jeśli klasę rozumieć jako przynależność do określonej warstwy społecznej – zgadza się. Zakładając, że szata zdobi człowieka, też mogę przyznać racje. Z krótkiej sondy przeprowadzonej na FB dowiedziałam się, że Mr Big istnieje, ale nie rozumie, dlaczego żadna go nie chce. Czy aby na pewno? Niedojrzałość emocjonalna wydaje się wciąż tak samo „kusząca”. Uchodzi za wiecznie zajętego (dosłownie i w przenośni).‬ W dyskusji padały też męskie głosy! Ponieważ – TAK – do Ciebie mówię męski czytelniku – przyłapałam Cię, też oglądasz ten serial. Być może tak samo, jak Twoja partnerka/partner, siostra/brat, żona/mąż utożsamiasz się z figurą Carrie, Samanthy, Mirandy lub Charlotte. Możesz też zwyczajnie w świecie kochać Nowy Jork.

Swoją historię z „Sex and the city” skończyłam. Dwie dekady od premiery jestem rówieśniczką bohaterek. Wieczory spod znaku SATC wspominam już tylko z sentymentem. W 2019 roku na małym ekranie szukam odwagi i kobiecej dojrzałości bez opcji switch ;).

ALICJA MYŚLIWIEC

Dziennikarka z wyboru, zawodu i wykształcenia. Absolwentka studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Rzeczniczka Prasowa i PR Manager Festiwalu Mastercard OFF CAMERA). Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

BORIS JOHNSON I JEGO GABINET, CZYLI O ZRYWANIU (?) Z HIPOKRYZJĄ

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Co skład rządu mówi nam o społeczeństwie angielskim/brytyjskim? Być może to, iż jest to najlepszy rząd na czas Brexitu, którego datę wyznaczono na 31 października. Być może oddaje on – do pewnego stopnia – specyfikę społeczeństwa brytyjskiego lub ściślej, angielskiego.

Według brytyjskiego dziennika The Independent (25.07.2019) skład obecnego rządu jest zdominowany przez osoby, które ukończyły elitarne, prywatne szkoły. Badania Sutton Trust wskazują, iż blisko 64% członków rządu jest ich absolwentami, co oznacza wzrost o 30% w stosunku do rządu Theresy May i o 50% do gabinetu Davida Camerona. Z kolei wedle danych statystycznych około 7% społeczeństwa brytyjskiego jest beneficjentami prywatnej edukacji. Z tej perspektywy potwierdza się teza, że jest ono zarządzane w głównej mierze przez przedstawicieli klas wyższej średniej i wyższej.

Chociaż nagłówki mediów (zwłaszcza wspomniany The Independent oraz The Guardian), tuż po nominacji Borisa Johnsona, starały się przekonać, że obecny gabinet jest najbardziej ekskluzywny pod względem wykształcenia, to nie należy on do wyjątków. Oto bowiem pierwszy skład rządu Margaret Thatcher niemal w całości tworzyli absolwenci najbardziej prestiżowych, prywatnych (boarding schools, independent schoools) szkół brytyjskich (zwłaszcza angielskich), natomiast jej następcy – Johna Major’a w 71%. Nawet w gabinetach tworzonych przez członków partii pracy – między innymi Toniego Blaira – dominowały osoby, które ukończyły elitarny sektor, w tym Oxbridge.

O ile media brytyjskie eksponują elitarne wykształcenie członków nowego gabinetu, tak trochę ciszej jest wokół narodowości jego członków. Oto bowiem na trzydziestu dwóch ministrów, dwudziestu sześciu pochodzi z Anglii (tam się urodzili i kształcili, wyjątkiem jest Alok Sharma urodzony w Indiach, który przeprowadził się z rodzicami do Anglii w wieku pięciu lat). Natomiast dwóch ministrów urodziło się w Szkocji, dwóch w Walii, a dwóch kolejnych w  Irlandii Północnej. Sytuacja ta również nie jest wyjątkowa, stanowi bowiem konsekwencję tradycji i prawa. Oto bowiem w następstwie dewolucji^1 w maju 1999 roku zostało ustanowione Narodowe Zgromadzenie w Cardiff (Walia) a osobny, szkocki Parlament powstał w Edynburgu. Nie powołano jednak osobnego parlamentu dla Anglii (nie widziano takiej potrzeby). Z tej perspektywy obecny gabinet brytyjski (jak i poprzednie) składa się w głównej mierze z Anglików, stanowiąc kwintesencję angielskości (Englishness), a nie brytyjskości (Britishness), o której kreowanie tak silnie zabiegał Tony Blair. Co skład rządu mówi nam o społeczeństwie angielskim/brytyjskim? Być może to, iż jest to najlepszy rząd na czas Brexitu, którego datę wyznaczono na 31 października. Być może oddaje on – do pewnego stopnia – specyfikę społeczeństwa brytyjskiego lub ściślej, angielskiego.

Po pierwsze, ujawniają się istniejące od dawna dylematy tożsamościowe Brytyjczyków. Mimo wprowadzenia szerokiej pojęciowo kategorii tożsamości brytyjskiej (brytyjskość) w dyskursie społecznym, kulturowym (również w wersji pop) i politycznym Zjednoczonego Królestwa wciąż dominuje angielskość. Warto bowiem zauważyć, że brytyjskość i państwo brytyjskie były budowane w oparciu o dorobek kulturowy, polityczny i instytucjonalny Anglii. Rdzeniem dla kształtowania tożsamości brytyjskiej była właśnie angielskość. Współcześnie brytyjskość istnieje niezależnie od identyfikacji narodowej, jednak bywa różnie interpretowana i rozumiana. Wokół kategorii Britishnness toczą się liczne dyskusje w społeczeństwie brytyjskim. Wraz z dojściem do władzy Partii Pracy pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku ponownie zaczęto przywiązywać uwagę do tej kategorii. Wzrost zainteresowania brytyjskością spowodowało w istocie wiele czynników, a wśród nich: niebezpieczeństwo bałkanizacji Wielkiej Brytanii, nadmierna ingerencja Unii Europejskiej, niepewna pozycja Anglii w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi, a także procesy globalizacyjne. Podjęto wówczas próbę (re)definiowania pojęcia angielskości oraz brytyjskości i skonfrontowano je z procesami imigracyjnymi. Przedstawiciele Partii Konserwatywnej, która doszła do władzy w 2010 roku, również w swoich postulatach w punkcie centralnym stawiali ową brytyjskość jako rdzeń tożsamości i podstawę budowania jedności narodowej. Konserwatyści także widzą potrzebę inkluzji brytyjskości przez grupy mniejszościowe, włączając je w konsekwencji w proces budowania jedności społecznej (social cohesion), co również zrywało z ideologią multikulturalizmu. Jednak w praktyce mieszkańcy Wielkiej Brytanii bardziej identyfikują się ze swoim krajem, a brytyjskość najczęściej traktują w kategorii statusu i określonych praw obywatelskich. Zdaniem niektórych badaczy jest to kategoria, która wraz z upadkiem Imperium Brytyjskiego przestała istnieć na rzecz lojalności wobec poszczególnych narodów brytyjskich.

