Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

WSZYSTKO, CO KOCHAM?

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Po wielu latach, z twarzą przez zmarszczki zoraną,

Opowiem to, z westchnieniem i mglistym morałem:

Zdarzyło mi się niegdyś ujrzeć w lesie rano

Dwie drogi; pojechałem tą mniej uczęszczaną -

Reszta wzięła się z tego, że to ją wybrałem.

Robert Frost, Droga nie wybrana

Taki dzień, że do słowa „kocham” ustawiają się kolejki. Wszystko to naprawdę dużo, a jednocześnie wszystko to spektrum wyboru, w którym niełatwo się odnaleźć. Wszystko oznacza pełnię, konieczność otwierania w sobie pokładów z jedne strony szaleństwa, z drugiej zaś odwagi. Oznacza swego rodzaju trwałość, ale nie uparte rdzewienie. Oznacza podążanie niekoniecznie za oczekiwanym, przewidywalnym, zastanym, przyzwyczajonym, obarczonym workiem wspomnień, obowiązków, przywiązań czy wtłoczonych w głowę odpowiedzialności, ale za nowym, oczyszczającym, pełnym życia, szans, nadziei. W owym „wszystko” jest siłą życia, które w końcu znajduje drogę. Wszystko nie oznacza przy tym wyboru łatwego, w którym „da się mieć ciastko i zjeść ciastko”. Nie jest oglądaniem rzeczywistości zza szklanej szyby, ani lizaniem cukierka przez papierek. Oznacza wielopoziomowe, rozumiejące zaangażowanie, a nie ucieczki w płytkość, zakłamywanie światów czy uszykowanie sobie więzienia budowanego na otaczającej wolność mgle źle pojmowanej odpowiedzialności. Wszystko to wybór, jakiego dokonujemy przede wszystkim ze względu na samych siebie. Nawet jeśli wmawiamy sobie, że jesteśmy wobec innych tacy obowiązkowi, szlachetni, konieczni, jeśli powielamy schematy, to w pierwszej kolejności zawsze chodzi o jednostkę, o jej wybór, o jej wszystko, o jej lęki, jej samooszustwa, czy w końcu o jej odwagę. Moją i Twoją.

Wszystko co kocham spina się jednym słowem… wolność. Wolność, którą odmieniamy przecież przez dziesiątki, jeśli nie setki przypadków, wskazując obszary jej realizacji czy manifestacji. Wolność, która w mojej ukochanej formule, jest wolnością „od” i wolnością „do”. Wolnością zatem, która jest wolnością od strachu, przymusu, lęku, prześladowania, wykluczenia, niesprawiedliwości czy krzywdy. Piękne, prawda? Jest również wolnością do bycia sobą (w granicy wolności drugiego człowieka). Do bycia sobą w wyborach indywidualnych, w relacji z innym człowiekiem (tym bliskim, ale i z tym obcym), a w końcu we wspólności, jaką owe indywidualne jednostki tworzą. Tu wolność staje się również formą relacji… Mniej czy bardziej rozumianą, akceptowaną, czasem przerzucaną na innych, albo chętną do oddania się, by ktoś realizował tę wolność „w naszym imieniu”. Ale to zawsze wolność. Wolność mówienia „kocham” i nie poprzestawania na słowach. Wolność wybierania drogi mniej uczęszczanej. Bo wolność jest w nas i wokół nas.

A cała reszta bierze się z tego, co wybieramy.

***

Trzynasty numer miesięcznika – tak, już trzynasty – to czas wybrany, by opowiedzieć o nas. By pokazać co oznacza dla nas bycie liberałami, co w liberalizmie jest dla nas najcenniejsze, najbliższe. O tym, że bycie liberałem oznacza otwarcie na różnorodność, na piękno odnajdywane w wyborach, na odwagę w podejmowaniu decyzji, na odchodzenia od schematów, a czasem ich akceptację. Na wolność we wspólnocie, od wspólnoty, na pamięć, na pasję. Opowiadamy zatem… kim jesteśmy i jak niesamowicie potrafimy się w tej wolności różnić.

Koniec

WSZYSTKO, CO KOCHAM

WSZYSTKO, CO KOCHAM

WSZYSTKO, CO KOCHAM

ANKIETY LIBERTÉ!!

LESZEK JAŻDŻEWSKI

Za bardzo jestem Polakiem i romantykiem, żeby godzić się z czyimkolwiek dyktatem: czy to bolszewików przebranych za żołnierzy wyklętych, czy ciotek rewolucji w modnych kawiarniach.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Myśleć na własny rachunek. To wychodzi sporo drożej niż intelektualne all-inclusive. W pakiecie są promocje, pozornie duży wybór, ale i tak kończysz w tych samych kiepskich dekoracjach w równie kiepskim co zwykle towarzystwie. Liberałom obce są zachowania stadne. W erze social media ciągłe oburzanie się jest w modzie. Liberał nie wyje i nie wygraża, nie pcha się – to kwestia tyleż smaku co zasad. Tłum z zasady racji mieć nie może, bo, jak pisał nieoceniony Terry Pratchett, „Iloraz inteligencji tłumu jest równy IQ najgłupszego jego przedstawiciela podzielonemu przez liczbę uczestników”.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Zdrowy sceptycyzm i delikatny dystans. Chłodną głowę, bez której wspólnota zdana jest na emocjonalne rozedrganie. Szacunek – jeśli szanujesz sam siebie, nie możesz nie szanować innych. Odwrócenie tej reguły najprościej tłumaczy zwolenników ideologii, którzy wolne jednostki ustawialiby w równe szeregi. Wspólnota dla liberała jest czymś ambiwalentnym. Wolałby móc ją sobie wybrać, a to wspólnota wybrała, czy raczej ukształtowała jego. Miał dużo szczęścia, jeśli mógł w toku inkulturacji odkryć i przyswoić ideę wolności. To, że zakiełkowała ona i wzrosła w społeczeństwach niewolnych jest, dla racjonalnego liberała, nieustającym, jeśli nie jedynym, źródłem optymizmu. Liberał zrobi wszystko, żeby powstrzymać rękę sąsiada podkładającą ogień pod stodołę. Ręka nie zadrży mu, gdy przyjdzie mu bronić przed przemocą lub hańbą własnej wspólnoty. Wspólnoty ludzi wolnych.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Autonomii myślenia i działania. Nie mam najmniejszej potrzeby rządzić innymi, ale staję na barykadzie, kiedy czuję, że ktoś próbuje rządzić mną. Ktoś, komu tego prawa nie przyznałem sam, kto narusza powszechnie przyjęte zasady ograniczonej władzy, rości sobie prawo do narzucania mnie i pozostałym swoich obmierzłych zasad, czy raczej ich braku. Za bardzo jestem Polakiem i romantykiem, żeby godzić się z czyimkolwiek dyktatem: czy to bolszewików przebranych za żołnierzy wyklętych, czy ciotek rewolucji w modnych kawiarniach.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Wolność myśli. Ten orwellowski potworek zmaterializował się dziś w świecie, w którym niemal nic nie ginie. W którym jeden czuje się strażnikiem moralności drugiego, w obozie bez drutów kolczastych, bo wszyscy pilnują wszystkich. Foucault by tego nie wymyślił. Skoro każdy czuje, że ma prawo do swojego oburzenia i do bycia urażonym, do tego by pilnować „przekazu”, niczym w jakiejś podrzędnej politycznej partyjce, wówczas wszelka komunikacja skazana jest na postępującą degradację, zamienia się w rytuał wspólnego rzucania kamieniami w klatkę przeciwnika.

Social media cofają nas do ery przednowoczesnej, w której światem rządziły tajemnicze bóstwa, od których wyroków nie było odwołania, których nie można było poznać rozumem, a jedynie składać hołdy, z nadzieją na przebłaganie. Historia zatoczyła koło i znajdujemy się w wiekach ciemnych – wirtualnych, które w narastającym tempie przejmują tak zwany real. Liberałowi pozostaje walczyć i mieć nadzieję. Na Oświecenie.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Liberałowie są ciekawi, bo pasje, tak jak osobowości i przemyślenia, mają indywidualne. Są jak koty, z jednego gatunku, ale nie tworzący jednorodnego stada. Nie wchodząc zanadto w prywatność (ważną dla każdego liberała nie-ekshibicjonisty), cenię sobie intelektualne fascynacje i przyjaźnie. Długie rozmowy, odkrywanie nowej, podobnej, a jakże innej, osoby w jej pasjach i przemyśleniach niezmiennie dostarcza dreszczu emocji, z którym niczego nie da się porównać.

Wiele z tych znajomości zawieranych jest w podróżach, bez wykupionych biletów, bez znajomości celu ani drogi, która nieraz wiedzie przez zaświaty i krainy wyobrażone. Tak wygląda odkrywanie nowej wspaniałej książki, czy powrót do przerwanej rozmowy z zakurzonym przyjacielem sprzed lat. Peregrynacje przez cudzą wyobraźnię bywają równie, jeśli nie bardziej, fascynujące, niż banalne rozmowy, na które skazuje nas rutyna codzienności.

„Podróżować, podróżować, jest bosko”.*

*Maanam, Boskie Buenos

PIOTR BENIUSZYS

Nie wolno się poddawać. Czyni tak wielu Liberałów Tylko z Nazwy (LiTzN), którzy uznają, że socjaldemokracja jest „nowym liberalizmem”

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Liberalizm w użyciu praktycznym jest dwustronną transakcją wiązaną. Liberał to człowiek, który zobowiązuje się nie dyktować innym ludziom, jak mają żyć. Ale też szerzej: nie naciskać, nie ewangelizować, nie potępiać, nie poniżać, nie wartościować. Jeśli nie potrafi tego uniknąć – a tak bywa, bo jesteśmy zwykłymi ludźmi – to najlepiej się życiem innych nie interesować. Dodatkowo – bo liberalizm, jak mówił Ortega y Gasset, jest najszlachetniejszym wołaniem, jakie kiedykolwiek rozległo się na tym padole, a więc nie może popaść w minimalizm negatywizmu – jest tutaj powinność, aby wolny wybór drugiego bronić przed trzecim. Zwłaszcza jeśli ten trzeci jest od drugiego silniejszy, a tym bardziej jeśli jest on wpływową grupą, Kościołem, rządem lub korporacją.

To jedna strona transakcji. Drugą jest to, że liberał ma prawo oczekiwać wzajemności. Czyli, aby także nikt nie starał się mu dyktować, jak ma żyć. Być liberałem oznacza bronić się przed absurdem państwowej legislacji, presją społeczną, dyktatem przestarzałych norm i postaw. Nie popadać w radykalizm rewolucji, ale ciągle napędzać ruch w kierunku zmiany społecznej. Obalać szkodliwe autorytety, ale bronić pozycji rozumu i wiedzy w starciu z emocjami i prymitywizmem.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Nie ma czegoś takiego jak „wspólnota”. Ale oczywiście tylko w sensie obiektywnym. W zakresie ludzkich, subiektywnych odczuć i postaw, wspólnota jest realną potrzebą. Liberałowie powinni wnosić w życie ludzi wokół nich pogląd, który może być wspólny dla liberałów i znacznej części nie-liberałów: jednostka ludzka jest najwyższą wartością i podmiotem wszystkich działań. Godność człowieka jest nienaruszalna i każdemu człowiekowi należy się nieodwoływalny szacunek. W ujęciu liberalnym wyrazem tego szacunku jest wizja człowieka, jako istoty wolnej. Liberał broni wolności także nie-liberałów przed innymi nie-liberałami z szacunku dla człowieka. Nie-liberałowie, szanując człowieka, który od nich się różni, mogą z kolei wnosić inne cenne wartości do tzw. wspólnoty.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Najwyżej stawiam wolność słowa, gdyż w gruncie rzeczy jest fundamentem większości liberalnych wolności. Nieme indywiduum nie jest w stanie obronić żadnej ze swoich wolności. Nie jest także w stanie z żadnej korzystać. Bez obywatelskiej podmiotowości i siły własnego głosu, wolność przedsiębiorcy, wiernego/ateisty, jednostki pragnącej kształtować niestandardowo swój styl życia, jest wolnością na ruchomych piaskach. Strach przed karą za „nieprawomyślne słowo” paraliżuje 99% z nas.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

W Polsce zagrożona jest każda wolność: konserwatyzm nieprzerwanie chce kontrolować nasz styl życia, zmiany ustrojowe zagrażają wolności politycznej, a presja na media – wolności słowa. Jednak – jeśli spojrzeć szerzej, zarówno na Polskę, jak i na świat zachodni – to najbardziej zagrożona jest obecnie wolność gospodarcza. Od kryzysu 2008 roku skuteczna okazała się narracja zniechęcająca do wolnego rynku i konkurencji. Wyrosłe w tej rzeczywistości pokolenia domagają się opieki państwa. Tak samo, jak nie boją się groźby utraty prywatności, którą niosą ich smartfony i aplikacje, tak nie boją się ryzyka związanego z omnipotencją rozbudowanego rządu.

Nie wolno się poddawać. Czyni tak wielu Liberałów Tylko z Nazwy (LiTzN), którzy uznają, że socjaldemokracja jest „nowym liberalizmem”. Zamiast tego należy nieustannie, pokazując przykłady z historii, przestrzegać przed tym, dokąd prowadzi odrzucenie indywidualizmu, formułowanie celów kolektywistycznych i poddanie aktywności ludzi narzuconym „planom” i „programom” rządu. Cena, jaką się płaci za opiekę państwa, bywa niesłychanie wysoka.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Pod każdym względem należę do uprzywilejowanej w Polsce większości. Jestem białym mężczyzną, heteroseksualnym ojcem wielodzietnej rodziny, ochrzczonym katolikiem z „konkordatowym” ślubem, pochodzącym z inteligenckiego, lekarskiego domu, pełnosprawnym człowiekiem, wychowanym w obrębie polskiego kodu kulturowego.

Traktuję to jako zobowiązanie, aby stawać po stronie praw wszystkich mniejszości oraz ludzi nieuprzywilejowanych w polskiej rzeczywistości. Moją pasją jest bronić praw ludzi o innym kolorze skóry; praw kobiet do wyboru i decydowania o własnej drodze życia, tak w jego intymnej, jak i zawodowej i publicznej sferze; walczyć słowem o równouprawnienie osób LGBT+ w postaci małżeństwa dla wszystkich; bronić wolności religijnej, pielęgnować życie religii mniejszościowych w Polsce i chronić je przed dominacją katolicyzmu, opowiadać się za równością wyznań oraz osób bezwyznaniowych w sferze publicznej, której gwarantem może być tylko całkowity rozdział Kościołów od laickiego państwa; wspierać najskuteczniejsze metody ułatwiania awansu społecznego osób mających trudny start w postaci dostępu do bezpłatnej edukacji, a także innych programów rozwojowych dla młodych absolwentów; popierać poszerzanie pomocy osobom z każdym rodzajem niepełnosprawności aż do maksymalnie możliwego ograniczenia/eliminacji jej skutków; być adwokatem otwarcia Polski na przybyszy z innych państw i kręgów kulturowych, promować idee tolerancji wobec ludzi innych narodów, ras, religii, kolorów skóry i tradycji; bezwzględnie zwalczać każdy przejaw antysemityzmu

OLGA ŁABENDOWICZ

Współczesny liberał to ktoś, kto walczy ze zmianami klimatu – zarówno w wymiarze kolektywnym, społecznym, jak i indywidualnym, wprowadzając we własnym życiu szereg zmian, które pozwolą spowolnić globalne procesy, które już zostały zapoczątkowane.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Bycie liberałem we współczesnym świecie oznacza konieczność stosowania kompleksowego podejścia do rzeczywistości i dbanie o to, byśmy jako ludzkość stawali się najlepszą wersją siebie. W praktyce sprowadza się to do kultywacji już sprawdzonych wartości, takich jak wolność, równość, odpowiedzialność, walka o społeczeństwo otwarte, rządy prawa i wolny rynek. Jednak nie możemy dłużej myśleć o tych kwestiach w sposób, w jaki robiliśmy to do tej pory. To już nie wystarcza.

W dobie kryzysu klimatycznego i rosnących napięć społeczno-politycznych musimy pójść o krok dalej i rozszerzyć dotychczasowe definicje tych kluczowych dla liberałów pojęć, by móc adekwatnie reagować na bieżące wydarzenia i potrzeby. Dlatego też współczesny liberał to ktoś, kto walczy ze zmianami klimatu – zarówno w wymiarze kolektywnym, społecznym, jak i indywidualnym, wprowadzając we własnym życiu szereg zmian, które pozwolą spowolnić globalne procesy, które już zostały zapoczątkowane. Nasze codzienne wybory konsumenckie, decyzje żywieniowe, aktywizm i faktyczne zaangażowanie, wszystko to wywiera przynajmniej pośredni wpływ na nasz świat. Liberałowie mają zaś szczególny obowiązek stanowić dobry przykład praktyk, które przestają być pustymi słowami, deklaracjami, a stają się rzeczywistością.

