Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

RESZTA JEST MILCZENIEM?

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

„Po pytaniu i po odpowiedzi – w ogóle po rozmowie – nie jesteśmy już tacy sami, jacy byliśmy przedtem. Coś sobie zawdzięczamy. O coś siebie możemy obwinić. Czy jest wzajemność? Wzajemność oznacza, że jesteśmy, jacy jesteśmy, poprzez siebie. To poprzez znaczy: możemy siebie obwinić lub możemy być sobie wdzięczni” – pisze w Filozofii dramatu Józef Tischner. Ową wzajemność oznacza zatem, że stajemy się sobą, że budujemy siebie, że po każdym spotkaniu z drugim człowiekiem – tym bliskim czy tym zupełnie obcym – zachodzi w nas jakaś zmiana. Nie musi być ona dostrzegalna, ale przecież... jest. Bywa czystym zagadnieniem, prostym rozwiązaniem, zasianą wątpliwością, utwierdzeniem w pewności, klinem z całą mocą wbitym w naszą rzeczywistość/codzienność, a czasem kroplą uparcie drążącą skałę, która mozolnie, pomaleńku, żłobi nową ścieżkę, wydobywa prawdę, a wnikając w najtwardszą nawet skałę tworzy nas na nowo. Po każdej rozmowie stajemy wobec sensów i bez-sensów; wobec pytań, na które musimy (a przynajmniej powinniśmy) znaleźć odpowiedzi; wobec wyzwań, potrzeb, pragnień, emocji, prawd, wartości, przekraczania tego, co znane, a czasem wobec własnego strachu, który wygania nas do kryjówki milczenia. Jednak cisza nie zawiesza wzajemności, zaś milczenie nie unieważnia faktów. „Jesteśmy, jacy jesteśmy, poprzez siebie”. Wobec zmian lub niezmienności. Wobec konieczności weryfikacji, rewizji, potwierdzenia lub zaprzeczenia. Wobec trzęsień ziemi czy życiowego tsunami. W każdej wyobrażalnej sytuacji rozmowy – niezależnie od tego jakie są jej bezpośrednio dostrzegalne/mierzalne efekty – coś się w nas dzieje, coś się zmienia/przypomina/rozwija lub zamyka; a drugi człowiek nie pozostawia nas obojętnymi. Następuje – znane przecież już z opowieści o Małym Księciu – oswojenie, które tworzy więzi.

Jednak owa wzajemność, choć początkowo wydarza się właśnie w sytuacji/w relacji Ja do Ty, znajduje swoje przedłużenie w kolejnych relacjach, zataczając coraz to szersze kręgi, by w końcu objąć sobą coś na kształt wspólnoty. Tworzymy ją stawiając pytania i poszukując odpowiedzi, w pierwszym rzędzie odnajdując to, co nas łączy; to, co wyznacza wspólne ścieżki, by w pewnym momencie dostrzec również – nieuniknione w świecie istot rozumnych i myślących – obszary różnic/pytań/wątpliwości/niezrozumień czy w końcu twardych podziałów. I znów: „Coś sobie zawdzięczamy. O coś siebie możemy obwinić”. I nie ma w tym nic złego, pod warunkiem, że wdzięczność otwiera, a obwinianie nie zmiana się w nieustanne kamienowanie pustosłowną pretensją. Niezależnie bowiem od owej szeroko rozumianej wzajemności nie jesteśmy – co ważne i wspaniałe – identyczni. Obok porozumienia jest w nas również brak zgody. A skoro tak, to powinniśmy (choć lepiej rzec, że musimy) ze sobą rozmawiać. Nie grzecznie „miziać się” wymieniając uwagi o przysłowiowej pogodzie, ale dyskutować/debatować o rzeczach trudnych, często przemilczanych, w imię takiej czy innej „konieczności” zamiatanych pod dywan. Nie możemy bać się owej nie-zgody, bo nie prowadzi to ku niczemu prócz narastania wzajemnych animozji, owocujących masową produkcją mitów, wiodących wprost do konfliktu i podziału. Mamy ze sobą dyskutować, ale również – identyfikując szerokie spektrum takich zapomnianych, pominiętych, potraktowanych po macoszemu, przekłamanych czy w końcu umyślnie przemilczanych tematów – mamy nie pozwalać ani sobie, ani politykom na zakłamywanie naszego świata milczeniem. To bowiem cofa nas – jako jednostki, jako społeczeństwo, jako „organizm” – do ciemnych wieków, w których ślepa, pozbawiona edukacji masa nie mogła zwać się ani wspólnotą, ani społeczeństwem; gdzie wybryki rządzących nie raz pchały w bezdenną przepaść. By tego uniknąć… musimy rozmawiać… O wszystkim. I nie możemy dać się przekonać, że jest jakaś „reszta”, która lepiej by pozostała milczeniem.

Koniec

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

ZMOWA MILCZENIA

JAROSŁAW GUGAŁA

Unikanie trudnych, często wstydliwych i bolesnych kwestii skutkuje w polskiej przestrzeni publicznej mitologizowaniem i zakłamywaniem historii, niemożliwością racjonalnego opisu teraźniejszości oraz abdykacją wobec wyzwań przyszłości.

Obyczaje panujące w polskiej polityce uniemożliwiają otwarte podejmowanie wielu trudnych i ważnych tematów. Przyczyny tej swoistej politycznej zmowy milczenia wynikają z historycznej traumy oraz strachu przed bólem otwieranych ran; z obawy przed utratą politycznego poparcia i dorobieniem sobie kompromitującej w oczach większości rodaków paskudnej, niewybaczalnej gęby; z niechęci do zajęcia wyraźnego stanowiska w sprawach trudnych, kontrowersyjnych i wywołujących głębokie podziały i w końcu z braku doraźnych politycznych korzyści, a jednocześnie z istnienia dużego ryzyka wizerunkowej katastrofy.

Koszty wejścia w strefę głębszej politycznej i historiozoficznej refleksji są więc u nas bardzo wysokie. Szczególnie dla klasy politycznej. Najtrudniejsze tematy są przez polityków omijane szerokim łukiem, a przecież w znacznej mierze to właśnie politycy kształtują wrażliwość i przekonania większości społeczeństwa. Podejmowane w niszowych akademickich czy intelektualnych gremiach głębsze polemiki i refleksje docierają tylko do kilku procent Polaków. Według badań czytelnictwa Biblioteki Narodowej w Polsce regularnie czyta tylko dziesięć procent obywateli. Połowa Polaków nie czyta w ogóle. Reszta sporadycznie i nie są to lektury wysokiego lotu. Politycy znają te dane i dlatego jak ognia unikają ważnych tematów. Nie chcą by większość potencjalnych wyborców uważała ich za elitę. W warunkach permanentnego u nas buntu mas jest to pozycja bardzo ryzykowna, narażająca na utratę zaufania. Unikanie trudnych, często wstydliwych i bolesnych kwestii skutkuje w polskiej przestrzeni publicznej mitologizowaniem i zakłamywaniem historii, niemożliwością racjonalnego opisu teraźniejszości oraz abdykacją wobec wyzwań przyszłości.

Każda z dziedzin, które powinny być obiektem poważnego zainteresowania i szczególnej troski klasy politycznej oraz liderów opinii, staje się nieuprawianym polem, porośniętym duszącymi się wzajemnie chwastami ignorancji oraz łatwej do wywołania politycznej ekscytacji na pohybel wymyślonym wrogom. Polityczna aktywność unosi się w Polsce na falach sensacji, emocji albo sprowokowanych przez zaniechania katastrof czy społecznych przesądów. Te z kolei wynikają z biedy i nieporadności, za które nikt nie chce u nas brać odpowiedzialności, mając możliwość łatwego zrzucenia każdej winy na „ruskich”, „szkopów” albo „zdrajców”. W takim zakłamanym świecie najbardziej znienawidzonymi przez masy stają się ci, którzy próbują być mądrzy i podejmują konieczne reformy, nie bacząc na sprzeciw, wrogą obojętność czy podejrzliwość biernej i milczącej na ogół większości.

W II RP powszechnie znienawidzony był Władysław Grabski, któremu zawdzięczamy własną walutę i przezwyciężenie hiperinflacji. Doceniały go elity, ale polityczne ataki na niego uczyniły z tej postaci ofiarę ignorancji i prymitywnej agresji. Jeszcze gorszy los spotkał Gabriela Narutowicza, który na wieść o wskrzeszeniu Niepodległej Polski porzucił Szwajcarię oraz wielką firmę i karierę, swoją wiedzą i ogromnym doświadczeniem w budowie dróg i mostów by służyć odradzającej się Ojczyźnie. Po wielkim sukcesie na stanowiskach ministra infrastruktury, a później spraw zagranicznych został wybrany na pierwszego Prezydenta odrodzonej RP. Ponieważ dostał w wyborach głosy mniejszości niemieckiej i żydowskiej stał się celem śmiertelnego zamachu. Zaczadzony szowinistyczną ideologią zabójca nie krył dumy ze swego czynu. Jego imię nadawano licznym rodzącym się wówczas w Polsce dzieciom. Do dzisiaj w rocznicę zamachu na prezydenta Narutowicza na grobie jego zabójcy składane są kwiaty i zapalane znicze. W Wolnej Polsce jednak o tym zjawisku się nie mówi. W III RP fale niechęci i nieuzasadnionych pretensji zalewają postać Leszka Balcerowicza, który podjął się bezprecedensowej przebudowy realnego socjalizmu w zwyczajny kapitalizm. Odwagę, żeby wspierać go i brać na siebie odpowiedzialność za trudną i dla części społeczeństwa bolesną transformację miało niewielu. Do dziś nie brakuje populistów, którzy na rzucaniu na niego kalumnii budują całe polityczne kariery.

Niechęć i pretensje do tych, którzy z poświęceniem wyjmują dla innych ziemniaki z ognia, mają swoje źródło w niezdolności klasy politycznej do uznawania zasług poprzedników. Każda kolejna władza zrzuca na nich odpowiedzialność za wszystko czego masy nie lubią, jednocześnie przedstawiając pozytywne skutki działań poprzedników jako swoje własne zasługi. Dzieje się tak nawet wówczas, gdy zwykła przyzwoitość nakazywałaby stawać w obronie reformatorów, którym wszyscy wiele zawdzięczamy.

U nas to się nie opłaca. Zamiast tego coraz częściej obserwujemy skutki przekonania ludzi władzy, że masom nie można mówić prawdy, lecz trzeba nimi manipulować i odwoływać się do najgorszych nawet, ale jednocześnie najbardziej rozpowszechnionych przekonań, bo tylko to daje szansę na zwiększenie własnej popularności i wyborczy sukces. To musi z czasem doprowadzić do kompletnego zakłamania rzeczywistości i konieczności kierowania się w polityce hasłami opartymi na popularnych przekonaniach, nawet jeśli są one haniebne i szkodliwe dla każdego z osobna i wszystkich razem. W tych warunkach każda próba podejmowania uczciwej debaty staje się politycznie bardzo ryzykowna, bo grozi utratą poparcia. Zamiast podejmować wysiłki edukowania i przekonywać do trudnych, acz koniecznych reform, w krótkiej wyborczej perspektywie łatwiej jest uciekać od odpowiedzialności i niełatwych decyzji.

Pod presją takiej miałkiej polityki jako społeczeństwo uciekamy od poruszania tematów trudnych. Ich podejmowanie – nie tylko politykom, lecz również intelektualistom i naukowcom – grozi narażeniem się na publiczną niechęć i groźbę politycznego linczu. Nie wspominając o takich konsekwencjach cywilnej odwagi i uczciwości jak marginalizacja oraz utrata pracy i zawodowej pozycji. Jednak zaniechanie jest jeszcze groźniejsze, gdyż doprowadza do zerwania więzów scalających każde społeczeństwo i uniemożliwia jego rozwój i doskonalenie. Jest także biernym przyzwoleniem na rozrost społecznych zabobonów oraz politycznych i światopoglądowych ideologii opartych na resentymentach, które nieuchronnie prowadzą do zniszczenia dobrowolnej społecznej aktywności oraz do przemocy wobec mniejszości, a w końcu do zbrodni. Bez ustawicznego szlifowania, diament wspólnoty przestaje istnieć i leci w przepaść z nieuchronną burzą, która chaos tylko przynosi i zamęt…

O czym najbardziej milczymy? Długo by na ten temat milczeć…

Bardzo zapuszczona jest nasza historia. Ta dawniejsza i ta najbliższa stanowią długą listę tematów tabu i białych plam. Jesteśmy bardzo wrażliwi na to, co mówią i sądzą o nas inni, a jednocześnie sami nie podejmujemy wysiłków zrozumienia i opisania wielu historycznych faktów. Nie rozumiemy, że uciekając w zakłamywanie własnej historii i nie rozliczając jej bolesnych epizodów, pozostawiamy ocenę innym, którzy wcale nie muszą kierować się zrozumieniem i sympatią. Pozwalamy na to, aby Niemcy opisywali udział naszych rodaków w Holokauście, bo wypieramy nawet dobrze udokumentowane zbrodnie. Za to niczym mantrę powtarzamy, że tylko w Polsce za pomoc Żydom groziła kara śmierci, a mimo to Polacy stanowią najliczniejszą grupę Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Dopiero niedawno ukazała się po polsku wstrząsająca relacja Mordechaja Canina, która od lat pięćdziesiątych kształtowała opinię o tym, co podczas Holokaustu zaszło w naszym kraju. Dopiero teraz ukazują się kolejne publikacje historyków dokumentujących udział Polaków w Zagładzie i rabowaniu mienia ich żydowskich sąsiadów. Większość Polaków nic na ten temat nie wie. Politycy unikają tego tematu jak ognia, bojąc się agresywnego, ludowego antysemityzmu. Co jakiś czas opinią publiczną wstrząsają niezrozumiałe dla większości konwulsje wywołane przez zagraniczne publikacje. Prawda jest taka, że dopóki sami nie zmierzymy się uczciwie z tym problemem, inni będą nas mierzyli swoją miarą, nie kryjąc satysfakcji, że nie tylko oni…

Nie rozumiemy skąd wzięła się niechęć i nieufność do nas ze strony Litwinów. Pamiętamy o Unii Lubelskiej, o bitwie pod Grunwaldem, gdzie wspólnie pokonaliśmy zbrodniczych Teutonów; w narodowym poemacie czytamy: „Litwo, Ojczyzno moja…”, a oni nas nie lubią i nie rozumieją. W czasie wojny wielu Litwinów kolaborowało przeciwko nam z hitlerowcami. Jak to możliwe?! Przecież przez wieki byliśmy braćmi, mieszkańcami wielkiej Rzeczpospolitej Obojga Narodów… O tak zwanym Buncie Żeligowskiego i nieutrzymywaniu przez cały okres trwania II RP stosunków dyplomatycznych z Litwą w dzisiejszej Polsce panuje milczenie…

Gdy Putin oskarża Polskę o kolaborację z Hitlerem i udział w rozbiorze Czechosłowacji w 1938 roku większość Polaków nie kryje oburzenia, a politycy grzmią o zakłamywaniu historii… Jednak 99 procent Polaków nie ma pojęcia jak i dlaczego doszło do zajęcia przez Polskę Zaolzia. To kolejny trudny historyczny temat zamieciony pod dywan narodowej niewinności. Nie rozumiemy o co chodzi Putinowi, gdy oskarża sanacyjne rządy II RP o antysemityzm. Tego tematu również nie przerobiliśmy. Większość Polaków nie ma dziś pojęcia o numerus clausus, gettach ławkowych, pogromach, dyskryminacji, próbach wywiezienia Żydów na Madagaskar, czy planach wywołania powstania w Palestynie, które miało spowodować exodus Żydów z Polski. Sowiecki wywiad i dyplomacja dobrze o tym wiedziały i udokumentowały to w odpowiedni sposób. My do dyskusji na ten temat nie jesteśmy przygotowani, bo nigdy go uczciwie i dogłębnie nie przerobiliśmy, tylko trzymamy go pod narodowym dywanem naszego mesjanizmu i niewinności. Od Rosji w ostatnich latach odgrodziliśmy się sanitarnym kordonem. Nie potrafimy zrozumieć ich polityki i mentalności. Trzydzieści lat po odzyskaniu niezależności od Moskwy nie mamy państwowej strategii współistnienia z Rosją na tym padole łez, wzajemnych pretensji i uprzedzeń. I co gorsza niczego w tej kwestii nie robimy, bo… Tu polecam powrót do początku niniejszego tekstu.