Mieszkańcy Anglii czują się zarówno Anglikami, jak i Brytyjczykami, i nawet w powszechnym użyciu często kategorie te traktowane są wymiennie. Granica między brytyjskością a angielskością jest płynna, zamazana. Natomiast członkowie pozostałych narodów w pierwszej kolejności wykazują lojalność wobec siebie samych (Szkotów, Irlandczyków Północnych, Walijczyków), a dopiero później wobec Wielkiej Brytanii. Potwierdzają to między innymi badania przeprowadzone przez British Academy w 2017 roku, które pokazuje, że wśród wszystkich grup wiekowych w Anglii nie ma generalnie różnicy między tożsamością angielską a brytyjską, a jeśli występuje, to niewielka. Jedynie osoby z niższym wykształceniem bardziej identyfikują się jako Anglicy niż Brytyjczycy. Innymi słowy, kategoria Britishness jest bliższa osobom z wyższym wykształceniem. Kategoria ta nie ma zatem charakteru wykluczającego, na co wskazywałaby angielskość. Już jednak według 80% respondentów Anglikiem jest ta osoba, która płaci podatki, ma wkład w rozwój społeczeństwa oraz postrzega siebie samą/samego w kategoriach angielskości. Trzy na cztery osoby uważają, że bycie Anglikiem jest zdeterminowane przez miejsce urodzenia, aczkolwiek nie wszyscy podzielają pogląd, że każda osoba urodzona w Anglii powinna być uznana za Anglika. 56% respondentów uważa, że ważne jest, by rodzice urodzili się w Anglii, dla 41% nie ma to znaczenia, a 22% twierdzi, że angielskość determinowana jest przez kolor skóry – biały. Jednocześnie kwestia rasy ma większe znaczenie dla starszego pokolenia. Brytyjskość z kolei – w opinii respondentów – jest w głównej mierze determinowana przez znajomość języka angielskiego (95%), posiadanie obywatelstwa brytyjskiego oraz przestrzeganie prawa (85%). Trzy czwarte badanych uważa, że urodzenie w Wielkiej Brytanii jest istotne, by móc określić siebie Brytyjczykiem, ale z kolei połowa twierdzi, że znaczenie mają przodkowie. Dla większości respondentów w kształtowaniu tożsamości narodowej (brytyjskiej) odgrywają zarówno czynniki obywatelskie (civic), jak i etniczne (ethnic). Patrząc na skład obecnego rządu w kontekście wykształcenia i pochodzenia społecznego, mamy bardziej do czynienia z rządem o tożsamości angielskiej niż brytyjskiej. I wydaje się, że właśnie taki sprzyja Brexitowi.

Po drugie, wedle zapowiedzi lidera Partii Konserwatywnej, działania rządu będą zmierzały do jak najszybszego opuszczenia Unii Europejskiej. Wybór pomiędzy pozostaniem lub opuszczeniem wspólnoty spolaryzował w istocie społeczeństwo brytyjskie: 51,9% głosowało za Brexitem, a 48,1% opowiedziało się przeciw. Największa liczba zwolenników opuszczenia UE głosowała w Anglii (53,2%), natomiast najmniejsza w Szkocji (38,0%)2. Osoby, które identyfikują siebie jako Anglicy, w większości głosowały w referendum za opuszczeniem Unii Europejskiej. Z kolei ci, którzy utożsamiają się z brytyjskością, głosowali za pozostaniem we Wspólnocie^3. Istotnym wskaźnikiem różnicującym był również wiek głosujących – młodsi respondenci opowiedzieli się za pozostaniem, natomiast starsi (50+) za wyjściem. Jedną z konsekwencji referendum jest silna polaryzacja między Anglikami a Szkotami, która w konsekwencji może doprowadzić do kolejnego referendum ws. odłączenia Szkocji od Zjednoczonego Królestwa. Podobne problemy pojawiają się również w Irlandii Północnej (trochę takim enfant terrible Anglii), której mieszkańcy w większym stopniu opowiadają się za pozostaniem w Unii.

Po trzecie, obecny skład rządu pod względem wykształcenia i pochodzenia społecznego potwierdza tezę o upadku idei społeczeństwa merytokratycznego, czy wręcz ujawnia „kłamstwo” merytokratyczne. Państwo brytyjskie nie jest rządzone przez self-made (wo)men, nie pokazuje, że do elity władzy wchodzi się, tylko dzięki ciężkiej pracy. Nie potwierdza mitu merytokratycznego, że dzieci z niższych warstw społecznych, przez zdobyte dyplomy staną się członkami elity społecznej. Przeciwnie obecny rząd (ale też i poprzednie, jednak to o tym mówi się, jako najbardziej wykształconym w sektorze prywatnym) zrywa z istniejącą hipokryzją, mitem równych szans i możliwości. Potwierdza również, że w Wielkiej Brytanii wciąż mamy do czynienia z pełni kontrolowanym procesem selekcji społecznej – by użyć terminologii Ralpha Turnera – „sponsorowaną indukcją do elity”. Ruchliwość sponsorowana, tak charakterystyczna dla społeczeństwa brytyjskiego, stoi w opozycji do ruchliwości konkurencyjnej (typowej dla społeczeństwa amerykańskiego), gdzie znalezienie się w elicie społecznej, stanowi zwycięstwo w otwartej rywalizacji. Aktualne wydają się również rozważania Earla Hoppera, który zauważył, że w społeczeństwach charakteryzujących się wysoką sztywnością statusu społecznego niemożliwe jest przejęcie stylu życia jednostek stojących wyżej w hierarchii społecznej. Kształcenie elitarne, specyficzne dla Wielkiej Brytanii, ma właśnie na celu „ochronę” elity społecznej przed wejściem do nich ludzi z niższych warstw społecznych (klasowych outsiderów).