Liberał to zatem osoba o poczuciu bezwzględnej i kompleksowej odpowiedzialności, w przeciwieństwie do tej o charakterze wybiórczym, skupionym wyłącznie na świecie idei. Liberalizm winien stać się zatem praktycznym stylem życia, a nie tylko orbitowaniem wokół wartości o charakterze uniwersalnym i fundamentalnym – co winno zaś dziać się równorzędnie i z uważnością na wszystkich poziomach.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Tym, co liberałowie wnoszą do wspólnoty są przede wszystkim empatia i odpowiedzialność. Na drugiego człowieka patrzymy bowiem nie przez pryzmat naszych własnych oczekiwań, narzucając utarte i wyłącznie powszechnie akceptowalne klisze, lecz niejako przez soczewkę otwartości i akceptacji. Do codzienności podchodzimy z poczuciem odpowiedzialności za samych siebie i całe społeczeństwo, dążąc do tego, by świat stawał się lepszym – nie tyko w obliczu kryzysu, lecz także w chwilach względnego spokoju.

Dodatkowo, jako że liberalizm oparty jest na rozsądku i wiedzy, jako liberałowie potrafimy wskazać obszary, które wymagają szczególnej uwagi i troski. Dlatego też zdajemy sobie sprawę, na czym powinniśmy się skupić jako wspólnota, jakie elementy państwowości wymagają naprawy, czy też gdzie jeszcze wiele nam brakuje w zakresie walki o lepsze jutro, by kolejne pokolenia miały szansę na dobre życie. Jest to możliwe właśnie dzięki temu, że opieramy swoje poglądy na faktach i dobrych praktykach, w przeciwieństwie do populistycznych i pozornie atrakcyjnych wizji promowanych przez osoby wyznające inny system wartości. Dlatego też naszym obowiązkiem, jako liberałów, jest sprawienie, by nasz głos był słyszalny i inspirował kolejne jednostki i grupy. Tylko w ten sposób możemy wspólnie zbudować świat, o jaki zabiegamy.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Katalog wolności osobistych, których ochrona jest dla mnie niezwykle ważna jest szeroki. Jednak obecnie, w tym momencie dziejów, kluczowym prawem każdego człowieka, o które każdy powinien walczyć, jest bez wątpienia prawo do zdrowia i życia – w warunkach, które nie grożą pogorszeniem ich jakości. A jak wiemy z raportów o stanie czystości powietrza i tempie postępowania zmian klimatycznych, władze niektórych państw zdają się wciąć spychać poszanowanie tej nadrzędnej wolności na boczny tor. Dzieję się tak albo z obawy o niepopularność wdrażania bardziej wymagających środków i kroków, mających na celu zadbanie o jakość środowiska (co mogło by się przełożyć na spadek popularności wśród wyborców); bądź też w efekcie czystego lekceważenia kwestii, które dotyczą dosłownie każdej żywej istoty na naszej planecie.

Już sam fakt, iż Konstytucja RP przewiduje możliwość ograniczenia praw i wolności obywatela w sytuacji, gdy jego działania zagrażają środowisku lub stanowi zdrowia innych osób (art. 31 ust. 3) wskazuje na to, jak niepodważalna jest ta wolność. Dlatego też nie tylko jako liberałowie, ale przede wszystkim jako obywatele mamy obowiązek walczyć o przestrzeganie prawa do zdrowia i życia. Nie możemy pozwolić by krótkowzroczność lub ignorancja liderów przełożyła się na pogorszenie się bytu naszego i przyszłych pokoleń – jeśli te mają mieć jakiekolwiek szanse.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

W Polsce borykamy się obecnie z całą gamą poważnych zagrożeń. Oprócz tych wynikających z braku poszanowania prawa do zdrowia i życia, które winno być niepodważalne, z trwogą obserwuję działania lokalnych władz, które wprowadzają na swoim obszarze tzw. „strefy wolne od LGBT”. Ze zgrozą przeglądam zapytania od znajomych z zagranicy, dopytujących „co się u nas dzieje?”; z zażenowaniem próbuję tłumaczyć, w jaki sposób tak krzywdzący i niezgodny z konstytucją pomysł znajduje obecnie odzwierciedlenie w rzeczywistości polskich miast i wsi.

Jako osoby świadome i odpowiedzialne za nasze społeczeństwo nie możemy wyrażać zgody na tak bezczelne sprzeniewierzenie wartości inkluzywności i otwartości, za którymi stoimy. Musimy wyrazić otwarty sprzeciw ku tego typu praktykom i edukować młode pokolenia w duchu otwartości i zrozumienia. Tylko na tych wartościach możemy budować świat, w którym czyjaś orientacja seksualna, religia, czy system przekonań (gdyż dotychczasowe uchwały mogą stanowić zaledwie pretekst do wdrażania kolejnych wykluczających projektów...) będą sprawą dotyczącą tylko samych zainteresowanych. Nie może być przyzwolenia na tworzenie stref, w których ktoś nie jest mile widziany. W efekcie, nie tylko osobom bezpośrednio pokrzywdzonym robi się w tym kraju po prostu niewygodnie.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Podejmowanie działań dla dobra wspólnoty (ludzi i zwierząt). Wzięcie odpowiedzialności za inne istoty, dążenie do poprawy ich dobrostanu oraz aktywne promowanie rozwiązań, które mogą pomóc nam zapobiec katastrofie klimatycznej. To wolontariat, to akcje społeczne wprost na ulicach, akty nieposłuszeństwa obywatelskiego (gdy takie są uzasadnione), to prawo do krytycznego odnoszenia się do złych praktyk w polityce, godzącym w podstawowe wolności obywatelskie, to organizowanie i realne (a nie tylko deklaratywne) wspieranie inicjatyw prospołecznych, ekologicznych i prozwierzęcych. Moją największą miłością jako liberałki jest zatem aktywność, w każdym tego słowa znaczeniu i na każdym polu, które jest mi bliskie. Bowiem tkwiąc w letargu jeszcze nikt niczego nie osiągnął.

SŁAWOMIR DRELICH

Prawo do szczęścia napotyka swoich wrogów w różnych miejscach i w różnym kontekście. Ci wrogowie mogą mieć charakter zinstytucjonalizowany, kiedy to legalnie działające instytucje państwa uniemożliwiają człowiekowi realizację tego prawa.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Bycie liberałem w pewnym sensie znaczy zawsze to samo, a mianowicie stanie na straży wolności jednostki ludzkiej; chronienie jej przed wszystkim, co może jej zagrażać; zabezpieczanie praw każdego człowieka tak, aby miał on pełną możliwość realizowania swojej wizji szczęścia poprzez wybraną przez siebie ścieżkę życiową; na tyle rzecz jasna, na ile jego wizja szczęścia i wybrana ścieżka życiowa nie wkraczają w sferę wolności innych jednostek. Tak na to patrząc, zarówno liberałów klasycznych i demokratycznych, jak też socjalnych i neoliberałów, łączył ten sam wspólny mianownik. On jest także dziś, czyli 331 lat po publikacji przez Locke’a  Dwóch traktatów o rządzie i Listu o tolerancji, wciąż aktualny i nadal obowiązuje – jak sądzę – wszystkich liberałów.

Patrząc jednak z innej perspektywy, różni nas jednak niesamowicie wiele, bo zarówno w czasach Locke’a czy Monteskiusza, jak też Johna Stuarta Milla, Leonarda Hobhouse’a czy tym bardziej w czasach dzisiejszych, inne czyhają na jednostkę ludzką zagrożenia. Początkowo była to monarsza władza despotyczna, której granice uprawnień dopiero dzięki klasycznym liberałom zaczęto zarysowywać. W XX wieku były to roszczenia środowisk antywolnościowych – tak faszystowskich, jak i komunistycznych – oraz nadmiernie rozbudowane, przeregulowane państwo. Sądzę jednak, że w XXI wieku te zagrożenia są całkowicie odmienne. Chyba w mniejszym stopniu – wbrew pozorom – jest zagrożenie to niesie dziś państwo i jego aparat, gdyż większość skonsolidowanych demokracji przeprowadziła proces decentralizacji władzy publicznej oraz zbudowało skuteczny aparat kontroli władzy.

Dziś liberałowie chronić powinni człowieka przed tymi, których nie widać, a którzy wpływają na nas trochę bez naszej zgody, a często bez naszej świadomości o tym wpływie. To skomplikowany świat wielkich transnarodowych korporacji oraz finansjery, który dyktuje nam mody i wzorce zachowań, przekształca nas w tępą konsumpcjonistyczną marionetkę, śledzi wszystkie nasze ruchy i gromadzi na nasz temat wszelkiego rodzaju dane. Relacje między tym światem a niektórymi rządami oraz ich służbami są również niejasne i nieoczywiste. To są dziś zagrożenia dla naszej wolności. Śmiać mi się chce, kiedy osoby nazywające się liberałami krzyczą i rwą szaty w obronie niedziel handlowych, a nie dostrzegają, jaki wpływ na nasze życie mają wielki kapitał i transnarodowe korporacje. Mam czasem wrażenie, że niektórzy przespali zmiany, jakie spowodowała globalizacja, i łudzą się, że świat jest wciąż tak prosty jak w czasach Adama Smitha. Liberał zawsze musi być obrońcą jednostki ludzkiej i jej wolności, ale najpierw musi właściwie zdefiniować zagrożenia, z którymi jednostka ludzka w danych czasach się boryka.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Błędem środowisk liberalnych było to, że pozwoliły na utrwalenie ich wizerunku podporządkowanego dominującym w latach 70. i 80. XX wieku nurtom neoliberalnym i ekonomicznocentrycznym. Przyjmowały one dość skrajne – także w ramach ideologii liberalnej – poglądy dotyczące wizji społeczeństwa, które daleko wychodziły poza zdefiniowany w XVIII i XIX wieku indywidualizm, a przyjmowały radykalny atomizm społeczny. Utrzymywanie, że społeczeństwo nie istnieje, to nie tylko poznawczy błąd, ale przede wszystkim błąd teleologiczny, gdyż przynosi on dla liberałów i liberalizmu straszne skutki. Chyba najważniejszym z nich jest utożsamienie dobra z interesem, czyli oderwanie od idei dobra – zarówno jednostkowego, jak i wspólnego – jej moralnych konotacji, a podporządkowanie konotacjom ekonomicznym. Niestety taki punkt widzenia odbił się tragicznie na rozumieniu wspólnoty i dyskursie wokół spraw wspólnotowych wśród liberałów. Widać to wzorcowo w polskim dyskursie liberalnym – czy właściwie pseudoliberalnym – którego przejawy dostrzec można nie tylko w wypowiedziach polityków, intelektualistów oraz publicystów, ale jego niesmaczne niekiedy wykwity wyskakują niespodziewanie w kolejnych okienkach facebookowych i twitterowych, wzywając nie wprost o pomstę do nieba.

Liberałowie tymczasem bardzo wiele wnieśli w funkcjonowanie współczesnych wspólnot demokratycznych, a jeszcze więcej wnieść mogą. Wnieśli pewien porządek symboliczny, ład instytucjonalny oraz ramy ustrojowe, w których dziś funkcjonujemy. Natomiast to, co powinni wnosić dziś, musi jednakże daleko wychodzić poza obronę instytucjonalnego ładu liberalno-demokratycznego. Wspólnota polityczna potrzebuje liberałów ze względu na ich przywiązanie do praw człowieka, stanie na straży wolności osobistych i politycznych, umiejętność przyjęcia indywidualistycznego punktu widzenia, dostrzeżenia potrzeb, możliwości i szans każdej jednostki ludzkiej. Liberałowie wnoszą do współczesnej wspólnoty politycznej wiarę w ludzki rozum i racjonalność, jednakże – jak się zdaje – potrafią spoglądać na rzeczywistość społeczną krytycznie, świadomi konieczności jej mądrego przekształcania. Mam czasem wrażenie, że niektórzy polscy liberałowie zapominają, że siłą tej ideologii była wiara w postęp, a przecież postęp to zmiana, czyli sprawianie, że świat nas otaczający będzie systematycznie dostosowywany do naszych dążeń i oczekiwań, te zaś przecież nieustannie się zmieniają.

Przede wszystkim jednakże liberałowie muszą na nowo odkryć ideę wspólnoty czy też przypomnieć sobie o niej. Nie wolno nam poprzestawać na pewnych konkluzjach Misesa czy Hayeka, kiedy tuż obok na tej samej półce stoi bliższy liberalnemu wspólnemu mianownikowi John Rawls. Nie bez powodu opus magnum Rawlsa nosi tytuł Teoria sprawiedliwości, bo przecież trudno sobie wyobrazić rzetelną refleksję o sprawiedliwości poza kontekstem wspólnoty. Wyrwanie idei sprawiedliwości z kontekstu wspólnotowego skutkuje co najwyżej nadaniem jej rangi zasady regulującej prawo własności, jak chciał chociażby Nozick, a to przecież kolejny przykład wyrwania liberalizmu z kontekstu moralnego i nadanie mu wyłącznie ekonomiczno-legalistycznej wykładni. Mam wrażenie, że jest to wykładnia na dłuższą metę szkodliwa.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonny najbardziej bronić?

Nie mam wątpliwości, że tą z osobistych wolności, która – moim zdaniem – zasługuje na dogmatyczną wręcz obronę jest prawo człowieka do szczęścia i wyboru drogi do niego wiodącej. Uważam ją za wolność fundamentalną, gdyż to na niej opierają się wszystkie inne wolności; to jej realizację – jak sądzę – zapewniają wszystkie instytucje i zasady liberalno-demokratycznego państwa; wreszcie to tę wolność pozytywną mają zapewnić kolejne wolności negatywne, stanowiące swoiste zabezpieczenie autonomii jednostki ludzkiej.

Prawo do szczęścia napotyka swoich wrogów w różnych miejscach i w różnym kontekście. Ci wrogowie mogą mieć charakter zinstytucjonalizowany, kiedy to legalnie działające instytucje państwa uniemożliwiają człowiekowi realizację tego prawa. Mam tutaj na myśli chociażby brak możliwości zawarcia sformalizowanego związku osobom tej samej płci oraz brak zabezpieczenia takiego związku przez państwo. Ci wrogowie mogą mieć charakter społeczny i nieformalny, kiedy tzw. większość usiłuje wymusić na mniejszości określone postawy. Chęć wymuszenia na kobiecie urodzenia dziecka czy też oczekiwanie od człowieka, że będzie milczał na temat swojej tożsamości seksualnej czy płciowej, przekonań filozoficznych czy religijnych, to przecież również forma ograniczenia prawa do szczęścia, które najwidoczniej nie zostało właściwie zabezpieczone. Ci wrogowie mają wreszcie charakter ekonomiczny – to wszyscy ci, którzy przekształcają nasze wzorce kulturowe, dyktują mody i zachowania, manipulują nami poprzez nowoczesne technologie i media, propagują określone style życia, aby nie tylko uczynić z nas nowych niewolników, ale również zarobić na tym niewolnictwie solidne pieniądze. Tylko z pozoru ci nowi lewiatani różnią się od dziewiętnastowiecznych właścicieli plantacji bawełny w południowych stanach amerykańskich.

To właśnie prawo człowieka do szczęścia jest budulcem i ono – moim zdaniem – zasługuje na emocjonalną i twardą obronę.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Nie będę mówił tutaj o zagrożeniach naszego prawa do prywatności, bo chyba wszyscy już dziś zdajemy sobie sprawę z tego, że prywatność umarła. Częściowo my tę śmierć spowodowaliśmy, kiedy zrzekaliśmy się kolejnych okruchów prywatności, pragnąc zapewnić sobie bezpieczeństwo. Później jednak kolejne nowoczesne technologie zaczęły się wdzierać do naszego życia, ułatwiając je oczywiście, ale niekoniecznie zawsze mieliśmy możliwość realnie przeciwstawić się temu procesowi. Co z tego bowiem, że ktoś nie posiada kont w mediach społecznościowych albo nawet posiadając je ogranicza się wyłącznie do śledzenia aktywności innych? Przecież na każdym skrzyżowaniu, w każdym miejscu publicznym, w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach, a coraz częściej w pojazdach transportu zbiorowego, zamontowane są kamery monitoringu śledzące każdy nasz ruch, zdolne do szybkiego zidentyfikowania naszej tożsamości. Prawie każdy dziś korzysta z rachunku bankowego przez internet, a niejednokrotnie zdalnie przy pomocy zainstalowanej na smartfonie aplikacji. Każdy chyba płaci kartą płatniczą, niektórzy płacą telefonami. Nasze telefony śledzą naszą aktywność, zaś kamery satelitarne, z których korzystają niektórzy giganci biznesowi, pozwalają na mapach dostrzec spacerujących na obrzeżach miasta kochanków – i co z tego, że zamazano im twarze oraz tablice rejestracyjne samochodów? Nie sądzę, abyśmy potrafili temu wszystkiemu przeciwdziałać. Chciałbym jednak, aby mądrze i ze spokojem próbować przewidywać, co może wydarzyć się w przyszłości, jakie mogą być tego negatywne dla nas skutki. Jako politolog czy filozof nie mam tutaj żadnego pomysłu. To chyba przede wszystkim zadanie dla specjalistów od nowych technologii, cyberbezpieczeństwa, robotyki itp.