Ukraina to kolejny wielki porzucony temat. Do dziś nie potrafimy zrozumieć skąd się wzięła wśród Ukraińców nienawiść do Polaków, która stała się przyczyną Rzezi Wołyńskiej. W Polsce na ten temat rozmawiamy… rzadko i niechętnie wchodząc w przyczyny tej zbrodni, jakby nie zależało nam na zrozumieniu i uniknięciu powtórki z historii. Jeśli nasza klasa polityczna uznaje, że sojusz Polski i Ukrainy jest w stanie zrównoważyć rosyjski neoimperializm, to dlaczego nie próbujemy wzmocnić jego fundamentów, wyciągając wnioski i próbując zrozumieć wspólną przeszłość.

Nie tylko historia jest u nas porzuconym polem. Nie umiemy dyskutować na temat przyszłości. Odrzucamy rozwiązania dotyczące praw mniejszości przyjmowane od dawna w całym świecie zachodniej cywilizacji. Powoduje to powszechną u nas niechęć do imigrantów oraz osób LGBT. Dzisiejszych Polaków łączy strach przed nieznanym i duma z szowinistycznych i ultrakonserwatywnych przekonań rodem z zamierzchłej przeszłości. Rozmawiać na ten temat u nas się nie da, bo nie ma żadnego intelektualnego połączenia między mieszkańcami przeciwstawnych światopoglądowych obozów.

Polski Kościół jest oblężoną twierdzą. Intelektualnie głęboko podzielony tkwi na granicy schizmy, sparaliżowany strachem przed nieuchronnymi zmianami. W tej pozycji jest bezbronny wobec każdego głosu krytyki, bo zachowuje autorytet tylko dla podporządkowanej sobie części społeczeństwa. Nie udało się nam, Polakom wydyskutować właściwej roli Kościoła i duchownych w życiu politycznym. Skutkuje to przysłowiowym wylewaniem dziecka z kąpielą, czyli niszczeniem licznych pozytywnych ról Kościoła w życiu społecznym na skutek nieszczęsnego zaangażowania wielu duchownych w doraźną – bardzo dzielącą Polaków – politykę.

Nie wiemy, jaka ma być przyszła Polska, co ma być fundamentem jej sukcesu. Panuje tu nieprawdopodobny chaos. Wciąż jest wielu Polaków widzących budowę gospodarczej pozycji na bazie węgla i stali. Nadal można usłyszeć mrzonki o odbudowie naszej potęgi stoczniowej, a nikt nie wie, że w Wolnej Polsce dokonaliśmy w tej dziedzinie głębokiej transformacji i jesteśmy stoczniową potęgą, choć nie budujemy już gigantycznych masowców na zamówienie ZSRR…

Z Wolnej Polski wyjechało na Zachód około trzy milionów Polaków. Budują PKB i przyszłości innych, zwykle dużo bogatszych krajów. Wielu nie widzi już sensu powrotu. Każdy zabiera ze sobą swoje umiejętności, wiedzę zdobytą w kraju, kompetencje, które bez problemu można przeliczyć na pieniądze. Stracone pieniądze dla nas. Zyskane za darmo dla innych… Trudno się dziwić, że młodzi Polacy wolą skazywać się na życie na emigracji, gdy nie znajdują żadnej sensownej strategicznej myśli dotyczącej własnej przyszłości w kraju. Polskie polityczne piekło demotywuje i skutecznie odciąga od Ojczyzny wielu młodych ambitnych Polaków. Kim będą, gdy zechcą lub będą musieli wrócić? Jaki będzie dla kraju bilans ich emigracyjnej przygody? O tych sprawach oczywiście polscy politycy nie mówią. Ten problem – jak i wiele innych – spadnie nam nieuchronnie na głowy i barki w najmniej spodziewanym momencie. Ponieważ nie przygotowujemy się na to... upadek będzie bardzo bolesny.

JAROSŁAW GUGAŁA

Dziennikarz, prezenter telewizyjny. W latach 90’ dyrektor I Programu TVP oraz Telewizyjnej Agencji Informacyjnej. Reporter i prezenter Wiadomości oraz programów publicystycznych. Od 2003 dziennikarz TV Polsat. Prowadzący programy informacyjne, komentator i publicysta POLSAT NEWS. Był szefem Wydarzeń oraz Pionu Publicystyki i Informacji TV POLSAT. Współpracuje jako dziennikarz z wieloma tytułami prasowymi i rozgłośniami radiowymi. Wykładowca dziennikarstwa: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet SWPS i Collegium Civitas.. W latach 1999-2003 dyplomata – ambasador RP w Urugwaju. Absolwent iberystyki na Uniwersytecie Warszawskim oraz studiów doktoranckich z ekonomii w Kolegium Ekonomiczno-Społecznym Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Hobby: piosenka literacka. Muzyk i autor tekstów oraz przekładów. Współtwórca Zespołu Reprezentacyjnego wykonującego poezję śpiewaną i piosenki literackie..

Koniec

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

STRATEGIA „NA PRZEMILCZENIE”?

MAGDALENA M. BARAN

Hipokryzja to hołd składany cnocie przez występek

François de La Rochefoucauld

Nie ma bowiem rządzących bez rządzonych, a to nie zmieniło się od zarania dziejów. Pytanie co tak naprawdę istnieje, co tak naprawdę wydarza się dziś między nimi. Wszystko, a może nic?

Ledwo kilka tygodni temu przez wszelkiej maści media i portale społecznościowe przetoczyła się fala oburzenia związana z gestem posłanki Joanny Lichockiej. Bo jakże nie grzmieć, jakże nie czuć zażenowania, gdy w sytuacji sejmowej debaty o rzeczach wszak istotnych, posłanka partii rządzącej pokazuje opozycji, a przy okazji społeczeństwu, któremu zawdzięcza swą ciepłą posadkę, środkowy palec. Digitus impudicus, którego znaczenia nie zmieniło się od starożytności. Palec bezwstydny. Zachowanie oprotestowano, potępiono, przez kilka chwil próbowano rozgrywać je politycznie, ale ostatecznie skończyło dokładnie tam, gdzie większość podobnych „historii” – na śmietniku politycznych memów, masowo produkowanych przez internautów. Memów, których żywot jest krótki, acz przewrotny, bo choć swą prześmiewczością mogłyby obnażać hipokryzję i głupotę, niby to przypadkiem przyczyniają się do bagatelizowania i banalizowania zjawisk, które nie tak jeszcze dawno temu uznalibyśmy za niebezpieczne. Ba, w jakimś sensie ocieplają, uczłowieczają, przybliżają, albo nawet budzą ciepłe uczucia dla zachowań i faktów, które w sferze publicznej najzwyczajniej nie powinny mieć miejsca. Wzmacniają rodzaj przyzwolenia na hipokryzje, na hucpę, na bzdurę, a w końcu i na polityczne kłamstwo, które nader często znika w oparach hojnie rozsiewanego absurdu. Tym samym – przy całej swej głośności, barwności, pustym śmiechu – przykrywają nie tylko tematy trudne, co do których panuje swoista zmowa politycznego milczenia, ale również nie pozwalają rozwijać się temu, czego od klasy politycznej powinniśmy wymagać, a co pozwoliłoby nam dojrzeć przynajmniej szkicowy zarys jakiejkolwiek wspólnoty czy dbałości o interesy szeroko rozumianej wspólnoty.

W całej tej opowieści istotne są dwie strony, o których wzajemnych relacjach przypominamy sobie – tak jedni, jak i drudzy – głównie w gorących okresach przedwyborczych, a i wówczas w mocno okrojonej, czy mówiąc wprost ubogiej wersji. Politycy i obywatele (a gdzieś między nimi zespoły mniej czy bardziej wiarygodnych łączników, o których więcej przy innej okazji). Naczynia połączone, gdzie – o czym często zapominamy – ci pierwsi na poważnie nie daliby rady istnieć bez tych drugich. Nie ma bowiem rządzących bez rządzonych, a to nie zmieniło się od zarania dziejów. Pytanie co tak naprawdę istnieje, co tak naprawdę wydarza się dziś między nimi. Wszystko, a może nic? I wcześniej – kiedy się to wydarza, co stoi u postaw owego „przekazania władzy”, które z takim upodobaniem zmieniane jest w ciche przyzwolenia na bycie oszukiwanymi, niedoinformowanymi, na polityczne kłamstwo, przemilczenie, na opcję „wolę nie wiedzieć”? Przecież – jako społeczeństwa czy wspólnoty – zaczynaliśmy zupełnie gdzie indziej (czy na pewno?). Coś nas spajało, coś stanowiło podstawę dla pierwotnych działań (nawet jeśli dziś mówimy sobie wprost, że upadły one w zamęt i patologię). Na co kiedyś stawiano? Najprostszą odpowiedź czai się w słowie „wartości”… A piszę „czai się”, bo i te uplastyczniane, przetwarzane, filtrowane przez polityczną propagandę, potrafią się rzucić do gardła, a w najłagodniejszej wersji odbić się solidną (oby wyborczą) czkawką.

Starożytni fundamentów poszukiwali w pojęciu sprawiedliwości. „Zaczęli ludzie prawa stanowić i układy między sobą, i nazwali to, co prawo nakazuje, prawem i sprawiedliwością [sic!]; taki podobno jest początek i istota sprawiedliwości” – pouczał Platon, zaś Arystoteles wtórował mu mówiąc, iż sprawiedliwość „sprawność dobrowolnego czynienia drugim tego, co dobre oraz unikania czynów przynoszących im szkodę”. Trudno o piękniejsze podstawy, czyż nie? Nie inaczej miało być w Rzymie, gdy Cyceron podkreślał, że „gruntem sprawiedliwości jest dobra wiara, to jest niezłomna wierność w dotrzymywaniu słowa, zawartych umów i zobowiązań”. Tu sprawiedliwości nie sprowadza się wyłącznie do legalności czynów, ale stanowi podstawę relacji międzyludzkich, tych, co w ostatecznym rozrachunku mogą/powinny przenosić się na budowaną wspólnotę/społeczeństwo/państwo. Bez różnicy czy bliższy nam liberalizm, konserwatyzm czy nurty lewicowe. Zaczynamy od podstaw, od jakiejś pierwotnej zgody. Piękne to, ale… No właśnie „ale”.

Pięknie by było gdybyśmy – jak w XX wieku proponuje John Rawls byli w stanie odnaleźć owe pierwsze zasady zgody. „Są to zasady – pisze – jakie ludzie równi i rozumni, mając na uwadze swe własne korzyści, przyjęliby w wyjściowej sytuacji równości jako definicję podstawowych warunków swego stowarzyszenia”. W owej hipotetycznej umowie, jaka proponuje zawarte miałby zatem zostać w pierwszym rzędzie warunki, regulujące dalsze porozumienia. Bo gdyby tak wyobrazić sobie możliwą do pomyślenia sytuację, w której ludzie angażujący się wspólnie w społeczną współpracę, również wspólnie dokonują wyboru zasad, jakimi kierować będzie się cała społeczność? Jednostki mają niejako z góry zdecydować, jak będą rozstrzygać potencjalne spory rodzące się wewnątrz ich społeczności, a także co ma być jej właściwą podstawą. W projektowanej tak sytuacji Rawls rozumie sprawiedliwość jako bezstronność (justice as fairness). Nią niezainteresowane wzajemnie jednostki mają kierować się, gdy na bazie racjonalnego namysłu, raz na zawsze zdecydują, co będzie się wśród nich uznawać za sprawiedliwe, a co za niesprawiedliwe.

Byłoby pięknie. Ale idźmy dalej, w owej myślowej hipotezie zakładając dalej, że w momencie dokonywanie wyboru zasad sprawiedliwości, wybierający pozbawiani są wiedzy dotyczącej ich miejsca w przyszłym społeczeństwie. Szczegółowe fakty są niedostępne. Nie wiedzą nic o sobie samych, a także o innych jednostkach. Nie widzą kim są i jaki los, jakie miejsce we wspólnocie wyznaczają sobie i innym dokonując takiego, a nie innego wyboru. Tu żadna ze stron nie wie jaka wyznaje koncepcję dobra, jaki jej plan życiowy, psychika, miejsce w społeczeństwie, status ekonomiczny itd. Równie niedostępne są informacje dotyczące samego społeczeństwa, które ustalanymi zasadami miałoby się kierować – brak zatem informacji choćby o poziomie kultury czy uporządkowaniu politycznym. Osoby w sytuacji pierwotnej „muszą wybrać zasady, z których konsekwencjami gotowe są pogodzić się bez względu na to, do jakiej generacji, jak się okaże, przynależą”. Muszę przyznać, że lubię tę utopię, bo przenosi nas w świat wzajemnego szacunku, czy respektowania ustaleń (co jakoś nam się politycznie w lawinie kłamstw i przemilczeń pogubiło). Jednak ów piękny eksperyment myślowy wersyfikuję szybko innym – tym razem literackim – obrazem, znanym z Folwarku zwierzęcego George'a Orwella. I znów… wszystko mi się zgadza, chociaż zdecydowanie wolałabym inaczej.

Zwierzęta, o których mowa u Orwella, spotykają się jako wspólnota pozbawiona praw i wolności. Sytuacja, w jakiej je znajdujemy, jest trwaniem we wspólnej niedoli, w której znać dają o sobie głównie braki i niedostatki. I choć istnieją między nimi znaczne różnice – czy to na poziomie intelektualnym, w wykształceniu, przygotowaniu do życia, mentalności czy nawet w osobistych przekonaniach – ich droga jest drogą wspólną. Czy to takie znów odległe od opowieści o naszym roku 1989…? Krótka myśl. Zwierzęta – nie znając swoich przyszłych ról społecznych ani sposobu funkcjonowania w tworzącej się wspólnocie przyjmują prawo. Stają się bowiem ową masą jednostek, która – tu na drodze wyboru i głosowania – dokonuje konkretnego wyboru, kształtując zasady sprawiedliwości, prawo, wskazówki dla porządku moralnego, który jest im wspólny. Wybierają oczekując, że będą żyć w świecie wobec nich sprawiedliwym, gdzie członkowie tej samej społeczności będą wobec siebie uczciwi, sprawiedliwi. To za nią, będąc ukierunkowanymi na sprawiedliwość, jako właśnie bezstronność, wybierają w pierwszym rzędzie wolność przed wszelkim poddaństwem. Za nią – nie zając swego przyszłego losu – podejmują decyzję o wyborze nowego życia, tworzeniu własnej historii. Nie znając swoich przyszłych ról, obowiązków, przeznaczeń, położenia itp., biorą odpowiedzialność i za prawo przyjmują, iż „wszystkie zwierzęta są równe”. Wyłonienie się przywództwa uznane zostaje za coś naturalnego. Zwierzęta nie spodziewają się jednak, że popadną z jednej tyranii w drugą, że przyjdzie im żyć w na pozór tylko nowej odmianie terroru. Respektują jednak reguły, na które wszyscy się przecież zgodzili. Te jednak – jakby niespostrzeżenie – zaczynają ulegać zmianom. Jakby to, co zostało wspólnie przyjęte i publicznie obwieszczone ustępowało pomału temu, co zaistniało niejako obok, a przez nikogo nie zauważone automatycznie stawało się nowym prawem, na które wspólnota nie udzielała przecież zgody. Bo skoro zmiana się pojawiła, skoro nikt jej nie dostrzegł, a zaczęła obowiązywać… znaczy, że nowa reguła została zmieniona w nowe prawo. Niekoniecznie lepsze dla wszystkich, a jednak prawo. Gdy jednak obywatele pytali w końcu o takie zmiany, zdziwieni kształtowanym niezależnie od ich pierwotnej decyzji nowym porządkiem, odpowiedź świń była zawsze taka sama: „Czy jesteście pewni towarzysze, że to się wam nie śniło? Czy macie dowód istnienia takiej uchwały? Czy gdzieś ją zapisano?”… I gdy dziś politycy partii rządzącej milczą o sposobie, o prędkości uchwalania prawa; gdy kolejne ustawy przemycają bez konsultacji społecznych; gdy piszą coś „pod stołem”, „na kolanie”, jednocześnie najróżniejszymi sposobami zamiatając problemy pod dywan albo… wprost kłamią… orwellowski Folwark staje mi przed oczami.