Tony Blair, który usiłował wprowadzić ideały równościowe do polityki społecznej i edukacyjnej Zjednoczonego Królestwa (i któremu nawet to się udawało), ostatecznie swoimi wyborami życiowymi potwierdził własną pozycję klasową. Oto bowiem nie był on synem robotnika ani urzędnika niższego szczebla, lecz profesora z Oksfordu, sam również będąc jego absolwentem. Już jako premier był dumny z faktu, iż jego dzieci chodzą do powszechnych, państwowych szkół. Jednak zatrudniał tutorów z najbardziej prestiżowych szkół w Londynie, by wspomagali edukację państwową jego dzieci, prywatnymi korepetycjami (bez których zapewne trudniej dostać się do Oxbridge). Blair, jako reprezentant lewicy, publicznie wyznawał porządek merytokratyczny, wierząc również, że edukacja – i jak można by rzecz – całożyciowe kształcenie to remedium na nierówności społeczne. Tak oto pisał na łamach tygodnika The Spectactor w 1995 roku „nie żyjemy w świecie jedynie zasad ekonomicznych […] społeczeństwo, które jest podzielone, w którym ludzie nie mają wspólnego celu, nie jest w stanie wykształcić dostosowanych i odpowiedzialnych obywateli”4. Blair w swojej karierze politycznej starał się przemawiać do mas, mimo, że czynił to z pozycji uprzywilejowanego członka elity społecznej. Obecny premier Boris Johnson w publikacji akademickiej Can the prizes still glitter? The future of British universities in a changing world z 2007 roku zarzucił polityce laburzystów – w tym Blairowi – „wielkie białe kłamstwo”. Twierdził on wówczas, że większość osób decydujących o najważniejszych sprawach w kraju jest absolwentami Oxbridge i beneficjentami elitarnej edukacji, a mówienie o równości i próby jej wprowadzania przez politykę państwa jest niczym innymi, jak hipokryzją. Uważał on, że laburzyści używają haseł bliskich lewicy, ale działają jak prawica, szczególnie jeśli w grę wchodzi w przyszłość ich dzieci.

Obecny rząd brytyjski jest wyrazem wartości wpisujących się w tradycyjną angielskość (Englishness), chociaż w nieco zmodyfikowanej formie, gdyż do gabinetu Johnsona wchodzą kobiety i osoby niebiałe. Jednak bez wątpienia reprezentują oni typową opcję konserwatywną, pochodzą z rodzin uprzywilejowanych społecznie, a ukończenie prestiżowego sektora szkolnictwa wzmocniło ich pozycję i legitymizowało ich władzę. Mimo tego, iż niektóre media brytyjskie starają się przedstawić wykształcenie i pochodzenie społecznego członków nowego gabinetu jako przypadłość, tak wydaje się, że polityka prowadzona przez Johnsona zrywa z hipokryzją, że parlament i rząd „pochodzą” z ludu. W konserwatywnej myśli, a taką będzie realizować przyszły gabinet, przedstawiciele władzy są ludźmi „lepiej” wykształconymi, stojącymi wyżej w hierarchii społecznej, „wybrańcami”, co daje im legitymizację do podejmowania decyzji, które niekoniecznie popierane są przez szersze społeczeństwo. Prowadzona przez nich polityka może zerwać z hipokryzją, że władza słucha ludu. Pierwszą i najważniejszą decyzją będzie zakończenie Brexitu, nawet bez jakiejkolwiek umowy. W ten sposób Johnson i jego ministrowie nie tylko pozostaną wierni ideałom wyznawanym przez reprezentantów ich klasy społecznej, ale również zrobią ukłon w stronę tej większości, która głosowała za Brexitem, dając im złudzenie, że respektują demokrację. Niezależnie, czy decyzja ta jeszcze silniej spolaryzuje społeczeństwo i wprowadzi realne zagrożenie rozpadu Królestwa. Jeśli jednak do władzy dojdzie ktoś inny, chociaż obecnie wydaje się mało realny scenariusz przedterminowych wyborów (np. lewica i Corbyn), rozpisując nowe referendum ws. Brexit-u, może się okazać, że elita władzy nie popiera demokratycznych wyborów.

Przypisy

1Dewolucja – przejęcie sprawy do załatwienia lub do wykonania określonego zadania przez organ wyższego stopnia od organu niższego stopnia, podaję za Wikipedią.

2The Electoral Commission, The 2016 UE Referendum, http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/pdf_file/0008/215279/2016-EU-referendum-report.pdf [dostęp 9.02.2018].

3The British Academy, English identity and the governance of England, London 2017, https://www.britac.ac.uk/governing-england-devolution-and-identity, s. 11 [dostęp 8.06.2018].

4T. Blair, The rights we enjoy reflect the duties we owe, „Spectator Lecture”, London 1995.

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Socjolog edukacji, adiunkt na Wydziale Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w  Poznaniu. Jej obszar zainteresowań naukowych skupia się wokół problemów szkolnictwa wyższego, edukacji obywatelskiej i tożsamości młodzieży. Autorka książek Edukacja uniwersytecka i kreowanie elit społecznych (Impuls 2010), Edukacja obywatelska we współczesnej Anglii. Studium socjopedagogiczne (Wyd. UAM, 2019), redaktorka monografii Rekonstrukcje tożsamości w kulturze współczesnej (Wyd. UAM, 2014).

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

OSTROŻNIE, ALE PO WOLNOŚĆ, CZYLI LIBERALIZM KONSERWATYWNY.

PIOTR BENIUSZYS

Liberałowie konserwatywni albo stanęli na pozycjach całkowitego sprzeciwu wobec demokracji, albo postulowali powolne dążenie do powszechnego prawa wyborczego poprzez ustanowienie i stopniowe łagodzenie cenzusów.

Liberalizm konserwatywny ukształtował się w drugiej połowie XIX wieku. W swojej pierwotnej formie był on krytyczną reakcją na proces zbliżania się liberalizmu klasycznego do myśli demokratycznej. Odrzucał refleksję, jakoby demokracja stanowiła naturalne rozwinięcie zasad liberalnego ustroju z jego głównymi ideami uzależnienia władztwa od woli podwładnych oraz prawa jednostki do dokonywania wolnego wyboru. Z wcześniejszych doświadczeń wynikało bowiem, że ustrój liberalnego konstytucjonalizmu może zostać z powodzeniem wprowadzony w warunkach oligarchii merytokratycznej (z elementami zarówno arystokratycznymi pod postacią idei izby wyższej parlamentu złożonej z przedstawicieli tej klasy społecznej, jak i plutokratycznymi, wyrażonymi majątkowymi cenzusami wyborczymi). Pójście w kierunku demokracji pełnej wydawało się niepotrzebnym ryzykiem, które może spowodować kryzys klasycznego porządku liberalnego poprzez rozbudzenie masowych społecznych sił i ich roszczeń. W efekcie liberałowie konserwatywni albo stanęli na pozycjach całkowitego sprzeciwu wobec demokracji, albo postulowali powolne (trwające przez pokolenia) dążenie do powszechnego prawa wyborczego poprzez ustanowienie i stopniowe łagodzenie cenzusów.