Drugie z zagrożeń, na które chciałem wskazać, dotyczy naszego prawa do decydowania, a konkretniej do podejmowania autonomicznych i niezależnych decyzji. Wiąże się to z nowymi technologiami i nowymi mediami, gdyż te mają na nas coraz większy wpływ. Trudno właściwie wskazać, kiedy nasza decyzja wynikała z realnego i racjonalnego namysłu, kiedy zaś była efektem reklamy, kryptoreklamy, sugestii, socjotechniki. A przecież podejmujemy decyzje konsumenckie, podejmujemy decyzje polityczne, podejmujemy również decyzje w sprawach dotyczących naszego życia rodzinnego i społecznego. W tej sprawie jednakże nie musimy być aż tak bezradni. Kluczowa jest tutaj bowiem edukacja do postaw krytycznych, czyli przystosowanie współczesnego człowieka do radzenia sobie z otaczającym go światem, umiejętnego poruszania się w nim, sceptycyzmu względem atakujących nas zewsząd bodźców. Człowiek musi się nauczyć mówić „nie” technologiom, mediom, reklamie, czyli tym wszystkim nowym lewiatanom, którzy nas otaczają. Krytyczna postawa będzie za chwilę jedynym narzędziem samoobrony człowieka, który rodzi się ze smartfonem w ręku. A i tak nie można mieć pewności, że sama ta postawa wystarczy, aby nas ochronić.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała.

Liberalizm nie jest dla mnie po prostu ideologią, której w którymś momencie życia można zrezygnować i której można się wyrzec – chociaż to oczywiste, że można! – ale traktuję liberalizm jako raczej życiową postawę, której zasadniczym celem jest przede wszystkim wolność człowieka i dążenie do jej maksymalizowania. Zrozumiałe, że różni ludzie różnie ten swój liberalizm – o ile także postrzegają go jako życiową postawę – mogą odmiennie werbalizować i wcielać w życie. Gdybym miał wspomnieć o moich pasjach i miłościach, a jednocześnie pozostać w liberalnej atmosferze, to musiałbym wymienić książki i góry. Książki, ponieważ towarzyszą mi od dziecięcych lat i na różnych etapach mojego życia definiowały mi moje cele, zamierzenia, plany, ale także wartości. Książka jest ucieleśnieniem wolności intelektualnych: wolności do ekspresji twórczej i artystycznej, wolności do głoszenia swoich poglądów i przekonań, wolności myśli i światopoglądu. W taki sposób podchodzę do mojej każdej lektury, a – muszę się przyznać – podejmowanie decyzji co do tego, po którą z zalegających na stosie książek do przeczytania sięgnę, to gigantyczny problem.

Druga z miłości to góry! Staram się spędzać w nich każdy wolny moment. Góry dają mi poczucie swobody, której we współczesnym społeczeństwie brakuje chyba wszystkim ludziom miłującym wolność. I bynajmniej nie należę do liberałów-utopistów, którzy pragnęliby wybudować libertariańską utopię ze stron Atlasa zbuntowanego Ayn Rand; wierzę w społeczeństwo i ogromny jego wpływ na jednostkę ludzką, jednocześnie nie definiując go jako czynnik wyłącznie opresyjny i zniewalający. Jednakże góry dają człowiekowi miłującemu wolność poczucie chwilowego wyzwolenia się z kajdan codziennych obowiązków, konwencji społecznych i konwenansów, zawodowych ograniczeń i społecznych zobowiązań. Oczywiście nie jest tak, że w górach nie ma żadnych zasad, podobnie zresztą jak w społeczeństwie. Trzeba jednak przyznać, że w górach można zaczerpnąć świeżego powietrza, zarówno w dosłownym słowa tego znaczeniu, jak też na poziomie metaforycznym. Wszystkich miłujących wolność namawiam więc do górskich wędrówek, a jeśli znajdą na to czas w górach, to warto jednocześnie umilić sobie czas kilkoma stronami dobrej lektury w warunkach naturalnych.

TOMASZ KASPROWICZ

Liberałowie mogą wiele wnieść do wspólnot, które nie są zastygłe na swoich stanowiskach. Liberał może wnieść świeżą perspektywę, zanalizować błędy i wskazać drogę na przyszłość. Wykluczenie liberałów to korzyść krótkookresowa – zwarcie szeregów i zapewnienie jednolitości. Na dłuższą metę to jednak śmierć.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

A czy oznacza cokolwiek innego niż wczoraj? Bycie liberałem to przekonanie, że najpierw się jest jednostką, a dopiero później członkiem wspólnoty. Efekty takiego podejścia są oczywiście różne w różnych czasach i dziś łatwiej być liberałem. Za brak przynależności czy odejście od jakiejś wspólnoty nie grożą już tak daleko idące konsekwencje (przynajmniej w świecie Zachodu) – co najwyżej publiczne zelżenie czy fala hejtu, ale nie kara śmierci. Uznanie przewagi indywidualizmu nad kolektywizmem nie oznacza, że liberał we wspólnotach nie bierze udziału. Są nawet wspólnoty liberałów – jak Liberte! W końcu człowiek jest zwierzęciem stadnym. Ale dla liberała udział we wspólnocie jest działaniem dobrowolnym więc wszelkie próby narzucania woli jednostce przyjmuje podejrzliwie. Co nie oznacza, że nie potrafi dostrzec ich zalet w sensie efektywności takich typów organizacji. Można być liberałem i zwolennikiem UE czy ONZ. Choć są i libertarianie, którzy wszelkie wspólnoty, łącznie z państwowymi, najchętniej by znieśli.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Liberał to dla wspólnoty zwykle problem. Wynika to z faktu, że liberałowie nisko cenią lojalność są więc pierwszymi kandydatami do jej opuszczenia czy krytykowania. Są zatem wspólnoty, które liberałów w swoich szeregach nie chcą. Szczególnie dotyczy to wspólnot zamkniętych gdzie dowolny glos krytyczny jest właściwie niedopuszczalny. Partie polityczne są tu podstawowym przykładem: wśród członków PiS nie usłyszymy narzekań na karierę towarzysza Piotrowicza czy mgr Przyłębskiej powołanej przez Rade Państwa – mimo że podejrzewam wielu z nich to mierzi. Członkowie KO zaś nie wypowiedzą złego słowa o zachowaniach sędziów za III RP – choć każdy wie, że takie były. Lojalność nie pozwala im wystąpić przeciw swemu plemieniu – a liberałowie lojalności nie uznają. Dlatego jako liberał nie mam problemu przyznać jako Polak, że Polska ma w XX stuleciu wiele powodów do wstydu – co dla narodowców jest niedopuszczalne nawet w świetle ogólnie znanych faktów. Ale narodowcy postrzegają naród jako wspólnotę zamkniętą i nieznoszącą krytyki.

Liberałowie mogą jednak wiele wnieść do wspólnot, które nie są zastygłe na swoich stanowiskach. Liberał może wnieść świeżą perspektywę, zanalizować błędy i wskazać drogę na przyszłość. Bez wewnętrznego fermentu pojawia się marazm i okopanie na starych pozycjach – a co za tym idzie koniec końców oderwanie od rzeczywistości i utrata siły. Wykluczenie liberałów to korzyść krótkookresowa – zwarcie szeregów i zapewnienie jednolitości. Na dłuższą metę to jednak śmierć.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Oczywiście najważniejsza jest ochrona życia – to dość oczywiste bo bez życia nie ma wolności. Chyba jednak nie o to chodziło w tej ankiecie. Wolność osobista na jakiej buduje moje poczucie bezpieczeństwa to wolność poruszania się. Daje ona szanse na zmianę wspólnoty w jakiej się znajduje kiedy stanie się nazbyt opresyjna. Jestem zwolennikiem integracji europejskiej z całego szeregu powodów. Jednak powodem dla mnie osobiście najważniejszym jest właśnie poszerzenie wolności poruszania się i ewentualny Polexit przeraża mnie najbardziej z powodu zamknięcia tej furtki.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

W Polsce jak wiemy najbardziej zagrożona jest wolność do sprawiedliwego sądu. Chyba nie ma się co tu rozpisywać – bo wiele o tym napisano. Napięcia globalne jednak ujawniają, że mogą pojawić się problemy na poziomie bardziej podstawowych wolności. Trzymajmy kciuki by kryzysy te nie zmaterializowały się bowiem w czasach kryzysów zwiera się szyki i – jak pisaliśmy wcześniej – to złe czasy dla liberałów.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Napędza mnie ciekawość i chęć zrozumienia. Interesuje mnie jak tyka świat. To moja główna, obok irytacji, motywacja do działania. Co ciekawa w naszym społeczeństwie zupełnie niezrozumiała.

RAFAŁ GAWIN

Potrzebne jest wykreowanie nowej wspólnoty, która będzie rozumiała mechanizmy gospodarcze, społeczne i polityczne, jakie działają w Polsce. Taki truizm, ale do tej pory nie gwarantował tego żaden program nauczania, również ten oferowany przez rządy sprzed 2015 roku, wywodzące się z bardziej liberalnych kręgów

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Słownik Języka Polskiego PWN nie ma wątpliwości: liberał to w pierwszym znaczeniu „osoba mająca tolerancyjny stosunek do cudzych poglądów i zachowań, nawet jeśli nie uważa ich za słuszne”. Proste? Niekoniecznie. Większość znanych mi liberałów stawia po prostu na posiadanie liberalnych poglądów (drugie znaczenie słownikowe), nie oglądając się na innych. Czy to wystarcza? No właśnie. Nawet antyliberalnego i prosocjalnego wroga warto po prostu wysłuchać. Ba, chociaż na elementarnym poziomie zrozumieć i zaakceptować. Wtedy też debata publiczna, jak również rozmowy przy niedzielnych obiadach, będą wyglądały inaczej. Będą zwyczajnie bardziej liberalne. Sam mam liberalne poglądy, ale czy można mnie nazwać liberałem? Obawiam się, że byłaby to szufladka nadużyć. Jestem z boku i z pozycji centralnych (nie tylko w znaczeniu geograficznym) empatycznie się przyglądam. Stawiam na pojęciową uczciwość, zwłaszcza gdy o czymś nie mam pojęcia.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Kluczowe jest doprecyzowanie, do jakiej wspólnoty: czy chodzi o wspólnotę (1) ludzi o podobnych przekonaniach, czy o wspólnotę utożsamianą z grupą ludzi zamieszkujących jakąś jednostkę terytorialną, np. (2) państwo – czyli Naród, czy – szeroko i ponad podziałami – (3) Unię Europejską. W pierwszym i trzecim przypadku odpowiedź brzmi: bardzo niewiele; w trzecim może nawet i nic. I nie mówię tylko o marginalizowaniu Polski w Europie; chodzi mi raczej o pewne opóźnienie filozoficzne, antropologiczne, ogólnie: myśleniowe. Jak również o pomieszanie podstawowych pojęć, równoczesne przyjęcie (po 1989 roku) nurtów i kontrnurtów; problemy z podstawowymi pojęciami, błędnie utożsamianymi z ideologiami: począwszy od gender i feminizmu, a na ekologii, LGBT i innych „groźnych” skrótowcach kończąc. W drugim przypadku: praktycznie wszystko. Począwszy od pracy u podstaw. Rozmowy, wyjaśniania, tłumaczenia pojęć. Otwartości na mnogość interpretacji. Myśleliście kiedyś o lekcjach liberalizmu w szkołach? Po przeprowadzeniu dziesiątek lekcji pisarskich jestem zdecydowanie za i chętnie pomogę.

Potrzebne jest wykreowanie nowej wspólnoty, która będzie rozumiała mechanizmy gospodarcze, społeczne i polityczne, jakie działają w Polsce. Taki truizm, ale do tej pory nie gwarantował tego żaden program nauczania, również ten oferowany przez rządy sprzed 2015 roku, wywodzące się z bardziej liberalnych kręgów.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Znowu odwołam się do Słownika Języka Polskiego PWN, ponieważ najbardziej interesuje mnie wolność jako „możliwość podejmowania decyzji zgodnie z własną wolą”. Za dużo mechanizmów, których znaczenia przeciętny obywatel / członek istniejącej lub wyimaginowanej wspólnoty nie rozumie, sprawia, że decyzje podejmuje w ramach szerszego, nie swojego planu: pod wpływem impulsu, wkurwu (używam tego słowa, ponieważ to już kategoria krytycznoliteracka), miękkiego marketingu lub ciężkiej propagandy. Internet i media, nie tylko publiczne, aż się od niej roją. A w kontekście bieżącej polityki wewnętrznej (zagraniczna, oceńmy to obiektywnie, nie jest prowadzona wystarczająco skutecznie) odmienne od obowiązujących dwóch nurtów poglądów na daną sprawę zdanie jest traktowane jako przejaw lekkomyślności, głupoty, szkodliwego „grania na przeciwników” czy wreszcie – szatańskiego, bo pozbawionego moralnych i etycznych proporcji symetryzmu. Brońmy takiego zdania, tylko ono nas ocali w obliczu niezmiennie sztucznie napędzanego konfliktu, walki o rząd dusz, zwłaszcza gdy przecież bardziej liberalna strona sporu przynajmniej oficjalnie od metafizyki w polityce (zwykle) się dystansuje.

Obok woli funkcjonuje ochota, nie tylko w Warszawie, co sygnalizuję, bo możliwe, że będę chciał taki wątek niedługo rozwinąć.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Niezmiennie zagrożona jest wolność do formułowania niezero-jedynkowych sądów. Do otwierania łam mediów wszelakich na inność, nietypowość, nowe ujęcia starych problemów czy dwubiegunówki sceny politycznej.

W kraju, w którym przepisy prawa interpretuje każdy laik śledzący na bieżąco scenę polityczną.

W kraju, w którym coraz częściej cel uświęca środki. I strony.

W kraju, w którym wybiera się mniejsze zło, w imię sprzeciwu, bez skonkretyzowanego za. Ponieważ liczy się destrukcja zamiast konstrukcji (o dekonstrukcji nawet nie wspominając).

W kraju, w którym wystarczy być przeciw, jak w utworze postmodernistycznym, gdy przecież ten kierunek w literaturze przyjął się w Polsce bardzo szczątkowo i punktowo.

W kraju, w którym kruszynę chleba podnoszą z ziemi, by nią cisnąć w politycznego wroga, ewentualnie zatruć i podać podczas świątecznego spotkania (o ile w ostatniej chwili ktoś go nie odwoła).

W kraju, w którym idee wyparły wartości, a wartości idee – i poruszamy się po cienkiej powierzchni ogólników, a gdy się zapada, mieszamy i głębsze warstwy, by nie nadziać się na bolesne konkrety, demaskujące naszą doraźną hipokryzję.

Jak temu przeciwdziałać, odpowiadam w przypadku poprzednich pytań: słuchać cierpliwie i jeszcze bardziej wyrozumiale edukować wszelkimi możliwymi sposobami. Nie poniżać nikogo, nie dzielić ludzi według poglądów, majątków, wykształcenia czy stosunku do osiągnięć nierewolucji liberalnej.

A w szczególności: „świecić” własnym przykładem. Cudzysłów stosuję tu z premedytacją: nie musimy być nieskazitelni, żeby być dobrzy – wystarczy, że się otworzymy na drugiego człowieka. Nie potrzebujemy do tego nawet ścian płaczu czy tablic hańby. I to akurat nie jest truizm.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja – liberała?