Nader optymistycznie – jak to ja – chciałabym (ba, chcę) polityki, w której obowiązywałyby wartości, w której zgadzamy się co do zasad. Co do fundamentów – począwszy od przewałkowanej przed momentem sprawiedliwości. Rzecz w tym, że ona nie istnieje sama. Potrzebuje polityki, w której nie milczymy, gdy jeden drugiemu, czy gdy polityk wyborcy pluje w twarz. W której nie tłumaczymy sobie, że… to tylko deszcz pada... Gdzie obowiązuje podstawowa bodaj uprzejmość (więc gest posłanki Lichockiej odpada… i jest potępiony przez każdą ze stron); gdzie lojalność wobec wyborcy wygrywa z doraźnymi potrzebami partii; gdzie uczciwość (fairness) rozumiana również jako bezstronność (impartiality), której towarzyszy obowiązek zachowania się w sposób godny i pamiętani o godności innych uczestników życia publicznego choćby majaczy na horyzoncie zdarzeń; gdzie działania, jakie prowadzi władza powinna cechować odpowiedzialność (accountability) a także transparentność. Taka bajka… o etyce rządu, która – jeśli się trochę postaramy – wcale nie musi być mitem. Inaczej… tkwimy w strategii „na przemilczenie”. Na zakłamanie. Na patrzenie na nasza politykę z rozdziawioną gębą, niczym orwellowskie zwierzęta… Stało się bowiem tak, że „zwierzęta w ogrodzie patrzyły to na świnię, to na człowieka, potem znów na świnię i na człowieka, ale nikt już nie mógł się połapać kto jest kim”… A skąd to? Z porzucenia faktów, które zawsze oznacza porzucenie wolności. Z milczenia i z przyzwolenia na bzdurę, z których musimy się w końcu wyzwolić.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Zastępca redaktora naczelnego miesięcznika Liberté!.

Koniec

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

AMORALNA ATROFIA DEMOKRACJI

PIOTR BENIUSZYS

Nie mówimy sobie tego, że rządzonych obywateli trzeba poddawać krytyce tak samo surowo, jak rządzących polityków. Nie mówimy sobie tego, że jedni i drudzy zawiedli, jedni i drudzy okazali się niezdolni do spełnienia wysokich wymogów trwania liberalnej demokracji.

Nie mówimy sobie tego, że kryzys liberalnej demokracji nie jest zjawiskiem ostatnich kilku lat. Nie mówimy sobie tego, że jest to po prostu kolejna, być może krytyczna już faza kryzysu, który poniewiera nasze liberalne demokracje nawet od pierwszego dnia ich istnienia. Nie mówimy sobie tego, że model liberalnej demokracji jest być może zbyt wymagający dla istot ludzkich, a XXI wiek obnaży jego nieprzystawalność do natury człowieka. Nie mówimy sobie tego, że wszyscy ponosimy winę (jeśli można to nazwać „winą”). Nie mówimy sobie tego, że rządzonych obywateli trzeba poddawać krytyce tak samo surowo, jak rządzących polityków. Nie mówimy sobie tego, że jedni i drudzy zawiedli, jedni i drudzy okazali się niezdolni do spełnienia wysokich wymogów trwania liberalnej demokracji.

Poza rajem

Gdyby człowiek i jego świat był idealny, to państwa, rządy, prawa, instytucje i społeczeństwa nie byłyby potrzebne i nie istniałyby. Tak byłoby najlepiej. Życie w całkowitej wolności i pokoju. Tak wygląda przecież wyobrażenie raju, po którym można dowolnie się poruszać, dowolnie spędzać czas, nie obawiać się żadnego niebezpieczeństwa, wszystko jest dostępne w obfitości i bez konieczności włożenia wysiłku; można nawet chodzić nago, co jest swoistym archetypem wyzwolenia. Do raju jednak wkrada się pułapka, zarzewie klęski i dramatu człowieka. To najpierwsza regulacja ze wszystkich, prababka wszystkich zakazów prawnych, obarczone największe możliwą sankcją (wygnania z raju na padół chorób i śmierci) ograniczenie wolności, w gruncie rzeczy nonsensowne. Zakazane drzewo nie jest przecież tak naprawdę „drzewem poznania dobra i zła”, zostało umieszczone pośród innych jako pokusa, jako test posłuszeństwa człowieka arbitralnemu zakazowi prawnemu. Test oczywiście oblany.

W istniejącej poza rajem rzeczywistości, aby przeżyć, człowiek musi pracować. Zwykle ciężko. W tych warunkach próba koegzystencji bez stosowania praw i instytucji rychło okazuje się więc fiaskiem, ponieważ tylko część ludzi jest skłonna utrzymywać się z własnej pracy i dzięki dowolnym umowom wymiany z innymi. Wielu wybiera drogę łatwiejszą, jaką jest rabowanie dóbr pracujących poprzez wycinanie ich w pień oraz wszelkie inne formy stosowania przemocy. To druga lekcja, jaką odbiera człowiek. Z jednej strony regulacje prawne, normy i zasady zawężające jego wolność są złe, bo go ograniczają, często w niepotrzebny sposób (jak w raju). Z drugiej jednak strony życie bez regulacji jest niemożliwe, gdyż kończy się mordem, rabunkiem oraz krzywdą słabszych i uczciwszych. Wiemy więc, że wisi nad nami już na zawsze przymus organizacji życia zbiorowego. Nie mamy innego wyjścia, jak ustalać zasady i ograniczenia. Historia ludzkości zna wiele przykładów niesprawiedliwych modeli rozwiązania dylematu przymusu organizacji. Ci, którzy w stanie natury uczciwie pracowali i byli ofiarami napaści, chcą regulacji w celach prewencyjnych, aby za cenę pokaźnej porcji własnej wolności zyskać w miarę duże bezpieczeństwo. Ale ci, którzy w stanie natury raczej by rabowali i mordowali, często zyskują pozycję dominującą w rodzących się państwach i starają się budować systemy prawne tak, aby w ich ramach, już całkowicie nawet „legalnie”, bo w oparciu o podyktowane przez samych siebie prawa, nadal uczciwych i słabszych rabować. Poprzez pańszczyznę, poprzez niewolnictwo, poprzez nadmierne podatki, poprzez przymusy świadczenia określonej pracy, przywiązanie do ziemi, pozbawienie wyboru zawodu, itd. Krzywda ludzka, w najróżniejszych formach, trwa. Nie zostaje przezwyciężona. Samo prawo i instytucje jako takie nie są panaceum na zły los zwykłego człowieka.

Ta konstatacja prowadzi w kolejnych epokach i pokoleniach światłe umysły do refleksji nad stworzeniem konstrukcji prawno-ustrojowej, która będzie stan wolności jednostki z mitycznego (teoretycznego tylko w gruncie rzeczy) stanu natury w jak największym zakresie imitować i chronić, ale jednak równocześnie będzie usiłować w jak najszerszym zakresie zapewnić ludziom bezpieczeństwo przed mordem i rabunkiem. W toku tej intelektualnej pracy rodzi się w końcu także teoria umowy społecznej, a chwilę potem liberalizm, który po kolejnych 150 latach zmagania z samym sobą wskazuje na liberalną demokrację, jako to, co jest najbliższe marzeniu o wolności w bezpieczeństwie. Liberałowie, gdzieś na pewnym poziomie podświadomości, uznają, że klucz do sukcesu polega na odwróceniu ról. To znaczy optymalnie byłoby, aby to ci w stanie natury ciężko i uczciwie pracujący i padający w końcu ofiarami rabunku stali się rządzącymi liberalną demokracją, zaś ci w stanie natury idący na skróty i skłonni sięgać po bezprawie i przemoc, byli rządzonymi. Wtedy rządzeni będą kontrolowani, zasady prawa i aparat przymusu państwa pozbawią ich bezkarności i odstraszą od stosowania strategii czynienia krzywdy innym. Owi ludzie o niespokojnych duchach, skierują swoją energię na inne pola aktywności, najlepiej gdyby budowali własny (i przy okazji społeczny) dobrobyt jako przebojowi przedsiębiorcy. Aby realizowali ideał pożytecznego egoizmu nakreślony przez Adama Smitha. Rządzący będą zaś ludźmi uczciwymi, sumiennymi, odpowiednio pojmującymi i wypełniającymi ideał służby publicznej rządzonym obywatelom; nie będą nadużywać pozycji formalnej władzy, ale koncentrować się na wdrażaniu zasad autentycznej sprawiedliwości i dbać o dobro wspólne.

Katalogi zobowiązań

Tyle teoria. Aby plan ten funkcjonował w praktyce, rządzący i rządzeni musieliby podjąć, a następnie wypełnić szereg wzajemnych zobowiązań. Podstawowym zobowiązaniem rządzonych jest przestrzeganie prawa, zaś rządzących nieuchwalanie praw, które ograniczają wolność rządzonych w zakresie wykraczającym poza wymogi ochrony wolności jednego obywatela przed aktywnością drugiego. Rządzący zobowiązują się traktować swoją misję w charakterze służebnym, nie nadużywać wpływów i władzy, uznawać i dawać realny wyraz temu, że w zakresie swojej politycznej roli stoją w hierarchii społecznej niżej, a nie wyżej od rządzonych obywateli. Rządzeni zobowiązują się jednak darzyć rządzących estymą i szacunkiem należną urzędowi, rozwijać w sobie etos postawy propaństwowej, w odpowiedzialny sposób dawać posłuch przestrogom wiarygodnych ekspertów i akceptować realia, w których interesy się ścierają i nie zawsze ich interes własny może, a czasem nawet nie powinien zostać uwzględniony.

Już pierwszy rzut oka na te wymagania pozwala dostrzec, że są one dla ludzi żyjących w warunkach demokratycznych trudne do spełnienia. Wymagają nie tylko znacznej dozy racjonalności, ale także umiejętności samoograniczania się, rezygnacji z celów szkodliwych dla państwa i spraw wspólnych, ale w tym samym czasie kuszących realnością ich osiągnięcia. To z jednej strony słynne Actonowskie demoralizowanie przez władzę, a z drugiej przez możliwość wpływu na jej decyzje potęgą ruchu społecznego, zamieszek, gwałtownych strajków zorientowanych na utrudnianie życia współobywateli i niosących znaczny potencjał politycznego szantażu.

Rządzący w realu

Zobowiązanie rządzących do nieuchwalania praw godzących w wolność obywatela (poza sytuacją naruszeń wolności innego obywatela przez tegoż obywatela, która stanowi formę regresu do stanu natury w jej nieakceptowalnym wymiarze) jest restrykcyjnym ograniczeniem władzy w liberalnej demokracji, idącym nawet dalej, aniżeli instytucjonalne rozwiązania checks and balances, związane z państwem prawa i (trój)podziałem władzy. Zakreśla się tutaj głębszą aniżeli kiedykolwiek wcześniej w dziejach ludzkości granicę pomiędzy prywatną (w tym intymną) a publiczną (w tym zawodową) sferą życia. W gruncie rzeczy, wyjąwszy z tego niewątpliwie problematykę walki z krzywdą i przemocą w rodzinie, mamy tutaj do czynienia ze zobowiązaniem wycofania się rządzących, państwa i społeczeństwa z uchwalania jakichkolwiek zasad czy norm określających sposób prowadzenia życia prywatnego przez rządzonych. Co więcej, ten czy inny wybór projektu życiowego w sferze prywatnej przez obywatela musi pozostawać bez jakichkolwiek reperkusji co do jego pozycji w sferze publicznej, nie może on go narażać na jakiekolwiek sankcje, ani nie dawać tytułu do jakichkolwiek szerszych uprawnień lub przywilejów.

Jest najzupełniej oczywiste, że od bardzo dawna rządzący liberalnymi demokracjami nie respektują tego zobowiązania, nawet jeśli zwykli deklarować co innego. W licznych krajach deklaratywnie liberalno-demokratycznych roi się od ustaw i regulacji konstytuujących nakazy i zakazy określonych zachowań w prywatnej sferze życia. Osoby niewypełniające pod kątem niektórych kryteriów nieformalnego schematu obywatela preferowanego (wybierającego projekt życiowy konformistycznie i zgodnie ze stereotypem większościowym), spotykają się z kłodami rzucanymi im pod nogi, ulegają co rusz nieformalnym sankcjom. Rządzący inwigilują ponadto rządzonych, podsłuchują ich, zbierają dane na ich temat. Formalnie służy to niewątpliwie słusznemu celowi walki z przestępczością. Jednak stosowane standardy pozwalają na zapoznawanie się z faktami z życia intymnego wielu niewinnych ludzi, a pokusa nielegalnego wykorzystywania takich danych przerasta rządzących i funkcjonariuszy służb czy aparatu przymusu (którzy także do kategorii rządzących przynależą). Pokusa ta jest tak wielka i tak oczywista, że w krajach, w których atrofia demokracji liberalnej jest posunięta głębiej, nielegalne wykorzystywanie informacji przypadkowo zebranych o wcześniej o nic niepodejrzewanych obywatelach zostaje po prostu uznane za legalne. Tak stało się w Polsce. Wraz z rozwojem technologii wiara w możliwość cofnięcia tych procesów i zawrócenia do standardów liberalno-demokratycznej ochrony prywatności obywatela przeistacza się w iluzję naiwnych.

Gdyby zobowiązanie rządzących co do poddawania się kontroli swoich poczynań przez rządzonych miało zostać realnie wypełnione, to nie mogliby oni mieć wobec obywateli żadnych tajemnic, zgodnie z maksymą Woodrowa Wilsona „Jawne zobowiązania podejmowane w jawny sposób”. Współczesna liberalna demokracja jest całe lata świetlne oddalona od tego marzenia, od tego ideału. Rządzący ukrywają przed opinią publiczną nie tylko newralgiczne dla interesów państwa (ze względu na realne zagrożenia międzynarodowe) informacje o obronności czy żywotnych i krytycznych dla dobrostanu wspólnoty interesach ekonomicznych. Standardem staje się przekazywanie opinii publicznej absolutnego minimum informacji o realiach rządzenia krajem, ścisłe kontrolowanie przekazu, ochrona instytucji i polityków podejmujących błędne decyzje przed konsekwencjami, manipulowanie informacją, przejmowanie puli mediów na cele kłamliwej propagandy sukcesu, zatajanie danych makroekonomicznych, sondaży opinii publicznej, danych o przestępczości, raportów ośrodków analitycznych rządu dotyczących najróżniejszych wyzwań i problemów społecznych. Rządzący nie mają najmniejszej ochoty rzetelnie przedkładać wyniki swojej pracy, rozliczać się z efektów, przyjmować krytykę i akceptować konsekwencję niepowodzeń. Wolą podejmować szeroko zakrojone wysiłki w celu utrzymania obywateli w ignorancji i nieświadomości, a nawet potęgować ich zakres niewiedzy poprzez pogarszanie jakości szkolnych programów edukacyjnych, aby wychowywać kolejne pokolenie obywateli mniej krytycznych, bardziej spolegliwych, łatwych do zadowolenia byle sukcesikiem, pozbawionych dociekliwości i umiejętności samodzielnego myślenia. Ordynarne kłamstwa polityków do tego stopnia wrosły w praktykę demokracji liberalnej, że są powszechnie akceptowane jako jej cecha trwała i nieodzowna. Obecnie przestały one już kogokolwiek dyskwalifikować. Rządzący utrudniają rządzonym kontrolę władzy także poprzez celowe ustanawianie zawiłego prawa oraz licznych przepisów, tak aby ich gąszcz zniechęcał pojedynczych obywateli od podejmowania trudu kontroli legalności i zasadności decyzji i działań instytucji rządowych. Podobną rolę na nieco niższym poziomie odgrywa nadmierna biurokracja, będąca formą rzucania rządzonym kłód pod nogi, a nawet wyrazem odwrócenia deklarowanego porządku nadrzędności obywateli w demokracji liberalnej.