Konserwatywni liberałowie uwypuklali zagrożenie dyktaturą większości, która stanowiła niebezpieczeństwo dla praw mniejszości i wolności jednostek. Najwyższa władza nie powinna zostać oddana w ręce ludzi, którzy nie kładą na szali swego dotychczasowego dorobku (nie ryzykują majątkiem i pozycją społeczną), po których nie sposób oczekiwać, że będą wykorzystywać ją w sposób roztropny, a więc nieprzynoszący ze sobą ryzyka rozpadu ładu społecznego. Powszechne prawo wyborcze byłoby ewentualnie możliwe w sytuacji daleko idącej i uprzedniej poprawy położenia najuboższych grup w społeczeństwie. Szczególne znaczenie miały mieć dostęp do miejsc pracy, wysoki poziom płac i niski poziom cen żywności. Z udziału w głosowaniu w każdym razie musieliby pozostać wykluczeni ludzie żyjących w warunkach materialnych zagrażających ich biologicznej egzystencji, którzy z łatwością mogliby skierować swoje frustracje w kierunku obalenia istniejącego ustroju czy „splądrowania bogaczy”.

Ale nie tylko obawa przed rewolucją była źródłem sceptycyzmu liberałów konserwatywnych wobec powszechnego głosowania. Obawiano się także odruchu zachowawczego w przypadku uzyskania kontroli nad głosami ubogich przez sprzeciwiające się wolnościom jednostki i reformom warstwy arystokracji, czy to poprzez zwykłe kupowanie głosów, czy też poprzez oddziaływanie uświęconą „tradycją” autorytetu z epoki społeczeństwa stanowego. Prawdopodobieństwo tego scenariusza potęgować miała ludzka skłonność do bezrefleksyjnej akceptacji zastanego stanu rzeczy i brak odwagi do zakwestionowania istniejących zwyczajów i tradycji, co stwarzało właśnie warunki dla korupcji i manipulacji. Otwarcie systemu wyborczego na nowy elektorat w postaci upowszechnienia praw politycznych, nie posłużyłoby wtedy więc do dynamizacji rzeczywistości politycznej i wygenerowania innowacji. Przeciwnie, umocniłoby potencjał stagnacji, jako że nowi wyborcy z niższych warstw społecznych, intelektualnie najsłabsi, w jeszcze większym stopniu skłonni byliby bezkrytycznie przyjmować rzeczywistość i podążać ślepo za głosem warstw wyższych.

Głównym ideowym założeniem było więc ograniczanie praw wyborczych poprzez cenzusy. François Guizot proponował taką oto konstrukcję, w której obywatele wnosiliby najpierw wkład w postaci intelektualnego i „moralnego” samodoskonalenia, bogacili się i dopiero w efekcie tego rozwoju pozyskiwali odpowiednio należne prawa polityczne. „Suwerenność ludu” miała ustąpić „suwerenności rozumu”. Tymczasem demokracja oznaczała głęboki sen rozumu. W jej reżimie otwierają się perspektywy zaspokojenia wszystkich popędów człowieka, jest ona pokusą zarówno dla skłonności dobrych, takich jak wolność, jak i także złych, takich jak swawola. W pozbawionych formacji warstwach społecznych trafia to na szczególnie mocny rezonans i właśnie tam niebezpieczeństwo uwolnienia szkodliwych tendencji jest największe. Konieczne jest więc podjęcie spraw publicznych przez przedstawicieli tych warstw, które uzyskały już wysoką pozycję, dysponują majątkiem, niezależnością, wychowaniem i wykształceniem. Tylko tacy ludzie są w stanie wnieść do administrowania sprawami publicznymi odpowiednią wiedzę, spokój i szacunek dla urzędu. Ponadto dla zachowania pokoju społecznego ważnym jest obecność i zrównoważenie w łonie władzy państwowej zarówno interesów żywiołu dynamiki i postępu, jak i konserwatywnych oczekiwań stabilności i zachowawczości.

Z czasem w refleksji liberałów konserwatywnych więcej miejsca zaczęło zajmować poszukiwanie metod zabezpieczenia wartości stabilności ustroju i wolnościowego systemu prawa także w warunkach robiącej postępy demokratyzacji. Rozróżniono pomiędzy „demokracją powierzchowną”, która jest beztroskim politykowaniem dla przyjemności i zasadza się w gruncie rzeczy na filarach ignorancji, próżności, a nawet infantylności obywateli oraz ich zdeprawowanych kacykostwem i orientacją na patronat elit a demokracją odpowiedzialności po swoistej „korekcie”. Korekta ta miałaby służyć temu, aby państwo i jego mieszkańcy stali się poważniejsi, bardziej świadomi ciążących na nich obowiązków i bardziej zdyscyplinowani. Konieczne w tym celu jednak jest sięgnięcie po elementy rządów arystokratycznych, najlepiej także oparcie się na utożsamiającej historyczne prawa monarchii. Wola do przeprowadzenia tych reform musi wywodzić się z grup ludzi, których jedynym interesem jest dobro całego narodu. Zadaniem „oświeconej” części narodu winno więc być pociągnięcie za sobą reszty i komenderowanie nią.

Rozwój sytuacji społecznej w końcówce XIX w. zdecydował o tym, że liberalizm konserwatywny znalazł się w zasadzie na straconej pozycji. W sporach ze współczesnymi sobie zwolennikami demokratycznego, a zwłaszcza socjalnego liberalizmu, jego stronnicy występowali z pozycji kontynuatorów i obrońców dorobku liberalizmu klasycznego i gospodarczego leseferyzmu. Ale nie byli jednak też bezkrytycznymi kontynuatorami klasycznego nurtu idei, którzy tylko broniliby tradycji przed „nowym światem”. Przeciwnie, dostrzegali słabe strony klasycznego liberalizmu, ale upatrywali je głównie w jego uległości wobec roszczeń egalitarystyczno-demokratycznych. Co prawda część z nich pozostała przy tradycyjnym etosie wigów i pielęgnowała koncepcję praw naturalnych, ale inni zaakceptowali zasadę użyteczności utylitaryzmu i nadali jej oryginalną formułę.

Był nią inspirowany ewolucjonizmem Charlesa Darwina socjaldarwinizm, którego najgłośniejszym zwolennikiem był Herbert Spencer, równocześnie jeden z ostatnich liberałów konserwatywnych, głoszących postulat prostego powrotu do klasycznego liberalizmu. Głosił on całkowite wycofanie się państwa z aktywności na polu ekonomicznym, przestrzegał przed rozrostem biurokracji oraz nadmierną ilością regulacji i przepisów. Słabością jego myśli było powiązanie klasycznie liberalnych postulatów z wywodzącymi się jednak z innego, pozapolitycznego porządku darwnistycznymi koncepcjami naturalnego doboru i przetrwania najsilniejszych, które przyczyniły się do sprowokowania zmasowanej krytyki i osłabiły wpływ pism Spencera na rzeczywistość polityczną. Połączenie indywidualizmu z bezpardonową konkurencją odzierało ideę wolności jednostki z immanentnej jej dotąd moralnej podbudowy i przewagi oraz, co nawet gorsza, zwracało uwagę opinii publicznej ku jej potencjalnie szkodliwym skutkom z punktu widzenia spójności społecznej, gdy pierwotny liberalny pogląd o nadrzędnej roli wartości jednostki ludzkiej ulega zatarciu poprzez demonstracyjne désintéressement skutkami końcowymi walki o zasoby i pozycję.