Literatura i muzyka. To chyba ostatnie bastiony wolności czystej i naturalnej, demaskujące każdą koniunkturę: czytając i słuchając więcej, wykrywa się od razu kalkulacje i stylizacje pod konkretne, najczęściej masowe gusty. I owszem, również przy takim podejściu do tworzenia można wykreować dzieło wybitne i totalne; ale – na dłuższą metę i bez tanich pochlebstw – liczy się indywidualność i oryginalność wypowiedzi. Niepodległość głosu, jak chciałby krytyk, któremu najwięcej na początku drogi zawdzięczałem – Karol Maliszewski. Zbieram książki, zwłaszcza łódzkich autorów. Zbieram płyty, zwłaszcza łódzkich zespołów. Oprócz tego mam dwa miniakwaria, w których pływają kapsle od butelek po piwie (niestety, w niewielkim procencie łódzkiej produkcji, ponieważ takowa prawie nie istnieje). Ale nie promuję tej aktywności ze względu na zawarty w piwie alkohol.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Zawsze trzeba wychodzić od jednostki i bronić wolności pojedynczej osoby. Nie uogólniać. Chcesz palić choć to niezdrowe, to pal. Twój wybór-Twoje leczenie-Twoje Pieniądze. Jednak niech to będzie Twoja decyzja. Twój wybór. By jednak mógłbyś wybrać, czy palić, czy nie palić My musimy Ci dostarczyć całą paletę kolorów, a nie tylko biały i czerwony.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Pytanie jest tak postawione, że sam sobie je doprecyzuje. Tzn. gdzie? Niech będzie w Polsce. A kto to jest liberał? Niech będzie to liberał w ludycznym wyobrażeniu Kowalskiego. Dla mnie byciem liberałem w ludycznym polskim mniemaniu to bycie w głębokim andergandzie, bycie wyrzutkiem. Chodzenie pod prąd. W brudnym martensach i w podartych spodniach. Bycie chłopcem do bicia, a nie do picia. Nawet Naczelny „Liberté!” niejaki Pan Keszel Ikswedżżaj oznajmił ostatnio publicznie na fejsbuku, że rzuca picie, a ja podejrzewam, że z tego tylko powodu, że nikt z nim już nie chce się napić, jak oznajmił ostatnio publicznie wszem i wobec, że jest liberałem, a picie do lustra to już nie to samo… Takie są dzisiaj konsekwencje bycia liberałem…. to bycie kibicem Lechii Gdańsk mieszkającym w Gdyni. To bycie przekonanym, że Winona Ryder to ciągle najbardziej sexy nastolatka w szołbiznesie. To słuchanie muzyki ze Seatlle na walkmanie. Jedzenie marchwi z groszkiem. Szukanie lodów Calypso w zamrażarce. To prenumerowanie „Najwyższego Czasu” i głosowanie na Krzysztofa Bosaka w wyborach do Sejmu. Jednak pisząc bardziej serio, to cytując jednego z największych znanych mi liberałów ludzkości Kena Keseya, autora mojej biblii prawdziwego liberała Lotu nad kukułczym gniazdem: ,,(…) jeśli ktoś ma zamknięte oczy, niełatwo jest przejrzeć go na wylot”.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Na pewno nic odkrywczego. Nic, co zbawi świat. Żadnej świeżości. Świat jest przeraźliwie stary i wszystko już było. Zjada swój własny ogon. Pytanie zostało nam tylko jedno. Co się stanie kiedy świat zacznie trawić swój przewód trawienny? Jednak liberał (choć nie do końca wiem szczerze mówiąc kto to precyzyjnie jest) może też coś niewątpliwie wnieść do wspólnoty, a większość raczej lubi coś sobie przywłaszczyć niż dać. Tymczasem liberał może niewątpliwie siać ferment. Może zachować się wielce nieprzyzwoicie i pozbawić większości posiłku. Może ugryźć kogoś w dupę ot tak po prostu, bez powodu, a będąc zaszczepionym wywołać u ugryzionego wściekliznę. Może czuć się niedzisiejszy i nietutejszy. 500 plus razy się mylić i 500 plus mieć rację. Napisać głupi Kodowiec w damskiej ubikacji. Nierówności społeczne pokonywać miejskim elektrycznym suvem na prąd, co z kopalni. Biegać za piłką w krótkich spodenkach. Przyznawać się, że myśli o miłości cielesnej bez celu prokreacji. Może pogonić niemieckich nihilistów sikających na dywan. Może mówić, że białe jest białe, a czarne jest czarne. Może to wszystko, bo jest wolny. Pytanie, czy to wszystko jednak to nie oznacza niestety nie wolny, a powolny i spóźnił się na swoje czasy i znowu marznie na przystanku, bo tramwaj znowu mu odjechał?

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Nie lubię jak ktoś mnie okrada. Zawsze mówię znajomemu, który deklaruje, że nie interesuje się polityką, że jeśli tak robisz to polityka zawsze zainteresuje się Tobą, bo takich ignorantów najłatwiej obrobić. Jak polityk jednorazowo zabierze Ci z portfela 120 złotych na bezsensowne kopanie w błocie, czyli przekop mierzei to Cię to nie interesuje, a jak szef Ci zabierze z pensji 120 złotych, to od razu zwalniasz się z pracy. Jaka to jest różnica. Żadna.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Wolność osobista, jednostki, a co za tym idzie wszystkich. Zadowolić wszystkich, to zadowolić nikogo. Zawsze trzeba wychodzić od jednostki i bronić wolności pojedynczej osoby. Nie uogólniać. Chcesz palić choć to niezdrowe, to pal. Twój wybór-Twoje leczenie-Twoje Pieniądze. Jednak niech to będzie Twoja decyzja. Twój wybór. By jednak mógłbyś wybrać, czy palić, czy nie palić My musimy Ci dostarczyć całą paletę kolorów, a nie tylko biały i czerwony. Naszym obowiązkiem dostarczyć Ci dużo pytań, a Ty musisz odpowiedzieć. Nigdy odwrotnie. Jeśli wybierzesz mimo to złą odpowiedź, to nie nam oceniać, że źle wybrałeś. Musimy być przede wszystkim uczciwym wobec samych siebie. Nie ingerować w naturalny rozwój wypadków.

,, – Ma pan bilet?

– A pan ma?

– A skąd mam mieć.

– No. To wchodzimy.”

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Nudne podatki. Politykę robi się w dużej mierze za pomocą podatków. Chcesz mieć więcej pieniędzy, więcej wolności, więcej czasu, lepsze perspektywy dla siebie i dla swoich bliskich, to chciej prostych, czyli liniowych podatków bez żadnych ulg. Chcesz równości, własności prywatnej, przewagi obywatela nad lewiatanem – to chciej podatków liniowych. Każdy inny system podatkowy sprawia, że państwo rośnie, a obywatel maleje. Redystrybucja, pomaganie słabszym oczywiście tak, ale nie poprzez podatki. To nikomu się jeszcze na świecie nie udało i nie uda. Polski system podatkowy jest jednym z najmniej efektywnych i najdroższych systemów w utrzymaniu na świecie. Hamuje polską przedsiębiorczość, polską pogoń za zachodnim dobrobytem. Uniemożliwia rozwój mikro przedsiębiorstw w małe, małych w średnie, a średnich w duże. Bez radykalnego uproszczenia podatków będziemy zawsze biedni, nigdy nie odrobimy dystansu, który nas dzieli do zachodnich sąsiadów, a bez pieniędzy nie da się na dłuższą metę wprowadzać żadnych innych idei, bo ludzie te idee szybko odrzucą. Polacy nie dlatego znaleźli w sobie siłę, by odrzucić socjalizm, bo Wałęsa, bo KOR, bo intelektualiści ich przekonali, że to zły, zbrodniczy, niesprawiedliwy społecznie system, a dlatego, że socjalizm w latach osiemdziesiątych kolejny raz gospodarczo zbankrutował i wiedzieli, że to się za chwilę znów powtórzy.

ANDRZEJ KOMPA

Nade wszystko liberał szanuje innych, akceptuje ludzi bez względu na ich cechy indywidualne i propaguje tolerancję, niezależnie od niezgody z poglądami wyrażanymi przez członków wspólnoty. Zwalcza rasizm, kseno- i homofobię, szowinizm, antysemityzm, obskurantyzm i antydemokratyzm (obojętnie czy w nurcie autorytarnym czy totalitarnym).

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Być liberałem znaczy pamiętać o tym, jak ważna jest wolność jednostki, walczyć o jej przestrzeganie. Nie oznacza jednocześnie braku szacunku czy niedostrzegania roli mikrostruktur i sieci wspólnotowych (rodzina naturalna bądź z wyboru, bliscy, kręgi zawodowe, społeczności lokalne, więzi międzyludzkie itp.). Liberał dba o procedury, o porządek prawny, jest państwowcem i legalistą, a jednocześnie kreuje takie społeczeństwo, w którym każdy jego członek będzie mógł odnaleźć dla siebie właściwe miejsce i odpowiednio szerokie formy wyrażania siebie. Nie neguje przy tym zastanych kręgów identyfikacji zbiorowej (grupa etniczna, kulturowa, wyznaniowa lub językowa, naród), dla stara się szlifować je, pozbawiając nacjonalistycznych, ksenofobicznych albo totalitarnych rysów. Łączy zdrowy patriotyzm (odnoszony do państwa i narodowości) ze zdrowym kosmopolityzmem. Może łączyć tradycjonalizm i postępowość.

Liberalizm oznacza wrażliwość społeczną, bo sprowadzanie liberalizmu do leseferyzmu albo ruchu w obronie przedsiębiorczości i pracodawców to działanie krzywdzące, redukujące i jednocześnie samobójcze. Liberał dba o rzeczywistą demokrację, osiąganą zarówno w monarchii parlamentarnej jak i republice demokratycznej, postrzega liberalną demokrację jako optymalną formę ustrojową, zabezpieczaną tak procedurami, jak i praktyką publiczną.

Liberał, w duchu liberalizmu humanistycznego, wspiera wolny rynek, ale nie zapomina o potrzebie osłon i zachęt socjalnych. Nie uważa również, by wolny rynek był narzędziem automatycznie preferowanym w każdym sektorze życia społecznego (nie jest nim np. dla edukacji i szkolnictwa wyższego czy obronności).

Nade wszystko liberał szanuje innych, akceptuje ludzi bez względu na ich cechy indywidualne i propaguje tolerancję, niezależnie od niezgody z poglądami wyrażanymi przez członków wspólnoty. Zwalcza rasizm, kseno- i homofobię, szowinizm, antysemityzm, obskurantyzm i antydemokratyzm (obojętnie czy w nurcie autorytarnym czy totalitarnym). Nie można być liberałem i nie zabiegać jednocześnie o pełną realizację podstawowych praw i swobód obywatelskich, nie walczyć o przestrzeganie i pełny dostęp do praw człowieka. Dzisiejszy liberał nie może być nieempatyczny – zwrot egalitarystyczny jest jedną z najlepszych przemian liberalizmu ostatniego czasu, a jednocześnie dla liberalnego zrozumienia indywidualizmu efekt jest dużo strawniejszy niż w wypadku socjalistycznego podejścia do sprawy.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Tak, bardzo dużo. Nic nie godzi tak dobrze wspólnotowości i indywidualizmu jak liberalizm. To liberał może pokazywać innym, że można czegoś osobiście nie lubić, nie preferować, a jednocześnie nie zwalczać i nie usuwać. Może wnosić wolność i poszerzać jej sferę. Jeśliby wymieniać dalej: szacunek dla prawa, rzeczywistą demokrację, szacunek dla kultury i całokształtu wiedzy, etykę służby, tendencję do rozumienia i samokształcenia się – wszystkie te elementy może wnieść świadomy siebie i swoich poglądów humanistyczny liberał.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Wolność słowa. Wolność sumienia i wyznania (w tym wolność od wyznawania). Wolność polityczna. Wolności akademickie, odnoszące się do kultury i dostępu do wiedzy. Swoboda życia prywatnego i wolności osobiste.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

W Polsce zagrożone są wszystkie wolności. Wobec zamachu władzy ustawodawczej i wykonawczej na demokratyczne państwo prawa i konstytucję literalnie żadnej wolności nie można być pewnym. Pierwszym, zasadniczym krokiem przeciwdziałania jest restytucja porządku konstytucyjnego w Polsce, a następnie potrzebne reformy liberalne.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Moja rodzina. Moi przyjaciele.

Książki, muzyka, film. Świat. Polska. Łódź. Zabytki. Przyroda. Historia.

Polszczyzna i angielszczyzna. Łacina i greka. Bizancjum. Uniwersytet. Decorum.

Rower. Herbata.

MAREK TATAŁA

Jako liberał cenię sobie to, że mogę w życiu podążać za własną wolą, a jednocześnie nie chcą przeszkadzać innym, samodzielnie czy za pośrednictwem np. państwa, w podążaniu ich własnymi ścieżkami. Laissez faire, czyli pozwólcie czynić, sobie i innym, to zasada, która powinna towarzyszyć pasjonatom liberalizmu.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Z jednej strony słowo „liberalizm” jest od lat demonizowane, a z drugiej, także w Polsce, pojawiają się próby jego przejęcia przez środowiska lewicowe, jak miało to miejsce w Stanach Zjednoczonych. Typowy amerykański „liberał” byłby, w zależności od intensywności poglądów, nazwany w Europie socjaldemokratą albo socjalistą. Jako polski liberał bronię klasycznego znaczenia liberalizmu, oznaczającego szacunek dla wolności jednostek – wolności słowa, innych wolności osobistych, wolności gospodarczej. Wolność taka oznacza, jak pisał John Locke, że jednostka nie jest „zależna od arbitralnej woli innych osób, ale swobodnie podąża za własną wolą”. Bycie klasycznym liberałem to opowiadanie się po stronie wolności jednostki zawsze wtedy, kiedy nie narusza ona wolności innych osób.

Liberalna wizja państwa to wizja państwa ograniczonego, zarówno jeśli chodzi o zakres działań, w tym m.in. udział państwowych podmiotów w gospodarce czy poziom obciążeń podatkowych, jak i metody działania, które powinny opierać się na praworządności. W Polsce państwowego interwencjonizmu jest wciąż za dużo, a w ostatnich latach jego poziom niepokojąco rośnie. Jednocześnie w liberalnym podejściu do życia nie ma nic radykalnego i odzwierciedla ono naturę człowieka. Ponadto, w czasach silnej polaryzacji pomiędzy prawicą i lewicą, które paradoksalnie często łączy kolektywizm, sympatia do etatyzmu i silnego interwencjonizmu państwowego, bycie klasycznym liberałem stało się wyrazem umiarkowania i zdrowego rozsądku.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

Dla liberała wspólnota to zbiór jednostek, które mogą bardzo się od siebie różnić. Stąd problematyczne jest sformułowanie „dobro wspólne”, bo coś co dla części jednostek jest dobrem, dla innych może być złem. Jednocześnie myślące wyłącznie o własnej korzyści jednostki mogą przyczyniać się do dobra innych osób. Jak pisał bowiem Adam Smith „nie od przychylności rzeźnika, piwowara czy piekarza oczekujemy naszego obiadu, lecz od ich dbałości o własny interes. Zwracamy się nie do ich humanitarności, lecz do egoizmu i nie mówimy im o naszych własnych potrzebach, lecz o ich korzyściach”.

Wbrew powszechnym mitom, liberalizm jest bardzo wspólnotową wizją świata, w której wiele działań jest wynikiem nie przymusu państwa, a dobrowolnej współpracy. W wymiarze gospodarczym dobrowolna współpraca, taka jak handel, w tym handel międzynarodowy, jest jednym z motorów rozwoju społeczno-gospodarczego. Liberałowie powinni propagować budowanie lepszych warunków instytucjonalnych do współpracy jednostek, a jednym z fundamentów są tutaj rządy prawa. Poza tym liberałowie powinni przypominać o wyższości dobrowolnej współpracy nad państwowym przymusem, zarówno dla budowania międzyludzkiej wspólnoty, jak i dla rozwoju.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Najważniejsza jest dla mnie wolność słowa, bo jest ona warunkiem koniecznym do obrony innych wolności, w tym także ważnej dla mnie wolności gospodarczej. Szeroko rozumiana wolność słowa oznacza wolność ekspresji, także artystycznej, wolność głoszenia różnych poglądów, także takich, które nam się nie podobają, a nawet możliwość mówienie rzeczy złych, nieprzyjemnych czy brzydkich. Wolności słowa należy bronić, bo pozwala ona na wyrażanie efektów wolności myślenia, działania rozumu.

Warto podkreślić, że w Polsce wciąż istnieją różne restrykcje wolności słowa, które powinniśmy wyeliminować. Należą do nich m.in. art. 212 kodeksu karnego dotyczący zniesławienia, prawna ochrona tzw. uczuć religijnych, zakazy propagowania różnych, często okropnych, ideologii, czy ochrona przed zniewagą rzeczy martwych (np. flaga, godło, hymn) czy organów państwa (np. Prezydent RP). Wszystkie te przepisy powinny zostać wykreślone, a jeśli chodzi o poziom wolności słowa to warto dążyć do standardów wyznaczanych przez 1. poprawkę do Konstytucji Stanów Zjednoczonych i związanego z nią orzecznictwa sądów. Ważnym obszarem, w którym należy bronić dziś zażarcie wolności słowa przed nowymi ograniczeniami kreowanymi przez państwa i państwową cenzurę jest Internet.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Jedną z najbardziej zagrożonych dziś sfer w Polsce i UE jest wolność wyboru jednostek. Wiąże się ona z rozrostem nadopiekuńczości państw i zjawiskiem nazywanym często paternalizmem. Państwowy paternalizm to naruszenie zasady, w ramach której każdy ma wolność działania w takim zakresie, w jakim nie narusza wolności innych osób. Nadopiekuńcze państwa starają się chronić obywateli przed nimi samymi, odbierając im tym samym wolność decydowania o sobie i zdejmując z nich odpowiedzialność za swoje wybory. Należy ujawniać i nagłaśniać istniejące i kolejne ograniczenia wolności wyboru i konsekwencje jakie niesie za sobą jej ograniczanie. Trzeba pokazywać, że oznacza to utratę nie tylko wolności, ale też wpływu na własne życie i poczucia odpowiedzialności. Sprzeciw jednostek wobec nadmiernego państwowego paternalizmu to wybór czy dorośli ludzie chcą być traktowani jak osoby dorosłe, odpowiedzialne za własne życie, czy jak potrzebujące stałej opieki dzieci. Czy godzimy się na to, że to politycy i urzędnicy wiedzą lepiej, co jest dla nas i innych ludzi dobre i złe oraz w jaki sposób jednostki powinny kształtować swoje życie? Liberałowie nie powinni się na to godzić.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Odpowiadając z perspektywy mojej aktywności publicznej muszę zadeklarować, że jestem „zawodowym liberałem”, co oznacza, że od wielu lat mam przyjemność łączyć pracę z pasją. Czasami oznacza to promowanie liberalnych idei, a czasami konieczność obrony dorobku liberalizmu, który możemy obserwować także w Polsce. Czasami muszę zmagać się z kolejnym użyciem słowa „neoliberał” jako wyzwiska, a czasami mogę na podstawie danych i faktów pokazywać, że wolny rynek, liberalizm czy kapitalizm przyczyniły się do wielu historii sukcesu, w tym wyciągnięcia setek milionów ludzi z ubóstwa. Uwielbiam podróże, a dzięki nim mam też okazję poznawać niezwykle inspirujących liberałów z całego świata, także takich, którzy w think tankach czy innych organizacjach pozarządowych działają, często z sukcesami, na rzecz większej wolności dla jednostek i wzrostu dobrobytu. Jako liberał cenię sobie to, że mogę w życiu podążać za własną wolą, a jednocześnie nie chcą przeszkadzać innym, samodzielnie czy za pośrednictwem np. państwa, w podążaniu ich własnymi ścieżkami. Laissez faire, czyli pozwólcie czynić, sobie i innym, to zasada, która powinna towarzyszyć pasjonatom liberalizmu.