Rządzeni w realu

Ale także rządzeni nie wypełniają swoich, kluczowych dla sukcesu demokracji liberalnej zobowiązań. W praktyce wielu lat jej funkcjonowania utarło się, że rządzony ma tytuł do zwolnienia ze wszelkiej odpowiedzialności (o ile nie łamie prawa). Tymczasem demokracja liberalna nie może przetrwać opierając się na nieodpowiedzialnych obywatelach. Ona konstytuuje obowiązki, bo wolność musi za sobą pociągać odpowiedzialność. Przez zachowania nieodpowiedzialne rządzeni dają władzy pretekst, aby ich wolności stopniowo pozbawiała, aby ją im ograniczała. Tak jak dzieciom. Skoro są oni nieobliczalni, gotowi w dowolnej chwili popełnić jakieś piramidalne i pociągające za sobą opłakane skutki głupstwo, to dla ich własnego już nawet dobra trzeba ich kontrolować, ograniczać prawem także w sferze prywatnej, mówić, w co wierzyć, co jeść, jak się ubierać, co oglądać w telewizji, a czym się lepiej nie zajmować. To zaklęte koło. Władzy łatwiej jest rządzić społeczeństwem słabo wyedukowanym. Ludzie o małej wiedzy częściej zachowują się nieodpowiedzialnie. Ludzi nieodpowiedzialnych trzeba niańczyć i kontrolować. Aby to robić, trzeba poszerzać prerogatywy władzy. Władzy o szerokich prerogatywach łatwiej jest ogłupiać społeczeństwo.

Wydaje się, że rządzeni powinni się buntować przeciwko takiemu traktowaniu, odbierać to jako obrazę ich dumy i wyraz tej słynnej dziś pogardy. Tymczasem wielu z nich jest wygodniej zrzucić z siebie zobowiązanie do odpowiedzialnego obywatelstwa i dać rządzącym carte blanche. Mamy epidemię odmowy myślenia. Mamy tumiwisizm. Gdy przychodzi wybrać, na co poświęcić wolny czas prawie nikt nie stawia spraw publicznych wyżej od zrobienia soczystej karkówki na grillu. Rządzeni nie chcą kontrolować rządzących. Boją się ich, są zajęci życiem zawodowym i prywatnym, nie mają siły lub kompetencji poznawczych, aby wgryzać się materię, kochają „święty spokój”, nie dostrzegają zagrożeń dla własnej wolności, albo jej zwyczajnie nie cenią. W końcu prawdopodobieństwo, że grillowanie zostanie zakazane, jest niewielkie.

Rezygnują więc z aktywności obywatelskiej i zdobywania wiedzy o sprawach publicznych, o problemach kraju i wyzwaniach przyszłości, ale często nie rezygnują z udziału w wyborach. Przy tej okazji w sposób najbardziej czytelny dostrzegamy swoisty sojusz zrzucającego z siebie swoje liberalno-demokratyczne zobowiązania polityka z czyniącym dokładnie to samo obywatelem. To tutaj dochodzi do „dealu”: więcej władzy za świadczenie socjalne, wysoko płatne stanowiska państwowe za uderzenie w prawa niepopularnej mniejszości, akceptacja działań korupcyjnych za kilka ciepłych słów o dumie z pochodzenia narodowego, wielkości naszych przodków czy bycia moralnie lepszymi od sąsiedniego narodu.

Ortega y Gasset opisał jak nikt inny precyzyjnie źródła problemu, przyczyny dla których rządzeni w liberalnej demokracji nie potrafią sprostać zobowiązaniom. Praprzyczyna leży w kolektywizmie, skłonności do tego, aby wtopić się w grupę (tłum, masę) i dołączyć do chóru. Tak jest zawsze łatwiej. W krańcowej fazie wychylanie się z szeregu staje się przedmiotem dezaprobaty. Gdy obywatele liberalnej demokracji popadają w ten stan, zamiera debata publiczna, ginie kluczowa dynamika pomiędzy rządzonymi a rządzącymi, od której zależy przetrwanie liberalnej demokracji. Pozostają trzy opcje: przejście ku autorytaryzmowi (władza kontroluje masę), rewolucja (masa jest władzy wroga) lub wojna domowa (społeczeństwo dzieli się na dwie lub więcej wrogich sobie mas). W każdym przypadku umiera wolność człowieka.

W mniej radykalnym scenariuszu liberalną demokrację zastępuje demokracja grzecznościowa. Obie strony relacji, rządzeni i rządzący, posiadają świadomość najważniejszych interesów drugiej grupy i poszukują modus vivendi, w którym interesy te zostaną grzecznościowo zaspokojone. Żadnego znaczenia nie mają tutaj już fundamentalne normy liberalno-demokratyczne. Wolność może być ograniczana wszędzie, za wyjątkiem kilku zbyt bolesnych miejsc (można więc przykładowo zakazać demonstracji antyrządowych, ale już nie wejść z kontrolą opłacania abonamentu RTV do domów), ludzie władzy mogą jej nadużywać i się bogacić żerując na państwie i podatnikach, o ile nie dadzą się złapać i plastycznie opisać w mediach, wobec czego nawet zdemoralizowana opinia publiczna poczuje się w obowiązku rytualnie oburzona zażądać konsekwencji. Kontrola jest więc przypadkowa, a kariery w polityce zależne od sprytu i przebiegłości.

Potrzeba kręgosłupów

Złudzenie wielu autorów, którzy ciosali wizję liberalnej demokracji 150-200 lat temu, było dziedzictwem Oświecenia i polegało na wierze w to, że rozum poprowadzi ludzi do sukcesu w używaniu tego ustroju. Idealnie przecież racjonalne normy i prawa, sprawne instytucje, rekrutowani z elit merytokratycznych liderzy polityczni i prosperujący obywatele mieli stanowić niepodważalną barierę dla różnorakich zagrożeń. Dzisiaj jednak okazuje się, że strona formalna to za mało, a system ulega degeneracji, gdy brakuje fundamentu humanistycznego. Instytucje nie powstrzymają człowieka o kiepskim charakterze i przewrotnej mentalności przed ich wypaczaniem. Liberalna demokracja potrzebuje kształtowania ludzi na jednostki o głęboko zinternalizowanych potrzebach moralnych, którym drogie są nie (nie tylko) interesy, ale czerpią oni satysfakcję z przyzwoitego postępowania i dopełniania swoich obowiązków. Co szczególnie tutaj ważne, nie wystarczy, aby w ten sposób ukształtować elitę władzy. Doświadczenia Brytyjczyków z Eton i Francuzów z ENA pokazują, że ryba może mieć świetne warunki, aby nie psuć się od głowy, ale i tak zdechnie, jeśli zgnił jej ogon. Obywatele, rządzeni są równie newralgicznym elementem liberalno-demokratycznej konstrukcji stabilności. Nie są zwolnieni z odpowiedzialności, nie powinni być – niczym „święte krowy” – z automatu pomijani, gdy toczy się dyskusja o upadku obyczajów i kryzysie politycznym. Nie są klientami w supermarkecie władzy, nie na tym polega liberalno-demokratyczne państwo. Są raczej w roli słuchaczy na zajęciach uniwersyteckich, gdzie – owszem – jakość zajęć zależy głównie od prowadzącego, ale i oni są zobowiązani wnieść swój wkład w postaci czasu, przygotowania, pracy i wiedzy. Na koniec jest zaś egzamin.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

BÓG CZEKA PRZED DRZWIAMI

JAROSŁAW MAKOWSKI

Im więcej rozmawiamy o Kościele, tym mniej mówimy o Bogu. To wielki nieobecny naszych dyskusji. Na jego szczęście.

Sprawy kościelne nie schodzą z pierwszych strom gazet i portali. Rozmawiamy o nich, gdy dowiadujemy się o kolejnym przypadku wykorzystywania seksualnego dzieci przez księży. Spieramy się o Kościół, gdy bombardowani jesteśmy nowymi newsami mówiącymi o tym, że PiS wykorzystuje świątynie do kampanii politycznej, zbierając podpisy pod kandydaturą Andrzeja Duda po mszach lub przed wejściem do świątyni. Zastanawiamy się, co stało się z naszym Kościołem, gdy coraz częściej staje się on przyjazną przestrzenią dla nacjonalistów krzyczących Bóg-Honor-Ojczyzna, a potem plujących na ludzi mający inny kolor skóry czy mówiący w innym języku. Publicznie zwracamy Kościołowi bilet, gdy nie możemy już znieść biskupów piętnujących i poniżających osoby homoseksualne. Tak, Kościół-instytucja nie schodzi z pierwszych stron gazet. Jest tak absorbujący, angażujący, kontrowersyjny, że nawet ludzie Kościoła – biskupi, duchowni i świeccy – przestali mówić o tym, kto w nim jest najważniejszy: Bóg.

Trudno więc nie przyznać racji „ateistycznemu teologowi”, Emilowi Cioranowi, który powiada, że nasze czasy charakteryzuje nieobecność Boga. Ani pioruny, ani przekleństwa nie ożywiają już firmamentów, a patrząc na Krzyż zaczynamy ziewać. „W jakim przytułku odpoczywa ten starzec (Bóg)” - pyta prowokacyjnie rumuński myśliciel. Czy jednak nie jest to dobra wiadomość dla Boga? Czy chcielibyśmy, aby stał się on znów przedmiotem drwin, pogardy i usprawiedliwieniem przemocy wobec słabszych, mniejszości religijnych Czu seksualnych lub wobec osób niewierzących?

Los Boga, co wiemy nie od dziś, jest nie do pozazdroszczenia, gdy dostaje się On w ludzkie ręce. O tym „boskim dramacie” pisze żydowski filozof Martin Buber w książce Zaćmienie Boga. Przytacza w niej spotkanie i rozmowę ze starym myślicielem, któremu czytał fragment swojej książki. Po wysłuchaniu jej stary mędrzec wygłasza kilka mających ciężar mocnego uderzenia w głowę zdań: „Jak może pan tak w kółko powtarzać słowo Bóg? Jak może Pan się spodziewać, że czytelnicy przyjmą to słowo w takim znaczeniu, w jakim pan chce, by zostało przyjęte? (…) Wypowiadając jednak słowo Bóg, wydaje je pan na łup ludziom. Które spośród ludzkiego języka jest równie nadużywane, plamione I profanowane! Niewinna krew wylana z powodu tego słowa odebrała mu całą jego świetlistość. Wszelka niesprawiedliwość, którą musiało ukrywać, zatarła właściwy sens. Słysząc, że to, co najważniejsze, określa się mianem Boga, mam czasem wrażenie, że słucham bluźnierstwa!”.

Musicie przyznać, że ta krytyka jest druzgocąca. Że gdybyście po niej mieli bronić Boga, nie chcielibyście się znaleźć na miejscu Martina Bubera. Cóż bowiem powiedzieć wobec całej prawdy, którą na temat dziejów słowa Bóg zawarł stary mędrzec? A jednak Buber podjął rzuconą rękawicę. Posłuchajcie, proszę, jaka jest jego odpowiedź. „Tak – z wszystkich słów ludzkich to jest najbardziej brzemienne. Żadne inne nie zostało tak skalane, tak poszargane. Właśnie dlatego nie wolno mi się go wyrzec. Pokolenia ludzi przygniotły to słowo brzemieniem pełnego utrapienia życia i powaliły je na ziemię; leży ono tam w kurzu i dźwiga całe ludzkie brzemię. Pokolenia rozdarły to słowo na strzępy przez rozłamy religijne. Ludzie umierali dla niego i umierali za nie. Nosi ono ślady palców i krwi ich wszystkich. Gdzież bym znalazł słowo, dzięki któremu tak adekwatnie mógłbym określić to, co najważniejsze! (…) To prawda, że wymalowane własnymi rękami karykatury ludzie podpisywali imieniem Boga, że zabijali się i mówili: W imię Boga (…). Nie możemy oczyścić słowa Bóg, nie możemy go udoskonalić; możemy jednak, choć słowo to jest już splamione i poszarpane, podnieść je z ziemi, aby stało się naszym wspomożeniem w godzinie troski”.

Dziś jednak nikt tego wyjątkowego słowa – słowa Bóg – nie chce podnieść z ziemi. Biskupi i księża są zajęci swoimi ziemskimi sprawami – odpieranie zarzutów o pedofilię, walka z genderyzmem, ekologizmem i LGBT. Dbanie, żeby broń boże nikt nie chciał wyprowadzać religii ze szkół. I, co najważniejsze, żeby głoszenie Dobrej Nowiny nie przyćmiło głoszenia i podtrzymywania władzy „dobrej zmiany”. Polski Kościół, rodzimi katolicy, nie rozmawiają o Bogu, nie dyskutują o wierze, gdyż Bóg i wiara w Niego nie jest im do niczego potrzebny. Potrzebne są kościelne instytucje, o których byt i utrzymanie trzeba zabiegać. Potrzebni są posłusznie wierni, którzy nie będą pytać o niemoralność duchownych czy brak duszpasterskiego zaangażowania. Czy jednak powinniśmy nad tym brakiem obecności Boga w naszych dyskusjach rozpaczać? Otóż nie! Uważam, że Bóg jest na wygnaniu nie dlatego, że tak postanowił. Wycofał się. Bóg jest na wygnaniu, gdyż to my – polscy katolicy go do tego zmusiliśmy – wyrzucając za drzwi i skutecznie je zatrzaskując. A Boże przesłanie o miłości i wybaczeniu sprowadziliśmy do sporów o tabletkę dzień po, in vitro, prezerwatywy czy piętnowania osób LGBT.

To, co dziś widzimy, dobrze oddaje pewna opowieść, którą powtarza się w południowych stanach USA. Jej bohaterem jest Afroamerykanin, który chciał wejść do kościoła białych, ale go z niego wyrzucono. Wtedy przychodzi Bóg i go pociesza: „I ja od wielu lat chciałem wejść do tego kościoła, ale mnie też zawsze wypędzali”. Bóg jest na wygnaniu. Stoi przed drzwiami polskiego Kościoła, ale nikt nie chce go wpuścić. Dzień, kiedy otworzymy drzwi Bogu, będzie dniem, kiedy chrześcijaństwo w Polsce nie będzie przed nami, ale objawi się w nas. Tyle, że dziś nic nie wskazuje, aby miało to nastąpić jutro.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, teolog, publicysta, miejski aktywista, radny Miasta Katowice. Ostatnio opublikował: „Pobudka Kościele” (2018) – esej o społecznym nauczaniu papieża Franciszka.

Koniec

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

NIEZWYKŁE PRZYGODY BARONA MÜNCHHAUSENA

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Ilekroć słucham, czytam o niektórych gospodarczych pomysłach Pana Morawieckiego, przed moimi oczami staje nie kto inny, ale właśnie filmowy baron Münchhausen, dla którego podróż na księżyc to drobnostka.

Zespół Münchhausena to zdiagnozowana naukowo choroba polegająca w skrócie na tym, że chory z urojenia domaga się się operacji chirurgicznych lub innych działań medycznych, aby doprowadzić do deformacji zdrowego organizmu. Występuje zwykle u osób, które mają zaburzenia osobowości, zwłaszcza w stwierdzonej psychopatii, oraz u osób z tendencjami masochistycznymi i obsesyjnymi. Celem takiego zachowania jest wejście w rolę chorego. W 1989 roku związany z Monthy Pythonem Terry Gilliam nakręcił fantastyczny film o przygodach starego łgarza barona Münchhausena.