Po XIX w. i zwycięstwie demokracji liberalnej z liberalizmu konserwatywnego, w oryginalnym rozumieniu tego pojęcia, niewiele zostało. Neoliberałowie omijali jego dorobek, nawiązując bezpośrednio do tradycji klasycznego liberalizmu. Konserwatywny liberalizm w zasadzie przestał być nurtem liberalizmu w pełnym tego słowa znaczeniu. Stał się raczej swoistym „odruchem” różnych liberałów, gdy tempo zmian społecznych zaczynało się im jawić jako nadmierne i ryzykowne dla zakresu ludzkiej wolności. Stawali zatem konserwatywni liberałowie na stanowisku dopuszczalności wyłącznie ewolucyjnych, ostrożnych zmian. Załamywali ręce nad podatnością na populizm w polityce, na antyintelektualizm w kulturze masowej, czy na zwyczajny prymitywizm i chamstwo w życiu publicznym.

Nie tylko, ale przede wszystkim w Niemczech prawicowy nurt liberalizmu zachował część żywotności ze względu na związki z nacjonalizmem (liberalizm narodowy). W warstwie teoretycznej dziełem narodowych liberałów niemieckich była rozbudowana koncepcja państwa prawa, która wiązała wolność i indywidualizm człowieka w ramy jego instytucji. W warstwie praktyki politycznej liberalizm narodowy posiadał silną reprezentację zarówno w II Rzeszy, jak i w Republice Weimarskiej, zachowując instytucjonalną odrębność zarówno od demokratycznych liberałów, jak i od konserwatystów. Był jednak mocny także w III Republice francuskiej i w Wielkiej Brytanii. Ten nurt liberalizmu okazał się przeszkodą w utrwaleniu międzynarodowego porządku liberalnego i pozostał nie bez winy w kontekście wybuchu I wojny światowej, która położyła kres tzw. erze liberalnej.

Celem obrony swoich poglądów konserwatywni liberałowie nierzadko byli zmuszani do korzystania z, obcego liberalizmowi, konserwatywnego aparatu pojęciowego. Nawiązywali np. do wartości tradycji, idealizowali czasy przeszłe, popierali surowość w wychowaniu, wskazywali na pozytywne aspekty hierarchicznej organizacji społeczeństwa, wyolbrzymiali pozytywne wpływy religii (choć raczej nie instytucji Kościołów). Nie mniej jednak stale pozostawali na antykonserwatywnych stanowiskach indywidualizmu i wolności jednostki, której obrona była w końcu elementem konstytutywnym tego (jak i każdego innego) nurtu liberalizmu. Dlatego warto, kierując uwagę na współczesność, dokonać rozróżnienia pomiędzy nim a nurtami konserwatyzmu o liberalnych poglądach ekonomicznych i antyliberalnym charakterze w pozostałych dziedzinach.

Liberalizm ograniczający się tylko do liberalizmu ekonomicznego to nie jest żaden liberalizm. Gospodarcza wizja liberalna posiada naturę pewnego rodzaju modułu, który można dość swobodnie wyjąć z ram filozofii liberalnej i potraktować jako ideologicznie niemal neutralne instrumentarium osiągania wzrostu gospodarczego, które łatwo dopasować do innych idei i systemów, mających charakter czasem otwarcie antyliberalny. Czynił tak faszyzujący dyktator Chile Pinochet, czynili demokratyczni konserwatyści spod znaku Reagana i Thatcher, lub też i neokonserwatysta Bush jr. Wszyscy oni prowadzili liberalną politykę gospodarczą, ale nikt z nich nie był liberałem. Nikt z nich nie był też liberałem konserwatywnym. Wolnorynkowy konserwatysta nie jest liberałem, jest konserwatystą.

Gdy zatem mówimy o współczesnych liberałach konserwatywnych, to na myśl powinni przychodzić liberałowie, którzy jak premier Holandii czy niedawny premier Danii, mają liberalne poglądy także na sprawy światopoglądowe, moralne i obyczajowe, a od bardziej progresywnego skrzydła liberałów odróżniają się ostrożnością i orientowaniem się na amortyzowanie poszerzania zakresu wolności indywidualnej i swobody obywatela w wyborze stylu życia wcześniejszym przygotowaniem gruntu w postaci akceptacji ze strony (stanowiącej masę krytyczną) części społeczeństwa. Uprzednie osłabienie (a nawet spacyfikowanie) oporu opinii publicznej przeciwko tej czy innej liberalizacji w realiach relacji społecznych jest – jak niechybnie zapewniliby konserwatywni liberałowie – dobrą metodą na zapobieżenie gwałtownym protestom i ideologicznym konfliktom, które rozrywają na pół wspólnoty społeczne poprzez rozgrzewanie emocji. Polityka reform liberalizmu konserwatywnego niewątpliwie nie prowadzi poprzez wojny ideologiczne w stylu spotkań parad równości ze środowiskiem kibicowskim lub ulicznych debat pomiędzy pro-choice a pro-life, a poprzez cierpliwe kładzenie fundamentów pod spokojne przyjęcie zmiany społecznej za pomocą narzędzi edukacji, kultury popularnej i mass mediów.

Skutkiem tego jest też fakt, że w 2019 r. konserwatyzm w Europie ma zupełnie inne oblicze niż jeszcze 30 lat temu i staje się liberalny także w sensie społeczno-etycznym, przynajmniej w kontekście praw ludzi wywodzących się z etnicznych większości (europejska, a nawet amerykańska prawica dużo łatwiej akceptuje nawet bardzo szerokie prawa osób LGBT, niż najbardziej fundamentalne prawa imigrantów czy uchodźców). Być może obserwujemy proces, w którym za chwilę znikną prawdziwi konserwatyści, a na prawo od liberałów konserwatywnych w stylu Davida Camerona czy Angeli Merkel będzie wyłącznie skrajna prawica.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

SAMOTNOŚĆ W EPOCE KONSUMPCYJNEJ

SŁAWOMIR DRELICH

Historia opowiedziana przez Jędrusik ma charakter niestety uniwersalny i kiedy zestawimy ją ze statystykami przedstawiającymi wzrastającą skalę rozwodów i zdrad małżeńskich, a także chorób psychicznych i dysfunkcji, które coraz częściej dotykają współczesnych ludzi, wówczas otrzymamy obraz problemów cywilizacyjnych, wobec których nie można dziś pozostać obojętnym.