ALICJA MYŚLIWIEC

Przekraczanie granic z szacunkiem dla granic. Odpowiedzialne zadawanie pytań i związana z nimi powinność szukania odpowiedzi.

Co dziś oznacza bycie liberałem?

Determinuje sposób bycia, życia i myślenia. Oswaja utopie. Pozwala przebrać się za romantyczkę, pozwala nią być. Zobowiązuje. Niesie za sobą odpowiedzialność za słowo i uczynek. Nakazuje zadawanie pytań. Powinno dawać do myślenia. Mnie daje wolność dekonstrukcji pojęciowej i zbierania z podłogi tego, co może inspirować w sposób zapładniający… nie służebny. Jest dalekie od egonalności, ale jej świadome.

Co liberał może wnieść do wspólnoty?

To co wspólnota do życia liberała? Pokazywanie, że inny (nie) istnieje, że lubimy bańki mydlane i bardzo lubimy siebie, ale że mamy świadomość tego, że na końcu nosa zaczyna się cała „zabawa” w świadome obywatelstwo. Dlaczego zabawa? A dlaczego nie! Liberalizm ulega mediatyzacji, a jej świat to 365 dni demokracji i 50 twarzy drogi do społeczeństwa obywatelskiego. Kto jest bez grzechu, niech wrzuci coś na Twitterze.

Która z wolności osobistych jest dla Ciebie najważniejsza? Której jesteś skłonna/skłonny najbardziej bronić?

Wolności są równorzędne. Nie mogłabym postawić jednej ponad drugą. Są korzeniem tego samego drzewa. Na tym polega ich siła i zarazem siła liberalizmu.

Jaka sfera wolności jest dziś najbardziej zagrożona i jak temu przeciwdziałać?

Jak wyżej. Wszystkie równorzędnie.

Wszystko, co kocham… czyli co? Największa pasja/miłość Twoja-liberała?

Przekraczanie granic z szacunkiem dla granic. Odpowiedzialne zadawanie pytań i związana z nimi powinność szukania odpowiedzi. Bo sztuka formułowania zdań z tezą zakończonych znakiem zapytania doprowadziła nas lutego 2020. Good nihgt and good luck!

Koniec

POLSKA DLA OPORNYCH

POLSKA DLA OPORNYCH

POLITYKA ZAGRANICZNA CZYLI WIELE FORTEPIANÓW

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Nawet w obliczu krótkofalowych i podobnych interesów Polska nie ma dziś w Europie przyjaciół. To więcej niż klęska polityki zagranicznej Prawa i Sprawiedliwości.

Od kilku lat jesteśmy świadkami dyskusji ekspertów dowodzących postępującej erozji światowego ładu geopolitycznego. Z jednej strony na dziś uważam za zajęcie czysto futurologiczne przewidywania czy obecny porządek ulegnie rozpadowi, czy się utrzyma, czy też będzie ewoluował i zmieniał się bez rewolucyjnych zmian. Z drugiej jednak strony budowanie scenariuszy i możliwych reakcji na nie to podstawowa funkcja polityki zagranicznej państwa. Ewolucja wydaje się najbardziej prawdopodobnym scenariuszem, a na jej kierunki i dynamikę silniej niż sądzimy mogą wpływać czynniki takie, jak zmiany technologiczne, kryzys klimatyczny oraz rola globalnych korporacji. Trudny do przewidzenia Brexit, który wydarzył się w kraju dojrzałej demokracji, jest kolejnym historycznym dowodem, wskazującym, że w przypadku polityki zagranicznej racjonalne przewidywanie przyszłości bywa błędne. Jednocześnie mamy do czynienia co najmniej z kilkoma trendami bardzo niebezpiecznymi dla Polski i jej miejsca w światowym porządku. W obliczu tych wyzwań obecna polska polityka zagraniczna wydaje się być krótkowzroczna, jednostronna i długofalowo szkodliwa dla polskiej racji stanu.

Po pierwsze ukształtowany w latach dziewięćdziesiątych światowy ład geopolityczny, w naszym regionie oparty na współpracy w ramach NATO i Unii Europejskiej, jest z każdej perspektywy najlepszą alternatywą dla Polski. Dlatego logiczne byłoby aby Warszawa pozostała jednym z głównych orędowników utrzymania status quo. Porządek ten oparty jest z jednej strony o hegemonię militarną USA, z drugiej strony o szeroką siatkę sojuszniczych powiązań polityczno-gospodarczych w Europie. Rząd Prawa i Sprawiedliwości od 2015 roku stara się dostrzegać tylko jeden element tej układanki czyli Waszyngton. Sojusz polsko-amerykański powinien być dla Warszawy jednym z priorytetów, nie może jednak stać się jedynym celem polityki zagranicznej. Tym bardziej, że administracja Donalda Trumpa jest partnerem mało przewidywalnym, a sam Trump politykiem głęboko niechętnym roli USA w światowym porządku ukształtowanym w latach dziewięćdziesiątych. Kluczowe interesy Stanów Zjednoczonych leżą dziś w Azji Południowo-Wschodniej, a dwie tak różne administracje w Waszyngtonie jak Obamy i Trumpa za główne wyzwania uważały i uważają sprawę Chin. Polska nie jest i nie będzie dla USA krajem kluczowym, w geopolityce złudzenia mogą bardzo dużo kosztować. Nie oznacza to, że mamy się od USA odwracać czy nie dążyć do poszerzenia zaangażowania wojskowego Waszyngtonu w regionie. To cele oczywiste. Ale biorąc pod uwagę ryzyko, jasną powinna być potrzeba opierania naszego bezpieczeństwa również na innych elementach, z pełnym uwzględnieniem i dbałością o istniejące struktury sojusznicze. To tutaj PiS zawodzi na całej linii nie potrafiąc w odpowiedzialny sposób grać w polityce zagranicznej na wielu fortepianach, generując rosnącą wrogość i niechęć do naszego kraju na arenie międzynarodowej.

Wszystkie próby obecnego rządu wyjścia poza schemat jednostronnej relacji z obecną administrację w Waszyngtonie i zbudowania czegokolwiek więcej z innymi partnerami zakończyły się spektakularnymi porażkami. Idea budowy bloku Międzymorza umarła śmiercią naturalną nawet w polskim dyskursie wewnętrznym, po tym jak w zasadzie wszystkie kraje regionu dobitnie pokazały że nie są zainteresowane takim sojuszem ani przewodnią rolą Warszawy Kaczyńskiego, która definiuje cele polityki zagranicznej i interesy w Europe tak jak czyni to PiS. W dużym stopniu w kontrze wobec Niemiec. Polska w zasadzie nie posiada dziś zdolności koalicyjnych w Europie, czego dobitnym przykładem było niedawne głosowanie w sprawie nowego europejskiego zielonego ładu, gdzie premier Morawiecki został zupełnie sam. Należy podkreślić, że Polska nie jest jedynym krajem w Unii Europejskiej, dla którego program transformacji energetycznej jest poważnym wyzwaniem i problemem. Nawet w obliczu krótkofalowych i podobnych interesów, Polska nie ma dziś w Europie przyjaciół. To więcej niż klęska polityki zagranicznej Prawa i Sprawiedliwości. Nie jest też żadną tajemnicą, że Polska bardzo potrzebuje unijnych środków do ogromnego przedsięwzięcia jakim będzie transformacja polskiej energetyki.

Jednocześnie w Europe Zachodniej narastają tendencje izolacjonistyczne wobec regionu Europy Środowo-Wschodniej, a szczególnie idącej w poprzek wielu kluczowym wartościom europejskim Warszawy. Coraz więcej polityków na Zachodzie de facto uważa rozszerzenie Unii Europejskiej na Wschód za błąd, a przynajmniej widzi potrzebę dalszej integracji we własnym gronie, utrzymując jedynie korzyści z otwarcia rynków naszego regionu. Przez dekady głównym celem polskiej polityki zagranicznej było wyjście z roli przystawki i przedmiotu gry geopolitycznej do roli aktywnego podmiotu skutecznie współkształtującego wydarzenia polityczne w Europie, które nie będą budowane jedynie przez arbitralne decyzje mocarstw. Podporządkowanie polskiej polityki zagranicznej schizofrenicznym celom polityki wewnętrznej Jarosława Kaczyńskiego oraz faktyczny brak jakiejkolwiek polityki europejskiej idzie w poprzek polskiej racji stanu. Dla wszystkich naszych wrogów zachowanie Warszawy jest idealnym pretekstem do wypychania Polski z Europy. Jeśli Macron powoli staje się symbolem negatywnych dla naszego regionu zmian w postawach europejskich elit, to Kaczyńskiego można uznać za jego głównego sojusznika. To, że dalsza integracja Zachodu idzie tak ślamazarnie zawdzięczamy jedynie przywiązaniu Angeli Merkel do politycznej wagi zjednoczenia Europy Zachodniej z Środkowo-Wschodnią i szerokim niemieckim interesom gospodarczym w regionie. To, co wydarzy się w Europie po erze Merkel pozostaje wielką niewiadomą, a to przecież nieuchronnie się dzieje.

Wiele fortepianów w Europie, odzyskanie zdolności koalicyjnych

Celem polskiej polityki zagranicznej musi być walka o odzyskanie zdolności sojuszniczych na arenie europejskiej. Nie mam tu na myśli kwestii militarnych, ale możliwości zawierania różnorodnych sojuszy na forum europejskim, które pozwolą Polsce znów być w grze dotyczącej zróżnicowanych aspektów decyzji podejmowanych na poziomie Europy. Musimy być szanownym i słuchanym partnerem, który potrafi skutecznie artykułować swoje interesy, zabiegać o interesy innych, chodzić na kompromisy aby uzyskać coś na innym polu. Po prostu musimy umieć grać na różnych fortepianach, ze wszystkimi europejskimi stolicami. To się nazywa dyplomacja, czego zupełnie nie rozumie dzisiejszy rząd w Warszawie.

Nie trzeba przypominać, że do tego niezbędne jest przywrócenie zasad praworządności w Polsce. Możliwość kwestionowania wyroków polskich sądów przez sądy europejskie stawia Polskę, polskich obywateli i polskie firmy w kompletnie niepodmiotowej roli. Zamiast wstawania z kolan, w sporach międzynarodowych, otrzymujemy ogromne uzależnienie polskich podmiotów od decyzji zagranicznych sądów, niesymetryczne z prawami innych obywateli i podmiotów krajów Unii Europejskiej. Jest też świetny pretekstem do pomijania Polski.

Jednocześnie Polska utrzymując strategiczne relacje z Waszyngtonem, nie może wpisywać się w działania Donalda Trumpa osłabiające układy sojusznicze takie, jak NATO czy Unia Europejska. To Polska realizując swoją rację stanu i mając ponoć dobre relacje z administracją Trumpa powinna być stałym rzecznikiem idei silnego NATO i Unii Europejskiej, wskazując na zalety istnienia tych sojuszy również dla USA. Wydaje się, że Polska może odgrywać znacząco większą rolę w relacjach międzynarodowych pełniąc rolę zwornika między kluczowymi państwami Unii a USA. Dziś jednak Polska nie jest w stanie przekonywać europejskich stolic do jakichkolwiek racji.

Dla Polski kluczowe powinno być zachowanie bliskich relacji transatlantyckich między krajami Unii i USA. Aby to osiągnąć polski rząd nie może być zorientowany tylko na jedną administrację. Musimy posiadać dobre relacje również z Demokratami i jak ognia uniknąć efektu, w którym Polska miałaby być potraktowana jako element do wykasowania, będąc częścią wywrócenia polityki Trumpa po zmianie ekipy w Waszyngtonie.

Ważne jest również aby rozumieć i budować relacje z amerykańskimi gigantycznymi korporacjami, które mają i będą mieć rosnący pływ na decyzje kolejnych administracji w Waszyngtonie. Nie wszystkie działania takich korporacji muszą nam się podobać, niektóre trzeba usiłować regulować prawnie, jednak należy rozumieć ich rolę i ewentualną alternatywę. Dane, jakie dziś zbierają od polskich obywateli giganci technologiczni dają nieprawdopodobną władzę. Rozwój technologiczny wskazuje, że pomimo różnych aktywności Komisji Europejskiej proces ten będzie się raczej pogłębiał niż cofał. Kluczowym na przyszłość pozostanie pytanie w jakim reżimie prawnym będą działały korporacje posiadające tak ogromną ilość danych. Najlepszą alternatywą byłby reżim prawny Unii Europejskiej – problem polega na tym, że kluczowi gracze na tym rynku zlokalizowani są poza Europą. Zdecydowanie lepiej aby nasze dane trafiały w ręce firm działających w jednak demokratycznym i opartym na rządach prawa reżimie Stanów Zjednoczonych niż zostały zastąpienie przez jedyne dziś alternatywy czyli firmy pochodzące z Chin czy ewentualnie z Rosji, gdzie w sposób automatyczny mogę zostać wykorzystywane przez niedemokratyczne władze do wszelkich wrogich celów.

Antycypowanie zmian – dlaczego Macron nie może być naszym „wrogiem”

Pewność antycypacji przyszłych geopolitycznych zmian jest niemożliwa, nie wiemy czy USA nie wrócą do swoich izolacjonistycznych koncepcji albo pewnego pięknego dnia czy Donald Trump nie dokona pełnego oficjalnego resetu w stosunkach z Rosją. Dlatego Polska musi budować również relacje z Macronem, jako uosobieniem trendu dalszej samodzielnej integracji tylko Zachodu, ze sceptycznym podejściem do Trumpa i pewną nadzieją wobec Rosji. Nawet, jeśli taka polityka jest dla nas jasno szkodliwa, to żeby mieć możliwość jej korekty musimy być „w środku” i musimy być Paryżowi potrzebni. Jednym z elementów, w których Polska może być atrakcyjnym partnerem jest budowa europejskiej armii – nie w kontrze do NATO, ale na wypadek nieprzewidywalnych zmian w Waszyngtonie. To paradoks, że na koniec dnia w tej sprawie Macron i Trump mieliby podobne zdanie. Europa musi odbudowywać swoje samodzielne zdolności obronne, starając się jednocześnie utrzymać amerykańskie zaangażowania na kontynencie. Polska powinna być również poważnym partnerem w sprawie przyszłych kolejnych kryzysów migracyjnych. W krótkiej perspektywie oznacza to pomóc w przyjmowaniu uchodźców i w zabezpieczenie południowej granicy unijnej. W długiej perspektywie nieprzewidywalnych zmian klimatycznych i ich skutków m.in. dla krajów Afryki, kraje północy naszego globu będą musiałby wypracować wspólne działania wykraczające poza to, co jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Dziś to kompletna futurologia i fantazja, ale znów powinniśmy być wówczas „przy stole” i móc zapobiegać scenariuszowi, w którym np. ktoś chciałby oddać nas w rosyjską strefę wpływów w zamian za przyjęcie na ocieplającą się Syberię milionów uchodźców z południa.

Interesy, Moskwa i trójkąt Berlin – Kijów – Warszawa

W wyprzedzaniu możliwych przetasowań geopolitycznych i groźbie zwiększającej się nieprzewidywalności Waszyngtonu, myśląc o przyszłych sojuszach trzeba czytać interesy poszczególnych państw. Zarówno pod względem gospodarczym, jak i geopolitycznym w razie groźnych przetasowań w globalnej polityce najbliższe Warszawie interesy będą miały Berlin oraz Kijów.