Ilekroć słucham, czytam o niektórych gospodarczych pomysłach Pana Morawieckiego, przed moimi oczami staje nie kto inny, ale właśnie filmowy baron Münchhausen, dla którego podróż na księżyc to drobnostka. Zarówno dla barona jak i naszego Premiera ustrzelenie jedną kulą kilku kaczek i wyciągnięcie się samemu z bagna za własne włosy to chleb dnia powszedniego.

Milion samochodów elektrycznych równa się nanizaniu niedźwiedzia na dyszel od wozu. Waszczykowskie krainy San Escobar to przecież wypisz wymaluj baronowe wyspy z sera. Zakopanie w błocie Mierzei Wiślanej półtora miliarda złotych to inwestycja. Gdy nasz premier gawędziarz otwiera swoje złote usta, to ludziska słyszą historie tak niestworzone i fantastyczne, że filmowy baron to przy nim małe miki. Tego nie da się odzobaczyć – jak mawia młodzież.

W polityce niestety opowiadanie bredni i składanie obietnic bez pokrycia zawsze się opłaca. W tym przypadku, gdy kelner przyniesie rachunek to konsumującego zwykle nie ma już przy stole. Poza tym płatnik jest zawsze ten sam. To podatnik, a nie polityk. Pieniądze podatnika nie rosną jednak na drzewach. Podatnik musi je wypracować, a ci, co je wypracowują pracują tak ciężko, że nie mają czasu siedzieć przy stole z politykami. Kółeczko się zamyka.

Jedną z najbardziej irytujących mnie historii z cyklu „z mchu i paproci” jest wypowiadane w przestrzeni publicznej, zarówno z lewej jak i prawej strony, stwierdzenie, że Polacy to jeden z najciężej pracujących narodów Europy. Jeśli spojrzeć w statystyki, ba, jak człowiek się rozejrzy trochę wokół to wydaje mu się, że faktycznie tak jest. To jednak tylko pół prawdy. Większość z nas ciężko pracuje, ale spora część społeczeństwa wcale. Sporo moich znajomych pracuje na pełnych dwóch etatach. Znam takich co i na trzech. W moim poprzednim miejscu dla większości mych przedstawicieli handlowych praca nie kończyła się po pracy. To był dopiero początek następnej. Jeden dorabiał w warsztacie samochodowym, drugi wsiadał w taksówkę, trzeci uczył dzieciaki haratać w gałę, czwarty prowadził pub, piąty malował windy w swoim bloku, by odrobić zaległy czynsz, a szósta prowadziła second hand z ciuchami. Dopiero tak przeciętny Kowalski jest w stanie w tym kraju coś odłożyć, zarobić na swoje dzieci, spełnić własne aspiracje i marzenia.

Ja przecież też, od pięciu lat prowadząc w sumie z sukcesami własną firmę na urlopie dłuższym niż tydzień byłem raz, a i tak do dwóch tygodni nie dobiłem. Zresztą nawet na tym urlopie pracowałem po kilka godzin dziennie.

Tak, niewątpliwie ciężko pracujemy, ale w pogoni za dobrobytem nie mamy czasu zauważyć, że dzieje się tak, bo pracujemy nie tylko na siebie, na swoje rodziny, ale też na tych, którzy żyją nieuczciwie na nasz koszt, bo mamy część społeczeństwa, która do pracy ma dwie lewe ręce. I nikt o tym nie wspomina, a jeśli to tylko szeptem. Temat politycznie niepopularny. Tymczasem w Polsce pracuje tylko 63% ludzi w wieku produkcyjnym. Nic więc dziwnego, że z badań przeprowadzonych w 2018 roku wynika, że 63% Polaków jest nieszczęśliwych w swoich miejscach pracy.

Z danych wynika, że nie pracuje blisko 45% Polaków. Mimo rekordowo niskiego bezrobocia nie zmieniło się to od dekady. Bezrobocie spada i bije kolejne rekordy, ale Polaków, którzy nie pracują, jest ciągle tyle samo. Biernych zawodowo jest ponad 5 mln osób pełnoletnich w wieku produkcyjnym. Na 16 mln pracujących przypada obecnie 7 mln osób w wieku emerytalnym. To oznacza, że na jednego emeryta pracują zaledwie dwie osoby. Dodatkowo duża część z pracujących jest zatrudniona w sektorze publicznym, w którym zarobki też są znacząco wyższe niż w prywatnym. Na tle Europy bardzo źle wygląda też wysoki odsetek (wynoszący prawie 1/3) funkcji urzędniczych w całym sektorze publicznym. Nic więc dziwnego, że pozyskiwanie podatków w Polsce jest bardzo drogie na tle Europy.

Ludzie utrzymujący się z jałmużny państwa to prawdziwy skarb dla każdego umiejącego liczyć do dwóch polityka-demagoga. Są bowiem od niego uzależnieni. Czym narkomanów jest więcej, tym bogatszy będzie dealer. 500 plus to kokaina. 13 czy14 emerytura to skręt dla mniej wymagających. W starzejącym się społeczeństwie to jednak niższa emerytura jest najtwardszym z serwowanych przez tych cwaniaków narkotyków. Przerażające jest, że rządząca obecnie ekipa doprowadziła do sytuacji, gdy około 80% aktualnych wydatków budżetowych to wydatki sztywne, z których nie da się zrezygnować bez politycznych konsekwencji. Nieważne kto będzie rządził jutro. Faktyczna zmiana nie uda się bez akcji edukacyjnej obliczonej na pokolenia.

Wśród biernych zawodowo w wieku produkcyjnym większość, bo około 61%, stanowią kobiety. W niemal identycznych proporcjach (60/40) rozkłada się to na miasta i wsie, z tym, że większość biernych zamieszkuje miasta. Te właśnie miasta, które narzekają głownie na brak rąk do pracy. Żeby chociaż 500 plus sprawiło, że te niepracujące kobiety zechciałyby mieć dzieci. Niestety kraj pobożny, pobożne są zatem i życzenia. W pierwszym półroczu 2019 roku przyszło na świat 182 tysięcy dzieci. To o 5,9% , czyli o ponad 11 tysięcy mniej niż w tym samym okresie ubiegłego roku – wynika ze wstępnych danych GUS. To kolejne dane, które pokazują, że 500 plus nie działa. Mimo wydania już prawie 100 miliardów złotych kiedy piszę ten tekst na ten program, liczba urodzeń wciąż od przynajmniej dwóch lat systematycznie spada. Jaką trzeba mieć więc bezczelność w sobie, by twierdzić, że 500 plus to sukces.

Przy okazji liczb... mała dygresja. Wcale mnie nie dziwi fakt, iż w latach dziewięćdziesiątych nasz premier wraz ze swoim kolegą, a obecnym prezesem państwowego banku, niejakim panem Zbigniewem Jagiełło, próbował założyć własną firmę, ale wolny rynek tych dwóch panów zweryfikował negatywnie. Oczywiście nie dlatego, że nie umieli, tylko dlatego, że postkomuniści i układ nie dał im na to szans. Zresztą oddam głos nasz premierowi zapytanemu o to w wywiadzie-rzece Piotra Zaręby:

„Na początku lat 90. wierzyłem, że można coś osiągnąć, prowadząc własną firmę, między innymi ze Zbyszkiem Jagiełłą. Panowała filozofia zaczynania od początku. Ale widziałem, jak zdolniejsi i bardziej pracowici ludzie przegrywają konkurencję z tymi, którzy mieli dostęp do informacji i odpowiednich decyzji administracyjnych. Pewien bardzo dziś znany biznesmen startował w tym samym czasie. I opowiadał potem, jak to przechodził w latach 90. koło pewnego banku i pomyślał: „Może wpadnę i dostanę kredyt”. No i dostał przypadkiem tak dużo, jakby dziś tzw. człowiek z ulicy dostał, powiedzmy, 50 mln złotych.”

No i nie wyszło chłopakom. Poszli więc do taty Kornela i do polityki, by później zarządzać pieniędzmi tych, którym jakoś się udało. Udało, bo mieli tatę, lub wujka co pił wódkę w Magdalence...

500 plus, który z założenia miał poprawić dzietność w Polsce – bez zwiększenia której czeka nas katastrofa – nawet gdyby okazał się sukcesem, nie rozwiązałby innego problemu, na jaki otwiera oczy opublikowany niedawno przez Instytut Badań Strukturalnych na temat młodych. To raport dotyczący osób niepracujących i nieuczących się w grupie wiekowej 15-29 lat. Z danych wynika, że 12% osób w wieku 15-29 lat nie pracuje i nie uczy się. Ta liczba to około 750 tys. osób. Niestety aż 70% z nich to osoby bierne zawodowo, czyli takie, które nie poszukują zatrudnienia. To ponad pół miliona osób, które nie chcą pracować. Te osoby to nie leniwi uchodźcy, którzy do nas przybyli a którymi straszą nas politycy. To nasi właśni, rdzenni Polacy z pradziada i dziada. Kiedyś taka młodzież nie miała czasu na pracę, bo całymi dniami rzucała kamieniami i butelkami po piwie w pobliski transformator. Dziś nie może pracować, bo nie starczyłoby jej czasu na utwardzanie w sobie patriotyzmu.

Lata komuny wyrządziły Polsce mnóstwo szkód. Jedną z nich, z którą borykamy się od lat jest traktowanie państwa, instytucji państwa jako wroga, którego należy zwalczać. Jeżeli państwo udaje, że płaci, to my udajemy, że pracujemy. To plus nasza narodowa cecha, czyli kombinatorstwo sprawia, że kiedy Aleksander Kwaśniewski poluzował system rentowy, to dał cwaniakom możliwość praktycznie nieograniczonego wyłudzania rent. W 1998 roku Polacy byli najbardziej chorym krajem Europy. W 1998 roku ponad 2,7 mln Polaków wywalczyło sobie prawo do renty, dzięki czemu w Polsce było trzy razy więcej rencistów niż w krajach UE. Później SLD uśmiechnęło się do służb mundurowych, sędziów i prokuratorów, których wyłączono ze standardowego systemu emerytalnego. Jeszcze później „pierwsze” PiS – na koszt podatników – kupiło sobie głosy górników, a Platforma dokończyła dzieła zniszczenia demontując OFE. Rządy demagogów z PiS tylko dopełniły zniszczenia.

Na całym cywilizowanym świecie wydłuża się wiek emerytalny, bo ludzie żyją dłużej. U nas się obniża. W Niemczech ludzie pracują średnio 5 lat dłużej i pracuje np. 75% kobiet w wieku 20-64 lat. U nas 66%, a to dane z początku 2018 roku, a „efekt 500 plus” ten wskaźnik jeszcze obniżył. Dodatkowo część z nas np. rolnicy nie płacą na swoją emeryturę, bo... temat rzeka, czyli KRUS. System podatkowy to zresztą historia na zupełnie inna opowieść.

W ten sposób jednak nie da się gonić reszty Europy, która nam uciekła przez lata komuny, zaborów, wojny, itp. I tak nadludzkim wysiłkiem tych 63% pracujących i dzięki wsparciu najpierw całego świata, który kolejny raz umorzył nam długi, a później wsparł nas unijnymi euro udało nam się nadgonić część dystansu i przegonić choćby Portugalię. Jednak ci ludzie naprawdę mają już dość pracy na dwóch etatach. Ile można?

Niestety słuchając zarówno rządu, jak i opozycji właściwie nigdzie nie widać chęci na zmianę tej patologii. By ktoś odważnie powiedział, że tak dalej być nie może. Że trzeba zlikwidować 500 plus. Że musimy pracować dłużej i musimy pracować wszyscy. Że trzeba zlikwidować większość ulg i podatków i wprowadzić liniowość. Że musimy płacić wszyscy te same podatki. I rolnicy i posłowie. Bez wyjątku. Że trzeba podjąć temat prywatyzacji, która pozwoliłaby zasypać dziurę emerytalną. Że trzeba postawić na małe i średnie przedsiębiorstwa, a nie tylko wspierać mikro, bo to przelicza się na polityczne poparcie… czyli głosy. Że trzeba o 30%odchudzić sektor publiczny, a tym którzy zostaną zapłacić 50% więcej. Że im więcej wolności, tym mniej państwa.

Nic nie słychać, żeby ktoś nawet podejmował te tematy. Dla PiS, PO, PSL, Lewicy to tematy tabu. Wszyscy wolą się licytować, co jeszcze można by tu rozdać Twoim kosztem. Czekam tylko, aż ktoś obieca, że jak go wybierzesz z kranów poleci dżony łoker…

Dlatego Polaku, jeśli pracujesz ciężko na dwa, trzy etaty, to wiedz, że z każdym rokiem będziesz pracował jeszcze ciężej, bo dobrze to już było. W czasach tryumfującego populizmu ludzi takich jak Ty będzie ubywać, a przybędzie tych, co będą korzystać z Twojej pracy. A gdy będzie ich przybywać to politycy będą o nich dbać kosztem Ciebie. W końcu zostaniesz sam.

Dziś utrzymywani przez nas pracujących emeryci narzekają żaląc się, że relacja ich emerytury do ostatniej płacy wynosi 60% i jak mają się za to utrzymać skoro przywykli już do innych standardów życia. My, wyż końcówki lat 70' i początku lat 80' będziemy mieli inny problem – jak przeżyć, bo nasza emerytura będzie wynosiła około 20% naszej ostatniej płacy. To nas niestety czeka jeżeli na serio nie weźmiemy się za reformowanie naszego kraju.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia. .

Koniec

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

LEGENDA O WSPÓLNOCIE

Z PROF. ZBIGNIEWEM MIKOŁEJKO ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Wracam ostatnio – może przewrotnie nieco, gdy patrzyć na „nowe” czasy – do lektury Tischnera, do Polska jest ojczyzną. Jest tam piękny tekst: „Kto ufa drugiemu człowiekowi, ten nie potrzebuje poddania go nieustannej kontroli, ponieważ z góry wie, co ten drugi zrobi. Kryzys zaufania oznacza zatem pękanie elementarnej więzi między ludźmi”. Kiedy patrzymy dziś na Polskę, to jesteśmy między sobą w głębokim kryzysie zaufania, a jednocześnie w kryzysie więzi. Zastanawiam się, czy po roku 1989 w tym naszym społeczeństwie/w naszej wspólnocie w ogóle nauczyliśmy się ufać i budować więzi między ludźmi.

Zbigniew Mikołejko: Mam wrażenie, że ta więź rozpadła się bardzo dawno temu. Że w gruncie rzeczy nie udała się dopełnić tak, jak na przykład została dopełniona w logice rozwoju Rosji, gdzie właściwie, długo by o tym mówić, stała się ona więzią mistyczną zakorzenioną w ziemi, krwi, myśli.

Rosyjski myśliciel prawosławny i historyk Jurij Łoszczyc swoją książkę o Dymitrze Dońskim zaczyna od obrazu kraju – wydawałoby się – zupełnie bez znaczenia, peryferyjnego, zdruzgotanego jarzmem mongolskim, czyli Międzyrzecza Zaleskiego. To jest świat rozproszonych, mizernych księstw włodzimiersko-moskiewskiego, twerskiego, riazańskiego etc,, świat nędznych, drewnianych grodów, przepastnych lasów, rozległych bagien, świat najeżony bezgraniczną przemocą i pozbawiony niemal w istocie intelektualnych elit, także duchownych. A jednocześnie odwołuje się Łoszczyc do obrazu rzek, które tam się wiją, które mają tam swój początek: Wołgi, Oki, Donu, Dniepru, Kłaźmy, Moskwy... I mówi on dalej, że owe rzeki biegnące przez las, wijące się pośród przedziwnych drzew czy tajemniczych kamieni, biegnące chaotycznie, ale ostatecznie w jakąś wyraźną stronę, kierowały się jakąś nieodpartą siłą, jakąś nieubłagana logika, prowadząc do wyklucia się tego, co później można nazwać „ideą rosyjską”. Integrystyczną koncepcją zawłaszczającą również – najzupełniej nieprawomocnie, lecz skutecznie – tradycję i tożsamość Rusi Kijowskiej.