Joanna Jędrusik, 50 twarzy Tindera, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2019

Okładkowa zapowiedź książki Joanny Jędrusik bynajmniej nie musi skłonić do sięgnięcia po 50 twarzy Tindera ani faceta po trzydziestce, ani liberała, ani tym bardziej poszukiwacza ambitnej literatury. Jeśli bowiem rzeczywiście mamy do czynienia z „Bridget Jones na ostro. Z kontem na Tinderze”, to nawet obietnica, że będzie „Mniej o ciuchach. Więcej o seksie” niekoniecznie skłoni do zmiany pierwszego – niekoniecznie pozytywnego – wrażenia. Wydawca przekonuje, że „50 twarzy Tindera to fascynujący autobiograficzny reportaż o poszukiwaniu bliskości, seksu i sensu” i rzeczywiście książkę Joanny Jędrusik czyta się szybko, lektura wciąga niesamowicie, jednakże wnioski, jakie się nasuwają po jej przeczytaniu, są nad wyraz pesymistyczne, zarówno na poziomie antropologicznym, etycznym, socjologicznym, jak również ekonomicznym. Bo bynajmniej nie jest to kolejna opowieść o poszukiwaniu przez współczesną kobietę miłości, bliskości czy też przyjemności. Nie jest to również kolejne romansidło, które skończy się ckliwym happy endem albo rozbrajającą i zaskakującą swoją dosadnością tragedią. Historia opowiedziana przez Jędrusik ma charakter niestety uniwersalny i kiedy zestawimy ją ze statystykami przedstawiającymi wzrastającą skalę rozwodów i zdrad małżeńskich, a także chorób psychicznych i dysfunkcji, które coraz częściej dotykają współczesnych ludzi, wówczas otrzymamy obraz problemów cywilizacyjnych, wobec których nie można dziś pozostać obojętnym.

Tinder to randkowa aplikacja, która pozwala osobom samotnym znaleźć partnera do związku, relacji seksualnej czy zwyczajnie miłego spędzenia czasu. Aplikacja ta pozwala dobierać spośród milionów użytkowników tych, którzy w jak największym stopniu odpowiadają indywidualnym preferencjom i oczekiwaniom poszukującego, od orientacji seksualnej i celu znajomości, poprzez zainteresowania, wykształcenie czy poglądy polityczne. Skonfigurowanie Tindera z kontem na Facebooku, Instagramie czy Spotify pozwala – jak twierdzą twórcy i użytkownicy aplikacji – zmaksymalizować skuteczność doboru propozycji znajomości. Tym samym 50 twarzy Tindera to niewątpliwie socjologiczne wejrzenie – chociaż zrealizowane w formie autobiograficznego reportażu – we współczesne relacje międzyludzkie, w szczególności zaś w realiach wielkomiejskich (w tym przypadku warszawskich). Okazuje się zatem, że „Tinder to nie tylko radość” (s. 43), zaś „fajne randki są rozsiane gdzieś pomiędzy tymi kiepskimi i bardzo złymi” (s. 52). Sprofilowane i wspomagane szeregiem internetowych narzędzi aplikacje bynajmniej nie sprawiają, że znalezienie partnera – choćby jednorazowego i seksualnego – staje się dużo łatwiejsze niż w tzw. realu. Jak się zaś okazuje, relacje zawierane przez Tindera rzadko wychodzą poza kategorię jednorazowej randki, jeszcze rzadziej pozwalają w znalezieniu chłopaka czy dziewczyny do stałej relacji. Jest to jednak zapewne nie tylko konsekwencja specyfiki zanonimizowanego doboru partnera przy pomocy narzędzi jakby nie było elektronicznych, ale również wynik zmiany oczekiwań współczesnych ludzi, zmiany podejścia do związków oraz sfery seksualnej.

Joanna Jędrusik – patrząc z perspektywy heteroseksualnej kobiety – przygląda się przede wszystkim współczesnym mężczyznom. Wśród wszystkich tych, których napotyka na swojej „tinderowej drodze”, wyróżnia różnorodne typy: od „antyfeministów” (s. 52-56) i „self-made przegrywów” (s. 56-59), poprzez „erotomanów-gawędziarzy” (s. 60-62) i „Tomków rozwodników” (s. 62-64), aż po „prawilnych Cześków” (s. 65-70) i „Zdziśków” (s. 71-74). Jednoznacznie pozytywnie wypowiada się o dziennikarzach kulturalnych (s. 74-75), naukowcach (s. 75-76), nerdach (s. 76-80) i artystach (s. 80). Trzeba przyznać, że zaprezentowana kategoryzacja – jakkolwiek subiektywna i właściwie ironiczno-sarkastyczna – pozwala również przyjrzeć się całemu wachlarzowi użytkowników portali randkowych, ich motywacjom i oczekiwaniom, a także zasadniczym bolączkom. Ciekawe byłoby zestawienie tak zaprezentowanej struktury typów osobowościowych z analogicznym opracowaniem typów kobiecych, a także ich wersjami nieheteronormatywnymi. Można by to wówczas podsumować starym polskim przysłowiem – chyba jednak współcześnie nazbyt niepoprawnym politycznie, aby posługiwał się nim liberalny publicysta – iż „każda potwora znajdzie swego amatora”. Nie taka jednak jest konkluzja autorki. Widać w jej rozważaniach raczej wewnętrzne starcie między tradycjonalistycznym przekonaniem, że „kiedy idziemy z innym człowiekiem do łóżka, to jest to chyba największy i najsilniejszy akt akceptacji, jaki możemy mu okazać” (s. 93), a współczesną hiperliberalną przesłanką o anachroniczności monogamiczności: „A może zwyczajnie się nie da w monogamię? Albo ona nie ma sensu?” (s. 133). Tak czy siak, udało się autorce pokazać, jak bardzo Internet, nowe media czy też współczesne narzędzia komunikowania zmieniły relacje międzyludzkie i przyniosły nam – czy sobie z tego zdajemy sprawę czy nie – nową rewolucję seksualną, nowy rok 1968.

Tym samym 50 twarzy Tindera stanowi również swoiste studium współczesnej antropologii, bo jednak nie tylko relacje międzyludzkie zostały w nim sprezentowany, ale przede wszystkim współczesny człowiek. Tym, co w sposób szczególny przebija się w książce Jędrusik, jest głęboka niezgoda na – pozwolę sobie użyć tej zbitki używanej tak często przez lewicowych publicystów – neoliberalną i skrajnie indywidualistyczną wizję człowieka. Książka ta została opublikowana przez określone środowisko, a zatem nie powinna nikogo dziwić (mnie również nie dziwi) jej podprogowa zawartość ideologiczna. Autorka wskazuje, że we współczesnych realiach liberalno-kapitalistycznych „wmawia się nam, że jesteśmy kowalami własnego losu, że jeśli mamy kłopoty, to z własnej winy, a skoro sami się w nie władowaliśmy, to sami mamy się z nich wykaraskać” (s. 82). Pewna krytyka radykalnego indywidualizmu czy wręcz atomizmu społecznego jest oczywiście uzasadniona, jednakże utożsamianie jej z liberalizmem jako takim jest oczywiście niepoprawna. Zgodzić się trzeba z autorką, że współczesne społeczeństwa i także państwa zmierzyć się muszą z nowymi kategoriami problemów społecznych i cywilizacyjnych. Jędrusik deklaruje, że „ogromna część moich znajomych, ich rodzin lub partnerów ma różnego rodzaju problemy. Depresje, nerwice, stany lękowe. Ale nigdzie jeszcze nie obserwowałam tego z tak bliska i tak intensywnie jak na Tinderze. Tam widać, że depresja to epidemia” (s. 83). Statystyki potwierdzają spostrzeżenie autorki, jednakże bezradność instytucji państwa – szczególnie w Polsce – wobec tych nowych wyzwań jest wręcz niesamowita. Książka ta zdaje się być zatem krzykiem bezradności w takich sprawach, jak edukacja seksualna w szkole, pomoc pedagogiczno-psychologiczna względem dzieci, nastolatków i dorosłych, stan opieki psychiatrycznej czy poradnictwo seksuologiczne.