Według raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego^1 pierwsze miejsce w polskim eksporcie i imporcie towarów oraz eksporcie i imporcie usług zajmują od lat Niemcy. „Jak pokazują dane GUS, w 2018 r. eksport za Odrę stanowił 28,2 proc. polskiego eksportu towarów, a import – 22,4 proc. Nadwyżka w obrotach z Niemcami sięgnęła w 2018 r. 13,7 mld EUR. (…) W pierwszych pięciu miesiącach 2019 r. Polska wyprzedziła Wielką Brytanię i stała się szóstym, pod względem wielkości, partnerem handlowym Niemiec. (…)Niemcy są największym zagranicznym dostawcą półproduktów i usług dla polskiego eksportu, a także największym zagranicznym odbiorcą polskich półproduktów i usług ponownie eksportowanych przez ich nabywców”. Polska stała się elementem niezbędnym niemieckiej gospodarki, a Niemcy gospodarki polskiej. To Niemcy przez ostatnie lata pozostają rzecznikiem porządku europejskiego, w którym jest miejsce dla Polski. Jednocześnie z wielką ostrożnością podchodzą do wszelkich pomysłów dalszej głębokiej integracji krajów Zachodu z pominięciem krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Wynika to z jasnego czytania interesów, które Niemcy mają tutaj o wiele głębsze niż Włosi czy Francuzi.

Według raportu Ośrodka Studiów Wschodnich^2 w 2017 roku Polska stała się globalnym liderem, jeśli chodzi o napływ cudzoziemskiej, sezonowej, krótkoterminowej siły roboczej Zdecydowana większość tej fali to pracownicy z Ukrainy. OSW szacuje, że obecnie w Polsce pracuje około miliona Ukraińców. Znaczna część z nich planuje zostać tu na dłużej, ukraińska mniejszość będzie zatem stałym elementem polskiego rynku pracy, jak również życia publicznego. Związki między gospodarkami Polski i Ukrainy będą się pogłębiać, z czasem nabiorą również innego wymiaru, poprzez powstawanie kolejnych małżeństw mieszanych o korzeniach polsko-ukraińskich.

Nasze trzy kraje łączy nieszczęśliwe położenie geograficzne na styku istnienia dwóch filozofii organizacji państwa i społeczeństwa, tradycyjnie narażone na konflikty zbrojne. Żadne z naszych państw nie jest wyspą i nie może pozwolić sobie na komfort Wielkiej Brytanii czy spokój peryferyjnej Portugalii. W razie zawalenia się porządku geopolitycznego to nasze trzy kraje będą najsilniej narażone na ekspansję imperializmu rosyjskiego, oczywiście im dalej na wschód, tym bardziej to ryzyko rośnie. Wspólny interes naszych trzech państw wydaje się oczywisty, przy geopolitycznej zawierusze, wspólnie będziemy musieli uniknąć wejścia w rosyjską strefę wpływów, oddziaływania biznesowego i mentalnego oraz uniknąć nieszczęścia wybuchu konfliktu zbrojnego na szeroką skalę. Niezależnie od jego ostatecznego wyniku to nasze trzy państwa doznałyby tragicznych strat i trudnych do wyobrażenia zniszczeń będąc fizycznym terenem rozgrywającego się konfliktu zbrojnego. Dlatego kluczowe jest aby decyzje o naszej przyszłości nie zapadały jedynie w Waszyngtonie i Londynie. Wydaje się, że siła polityczno -gospodarcza i potencjalnie militarna sojuszu Berlin – Warszawa – Kijów może mieć znaczącą siłę odstraszania w przypadku wycofania się USA z gry w regionie. Nie pozwoli również USA traktować podzielonego regionu jak pionka w geostrategicznej grze.

Czy będziemy świadkami aż takich wyzwań? Należy mieć nadzieje, że nie. To trudna dywagacja. Jednak czy polski rząd i polska dyplomacja prowadzi dziś działania, które mogą doprowadzić do powstania takiego trójkątnego porozumienia? To kolejne oczywiste zaniechanie. Polska racja stanu wymaga przywrócenia prowadzenia przez Warszawę prawdziwej polityki zagranicznej. Natychmiast.

Przypisy:

1 http://pie.net.pl/wp-content/uploads/2019/10/Raport_PIE-Nowe_oblicze_handlu.pdf

2 https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/Raport_PL_Migracje-z-Ukrainy_net.pdf

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Politolog, publicysta, prezes zarządu Fundacji Liberte!.

Koniec

POLSKA DLA OPORNYCH

REFORMA BEZ KOŃCA I CELU

JAKUB DYMEK

„Dekomunizacja”? Rozliczenie sędziów? Demokratyczna kontrola? Nie wiadomo już, o co chodzi w reformie sądownictwa. Ale ten chaos władzy służy.

„It's not a bug, it’s a feature” – mawiają programiści. Znaczy to, że coś nie jest błędem systemu, ale właśnie tak, umyślnie i celowo, zostało zaprogramowane – nawet gdy wydaje się być dziełem przypadku, amatorszczyzną czy błędem w warsztacie. Ów pozorny błąd czy fuszerka został stworzony celowo. Tak właśnie jest z procesem „reformy” polskiego wymiaru sprawiedliwości, który piąty już rok i kolejną kadencję wdraża w życie rząd Zjednoczonej Prawicy.

PiS i jego koalicjanci nie są wyłącznie, jak chcą myśleć niektórzy, nieudolni czy niekompetentni. Przeciwnie! Można z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że zadanie, którego się podjęli – tu szczególne laury należą się dziś młodym współpracownikom i wiceministrom w resorcie Zbigniewa Zioby – wykonują z pełną sumiennością i sprawnie. Po prostu, reforma wymiaru sprawiedliwości ma wyglądać, jak wygląda: zawile, skomplikowanie, rozwlekle. Ma ciągnąć ze sobą inflację ustaw i prawa. Kolejne nowelizacje, poprawki do poprawek, orzeczenia i wyroki piętrzą się jak kolejne warstwy geologiczne, niewzruszenie skrywając to, co legło u podstaw dzisiejszego zamieszania i jakie to właściwie fundamentalne sprawy rozstrzygają się na naszych oczach. I to właśnie, jak sądzę, nie jest przypadkiem ani wynikiem niekompetencji.

Pożytek z chaosu

Gdyby proces reformowania wymiaru sprawiedliwości przebiegał w sposób przejrzysty, a tempo proponowania, procedowania i wdrażania w życie kolejnych ustaw było normalne – przeciwnikom kadrowej rewolucji w sądach i podporządkowania procesu wyboru sędziów parlamentarnej większości łatwiej byłoby protestować. Gdyby na analizę poszczególnych rozwiązań był czas, a propagandowa ofensywa wymierzona w środowisko sędziowskie zdolna była od okazji do okazji się jednak zatrzymać – inaczej wyglądałaby postawa opozycji, tej parlamentarnej, i tej obywatelskiej. Gdyby gdzieś znalazłaby się przestrzeń na racjonalną rozmowę o założeniach i celu poszczególnych zmian i wyłożenie stanowisk wszystkich grup interesu – społeczeństwo jako takie, odbiorcy i odbiorczynie mediów, wszyscy bylibyśmy bardziej poinformowani. A tego – szczególnie tego ostatniego – rządzący nie chcą.

W realiach chaosu, gdy coraz mniejsze grono osób jest w stanie śledzić kolejne zmiany, przedmiotową treść wyroków i orzeczeń, czy to Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej czy Sądu Najwyższego w Warszawie, na placu boju zostają nieliczni. „Słońce to najlepszy antyseptyk”, brzmi legendarny już dziś bon mot przypisywany sędziemu Brandeisowi, który zasiadał w amerykańskim Sądzie Najwyższym na początku XX wieku – gdy rodziły się nowoczesne totalitaryzmy, a skorumpowany kapitalizm podkopywał demokrację od wewnątrz. Brandeisowi chodziło o to, że gdy o pewnych rzeczach dyskutuje się jawnie, a decyzje podejmowane są na zasadach zrozumiałych dla wszystkich, nie za zamkniętymi drzwiami – trudniej o oszustwa. Aktualna sytuacja w Polsce (z odmową ujawnienia list poparcia do nowej Krajowej Rady Sądownictwa, zaprzysięganiem sędziów w nocy i anonimowymi autorami ekspertyz prawnych dla władzy) stanowi doskonałą, nawet jeśli smutną, ilustrację trafności powiedzenia Brandeisa.

Pod koniec stycznia 2020 roku bezradni stają się już powoli prawnicy i adwokatki, specjaliści od prawa konstytucyjnego, dziennikarze i działaczki. Choć nie wszyscy i nie bez wyjątku – niestrudzony profesor Marek Matczak, profesor Ewa Łętowska czy RPO Adam Bodnar znajdą zawsze czas i sposób, by przynajmniej w kilku słowach spróbować wyjaśnić zawiłości, zagrożenia i kłopoty związane z obecną sytuacją. Ale to coraz częściej chlubne wyjątki. Nawet osoby z zawodowego obowiązku zainteresowane sprawami ustrojowymi w Polsce, dziennikarze i badaczki, mówiąc kolokwialnie muszą czasem „wymięknąć” wobec ilości stanowisk prawnych, jakie trzeba poznać i ciągle zmieniającego się stanu gry w sporze rządu w Warszawie z instytucjami europejskimi.

Jak w ogóle prowadzić merytoryczną dyskusję z oponentem, który zwolnił się z obowiązku argumentowania, uzasadniania swoich stanowisk, a nawet uznawania sądowych orzeczeń? Jak powoływać się na prawo albo zasady demokracji, gdy władza legislacyjna i wykonawcza, które owo prawo stanowią i realizują, i tak uważają je za wtórne, a czasem zupełnie zbędny, wobec nagiej siły politycznej? Osoby przywiązane do takiej czy innej wizji praworządności czy porządku demokratycznego nie bez podstaw zadają sobie dziś takie pytania – i nie zawsze znajdują odpowiedzi.

Oczywiście że na tym polu – gdy opuszczą je lub zostaną z niego wypchnięci eksperci i uczciwi polemiści – rozsiądą się natychmiast propagandyści, hucpiarze, demagodzy i posłuszni donosiciele rządowych komunikatów, chwilowo w kostiumach dziennikarzy. A nie ma się co łudzić: partyjny przekaz dnia na temat tego, co należy mówić i jaką to nową narrację o sądach nieść w świat płynie w sms-ach do wykonawców planu Prezesa codziennie.

Zaczęło się “niewinnie”

Z dzisiejszej perspektywy sielankowo wręcz wygląda sytuacja z czasów sporu o Trybunał Konstytucyjny z przełomu 2015 i 2016 roku. Dziesiątki tysięcy zgromadzonych na pierwszej demonstracji przeciwko zmianom w sądownictwie, które przemaszerowały spod siedziby Trybunału Konstytucyjnego pod Pałac Prezydencki na Krakowskim Przedmieściu, wiedziały doskonale, o co chodzi i jakie są racje obu stron sporu kompetencyjnego. PiS chciał nominować pewnych sędziów do Trybunału, a innych dla odmiany nie chciał uznać – co za naruszenie porządku prawnego wówczas uznawała nie tylko opozycja, ale przeważająca większość osób zajmujących się naukowo prawem w Polsce, środowiska sędziowskie, akademickie i obywatelskie.

Od tamtego czasu w rok wprowadzono sześć ustaw o Trybunale Konstytucyjnym, premier Beata Szydło postanowiła nie drukować wyroku TK w Dzienniku Ustaw, a w kolejnych miesiącach i latach władza – choć początkowo przecież poszło o trzy miejsca w sędziowskim składzie TK – postanowiła „zreformować” każdą chyba gałąź wymiaru sprawiedliwości: Sąd Najwyższy, Prokuraturę, sądy powszechne, oszczędzono chyba tylko Trybunał Stanu.

Co więcej – okazało się, że nie tylko proces reformy, ale i jej cele i motywacje za nią stojące, są dość płynne i podlegają reinterpretacji pod partyjne dyktando. Najpierw chodziło przecież o to, by „naprawić” wady prawne wyboru sędziów przez PO, potem by przywrócić „demokratyczną kontrolę”, potem by je „zdekomunizować”. Szczególnie ten ostatni argument jest odporny na krytykę, bo wraca raz po raz i mutuje, przybierając coraz to dziwniejsze formy. Gdy bowiem okazało się, że średnia sędziego w Polsce wynosi poniżej 40 lat – więc „za komuny” ów sędzia miał lat 10 – a z ponad setki sędziów Sądu Najwyższego w stanie wojennym czynnych było raptem aż troje, władza nie ograniczyła stosowania argumentu „antykomunistycznego”, lecz go zaostrzyła. Dziś posłowie i europarlamentarzyści PiS sięgają sfery metafizycznej, przekonując i w Warszawie, i w Strasbourgu, że to „duch stalinowskich oprawców” rządzi polskimi sądami, nawet jeśli orzekają w nich trzydziestokilkulatkowie.

Obok argumentu „antykomunistycznego” pojawił się też argument „z kiełbasy” i „z wiertarki”, gdy rząd za pośrednictwem Wiadomości TVP i kampanii billboardowej przekonywał, że sędziowie to pospolici przestępcy, których nikt nie rozlicza. Dziś z kolei coraz częściej argumentem jest to, że sądy trzeba reformować, bo… sędziowie sprzeciwiają się reformie i powstaje chaos. Pełne koło – wiele osób na poważnie wypowiada ten absurdalny, przeczący logice, tautologiczny argument zupełnie na poważnie.

Podobnie jest z deklarowanymi celami reform – na początku całego procesu szło o to, żeby przejąć TK. Później, żeby przejąć lub sparaliżować również Sąd Najwyższy i uzyskać kontrolę nad nominacją sędziów przez KRS. Dziś już – pomimo blisko pięciu lat reform! – chodzi już o to, aby reformować dalej. Dla samego reformowania. I z rozmów ze zwolennikami władzy PiS i ich podejścia do sądownictwa coraz jaśniej wynika, że oni sami nie wiedzą, co ma być ostatecznym wynikiem czy skutkiem tego procesu. Czy sądy mają być sprawniejsze? „Zdekomunizowane”? Bardziej sprawiedliwe i wsłuchujące się w głos zwykłego człowieka? Jedno jest jednak coraz bardziej oczywiste – reformowanie sądownictwa ma dla jego zwolenników, w tym tego najważniejszego, urzędującego przy Nowogrodzkiej, jeszcze inny cel. Wymiar punitywny – karzący – całej reformy wyłania się powoli na pierwszy plan. Celem reformy jest, by sędziów zabolało. Sędziowie się buntują? Wprowadzamy Izbę Dyscyplinarną. Buntują się dalej? W życie wchodzi „ustawa kagańcowa”. Dalej? Unieważniamy wyroki, nie stosujemy się do postanowień, i sięgamy repertuar miękkich i twardych środków nacisku.

Ultramaraton na zmęcznie przeciwnika

Dlatego chaos i informacyjny szum jest niezbędny. W sytuacji zniechęcenia, nieufności do wszystkich uczestników sporu i społecznego znużenia łatwiej będzie – pomimo braku akceptacji, utrzymać milczącą (dosłownie!) większość w apatii i pasywnej zgodzie dla zachodzących zmian. Także i temu służy fałszywe budowanie symetrii – sędziowie nie lubią PiS, a PiS sędziów, więc niech już sami zajmą się sobą nawzajem. I każdy zgrzeszył, więc i nikt nie jest bez winy, i tak dalej… PiS nie byłby pierwszą w historii władzą, która uparcie chcąc jakąś sprawę załatwić, robi to tak długo, aż znużeniem zmusi oponentów do poddania się lub czeka, aż wszyscy zapomną, o co u zarania chodziło. W przypadku Polski 2020 roku mamy do czynienia z obiema tymi strategiami naraz. Nie było chyba przecież w historii III RP żadnej reformy, której wprowadzanie trwałoby dłużej niż całą kadencję – a PiS reformuje sądownictwo dalej, końca zaś nie widać.

Ja sam, dla zachowania psychicznej higieny, próbuję więc rozumieć ten spór już wyłącznie w jego praktycznym, politycznym, najbardziej brutalnym wymiarze. Odartym z propagandowych ozdobników i bez złudnej wiary w to, że gdzieś wciąż istnieje jego merytokratyczne jądro. Zadaję sobie pytanie, „czy Jarosław Kaczyński powinien mieć pełną dowolność w kształtowaniu i kontrolowaniu systemu sprawiedliwości w Polsce” – i wciąż, pomimo lat i komplikującej się materii prawnej, odpowiedź jest taka sama. I tylko ten chyba sposób, podobnie jak ja znużonym czy bezradnym, mogę polecić.

O to, że z biegiem czasu wszystko wokół „reformy” wymiaru sprawiedliwości będzie tylko mniej zrozumiałe, a prowokować będzie wyłącznie niechęć i coraz gorsze emocje założyć się zaś można całkiem bezpiecznie. Bo naprawdę także o to, jeśli nie przede wszystkim o to, tu chodzi.