Wszystko więc tam już było, w tym zalążku, w tej glebie, w tych rzekach i drzewach. „Myśl, rzeka i drzewo są do siebie podobne i jest coś dręcząco niewyrażalnego i jednocześnie radosnego w oczywistości ich podobieństwa. I nie jest rzeczą przypadku zapewne, że właśnie w języku rosyjskim mówi się o «myślącym drzewie». Nie tylko bowiem w potężnych pniach, ale także w każdym wiotkim źdźble płyną bez przerwy rzeki, i każdy liść zerwany z gałęzi podobny jest do myśli ludzkiej, a każdy korzeń obejmuje ziemię, jak Dniepr czy Don. […] Jedna, jedyna myśl naprawdę wielka może zjednoczyć i połączyć cały naród, nawet wtedy, gdy rozpacza i traci nadzieję, i błądzi we mgle. Jedna idea może trwać całe wieki, nawet gdyby wszystkie moce się jej przeciwstawiły. […] W XIV wieku osnową losów tej ziemi była sprawa dziedziczenia tronu, która toczyła się między Rusią Włodzimierską a Rusią Kijowską. Kwestia ta zdumiewała wiele osób swoją, zdawałoby się, błahością i pozorną przypadkowością. Nie bez powodu znacznie później wielu wykrzykiwało, jak gdyby stanęli wobec zagadki: «Dlaczegóż to tak się stało, że właśnie państwo moskiewskie zostało cesarstwem, i któż to wiedział, że Moskwa zasłynie jako państwo?»”.

Ważne było także – mówi dalej ten sam autor – że większości wybitnych postaci tamtego miejsca i tamtej epoki, nastawionych pesymistycznie w sprawie „zbierania ziem ruskich”, nie udało się stłumić owej „logiki”, owej „myśli twórczej” i „przysłonić bezimiennego żywiołu ludowego”, spontanicznie i intuicyjnie kierującego się takim zamysłem i znajdującego zarazem swe ucieleśnienie i symbol w książętach Moskwy. Niech to będzie swoista preambuła do tego, co chcę powiedzieć, rozważając tak postawione pytanie.

U nas podobne rzeczy się nie dokonały, podobna konsekwentna „logika” czy też scalająca, nośna „idea” – tak czytelna w działaniach Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego oraz gnieźnieńskich arcybiskupów Jakuba Świnki i Borzysława – zachwiana została już w XV stuleciu, w dynastycznej polityce pierwszych Jagiellonów. A zaczęła się rozpadać, paradoksalnie, w „Złotym Wieku” Zygmuntów, ulegając ostatecznie pomysłowi rozległego, lecz coraz bardziej – niestety – dezintegrującego się i degenerującego się imperium, które „punkt ciężkości” lokowało na wschodzie, w konfrontacji z Moskwą i nieubłaganą, trwałą – mimo czasowych załamań – „logiką” jej ekspansji. W trybach tego zgubnego, jak się miało okazać, dążenia skruszyła się koncepcja mocnej i rozumnej wspólnoty opartej na świadomej, wykształconej szlachcie średniej i, potencjalnie, zamożniejszym mieszczaństwie. Obie te warstwy społeczne poniosły klęskę już w XVI stuleciu.

To przede wszystkim czasy wspaniałości i zarazem załamywania się „demokracji szlacheckiej”, które łączą się z połowicznym sukcesem, a w istocie przegraną reformatorskiego ruchu egzekucji praw i dóbr. O co chodzi? O to, że na polskiej scenie dziejowej pojawia się taka szlachta – na jej lidera wyrasta Jan Zamoyski – która jest w znacznej mierze gotowa jest zrzec się swoich przywilejów w imię reformy wspólnoty, wzmocnienia państwa i ograniczenia materialnej oraz politycznej potęgi Kościoła. Obaj Zygmuntowie się w tym gubią, zwłaszcza Zygmunt Stary, który – wbrew interesom państwa – stawia na magnaterię. A kiedy za Zygmunta Augusta tej średniej, myślącej szlachcie udaje się przeprowadzić kilka istotnych reform, poprzestaje ona na takim połowicznym sukcesie i odchodzi od myślenia o państwie na rzecz lokalności i prywatyzacji myślenia/ Bardzo charakterystyczna, wręcz symboliczna, jest tu postawa Jana Kochanowskiego, którą można nazwać ucieczką „pod lipę”. Opuszcza on miasto i dwór królewski i zaczyna żyć głównie w przestrzeni rodzinnej i sąsiedzkiej – właśnie w cieniu tej lipy, która jest pięknym, kojącym, przyjaznym drzewem. Znamienne, że ów motyw pojawia się mocno w Zborowskim nadwornego poety Kaczyńskich, Jarosława Marka Rymkiewicza, której tytułowy bohater – warchoł i zabójca – wynoszony jest pod niebiosa jako męczennik i wzorzec „prawdziwie wolnego Polaka”.

Tak czy siak, kraj nasz przeobraża się stopniowo w obszar straszliwego sobiepaństwa magnaterii, w domenę rozdzieraną jak „postaw sukna” przez interesy oligarchów. Oni więc – w większości wywodzący się rusko-litewskiego bojarstwa, choć spolonizowani – w stronę zgubnych konfliktów na wschodzie i południowym wschodzie, wojen z Moskwą i Turcją, strasznych w konsekwencjach napięć z kozactwem i prawosławiem. Oni doprowadzili do zagłady państwa i jego instytucji, stając się jednocześnie jedyną w istocie elitą I Rzeczpospolitej. Jedyną, bo „demokracja szlachecka” stała się fikcją, bo mieszczaństwo zostało zdegradowane, bo obie „akademie”, krakowska i wileńska, zajmowały się wszystkim innym niż nauką, bo król i centralne ośrodki władzy przestały odgrywać decydującą rolę…

Charakterystyczne przy tym, dodam, że polska wyobraźnia kulturowa i mitologia polska, ciągle jeszcze, ucieka się do tych właśnie wschodnich obszarów, że tam się często zakorzenia. Nie tylko za sprawą wywodzących się stamtąd dawniejszych twórców, jak Antoni Malczewski, Mickiewicz, Słowacki, Orzeszkowa, Sienkiewicz… Pisarstwo Iwaszkiewicza, Konwickiego, Miłosza, a dziś Księgi Jakubowe Tokarczuk, filmy Jerzego Hoffmana czy Wołyń Wojciecha Smarzowskiego – wszystko to „lgnie” jakby do tamtej sfery i nią się żywi, nawet wtedy, gdy czyni to w duchu jakichś rozrachunków albo też przy próbach uniwersalistycznej perspektywy. Tak, wszystko to są skutki tamtej historycznej ucieczki w prywatność i lokalność, w „białe ściany polskiego domu”, tego z Pana Tadeusza, wpisanego ściśle w pejzaż kultury wiejskiej, agrarnej.

Rzecz w tym, że dokonanie takiego wyboru – nawet symboliczne udanie się „pod lipę” – oznacza separację. To znacznie więcej niż powiedzenie „Moja chata z kraja”, bo tak wybrana izolacja zakłada już nie tylko powiedzenie „To mnie nie interesuje”, ale życie ułudą pewnej idylli, w której – o naiwności! – nic złego spotkać nas nie może.

Obraz jest rzeczywiście izolujący i sprawia on, że pod jego polskość zaczyna się rozmieniać na drobne, zwłaszcza w swoim podstawowym wymiarze egzystencjalnym. Że zamienia się absolutnie w małą codzienną krzątaninę, która jakby „wyżera” czy też „wampiryzuje” całą resztą – szersze spojrzenia na świat, partycypację w zbiorowym życiu i kulturze. Są wprawdzie dość spazmatyczne próby przywrócenia tego, co można by nazwać „ideą polską”, myślą wspólną etc. Pojawiają się one zwłaszcza w stanach krytycznych, w chwilach absolutnego zagrożenia, ale ten trend ujawnia się raczej w literaturze, refleksji o kulturze, historiozofii czy filozofii społecznej niż w życiu prawdziwym.

Właśnie, wszelkie powroty – zarówno do złudnej idylli, jak i do realnego świata – dzieją się u nas wówczas (ale i w czasach późniejszych) na kartach książek. Bardzo mocno zakotwiczamy się w tej literaturze, ba, zdajemy się jej trzymać zębami, pazurami… A później okazuje się, że poza nią… nie mamy nic.

Ona jest surogatem życia, to także jest bardzo charakterystyczne. To szczególna często wizja wspólnoty – wizja Polski jako nieskalanej wspólnoty mistycznej. Taka, powiem bluźnierczo, która potrzebuje pewnej mistyki krwi i ziemi. Ta wspólnota się zadzierzga i krzepnie w nieodparty, mityczny systemat najpierw emigracji, mistycznie, z dala od empiryczności, od doświadczeń kraju, a pod wrażeniem traum historycznych, popowstaniowych. Jest też, owszem, i romantyzm krajowy – ale on nie płodzi tak nośnych, potężnych mitów i symboli, jest jakoś ważny, ale jednak drugorzędny, ściszony. I on też na tę wspólnotę pracuje - z racji owego ściszenia właśnie, swoistej jakby pokory czy też wpisania, najlepszym chyba przykładem jest cykl Zygmunta Kaczkowskiego Ostatni z Nieczujów, do tego bytu lokalnego i prywatnego, do sentymentów właściwych prowincjonalnemu szlacheckiemu życiu i sarmackiemu stylowi.

Nadal myśląc o ówczesnej wspólnocie – szczególnie o jej wymiarze intelektualnym – odnosimy się do tego, co powstawało na emigracji. To naznaczyło pokolenia, wytworzone wtedy mity są nie tylko nauczane w szkołach, ale wręcz stanowią zręby myślenia o wspólnocie, a dalej o ojczyźnie. Również dziś.

Tamta wspólnota to wspólnota wiary, ale także wspólnota iluzji, wspólnota oczywiście wyrażona w słowach, a nie w tej uporczywej twardej pracy, chciałoby się powiedzieć, pozytywistycznej, ale …

Ale u nas nawet bohater pozytywistyczny jest zakażony romantyzmem… Nie ma tu tak twardego, zimnego, czasem brutalnego pozytywizmy, jak na przykład u Zoli.

Prawda, już sam Wokulski, który jest kreślony na figurę pozytywistyczną, ma w sobie rys poprzedniej epoki. Muszę się odwołać do własnego tekstu, który napisałem kiedyś dla „Tygodnika Powszechnego” – eseju o Lalce jako widowisku pasyjnym. Rzecz polega na tym, że właściwie Wokulski jest kolejnym mesjaszem, który ma nas wybawić.

Tym samym Wokulski staje się kolejną figurą w polskim mesjańskim korowodzie, w katalogu postaci różnych, a przecież stapiających się w jedną I tą samą, jakże groźną, narrację. Po Konradzie, Gustawie, Kordianie przychodzą ich „synowie”, „wnukowie”...

Dopiero Wyspiański próbuje się z tym rozliczyć w Wyzwoleniu, a także w Weselu, ale to ostatnie – jak mówi Piotr Augustyniak – zostało zawłaszczone przez Polski Kościół Mentalny. No... ale to wypadek. Boryka się z tym później Stanisław Brzozowski, snując swój wielki projekt związany z filozofią pracy i rozprawy chociażby z „filozofią” Sienkiewiczowskiej Rodziny Połanieckich: „Czy zastanawialiście się, co i jak czują ginące narody? Czy sądzicie, że istotnie, jak w powieści Sienkiewicza, przychodzą znaki i widma ostrzegawcze? Przeciwnie. Jasność, pogoda, słodycz rozlewają się w duszach. Już nie trzeba myśleć, nie trzeba pracować. Na widnokręgu nie ma żadnych zagadnień: wszystko jest zrozumiałe, dostępne, przejrzyste”. No i także Piłsudski, który – choć zakorzeniony przecież w romantycznej i irredentystycznej tradycji – w zbiorze swoich studiów o powstaniu styczniowym nie mówi z patosem o heroizmie, o „srebrnych ptaszętach na krwawych polach”, o bolesnej i wzniosłej Grottgerowskiej wizji 1863 roku, o rytuałach cierpienia. To jest znakomita książka, która zajmuje się – krytycznie i pragmatycznie – logistyką, organizacją, niesprawnością i chaosem powstańczych działań, które, jak twierdzi wbrew powszechnej opinii, mogłyby się okazać zwycięskie, gdyby rządził nim elementarny i odpowiedzialny praktycyzm. Skąd podobne myślenie wziął Piłsudski? Właśnie od Brzozowskiego. A przecież Marszałek był duchowym dziedzicem i czcicielem tego powstania, o czym przypomina znakomity wiersz Józefa Czechowicza Piłsudski:

śnieżne konie śnieżyca po świętym marcinie

zamieć dom tratowała a dom mocny wytrwał

dawny czas w zegarach szafach skrzyniach

litwa litwa

[…]

jezioro sine wolno szło do brzegu

usypiając fale jak dzieci

w domu dzieci bez kołysek kołysał spod śniegów

jęczący nieustannie rok 63

Zatrzymajmy się jeszcze na moment powstania styczniowego. W lasach jest najwyżej 20-30 tysięcy ludzi – gimnazjalistów, studentów, drobnych urzędników dworskich, leśniczych…

Również chłopów, którzy poszli z panami… I tu kolejny mit buduje nam Orzeszkowa w Nad Niemnem. A na tym nie koniec.

Są też chłopi zdradzający, chłopi z Wiernej Rzeki albo też z Rozdzióbią nas kruki, wrony… - ci, którzy są po stronie Rosji albo tylko po swojej własnej stronie, po stronie swego dramatycznie nędznego, dramatycznie nieświadomego i bezwzględnego żywota. Nie oni jedni zresztą: dobrowolnie przecież w armii i urzędach rosyjskich, bez przymusu, było wówczas jakieś 300-400 tysięcy ludzi… Niedawno czytałem parę rzeczy o polskich generałach i oficerach w armii rosyjskiej, którzy przeszli do armii Polski Odrodzonej i nikt ich tam nie miał za zdrajców. To było naturalne, że tam byli – bo tam robiono karierę, pieniądze, bo przecież trzeba było żyć. Dokonywało się jednak rozdarcie, dramatycznie dokonywała się konieczność rozmaitych wyborów. Ot, święty Rafał Kalinowski z rosyjskiego oficera stał się przecież powstańcem. Ot, ojciec Biruty z Syzyfowych prac jest Polakiem w rosyjskim mundurze, ciemiężącym gorliwie własnych rodaków. Ot, warszawskie bogate mieszczuchy szydzą z Wokulskiego, że w 1863 roku dołączył do tych, którzy „nawarzyli piwa”, i trafił w końcu na Sybir. Jasne więc, że nie wszyscy mogli pójść walczyć, że trzeba było – jak to się u nas nagminnie gada – „jakoś żyć”. Chodzi jednak o to, żebyśmy żyli w prawdzie historycznej, a nie w obrębie fałszywej dialektyki „zadanej” nam przez Adama Mickiewicza w Dziadach: że niby to „Naród nasz jak lawa/ z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa/ Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi/ Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi”.

Doświadczamy zresztą dzisiaj mocno tej fikcji, gdy przychodzi do sprawy „żołnierzy wyklętych”: w państwowym, bezkrytycznym kulcie eksponowany jest tylko patetycznie ich heroizm, w atakach, zwłaszcza lewicowych, na ten kult – tylko zbrodniczość. A było i jedno, i drugie. Ale, by to zrozumieć, potrzebne jest spojrzenie „chłodnym okiem” – historyczna trzeźwość, nie ideologiczne zapamiętanie, nie mitologia.