W tym współczesnym wymiarze antropologicznym – jak pokazuje autorka 50 twarzy Tindera – „świat randkowania opisuje się często za pomocą narracji pochodzącej z gier” (s. 15). Sam tytuł książki stanowi jednocześnie dowód wkomponowania się autorki w estetykę 50 twarzy Grey’a. Znajdujemy się raczej w filmie przesyconym scenami erotycznymi, w którym seks niekoniecznie wiąże się z miłością, zaufaniem i wzajemnym zobowiązaniem. Czy piszę o tym, żeby nad tym ubolewać? Namawiać i propagować heteroseksualną monogamię w wersji katotradycjonalistycznej? Nic bardziej mylnego! Nie można jednak abstrahować od społecznych konsekwencji, jakie niesie pornografizacja i erotyzacje sfery publicznej, powszechny wręcz dostęp do pornografii dzieci i młodzieży, obniżający się wiek inicjacji seksualnej, cyberprzemoc i cybernienawiść czy też nowe formy opresji seksualnej, których ofiarami są już nie tylko kobiety czy dzieci. Autorka przyznaje się, że „zaczynam stale nosić w torebce szczoteczkę do zębów i majtki na zmianę. Nie cierpię wkładać drugi raz tych samych majtek, które w dodatku ktoś ściągał ze mnie wcześniej zębami” (s. 37). Swobodny wybór drogi życiowej czy też way of living każdego z nas zawsze będzie ideą, której środowiska liberalne nieść będą na sztandarach i bronić wszędzie tam, gdzie bronić będzie ich trzeba. Ważne jednak, aby wybory człowieka zawsze były wyborami prawdziwie autonomicznymi i jednocześnie odpowiedzialnymi. Czytamy więc w 50 twarzach Tindera, że „świat z każdej strony bombarduje nas możliwościami i wskazuje, że osiągnięcie czegokolwiek to kwestia podjęcia właściwego wyboru” (s. 177), a także że „wybór to ogromna odpowiedzialność. A od tej odpowiedzialności robi się nam po prostu smutno i źle” (s. 178). Kiedy więc zgadzamy się z tym, że każdy człowieka ma prawo sam zdecydować o tym, jak będzie żył i w jakie relacje z ludźmi będzie wchodził, musimy mieć również świadomość tego, że każdy wybór niesie z sobą pewne skutki, czasami niebezpieczeństwa i ryzyka, często rzeczywiście radości i zadowolenie. Tym samym dostrzec trzeba, że liberalne społeczeństwo – w sposób oczywisty piękne i godne naśladowania – uczyć musi również dokonywania wyborów, uprzedzać o ich potencjalnych konsekwencjach, a także uświadamiać, że wybór niejednokrotnie niesie również konsekwencje względem osób trzecich. Tutaj zaś najlepszym drogowskazem będzie stara Locke’owska koncepcja wolności.

Przyrównywanie przez autorkę nawiązywanych za pomocą Tindera relacji międzyludzkich – szczególnie zaś erotyczno-seksualnych – do gier, w szczególności zaś do gier RPG, może sugerować, że jednak mamy do czynienia ze swego rodzaju zabawą. I tutaj wyłania się ów moralny czy wręcz etyczny wymiar refleksji, do których skłania książka Joanny Jędrusik. Sama autorka wskazuje, że „w grach nie obowiązuje nas żadna etyka, w życiu jednak trzeba by jakąś stosować” (s. 25). Nie bez powodu sama autorka dostrzega, że „depresja i samotność idą w parze” (s. 83). Jak więc to możliwe, że w tych realiach wolnego, tolerancyjnego i pluralistycznego społeczeństwa, które żyje podobno w coraz większym dobrobycie, ludzie czują się jednak coraz bardziej samotni, usługi psychiatrów i psychologów coraz bardziej są w cenie, a związki międzyludzkie stają się coraz bardziej luźne i przynoszą coraz mniej satysfakcji? Okazuje się, że współczesny człowiek szuka coraz to nowych lektów na tę swoją samotność, poczucie braku sensu i szczęścia. Obok aplikacji i portali randkowych pojawia się szereg wspomagaczy i używek, wśród których alkohol nie jest już niczym kontrowersyjnym. „Narkotyki. Dopalacze, proszki, kryształki, tabletki, kartoniki i tak dalej” (s. 183) – mają uczynić życie współczesnego człowieka lepszym, piękniejszym i bardziej znośnym. Jak czytamy w 50 twarzach Tindera, „dragi bierze pół Warszawy. Połowa tej połowy oczywiście się do tego nie przyznaje” (s. 184). Pewnie wielu czytającym ten tekst nie będzie obce wyznanie autorki, że „po alkoholu robię masę rzeczy, których nie zrobiłabym na trzeźwo” (s. 191). I znowu nie chodzi o to, aby wieszczyć moralny fin de siècle czy moralizować nad zepsuciem współczesnego społeczeństwa czy też powszechną degrengoladą. Wygłosić twierdzenie o zmienności ludzkiej moralności to jak nie powiedzieć kompletnie nic. Ślepa moralistyka wygłaszana ze strony konserwatywnych światopoglądowo stanowisk niejednokrotnie negacjonistycznie nastawionych względem tezy o zmienności ludzkiej moralności nie pomoże człowiekowi współczesnemu radzić sobie z tymi nowymi problemami, wobec których nolens volens staje. Narzędziem do odnalezienia lekarstwa na trapiące nas problemy i kłopoty zawsze musi być racjonalna, merytoryczna i konstruktywna krytyka.