Tekst ukazuje się również w Tygodniku PRZEGLĄD nr 06/2020

JAKUB DYMEK

Kulturoznawca, autor książki Nowi Barbarzyńcy (wyd. Arbitror, 2019), dziennikarz i publicysta tygodnika „Przegląd” i halo.radio.

Koniec

TECHNOLOGIA NA CO DZIEŃ

TECHNOLOGIA NA CO DZIEŃ

SMARTFONY, EDUKACJA I MORALNA PANIKA

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Nie ma nic złego w tym, że uczeń zamiast napisać pracę na kartce czy komputerze, napisze ją na smartfonie. Wszelkie wynalazki w przestrzeni edukacyjnej, należy traktować w kategoriach potencjału, jaki za sobą niosą, a nie zagrożenia.

W ostatnim czasie w debacie publicznej – zarówno w wymiarze globalnym, jak i lokalnym – pojawia się wątek używania vs. nieużywania smartfonów w przestrzeni szkolnej (na wszystkich poziomach kształcenia). W dyskusji tej zarysowuje się wyraźny podział na tych, którzy uważają, że należy wprowadzić całkowity zakaz (lub ograniczenia) w używaniu smartfonów w szkole, a tym samym w procesie kształcenia oraz na przeciwników takich rozwiązań. Stosowana argumentacja przez obie strony w wielu przypadkach jest uzasadniona, jednak niektóre z przedstawionych przesłanek – zwłaszcza w grupie przeciwników – wpisują się bardziej w dyskurs moralnej paniki niż racjonalnych wyjaśnień.

Wprowadzenie coraz to nowszych rozwiązań technologicznych w proces kształcenia, zawsze budziło kontrowersje. Jedni pokładali w nich ogromne nadzieje, twierdząc, że pozwala ono na rozwój nowych kompetencji, inni z kolei uważali, że jest dystraktorem i zbędnym elementem edukacji. Zwolennicy smartfonów w procesie kształcenia powołują się na badania, wedle których telefony komórkowe poprawiają zdolności poznawcze, wpływają na inteligencję, możliwości wykonywania wielu zadań jednocześnie, a także stanowią narzędzie do zdobywania wiedzy. Przeciwnicy z kolei wysuwają argumenty, na które również znajdziemy potwierdzenie w badaniach, że używanie telefonów komórkowych obniża zdolności koncentracji, negatywnie wpływa na pamięć, a także prowadzi do uzależnień. Trzeba jednak zauważyć, że prowadzone badania w tym zakresie nie dostarczają nam jednoznacznych odpowiedzi, bowiem są stosunkowo nowym obszarem eksploracji. Przegląd literatury z zakresu psychologii pokazuje nam dane o negatywnym wpływie na zdolności poznawcze, w tym koncentrację, ale tyleż samo jest badań, które wskazują na pozytywny efekt używaniu telefonów komórkowych oraz na zdolności jednostki do redukowania dystraktorów. Ciekawe badania zostały przeprowadzone przez Sparrow i współpracowników (2011), a później rozwinięte przez Kaspersky Lab (2015), którzy dowiedli eksperymentalnie, że osoby, które wiedzą, że jakieś informacje zostały dla nich zdigitalizowane i są w ciągłej dostępności, zapamiętywali mniej danych i gorzej radzili sobie z następnymi zadaniami, niż ci, którzy wiedzieli, że nie będą mieli dostępu do tych danych. Naukowcy nazwali to „efektem Google” lub „cyfrową amnezją”. Innymi słowy, jeśli wiemy, że mamy ciągły dostęp do danych np. możemy wyszukać to w Google, wówczas nasze zdolności zapamiętywania i przechowywania wiedzy spadają.

Jednak, czy ten argument może działać na niekorzyść wykorzystywania telefonów komórkowych w procesie kształcenia? To zależy, jakie cele wychowawcze i edukacyjne zostaną wyznaczone. Jeśli wskaźnikiem rozwoju, wiedzy i kompetencji przyszłych pokoleń jest zdolność do encyklopedycznego zapamiętywania faktów, wówczas argument ten działa na korzyść przeciwników nie tylko smartfonów, ale użytkowania nowoczesnych technologii w ogóle. Jeśli celem kształcenia ma być zdolność wyszukiwania informacji, jej krytycznej analizy, umiejętności wykorzystania wiedzy, wówczas wyniki tych badań mogą być użyteczne w zakresie odpowiedniego doboru metod kształcenia (jednak nie samej technologii).

Jest jeszcze jeden argument wykorzystywany przez przeciwników telefonów komórkowych w szkołach. Uzależnienia. I tutaj ponownie trzeba zauważyć, że dotychczasowe badania są w tej kwestii niejednoznaczne. Przegląd literatury pokazuje, że znajdziemy zarówno te, które wskazują, że telefony komórkowe mogą prowadzić do uzależnień, jak i te wskazujące, że wśród uzależnień adolescentów, akurat ten rodzaj nie jest najbardziej powszechny. Trzeba przypomnieć, że te badania prowadzone przez różne grupy naukowców są dopiero w stadium początkowym. Jednak argument dotyczący niebezpieczeństwa uzależnień, jako, że podszyty jest strachem o „dobro dzieci i młodzieży” brzmi najgłośniej. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych ukazała się publikacja Amerykanina Kennetha Thomsona Moral Panic, rozpoczynająca się od słów „powszechnie jest wiadomo, że nastał wiek moralnej paniki”. Thomson ukazuje, że media – a zwłaszcza nagłówki prasy czy filmy paradokumentalne – powodują moralną panikę wśród społeczeństwa. Jako główne jej źródła wskazuje imprezy typy rave, przemoc stosowaną przez kobiety (dziewczęta), przemoc rówieśniczą, seks, AIDS. Analizując rozwój paniki moralnej w społeczeństwie, Thomson pokazuje, że w historię ludzkości wpisana jest panika związana z rozwojem nowoczesnych technologii. Wskazuje, że w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych obawiano się rozpowszechnienia telewizji, której zarzucano zdolność do deprawacji młodzieży i dzieci. Telewizja była przez wiele lat obiektem badań, jako źródło przemocy oraz uzależnień. Wieszczono upadek moralny, seksualizację dzieci i koniec świata, jaki znamy. Oto bowiem niektóre amerykańskie stacje telewizyjne zakazywały pokazywania całej sylwetki Elvisa Presleya , bowiem jego swobodny i frywolny taniec, w opinii ekspertów prowadził do upadku moralności młodego pokolenia (a zwłaszcza kobiet!). Następnie w gospodarstwach domowych pojawiły się komputery a wraz z nimi lęk i panika o zdrowie psychiczne i moralne przyszłych pokoleń. Gdyby analizować historię ludzkości w kontekście rozwoju technologii, to można by było zauważyć, że wpisany w nią jest lęk i panika moralna przed nowymi wynalazkami. Panika moralna i lęk towarzyszył elektryfikacji, kanalizacji, ale także pismu drukowanemu. Za każdą rewolucją technologiczną kryła się obawa o upadek cywilizacji. Dziś również towarzyszy nam lęk przed mega katastrofą, spowodowaną właśnie rozwojem technologicznym.

Rozwój technologii miał i ma wspomóc działania społeczne, w tym także proces kształcenia. Oczywiście nieumiejętne posługiwanie się technologią może stanowić zagrożenie. Długopis też może stać się niebezpiecznym narzędziem, jeśli jest używany nieodpowiednio. Umiejętność posługiwania się nowoczesnymi technologiami, w tym właściwym używaniem aplikacji w smartfonach, powinna stać elementem procesu wychowawczego i kształcenia. W tym kontekście całkowite zakazywanie korzystania z telefonów komórkowych w przestrzeni szkolnej, sprawia, że szkoła przestaje być odpowiedzialna za właściwe kształtowanie kompetencji cyfrowych i wychowywania odpowiedzialnych obywateli. Zwolennicy stosowania nowoczesnych technologii w przestrzeni szkolnej oraz wykorzystywania potencjału jaki za sobą niosą smartfony nie widzą w tych praktykach zagrożenia, lecz potencjał. Nauczyciele wykorzystujący te technologie, nie zachęcają do bezrefleksyjnego spędzania czasu „na komórce”, lecz pokazują, w jaki sposób można je skutecznie wykorzystać. Nie ma nic złego w tym, że uczeń zamiast napisać pracę na kartce czy komputerze, napisze ją na smartfonie. Wszelkie wynalazki w przestrzeni edukacyjnej, należy traktować w kategoriach potencjału, jaki za sobą niosą, a nie zagrożenia. Trzeba spojrzeć na nie jak na narzędzie, które ma wspierać proces kształcenia, natomiast w żaden sposób nie może go zastąpić. Student nie napisze pracy semestralnej bez dostępu do danych źródłowych. Jednak, to czy będzie ich szukał na komórce, w komputerze czy w bibliotece, nie ma znaczenia dla końcowego efektu. Znaczenie będzie miało, jak będzie ich szukał, a ta umiejętność powinna być kształtowana od wczesnych lat edukacji szkolnej. Jeśli jednak młodym ludziom ogranicza się dostęp do nowoczesnych technologii, poprzez wprowadzania zakazów, nie będą oni w stanie nabyć tych kompetencji. W Finlandii uczą dzieci jak odróżniać fake news od prawdziwych informacji. Trudno nauczyć, takiej kompetencji bez dostępu do narzędzi, które w dużym stopniu generują fake newsy.

Oczywiście ograniczenie używania telefonów komórkowych do celów innych niż edukacyjne jest uzasadnione, ale chyba nie powinno być przedmiotem legislacji. Wiele państw wprowadziło z dumą zakaz używania telefonów komórkowych w szkołach, co oznacza, że także w trakcie zajęć nie można z wykorzystać ich potencjału edukacyjnego. Francja wprowadziła całkowity zakaz używania komórek w klasach szkolnej dla młodzieży do 15 roku życia. Z kolei rząd w Danii odrzucił propozycję wprowadzenia zakazu używania komórek w szkołach, jednak wiele szkół samodzielnie wprowadza przepisy zabraniające ich używania. Włoska minister edukacji w 2016 roku zniosła z kolei wprowadzony kilka lat wcześniej zakaz używania telefonów komórkowych w szkołach, tłumacząc, że mają one walory edukacyjne, a młodzież powinna być uczona, w jaki sposób właściwie ich używać. Podobne stanowisko zajął rząd brytyjski. W Polsce – na ten moment nie mówi się o wprowadzeniu odgórnego zakazu – polityka stosowania telefonów komórkowych pozostaje w gestii placówki (najczęściej dyrektora), jednak jak pokazują niektóre badania 60% statutów szkolnych wprowadziło całkowity zakaz ich używania. Instytut Badań Edukacyjnych wyszedł ostatnio z bardzo ciekawą inicjatywą, wprowadzając projekt „Smartfony w szkole. Ustalamy reguły gry”. Celem projektu jest wypracowanie rekomendacji i propozycji rozwiązań, w jaki sposób odpowiedzialnie używać telefonów komórkowych w przestrzeni szkolnej. Dotychczasowa praktyka, w której wprowadza się całkowity zakaz używania telefonów komórkowych jest krótkowzroczna, ale także demonizuje narzędzie codziennego użytku – telefon, kalkulator, notatnik, kalendarz, aparat fotograficzny, czytnik książek i artykułów oraz encyklopedię.

*Niniejszy artykuł powstał przy pomocy smartfona.

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Dr hab. adiunkt na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM. W swojej pracy naukowej koncentruje się na problematyce szkolnictwa wyższego oraz edukacji obywatelskiej. Autorka licznych prac z tego zakresu m.in. Edukacja uniwersytecka i kształcenie elit społecznych (2010), Edukacja obywatelska we współczesnej Anglii. Studium socjopedagoiczne (2019), redaktorka monografii (Re)konstrukcje tożsamości w kulturze natychmiastowości (2014).

Koniec

MYŚLENIE DLA JUTRA

MYSLENIE DLA JUTRA

52

PIOTR BENIUSZYS

Statystyki są dość nieubłagane i bolesne dla tych z nas, którzy o wartości czytelnictwa są przekonani, którzy w jego kiepskim stanie upatrują źródła wielu naszych problemów społecznych, a nade wszystko politycznych.

1.

W Polsce, jak pokazują coroczne badania, ok. 37% ludzi czyta w ciągu roku co najmniej jedną książkę, zaś więcej niż siedem książek czyta około 9% naszych rodaczek i rodaków. To oznacza naturalnie, że 63% mieszkańców naszego kraju nie czyta żadnych książek. Statystyki są dość nieubłagane i bolesne dla tych z nas, którzy o wartości czytelnictwa są przekonani, którzy w jego kiepskim stanie upatrują źródła wielu naszych problemów społecznych, a nade wszystko politycznych. Świadomość istnienia tego problemu nie jest nowa. Jednak pomimo rozwoju technologii unowocześniającej i ułatwiającej czytanie książek w postaci czytników e-booków, pomimo wysiłków w polskich szkołach zorientowanych na zmiany w kanonie lektur oraz organizację atrakcyjnych konkursów w rodzaju Wielkiego Maratonu Czytelniczego, pomimo Nobla dla Olgi Tokarczuk i pojawienia się całej plejady młodych, inteligentnych polskich autorów, pomimo dostępnych w zasadzie natychmiast po premierze tłumaczeń najbardziej popularnych pisarzy z całego świata, liczby ani drgną.

Co może w takiej sytuacji zrobić zmartwiony tymi faktami Polak – samozwańczy inteligent? W pojedynkę statystyk narodowych nie zmieni, ale może „dać świadectwo” i świecić przykładem. W morzu lepszych i gorszych pomysłów na postanowienia noworoczne („Będę uprawiać sport”, „Przestanę pić”, „Przestanę jeść mięso”, „Schudnę 8 kg”, „Przestanę wpadać w furię po przegranych meczach mojej drużyny”, „Nie będę się drzeć na dzieci”, „Nauczę się grać na saksofonie”, „Przestanę podrywać blondynki”, „Zacznę olewać politykę i polityków”, itd.) funkcjonuje ciekawa idea, którą można polecić. To #52BooksChallenge, wyzwanie polegające na przeczytaniu w ciągu kalendarzowego roku 52 książek, czyli jednej tygodniowo. Podjęcie wyzwania się deklaruje w okolicach 1 stycznia, a następnie skrupulatnie rozlicza z realizacji przed sądem złożonym z własnych znajomych na Facebooku, followersów na Twitterze, czy gapiów na Instagramie. Ich osąd i potencjalna dezaprobata w przypadku popadnięcia na tej niełatwej ścieżce w lenistwo, są pożyteczne. Motywują. W roku 2019 podjąłem to wyzwanie i pomyślnie dobiłem do mety. Rzutem na taśmę.

2.

Pozytywne skutki podjęcia wyzwania są oczywiste. Czytanie znacznej ilości książek rozwija nasz zasób wiedzy, dla intelektu i umiejętności myślenia jest ekwiwalentem chodzenia na siłownię. Wymaga dyscypliny i dobrej samoorganizacji. 52 książki rocznie to jest naprawdę dość sporo, to zajmuje dużo czasu. Zatem bez dyscypliny i organizacji, samozaparcia i motywacji, już wiosną polegniecie. Dalej: wymaga wyrzeczeń i rezygnacji z niektórych rzeczy, które zajmują nasz wolny czas. Wiele z nich to rzeczy zbędne, z których zrezygnować warto. O ile tylko nie rezygnujecie ze snu i konsumowania posiłków o regularnych porach, wtargnięcie tego wyzwania w wasz wolny czas będzie miało pozytywne efekty. Mniej godzin spędzonych tępo przed telewizorem na oglądaniu kolejnego sezonu ikstego serialu, meczu twojej znowu przegrywającej 0:2 drużyny, a przede wszystkim pieprzących farmazony polityków. Jadąc do pracy komunikacją miejską, wyrwiecie się z tej gromady pożałowania godnych osobników, którzy spędzają te 30-60 minut z zafiksowanym na smartfonie wzrokiem, przeglądając Fejsa, albo grając w agresywnie zmniejszające potencjał mózgu gierki. Szybko zauważycie, że książkę doskonale czyta się przy kilku kieliszkach wina, ale niekoniecznie przy kilku kieliszkach wódki, wobec czego zmienicie styl życia. Kolejki w przychodni czy na poczcie staną się mniejszą traumą. W czasie towarzyskich pogawędek z koleżeństwem nigdy nie zabraknie wam tematu do rozmowy, bo niemal każda książka czyni z czytelnika kogoś, kto ma coś oryginalnego do powiedzenia.

Gdy mamy w planie przeczytać 52 książki w ciągu roku, mniejszym problemem stają się dylematy, po co sięgnąć. Czytając tak dużo, można sięgać po prawie wszystko, co nas interesuje. Ważną zasadą tego wyzwania jest różnicowanie materiału. Około marca musiałem przyznać, że czytanie wyłącznie książek naukowych i publicystycznych na tematy okołopolityczne, filozoficzne czy ekonomiczne, jest receptą na porażkę. Głowa zaczyna pękać i trzeba zrobić sobie „przerwę” na czytanie czegoś lżejszego. Mnie zawsze ratuje Stephen King. Jednak każda powieść z wartką akcją jest przyjacielem czytelnika w trakcie wyzwania. Powieści czytamy zdecydowanie szybciej aniżeli książki faktu. Trudne teksty naukowe i filozoficznie czytamy najdłużej. Wpisanie ich w znacznej ilości na listę lektur w toku wyzwania zasługuje na respekt, ale wiąże się z ryzykiem powstania opóźnienia.