Tej nam niestety brakuje. Wciąż na poważnie nie rozmawiamy o historii. Politycy się tego boją, a społeczeństwo karmi się mitem. A jednak były te „wielkie wybuchy”. Co się zatem dzieje się, co w nas jest takiego, że w kolejnych pokoleniach rozpala się co najwyżej słaby ogienek, który szybko gaśnie?

Bo nie ma żadnego wewnętrznego ognia! Bo ten ogień wewnętrzny został zasypany! Przejdźmy do rozsypki. Ten zatem ruch egzekucji praw i dóbr był ujawnił się – znowu to podkreślam – w warunkach społeczeństwa agrarnego, jakim była ówczesna Polska. I z natury swojej nie pozwolił na zbudowanie tego czegoś, co nazywamy klasą średnią. A jakieś jej zaczątki ukształtowane później, pod zaborami czy w międzywojniu – inteligencja oraz mieszczaństwo – zostały wyniszczone w rozmaitych okropnościach, zwłaszcza w II wojnie światowej. Dodajmy do tego fakt, że szkolnictwo elementarne w Polsce było bardzo powszechne do XVI wieku, ale w pewnym momencie się cofnęło, nastąpił straszliwy regres edukacji – ta szlachecka i mieszczańska stała się bardzo nędzna, tej plebejskiej i chłopskiej niemal nie było. Ponadto – pod presją katolickiej kontrreformy – klęska reformacji protestanckiej oraz zdławienie prawosławia ukształtowała z czasem, w warunkach w istocie duchowego monopolu, model wojowniczej i ksenofobicznej religijności sarmackiej, przejęty potem od szlachty przez warstwę chłopską. Bo warstwy niższe naśladują jednak w swej kulturze i obyczaju – i tak się stało z polską religijnością – warstwy wyższe, do których mają bezpośredni dostęp w swoim doświadczeniu codziennym. W tym wypadku chodziłoby zatem o szlachtę średnią i niższą. Jak zatem ukazał to Stefan Czarnowski w swoim studium o religijności wiejskiego ludu polskiego”, barokowa, wojownicza i ksenofobiczna wiara i obrzędowość tych grup szlacheckich stała się w końcu, drogą naśladowania i przeniesienia religijnością chłopską, nacechowaną rytualizmem oraz „nacjonalizmem wyznaniowym”, czyli utożsamieniem polskości z katolicyzmem. I przeszła on następnie – właściwie nietknięta – wraz komunistyczną urbanizacją i industrializacją automatycznie do miast i wielkich środowisk przemysłowych. Jednak proces ten nie dotyczył już na ogół przejmowania wzorów Oświecenia czy jakiejś działalności publicznej.

A przy okazji: jest taki wspaniały, godny ze wszech miar polecenia, pamflet Karola Zbyszewskiego Niemcewicz od przodu i tyłu, który „suchej nitki” nie zostawia na naszych oświeceniowych reformatorach (skądinąd „suchej nitki” nie zostawia on na wszystkich ludziach epoki stanisławowskiej: zdrajach i patriotach, intelektualistach i „podgolonych łbach szlacheckich”, Żydach i Sarmatach, kobietach i mężczyznach, arystokracji i mieszczaństwie…).

Zgodzimy się tutaj, że jako naród czy wspólnota przez zabory (al nie tylko przez nie) nie odrobiliśmy lekcji Oświecenia, bo przecież u nas Oświecenia de facto nie było, nie w jego europejskiej postaci. Dostajemy to w wersji bardzo szczątkowej – gdzieś są Staszic, Kołłątaj, Czacki czy Linde. Historycznie nie dostajemy jednak szans na rozwój, na przepracowanie całej masy tematów, a zamiast tego podtrzymujemy iluzje i budujemy kolejne mity.

To połączyło się ze swoistym mentalnym zniewoleniem przez pewien systemat edukacyjny: dość topornego dydaktyzmu, kształtowania – „oświecania” ex cathedra „młodych umysłów”. I do tej pory żyjemy w systemie edukacyjnym wypracowanym przez Komisję Edukacji Narodowej, umocnionym potem za komunizmu przez represyjny wzorzec makarenkowski (wiem, co mówię, bo w dzieciństwie czytałem rozmaite dziwaczne i niepotrzebne książki, także osławiony Poemat pedagogiczny Antona Makarenki). Wciąż więc mielimy ten sam schemat, a chociaż następują w nim jakieś tam korekty, jakieś jego niby-reformy, sposób nauczania, a w jakimś sensie i sam przekaz wiedzy jest nieodmiennie taki sam. Oświecenie przetrwało zatem jako pokłosie dość wulgarnego dydaktyzmu.

Istotniejsze jest może to, że nie przerobiliśmy lekcji rozumu, który przemienił Francję, postawił pod znakiem zapytania myślenie w Prusach, czy w specyficzny sposób dotknął Hiszpanię, bo nie dość, że Kościół jest tam mocny, to wymiar jego wpływu jest tam inny. Religijność jest inna.

Hiszpania jest tu dosyć szczególna. Złoty Wiek hiszpański – wspaniałości jego literatury, mistyki i sztuki – jest bowiem jednocześnie wiekiem ukształtowania silnego absolutystycznego państwa w powiązaniu z wszechmocnym lokalnym Kościołem, w swojej represyjności – przykładem okrutna Inkwizycja miejscowa – bardzo niezależnym od Rzymu. Tak, Inkwizycja hiszpańska i portugalska jest to coś radykalnie innego w zestawieniu z inkwizycją rzymską – bo to kościelno-państwowa służba bezpieczeństwa i polityczno-religijna policja…. Wróćmy znowu do tego założycielskiego XVI wieku, gdy przed europejskimi krajami, zrzucającymi właśnie dominację dwóch struktur uniwersalnych, papiestwa i cesarstwa, rysowały się rozmaite wyjścia: można było pójść w stronę Kościoła narodowego, wspólnoty, jaka się pojawiła w państwach protestanckich, oraz demokracji partycypacyjnej, albo też zbudowania centralistycznej, absolutnej, katolickiej monarchii. Polska się zawahała – choć wydawała się za Zygmunta Augusta zmierzać w pierwszym kierunku. A potem, sprzeciwiając się wszelkim próbom naprawy i umocnienia państwa, oligarchia wciąż skutecznie straszyła szlachtę widmem absolutum dominium, „nieograniczonej władzy”. No i rzeczywiście pojawiła się ona – tyle, że nie w rękach królewskich, a w rękach magnackich „królewiąt”, sprawnie potrafiących wzniecać anarchię szlachecką i nią zarządzać. Nie wybraliśmy zatem żadnej skutecznej i mocnej drogi, wybraliśmy wbrew wszystkiemu – by przywołać tytuł środkowego tomu trylogii Pawła Jasienicy o Rzeczpospolitej Obojga Narodów – Calamitatis Regnum, „królestwo klęski”. No i agonię.

Na pewno byłyby skuteczne dla wspólnoty jako takiej, czyli dla ukształtowania się wspólnoty czy wyłonienia się właściwego społeczeństwa.

Właśnie tak. Przypadek Hiszpanii pokazuje kraj, gdzie silne państwo jest wspomagane przez Kościół, natomiast u nas w tym okresie Kościół za sprawą jezuitów zorientował się dość szybko, za sprawą rokoszu Zebrzydowskiego, że bardziej niż na słabej władzy królewskiej może się oprzeć na żywiole magnackim i szlacheckim. Krótko mówiąc: na destrukcji wspólnoty i osłabieniu instytucji państwa.

Związał się zatem z grupą wykluczającą klasy niższe, jednocześnie potwierdzając swoją wielowymiarową dominację?

W dodatku ujmując relację między klasami w kategoriach religijnych. Przecież pojęcie „chama” jest wyprowadzone ze Starego Testamentu, od imienia syna Noego. To jest bardzo charakterystyczne, że szlachta nie była w istocie antysemicka. Żyd, który przyjmował katolicyzm, dostępował zatem często nobilitacji, stawał się szlachcicem (a w przypadku osiemnastowiecznych frankistów, o czym przypominają także Księgi Jakubowe, był to wręcz proces masowy). Nawet więc Walerian Nekanda Trebka, jego donos Liber chamorum, nie notuje Żydów, którzy przeniknęli do stanu szlacheckiego, notuje natomiast miejskich plebejuszy i chłopów, którzy w sposób nieuprawiony do tego stanu przeniknęli) Zresztą to był dość silny proces, dotyczący sporej liczby ludzi.

Wracając: chodziło więc o zarówno realne, jak i o symboliczne oddzielenie się, obecne mocno także w języku. I gdzież tu wspólnota? Pojawiała się tylko radykalna dwudzielność, a jednocześnie skazanie chłopa na niewysłowione nigdy cierpienie albo też na cierpienie wysławiające się w aktach strasznej, spontanicznej przemocy. Wystarczy wspomnieć antyszlachecką i antypańszczyźnianą rzeź galicyjską 1846 roku, wymierzoną przeciw „polakom”, czyli szykującej się do powstania szlachcie. A dzieje się to pod hasłem, że Najjaśniejszy Pan, czyli cesarz austriacki, jakoby zawiesił na trzy dni dziesięć przykazań. wszystko w chwili, gdy najjaśniejszy pan, w chacie Jakuba Szeli, zawiesił na trzy dni przykazania. A w powstaniu styczniowym trzeba było stworzyć oddział „żandarmów wieszających”, którzy pacyfikowali chłopskich delatorów, współpracujących z Moskalami przy pacyfikacji. A wreszcie trzeba powiedzieć i o tym, o czym piszą profesorowie Barbara Engelking i Jan Grabowski, czyli o ściganiu i mordowanie Żydów, głównie na wsi, w tak zwanej drugiej fali pogromowej.

Do tego jeszcze wrócimy, ale na razie chcę zatrzymać się nad opowieścią o iluzji. Przez nią dojdziemy do tematu Żydów. Bo to jest tak, że żyjemy w iluzji pewnej wspólnoty, gdzie ta wspólnota jest wyobrażona jako dobra. Niejako w jej w ramach wymyślamy sobie czy też projektujemy figury – figurę wroga i figurę przyjaciela. Ci nasi wrogowie i przyjaciele są tak naprawdę iluzoryczni. Tu dochodzimy do Żyda. Gdy zapytamy „Co w Polaku jest najbardziej autentyczne” albo, gdy Polak odkrywa swoją autentyczność – swego czasu rozmyślał nad tym Charles Taylor – to kolejne pytanie i odpowiedzi pokazują, że w polskiej duszy najbardziej autentyczny okazało się wykluczenie obcego, w tym antysemityzm.

To miało różne źródła, na przykład w rabacji galicyjskiej, o którym mówiłem, zginął tylko jeden Żyd i tylko dlatego, że był urzędnikiem dworskim. Karczma, w której Żyd sprzedawał wódkę, była ośrodkiem, gdzie chłopi zmawiali się przeciwko dworom. „Winna” narośnięciu antysemityzmu chłopskiego w Galicji staje się dopiero – jak trafnie zauważa Michał Montowski – ustawa Najjaśniejszego Pana z 1874 roku, która pozwalała Żydom kupować ziemię. Czyli, krótko mówiąc, w chłopskiej mentalności Żyd staje się konkurentem. Tu jest pierwsze źródło problemu. Do tego dochodzi oczywiście ksenofobiczność szlachecka przejęta przez chłopów. W końcu – co już mówiliśmy – przykład idzie z góry. Na dodatek figura Żyda jako obcego i winnego zostaje jeszcze podkreślona religijnie – modły za Żydów, „morderców Chrystusa”, musiały wszak zrobić swoje.

Wraca słynna, poddana korekcie już przez Jana XXIII, modlitwa z liturgii Wielkiego Piątku, zaczynająca się od słów: „Oremus et pro perfidis Judaeis”...

Właśnie. I jeszcze figura Judasza z tym wszystkim. To jest ten podkład religijny. A jednocześnie jest też nieustannie manifestująca się obcość, wynikająca z faktu, że ten kraj – z własnej zresztą głupoty – został wydany w ręce obcych, że nawiedzały go różne potworne armie, że panoszyli się i dręczyli obcy mówiący w obcym języku, nierzadko też obcy w wierze. I to budziło lęk, za którym przyszła niechęć, a w końcu i nienawiść.

To nas z kolei przenosi do czasów bardziej już współczesnych, bo… niestety tak wiele się w tym względzie nie zmieniło. Tischner – za Antonim Kępińskim zresztą – diagnozował tych zalęknionych, jako ludzi z kryjówek. Mija 30 lat naszej wolności, tymczasem ludzie, którzy mieliby stanowić wspólnotę, są przesiąknięci duchem podejrzliwości. Wracam do zaufania, od którego zaczynaliśmy. Bo przecież nie potrafimy ufać sobie nawzajem. Jesteśmy tak podejrzliwi, że wyparowuje z nas – jako ze społeczności – masa dobrych odruchów, ze zwykłą, ludzką życzliwością na czele.

Właśnie z powodu z tej dyspersji – tego rozproszenia, okopania się we wspólnotach domowych i sąsiedzkich – zadzierzgiwanie się wspólnoty polskiej, bo nie mówiliśmy, dokonuje się okazjonalnie, od przypadku do przypadku, głównie w przestrzeni żałoby.

Myślę, że to w następnym kroku. Póki co mówimy „wspólnoty domowe”, a tymczasem Polacy cierpią na oikofobię, jednocześnie nie umiejąc odnaleźć swojego miejsca.

To jest doskwierające, gdzieś tam boli, zwłaszcza młodszych. To jest tak, że wyzwalanie się z oków społecznych, czyli kolejne rewolucje moralne, mentalne, kulturowe, kierują się przeciwko temu, co jest najbardziej rzeczywistym pancerzem. I tak właśnie młodzież społeczeństw zachodnich zbuntowała się w okolicach 68’ roku. Był to bunt przeciwko systemowi edukacji, przeciw autorytetom i arbitralności kultury „starych” – i tak dalej, ze wszystkimi uzasadnieniami kulturowymi, filozoficznymi czy psychoanalitycznymi. Natomiast u nas młody człowiek buduje się najpierw przeciwko tej wspólnocie, którą – jak mu się zdaje – najlepiej zna, czyli rodzinie. Jednocześnie i paradoksalnie ją jednak uświęcając, bo został do jej reguł przyuczony jak pies Pawłowa – we wszystkich polskich badaniach, we wszystkich epokach, za komunizmu i obecnie, ona się pojawia na czele hierarchii – jako najważniejsza z wartości.

Nawet jeśli ta rodzina naprawdę okazuje się nie istnieć i stanowi iluzję, rzeczywistość wyobrażoną, ersatz, kalkę, jaką wtłoczono nam w głowę. Kolejną. Łapiemy się jej pojęcia niczym tonący brzytwy, powtarzamy: „Mamy rodzinę”. Ale czy rzeczywiście ją mamy? Czy wciąż w tym samym kształcie?

A dzieje się to jeszcze w sprzeczności z wielkim procesem kulturowym – przemiany, także w wymiarze praktycznym i codziennym, wzorców rodziny, prawda? Przecież 30% dzieci w Polsce rodzi się ze związków pozamałżeńskich. A na wielu obszarach kraju, jak gdzieś czytałem, więcej małżeństw się rozpada, niż zawiązuje. Chodzi też o to, że coraz częstsze stają się rodziny niepełne i patchworkowe. I o to, że zmienia się obraz myślenia o pokoleniowości czy obowiązkach rodzinnych. I o to w końcu, że masowa migracja, niekoniecznie tylko „za chlebem”, często też za swobodą obyczajową, destruuje rodziny.

Rozpada się więc ten horyzont i przymus tradycji, w której wszystko nam „mówi”, że „rodzina jest najważniejsza” – bo słyszymy o tym w Kościele, bo tak nas nauczyli rodzice czy dziadkowie, bo takie mamy schematy czy atawizmy. I trzymamy się tego uparcie, nawet jak już go w istocie nie ma, tego starego fantomu. Trochę jak ten facet ze Szkarłatnej litery, którego nawiedzały duchy dawno zjedzonych potraw... Tyle, że nas nawiedzają fantomy dawno przeżytych rzeczywistości. Dla tych nich też poświęcamy nierzadko życie realne.