Joanna Jędrusik w 50 twarzach Tindera zwraca również uwagę na perspektywę ekonomiczną podejmowanych przez nią problemów. Człowiek na portalu randkowym jest przecież swego rodzaju produktem: rozmiary i wymiary, wykształcenie i zainteresowania, wygląd i intelekt, zdjęcia i wizerunek. Opis kandydata jest niczym opis produktu: zawsze adresowany jest do określonego typu odbiorcy, a także obiecuje się w nim spełnienie określonych potrzeb i wymagań klienta. Oczywiście – jak to w życiu – często zdarza nam się kupić towar trefny albo wręcz przysłowiowego „kota w worku”. Zdaje sobie z tego sprawę autorka, która zdradza, że „za każdym razem, kiedy na nowo tworzę swój profil na Tinderze albo pomagam tworzyć go innym, mam wrażenie, jakbym robiła jakiś szwindel” (s. 165). Nie dość więc, że sami zamieniamy się w towary i godzimy się na to, to oprócz tego nieświadomie i w sposób dorozumiany godzimy się na to, że będziemy przez innych oszukiwani, gdyż sami również oszukujemy. Niby – jak twierdzi Jędrusik – „rozdźwięk między pięknymi ideami młodości a szarym kapitalistycznym kieratem dorosłości cholernie nam nie gra” (s. 120), ale jednak tak wielu z nas pozwala, aby ten „kapitalistyczny kierat” ogarnął nas i zdominował nasze życie, także intymne. Przykład Tindera pokazuje, że „ekonomia odciska swoje piętno na wyborze partnerów, a nawet na języku, za pomocą którego o tym mówimy. Dyskurs dotyczący bankowości czy zarabiania jest używany do opisu dobierania się w pary” (s. 155). Nierzadko to piętno ekonomii przynosi negatywne konsekwencje, bo jednak utowarowienie jest swego rodzaju uprzedmiotowieniem. Z jednej więc strony: wolność wyboru, tolerancja i pluralizm; z drugiej zaś: utowarowienie, uprzedmiotowienie i tym samym dehumanizacja.

50 twarzy Tindera to niewątpliwie jeden z obrazów, na którym możemy obserwować współczesnego człowieka: jego życie, kondycję i relacje. Trudno powiedzieć, czy w to miejsce, które nam prezentuje Joanna Jędrusik, trafiliśmy sami, z własnego wyboru i autonomicznie, czy może jednak zostaliśmy do niego wciągnięci przez bezlitosny rynek, za pomocą którego promowane są mody, postawy i zachowania. Sama autorka dostrzega tę wątpliwość wskazując, że „właściwie nie wiadomo do końca, czy cokolwiek robimy dlatego, że sami tego chcemy” (s. 154). Z drugiej jednak strony, chociaż Jędrusik podkreśla, że „jeśli Tinder jest jak narkotyk, to można go brać długo, bez widocznych konsekwencji, i czuć się po nim absurdalnie dobrze” (s. 41), to jednak trzeba mieć świadomość, że narkotyk sprawia, że nie jesteśmy w pełni sobą, a świat, do którego nas przenosi, to niewątpliwie świat wirtualny. Tinder, jak zresztą szereg innych mediów społecznościowych, od Facebooka i Instagrama począwszy, to rzeczywistość sensu stricto wirtualna i udawana, swoisty Matrix, z którego po kilku, kilkunastu czy kilkuset wiadomościach przenosimy się do świata rzeczywistego, a w nim wszystko może już wyglądać inaczej. Milion znajomych na Facebooku, drugi milion followersów na Instagramie i trzeci milion randek przy pomocy Tindera niekoniecznie uczynią współczesnego człowieka mniej samotnym. Paradoksalnie może okazać się wręcz, że to uczucie dojmującej samotności w rzeczywistości realnej doskwierać mu będzie jeszcze bardziej.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

PANI IZA, EMERYTOWANY KONSERWATOR ZABYTKÓW, UBIJA JAJKA NA DESER I SKŁADA MIEJSCA W CAŁOŚĆ

JAKUB SAJKOWSKI

Tu, gdzie teraz stoi Hotel Vivaldi,

był cmentarz. Czy ich ekshumowano?

Nie wiem.

Tu, gdzie mieliśmy ostatnio grilla, na Osiedlu Przyjaźni,

kiedy Magda powiedziała, że lubi starych ludzi,

bo sama zbiera historie starych ludzi,

a Ania spytała: „co to są, kurwa, alpaki?”, te zwierzęta,

które chronią stada owiec i gryzą ziemię,

choć ziemia nic sobie z tego nie robi,

tu też był cmentarz. Czy ich ekshumowano?

Nie wiem.

A tu, w pubie przy ulicy Świętego Wojciecha,

gdzie Magda (nie ta, inna Magda) opowiadała,

że jej ośmioletni syn powiedział z głupia frant:

„musisz umrzeć przede mną, beze mnie będzie ci smutno” –

tu też był cmentarz.

Czy ich ekshumowano?

Nie wiem.

Nie ubił się deser, żółtko dostało się do białka.

Zobacz, wszystko leci mi z rąk. Popatrz na moją starą, brzydką,

pomarszczoną gębę.

Już jej oglądać nie mogę.

Jakub Sajkowski (1985) jest poetą, lektorem języków, tłumaczem, recenzentem. Wydał trzy zbiory wierszy: Ślizgawki (2010), Google Translator (2015), Zestaw do kaligrafii (2018). Wiersze i tłumaczenia publikował między innymi w „Pro Arte”, „Arteriach”, „Dwutygodniku”, „Art Papierze”, na stronie internetowej Biura Literackiego i w lokalnym wydaniu „Gazety Wyborczej”. Laureat stypendium artystycznego miasta Poznania i Medalu Młodej Sztuki.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

W LIBERTÉ!

SERIALOVE Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

SERIALOVE

BIOPIC „NARCOS”, CZYLI GLAMOUROWANIE ZBRODNI Jarosław Gugała

CZARNOBYL - PRZESTROGA PRZED KŁAMSTWEM, NIE ATOMEM

Marek Tatała

W PUŁAPCE ZASAD, NA GRANICY SŁÓW Magdalena M. Baran

OPERA (MIĘDZY)NARODOWA Katarzyna Ratajczyk

EKONOMIA STRANGER THINGS 3 Adrian Zwoliński

SERIALOVE

GDZIE TE CHŁOPY? Karina Kasprowicz, Tomasz Kasprowicz

SEKS, WIELKIE MIASTO... I CO Z TEGO? Alicja Myśliwiec

EUROPA, DEMOKRACJA, POPULIZM

BORIS JOHNSON I JEGO GABINET, CZYLI O ZRYWANIU (?) Z HIPOKRYZJĄ Daria Hejwosz-Gromkowska

SŁOWNIK LIBERAŁA

OSTROŻNIE, ALE PO WOLNOŚĆ, CZYLI LIBERALIZM KONSERWATYWNY. Piotr Beniuszys

LEKTURY LIBERAŁA

SAMOTNOŚĆ W EPOCE KONSUMPCYJNEJ Sławomir Drelich

WIERSZ WOLNY

PANI IZA, EMERYTOWANY KONSERWATOR ZABYTKÓW, UBIJA JAJKA NA DESER I SKŁADA MIEJSCA W CAŁOŚĆ Jakub Sajkowski