3.

Nie da się więc ukryć, że wyzwanie pociąga za sobą kilka aspektów ryzyka, a nawet „plusów ujemnych”. Aby zdążyć w wyrobieniem normy, niekiedy odkłada się na potem (na przykład na kolejny rok) książki dłuższe, a preferuje krótsze. Książka licząca ponad 400 stron stanowiła dla mnie jawne ryzyko wygenerowania opóźnienia. W efekcie w trakcie roku realizacji wyzwania niewiele takich książek przeczytałem. Czytane przeze mnie książki miały najczęściej objętość 200-350 stron. Trzy pozycje, które mnie zainteresowały w trakcie roku, a były znacząco dłuższe niż 400 stron, czekają do teraz na mojej półce i dopiero w nowym roku wchodzą w grę. Najgorzej jest popaść w duże opóźnienie, gdyż pojawia się wtedy podświadoma potrzeba, aby czytać szybko. Czytanie tekstu za szybko ogranicza jego zrozumienie i w pewnym momencie zaczyna pozbawiać sensu całe to czytanie. Książka potrafi w naszym postrzeganiu przeistoczyć się w irytujące monstrum, które uporczywie i złośliwie nie chce dać się przeczytać przed końcem tygodnia.

W moim osobistym przypadku, zatrudnionego na pełen etat ojca trójki dzieci w szkolnym i przedszkolnym wieku, który ma multum domowych obowiązków i około godziny 21.30 traci zdolność do percepcji bardziej złożonych komunikatów, gdyż o 5.15 wstaje z łóżka, przestrzeń czasowa dla realizacji wyzwania okazała się wąska. W żadnym razie nie spełniłbym założeń wyzwania, gdybym nie dojeżdżał zbiorkomem do i z pracy przez blisko 120 minut dziennie. Absolutnie każdego dnia, rano i po południu, każdą prawie z tych minut poświęcałem na czytanie. Także stojąc w tłoku pasażerów. Wyrobiłem sobie nawet pewien resentyment wobec ludzi w wieku 15-40 lat, którzy mając miejsca siedzące, trzymają nos w smartfonach, zamiast czytać (lub mi ustąpić). Uratowały moje wyzwanie oczywiście także weekendy oraz dwa długie urlopy, w sierpniu i w grudniu. A i tak 30 grudnia doczołgałem się do końca mojej 51. książki i aby wygrać, na książkę ostatnią wybrałem krótką biografię polityczną Kurta Schumachera, bo liczyła tylko 70 stron… Cóż…

4.

Wyzwanie 52 książek rocznie otwiera umysł czytelnika na krytykę literacką. Nie wymieniając nazwisk autorów, w przypadku niejednej książki budziła się we mnie istna furia, gdy jakieś znaczne połacie książki okazywały się powtórzeniami wcześniej już omówionych tez i spraw, tylko z użyciem innych słów, nic nowego nie wnosiły, a więc mogłyby zostać pominięte. (Zaraz potem ze wstydem przyznawałem sam przed sobą tendencję do podobnego grafomaństwa i składałem mocne postanowienie poprawy). Wyzwanie niemal do zera ogranicza także tolerancję wobec kiepskiej literatury. Kto przeczytał w ostatnim kwartale 14 świetnych książek, będzie bezlitosny dla gniota (pozdrawiam autorkę Tatuażysty z Auschwitz).

Czytanie książki (zwłaszcza staromodnie papierowej) wśród ludzi z nosem w smartfonach jest formą krytyki społecznej. W autobusach i tramwajach Gdańska parokrotnie rejestrowałem zdumione spojrzenia ludzi, którzy czytanie książki najwyraźniej uznają już za jakieś dziwactwo. Niekiedy w tych spojrzeniach jednak widać było nutkę wstydu i zazdrości. Może więc kogoś zaraziłem i po weekendzie osoba ta wzięła na drogę do pracy książkę, zostawiając smartfon w kieszeni, gdzie jego miejsce? Tylko raz spotkałem się z werbalną dezaprobatą wobec czytania „takiej literatury”, ale ze strony pana, który o godzinie 7 od czytania preferował bycie kapkę „wczorajszym”, wobec czego tej połajanki sobie do serca nie wziąłem.

5.

W 2020 r. wyzwania nie przyjąłem (z satysfakcją zauważam jednak, że moja relacja z czytelniczych postępów na Facebooku zainspirowała kilkoro moich znajomych; sam zaś dziękuję za wcześniejszą inspirację koledze ze studiów, Marcinowi Fuchsowi!). Ale nie dlatego, że bilans roku z tą ideą uznałem za zły. W żadnym wypadku. Bardzo cieszę się, że to zrobiłem i na pewno wyzwanie podejmę w przyszłości ponownie. Jednak nie dwa lata pod rząd. Jak już wspomniałem, czeka na mnie kilka długich książek o objętości 700-1200 stron. Po drugie, kosztem przyjęcia wyzwania była rezygnacja z czytania innych rzeczy, w tym czasopism polityczno-kulturalnych, w których ciekawe teksty pisują moje koleżanki i koledzy felietoniści, a których lektura rozwija mnie, jako publicystę. Po trzecie, czytając tak dużo, mniej napisałem i chyba właśnie z tego powodu między styczniem a listopadem 2019 zniknąłem z łam „Gazety Wyborczej”. Po czwarte, wstrzymaniu uległy moje postępy w zakresie nauki gry na gitarze oraz szlifowania francuskiego. Tylko w zakresie czytania kosztem czasu spędzonego z żoną i dziećmi jestem, wydaje mi się, niewinny.

Czy warto? Warto. Tyle jest pewne. Kto nie potrzebuje się jakoś nadmiernie dyscyplinować, nie będzie potrzebował oczywiście deklarowania przyjęcia jakiegokolwiek wyzwania, tylko po prostu będzie dużo czytał. To w sumie najlepsze rozwiązanie. W dobie sieci społecznościowych, ucinania komunikatów do jak najkrótszej formy, upraszczania wszystkiego i zastępowania obrazkami, macie prawo do dumy. Inaczej niż w przypadku dumy z pochodzenia narodowego, na tą dumę sami pracujecie. To czytelnicy książek, nie zwolennicy tej czy innej partii, są tak naprawdę „lepszym sortem”.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

WIDZIADŁA

WIDZIADŁA

WIDZIADŁO O WIELKIEJ WOJNIE

MACIEK ZAJĄC

Wojnę u Mendesa robią normalni ludzie, dobrzy ludzie, niegłupi ludzie. Ale to nie znaczy, że wojna nie będzie horrorem

Martin Scorsese wywołał ostatnio burzę, stwierdzając, że popularne franczyzy o superbohaterach to nie dzieła kinowe, a wizualne parki rozrywki. Diagnozę tę można by rozciągnąć na wiele innych superprodukcji, tak kinowych jak serialowo-telewizyjnych. Awersja do oryginalności połączona z metodą produkcji polegającą na byle jakim zszywaniu momentów wyglądających dobrze na graficznych story boards i w sprzedających film trailerach rodzi seriami potwory, zwyczajnie obrażające inteligencję widza. Fabuły o spójności historii wymyślanych na bieżąco przez czterolatków zderzających ze sobą figurki wojowników i smoków; bohaterowie, których psychika pisana jest pod fabułę, zamiast ją generować; sztuczne, nieciekawe konflikty, pozbawione iskry miłości i nie niosące ze sobą żadnego suspensu sceny walk i pościgów. To wszystko nawet wtedy, kiedy – jak w przypadku Netflixowego „Wiedźmina” – twórcy dysponowali świetnym materiałem źródłowym, który wystarczyłoby w miarę wiernie przełożyć na inne medium. Albo jak w przypadku wojennej superprodukcji „Midway”, która potrafiła spłycić i pozbawić blasku absolutnie fascynujący ciąg zdarzeń historycznych, o których opowiadała. Tego typu przypadki rodzą obawy, że choroba współczesnego kina popularnego rozszerza się na coraz to nowe gatunki, w tym na kino wojenne, w swoich wyższych warstwach ostoję dobrego kunsztu – by wspomnieć tylko „Listy z Iwo Jimy” Eastwooda, „Pacyfik” Spielberga, „Przełęcz Ocalonych” Gibsona czy „Dunkierkę” Nolana.

Sam Mendes wyzwala nas z tych obaw w „1917”. Dla tych, którzy żądają od współczesnego kina, aby spełniało cały potencjał dostępnych mu artystycznych możliwości, „1917” stanowi potwierdzenie, że żądać tego właśnie można i trzeba. Mendes zostawia nawet najbardziej wymagającego widza z otwartymi ustami, bo oto powstał film bezbłędny, film, do którego nie należałoby dodać ani ująć niczego. Obraz głęboki, wspaniale ilustrujący realia I wojny, wciskający w fotel, wizualnie oszałamiający. Co więcej, „1917” realizuje ten efekt opowiadając historię znacznie skromniejszą niż te, które wybierali inni wspomniani reżyserowie, w sposób pozbawiony patosu i taniej moralistyki, nie epatując niepotrzebnie przemocą, ale też nie pozwalając widzowi cieszyć się ukazywaną na ekranie śmiercią. A połączenie tych wszystkich rzeczy jest nawet w dobrym kinie wojennym bardzo rzadkie.

Sama opowiadana historia jest prosta i bogata zarazem – i od pierwszych minut widać, że stanowi ona powód istnienia filmu, a nie zaledwie pretekst do wejścia z kamerą w świat wojny. Dwaj brytyjscy szeregowcy (w ich rolach Dean Charles Chapman i Gerge McKay) muszą przenieść przez podobno opuszczone przez wroga terytorium rozkaz, który powstrzyma bezsensowny atak na silnie umocnione pozycje. Jeśli im się nie uda, niepotrzebna rzeź stanie się udziałem tysiąca sześciuset ludzi, w tym brata jednego z nich. Wyruszają więc w podróż przez wiele różnych wojennych mikroświatów, dzielących ich od położonego kilkanaście kilometrów dalej celu. Stawką nie jest tu los kraju, zwycięstwo, czy spełnienie osobistego celu. Zwykły żołnierz takich rzeczy osiągnąć nie może, nie na takiej wojnie. Może tylko ocalić siebie, i kilku innych. Na jeszcze jeden dzień.

Scenografia, kostiumy, dobór plenerów jest znakomity; prawdziwie unikalne są zdjęcia i edycja filmu, mającego postać jednego, dwugodzinnego ujęcia, w którym kamera podąża i nadąża za bohaterami nawet w najbardziej chaotycznych momentach. Czy jest to jedynie popis technicznej maestrii, którego wkład w atmosferę różnych partii filmu jest różny, czy bezprecedensowe osiągnięcie które da Mendesowi wieloletnią sławę, rozstrzygnąć się nie podejmuję. Na pewno jednak kulminacyjna, kręcona bez użycia efektów komputerowych a z użyciem ponad pięciuset statystów scena jest nowoczesną odpowiedzią na pomysłowość i maestrię Kubricka w „Ścieżkach Chwały”.

Stwierdziłbym jednak – choć to pogląd potencjalnie mocno kontrowersyjny – że to nie aspekt wizualny, a doskonałość narracyjna jest najsilniejszą stroną filmu. Scenariusz Mendesa i Krysty Wilson-Cairnes to wspaniała szkoła odpowiedniego budowania napięcia w poszczególnych scenach i stawek w całym filmie; oszczędnego gospodarowania tak słowem, jak wydarzeniami; wreszcie budowania ciekawych, psychologicznie prawdopodobnych postaci w ciągu zaledwie kilkudziesięciu sekund pojedynczej sceny. To ostatnie umożliwił doskonały castingiem i gra aktorska; nawet wcielający się w postacie pojawiające się na ekranie na zaledwie kilka minut, potrafili uczynić je absolutnie autentycznymi i fascynującymi dla widza (Mark Strong, Andrew Scott i w szczególności Benedict Cumberbatch zasługują tu na wielkie uznanie).

Wszystko to składa się na jedno z najlepszych w historii kina wojennego przedstawień kruchości życia ludzkiego, fizycznej obrzydliwości i przeraźliwości wojny, dokonywanej przez nią negacji indywidualności i podporządkowania losu jednostki bezwładnej i głęboko niedoskonałej machinie armijnej. Tutaj kinematograficzne osiągniecie Mendesa dorównuje nieomal literackiemu osiągnieciu Jonesa w „Cienkiej Czerwonej Linii”. Wrzuceni w bezlitosny świat niszczycielskiego konfliktu, bohaterowie nie mają prawa żądać niczego, nawet najbardziej podstawowej litości, od losu i od innych; poświęceniu i umiejętnościom wciąż musi pomóc przypadek, a nawet największe zasługi mogą rozpłynąć się w mrok niepamięci równie szybko, co dokonujący ich w nicość. Tak nieśmiałe prośby o rozejm, jak i heroiczne próby zobaczenia człowieka w straszliwym , siejącym śmierć nieprzyjacielu zawodzą. A jednak im bardziej sytuacja nie pozwala na człowieczeństwo, tym bardziej ludzcy i pełni człowieczeństwa jawią się widzowi uwikłani w nią ludzie. Tego człowieczeństwa, tak w postaci potencjału do cierpienia, jak i pewnej lokalnej racjonalności, choćby dysfunkcyjnej, nie odmawia film żadnej z napotkanych postaci. To byłoby za łatwe – wojna robiona przez złych, zwyrodniałych ludzi. Wojnę u Mendesa robią normalni ludzie, dobrzy ludzie, niegłupi ludzie. Ale to nie znaczy, że wojna nie będzie horrorem.

Zaznajomiwszy widza z rzeczywistością wojny, „1917” pozwala sobie na wizualnie wspaniały, emocjonalnie niejednoznaczny lecz jednoznacznie spektakularny finał, kwintesencję wartości, jaką da się uzyskać po stuminutowym, perfekcyjnym przygotowaniu narracyjnym. Fikcja nie jest już dłużej fikcją, jest czymś realnym, i jest dla nas ważne, jak ta historia się skończy. Wtapiamy się nie tylko w chaos pola walki, ale w losy i emocje bohaterów, które przeżywamy naprawdę, bez wysiłku, bez make-belief, bez zawieszania naszej niewiary, ucząc się, co czuć mógł drugi człowiek, i czując to razem z nim. Bo, mamy szczęście przypomnieć sobie, tak właśnie działa prawdziwe kino, tak właśnie działa prawdziwa sztuka.

MACIEK ZAJĄC

Absolwent Ośrodka Studiów Amerykanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant filozofii UW, publicysta, tłumacz.

Koniec

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

ŻEBRAK/ŹREBAK

ANNA MATYSIAK

jako żebrak jako źrebak

cukier wyjadam z ręki.

heraklit wyławia mnie czasem; między ciałami okoni

oprawia drobnicę.

mówi potem: a przecież miało się nie dać.

zasypiam odważna,

budzę się jako osad szepczących freudów.

Anna Matysiak (ur. 1967) jest poetką, redaktorką, tłumaczką i wykładowczynią. Wydała cztery tomy wierszy, ostatnio Tiergarten (2019), zbiór małych próz Spacja. Notatnik redaktorki (2019) oraz książkę o poezji Erwina Kruka. Za zbiór wierszy Tyle nieznanych ryb (2018) otrzymała Wawrzyn – Literacką Nagrodę Warmii i Mazur oraz była nominowana do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego – Orfeusza. Prowadzi wydawnictwo Convivo. Zajmuje się fotografią artystyczną, którą wystawiała m.in. w Domu Literatury w Łodzi. Mieszka w Warszawie.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

wszystko, CO KOCHAM? Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

WSZYSTKO, CO KOCHAM

WSZYSTKO, CO KOCHAM Ankiety Liberté!!

LESZEK JAŻDŻEWSKI

PIOTR BENIUSZYS

OLGA ŁABENDOWICZ

SŁAWOMIR DRELICH

TOMASZ KASPROWICZ

RAFAŁ GAWIN

BARTŁOMIEJ AUSTEN

ANDRZEJ KOMPA

MAREK TATAŁA

ALICJA MYŚLIWIEC

POLSKA DLA OPORNYCH

POLITYKA ZAGRANICZNA CZYLI WIELE FORTEPIANÓW Błażej Lenkowski

REFORMA BEZ KOŃCA I CELU Jakub Dymek

TECHNOLOGIA NA CO DZIEŃ

SMARTFONY, EDUKACJA I MORALNA PANIKA Daria Hejwosz-Gromkowska

MYŚLENIE DLA JUTRA

52 Piotr Beniuszys

WIDZIADŁA

WIDZIADŁO O WIELKIEJ WOJNIE Maciek Zając

KoniecWIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

ŻEBRAK/ŹREBAK Anna Matysiak