A to błąd. Często poświęcamy siebie, szczęście i zakłamujemy rzeczywistość dookoła siebie, ale jak ją zakłamujemy na poziomie oikos, tego pierwszego kręgu, jeśli pójdziemy za Arystotelesem, żeby tego nie zakłamać dalej. Jak się psuje na podstawowym poziomie, to się będzie psuć dalej.

Najpierw jest oikos, a później jest polis, prawda?

Skoro dochodzimy do polis, to również do polityków.

No, oni są tacy, jak my wszyscy – krew z krwi, kość z kości naszej.

Są spośród nas, a jednocześnie są „nami” w tej ostrzejszej, bardziej medialnej wersji. Z jednej – mój ulubiony Cyceron – tym, co nas ma przymusić do uczestnictwa w życiu publicznym jest to, by nie być rządzonym przez ludzi podłych, ale z drugiej polityka nie powinna być zajęciem dla dyletantów. A jak my patrzymy znowu, patrzymy do tej iluzji, to jest nasza polityka nie jest domeną polityków, a politykierów.

Tych, którzy powołali siebie do tej roli. Ja wolałbym niekiedy w rozżaleniu – nie do końca to oczywiście prawda – aby nami rządził nami ktoś podły, a rozumny, nie zaś szlachetny głupiec. W Polsce jest natomiast tak, że polityczność zależy na przykład od charakteru – żeby ten charakter był „cacy”. Polityka polska jest więc mocno spersonalizowana, skoncentrowana na osobach, na ich przymiotach i wadach – nie myśli się tu w kategoriach wspólnoty, skuteczności, racjonalności, interesu, prawda? Przecież często wybory w Polsce, dokonane przez wielkie grupy społeczne, dzieją się w poprzek rozmaitych ich interesów.

Ale obywatele tego nie zauważają.

Bo są wiedzeni przez fantom. Są wiedzeni przez, powiedziałbym to, że nigdy nie było tego czegoś, co można nazwać trwałymi strukturami instytucjonalnymi polskiej polityki.

Można powiedzieć, że w jakimś sensie brakuje nam stałej polityki, pewnej ciągłości, a patrząc na postępujący demontaż sfery publicznej czy nawet samego ustroju państwa – bo ku temu wiodą nas „reformy” chociażby sądownictwa – trudno z optymizmem patrzeć w przyszłość.

Dla przykładu: we Włoszech mieliśmy trzy wielkie partie rządzące tam długo, w lepszej albo gorszej koabitacji, przez kilkadziesiąt lat: chrześcijańsko-demokratyczną, komunistyczną i socjalistyczną. I za każdą z nich stał instytut o statusie instytutu narodowego. Można różne rzeczy mówić o polityce włoskiej, o jej meandrach, kryzysach, dramatach, o kafkowskiej biurokratyzacji, o nieprawościach i skorumpowaniu jej elit… W sumie jednak, także za sprawą podobnego intelektualnego zaplecza, wyprowadziła ona Italię ze statusu kraju ubogiego, przegranego, kraju z długim doświadczeniem faszyzmu i drastycznym rozdarciem kulturowym, ekonomicznym, społecznym miedzy Północą a Południem do statusu jednej z najważniejszych gospodarek światowych i istotnego podmiotu „gier” politycznych. Podobnie też za niemiecką CDU stoi Fundacja Adenauera, mają swoje „instytuty” amerykańscy republikanie czy demokraci… i tak dalej. A intelektualiści powiązani z tymi partiami pracowali i pracują nad programem, wizją, spójnością, ideami nośnymi – nie tylko nad PR. To dawało i daje ciągłość i stabilność polityki.

W Polsce też mieliśmy próbę stworzenia tego typu instytucji, a nawet – ostatecznie odrzucony – projekt ustawy, który pozwalałaby na ich finansowanie dzięki przeniesieniu środków z tak zwanego funduszu eksperckiego partii. 10 lat temu, gdy się poznaliśmy, sama byłam częścią tego projektu.

Wiem, to był Instytut Obywatelski. On się nie udał, bo... No właśnie, „obywatelskim” fajnie jest być w przemówieniu, ale żeby pracować intelektualnie, trzeba dokonać gigantycznej pracy krytycznej, umysłowej. I, znów wracamy do Oświecenia, do dziedzictwa rozumu. Immanuel Kant w Co to jest Oświecenie, krytykując je, mówi przecież zarazem, że dzięki temu, że Oświecenie było, człowiek Zachodu przestał być dziecinny i stanął na własnych nogach, wszedł w etap dorosłości. Z tego punktu widzenia – i z braku przyswojonej oświeceniowej tradycji – Polska jest infantylna. Przecież sami nawet mówimy, że ci nasi politycy uprawiają gry podwórkowe, że bawią się w piaskownicy.

Ewentualnie grają w podchody. To nadal język z naszego dzieciństwa.

Ale jednocześnie jest to język doskonale rozumny, bo wynajduje adekwatne metafory, pokazuje, jakimi rzeczy naprawdę są.

Mam wrażenie, że nasz język – bo nam się wydaje, że mówimy metaforami – pokazuje, że król jest nagi. Ale tylko dziecko może powiedzieć, że król jest nagi.

Tak, w związku z tym jasne, że pojawiają się tu i ówdzie, od czasu do czasu, heroiczne wysiłki w budowaniu różnych środowisk ideowych, które mogłyby wspierać, wykraczając poza doraźne „gry i zabawy”. Ale są one odrzucane przez polityków. Obecna klęska demokracji w Polsce jest zawiniona przez liberałów i lewicę, którzy w pewnym momencie najzwyczajniej oddali pole – z jednej strony ulegając Kościołowi, z drugiej strony nie budując nic przeciw populizmowi, nie tworząc żadnej paidei. No i konsekwencją oddania tego pola stał się teraz szkodliwy mariaż tych dwóch sił. Nawet jeśli postulaty tak zwanej prawicy – bo to nie jest żadna – prawica są w istocie postulatami czysto socjalnymi czy wręcz socjalistycznymi, Kościołowi przecież to nie przeszkadza! Ba, nie przeszkadza mu to nawet, że działania rządzących nami teraz populistów są rewolucyjne w swojej gwałtowności, w bezczelności. Że wywracają one i nicują nie tylko ład prawny i społeczny, ale też poprzez kłamstwo i sianie nienawiści urągają ładowi moralnemu, temu zapisanemu w dekalogu. Że w warstwie ideologicznej jest to narodowy i ksenofobiczny katolicyzm, daleki od chrześcijańskiego uniwersalizmu oraz nauczania Kościoła powszechnego.

Na czym jednak miałaby polegać wspomniana paideia? Na przykład na uzmysłowieniu sobie, że my jako społeczeństwo w całej masie i każdy z osobna, jesteśmy bezradni wobec świata, który się oto staje. Taką paideię narodową mogłyby więc stanowić projekty budowania takiej edukacji i kultury, która musiałaby by się zająć kształtowaniem języka, którym można by było nazywać rzeczy po imieniu.

A jakie mamy teraz – w przedziwnym pomieszaniu – dwa języki do dyspozycji? Gdy o nich myślę, zawsze przywołuję sprawę Katarzyny Waśniewskiej. Dlaczego? Bo przy tamtej zbrodni ujawniła się w całej okazałości ta dwujęzyczność, że pewnego rodzaju zasłona się rozdarła przez moment i coś nam ukazała istotnego. Katarzyna Waśniewska ukazuje mi się zatem jako medium utajonych polskich nastrojów i pisanych im obiegowych, powszechnych języków. Najpierw więc, najzupełniej intuicyjnie, Waśniewska posłużyła się kalekim językiem kościelnym, katechizmowym, dewocyjnymi obrazami Mater Dolorosa, Matki Boleściowej, która utraciła Dzieciątko. Ale jak sprawa zaczęła się odwracać, wtedy „weszła” w język tandetnej popkultury. Był więc taniec na rurze, półnagie jazdy konno, opowieści o przeżyciach erotycznych, ucieczki z kochankami itp.

Co najgorsze, społeczeństwo kupiło oba te języki, zarówno ołtarzowy, jak i tabloidowy. Ba, trzyma się ich nadal.

Więcej: to wywołało swoistą fascynację - najpierw falę współczucia, poczucia grozy, a później fascynacji. To pierwsze przemówiło do kobiet, drugie do mężczyzn. Ona „wiedziała” po prostu odruchowo, drogą zwykłej absorbcji skrytych treści polskiego życia i bez żadnego studiowania technik manipulacji, czym zagrać, miała pewne zdolności aktorskie, odgrywała na przykład na swym osiedlu, choć nie miała matury, rolę studentki, która idzie na egzamin. I tu wracamy do iluzji i do życia, które jest snem, do dziecięcych kłamstw. Gdzieś przecież w jakimś wywiadzie matka Waśniewskiej powiedziała bodajże, że córka kłamie jak dziecko, iż napadł ją smok.

Czy my przypadkiem tego języka nie powielamy? Pod koniec ubiegłego roku mieliśmy przypadek chłopca, który schował hostię do kieszeni, bo bolał go ząb. W mediach, w sferze bądź co bądź publicznej, niemal z automatu odpaliły się dwa języki,. Z jednej strony panie krzyczące, że świętokradztwo. Najpierw „Po co szedł do komunii jak go ząb bolał”, a z drugiej strony ludzi mówiących „Nie można tego dziecka podejrzewać od razu”. Poza tym nie można zachowywać się w taki sposób.

Ale to wina mariażu, o którym wspominałem. Oddano nazbyt szerokie pole Kościołowi i w związku z tym, krótko mówiąc, zawładnął on mentalnością. No więc kiedy trzeba opisać sytuację, z religijnego punktu widzenia będącej profanacji, sięga się zaraz po potępienia i nie znajduje żadnych usprawiedliwień, sięga się po represje, także z pomocą państwa - bo wezwano przecież policję. To prowadzi oczywiście – przy jednoczesnej słabości głosów przeciwnych, trzeźwych – do fanatyzmu,

Skoro wypłynął wątek fanatyzmu, muszę zapytać czy przez to wszystko, co się u nas dzieje: mariaż władzy z Kościołem, wysyp dbających wyłącznie o własne interesy politykierów, brutalizację, a jednocześnie dramatyczne spłycenie języka, czy w końcu zalewającą nas mowę nienawiści – nie dochodzimy do momentu, gdy grożą nam trzy plagi, o których pisał Ryszard Kapuściński? Idzie to tak: „Światu grożą trzy plagi, trzy zarazy: plaga nacjonalizmu, plaga rasizmu i religijnego fundamentalizmu”. I to nam w sumie pasuje, bo Kapuściński pisze również, że mają one wspólny mianownik czyli „totalną, agresywną irracjonalność”. W jakimś sensie wracamy do początku, do logiki rozwoju, której u nas nie ma...

W związku z tym brakiem tak łatwo podąża się tu za fantomami.

Ale te fantomy są straszne, coraz bardziej przerażają!

Są straszne, ale są też w jakimś sensie łatwe. Co więcej – nieładnie mówiąc – wciąż nie zostały one „przepracowane”. Nie zostały postawione w ogniu oświeconej krytyki. Ona niekoniecznie musi być skuteczna, ale jest nieskuteczna przede wszystkim tam, gdzie jest niewykształcona, roszczeniowa klasa niższa. Chodzi o to, że znajduje ona silny opór w klasie średniej. Oczywiście, może się zdarzyć taki „wypadek przy pracy” jak w Anglii, ale jednak i tam z populistyczną ideą Brexitu nie poszło zbyt łatwo, bowiem próbowała nie dopuścić do niego dobrze zmobilizowana klasa średnia. Jednak, w odróżnieniu od Anglii, my nie mamy silnej klasy średniej. Była pewna szansa pewna na jej wytworzenie, którą przegapił Leszek Balcerowicz i pierwsze demokratyczne ekipy, nie zaczynając od uwłaszczenia części inteligencji. W związku z czym nastąpiło uwłaszczenie jedynie części dawnych partyjnych działaczy i nowych „rwaczy” o nierzadko podejrzanej konduicie – bo trzeba było dokonać przecież jakieś akumulacji kapitału pierwotnego. Nastąpił więc dziki kapitalizm aferalny, który miał i ma nadal swoje niedobre, destrukcyjne konsekwencje.

Pojawiła się grupa, której interesy nie zostały zaspokojone, która w jakimś sensie nie zrozumiała reform, albo inaczej, została pominięta. To ta grupa okazałą się później adresatem wszelkim maści populizmów. Grupa, dla której najistotniejsza stała się przynależność, a także programy polityczne odzwierciedlające resentyment z jednej, a niezaspokojenie potrzeb z drugiej strony. Czy stał/stoi za nią jakiś głęboki namysł? Nie. Kapuściński powiada, że wystarczy „złożyć deklarację, przytaknąć, podpisać akces”, nie ważne tak naprawdę, bo nie masz znaczenia jako jednostka, „nie ma ludzi, jest sprawa”. I ta sprawa – w różnych odmianach – jest u nas dominującą.

Dlatego taką figurą koronną jest Stanisław Piotrowicz. Jego dziejowość nie ma znaczenia, jego moralność nie ma znaczenia od momentu, w którym stał się „nasz” poprzez samą tylko deklarację „naszości”. A dalej: jest oto nasza historia funeralna. To ona potrafi zbudować jakieś więzi. I buduje efemeryczną wspólnotę, która jednak rozbryzguje się, rozpada się, kiedy tylko przestaje trwać żałoba. W związku z tym trzeba było ideologicznie i rytualnie utrwalić miesięcznice w „religię smoleńska”, która by podtrzymywała, emocjonalnie ją nasycając, pewnej wspólnoty politycznej. Ta funeralność, ta żałoba były istotne, stając się lepiszczem narracji, na pewnym, znów przejściowym, etapie marszu po władzę - dziś oczywiście już zbędnym.

Ale weźmy pod uwagę, że wcześniej nic tak mocno nie wbiło klina w słabiutką już wcześniej wspólnotę...

Dlatego tak ważny jest wiersz Do Jarosława Kaczyńskiego autorstwa Jarosława Rymkiewicza. Z jednej strony pokazuje on Polskę wspólnoty prawej i Polskę wspólnoty nieprawej, buduje rozdzielność tych wskazanych jako nie-nasi, wytrąceni ze świętego, czystego porządku „naszości”. Tych, których należy wygnać, ukarać, potępić, stygmatyzować i tak dalej. I tak się dzieje, prawda? Jest i druga figura, bardzo użyteczna, chodzi o Krystynę Pawłowicz. W tym szaleństwie była metoda – chodziło o najbardziej brutalne narzędzie stygmatyzacji przeciwników politycznych. I wyniesienie teraz do Trybunału Pawłowicz i Piotrowicza to nie jest tylko prowokacja: ma ono wymiar quasi-religijny. I wobec tych pokonanych, naznaczonych, ale jest wyborem figur nieprzypadkowych. I zarazem, za sprawą wybrania do Trybunału Konstytucyjnego – czyli w sferę nietykalności, w sferę tabu.

A z drugiej strony mamy sferę stygmatyzowania tych, którzy tych, co akcesu nie zgłaszali.

No tak, to jasne. Oni są, wracając jeszcze na krótko, jak bliźnięta. Są w parze. Piotrowicz - Pawłowicz, Piotr i Paweł. Taka przewrotna religia, taki przewrotny los.

Nie ma przypadków.

Nie ma. Trochę jakby na wschodnią modłę… Mówiliśmy o rozpadzie wspólnoty, w związku z tym jest jakaś potrzeba wspólnoty, potrzeba auto-transcendencji. A że to jest porządek chory, fałszywy, zły, staje się nieważne. Ważne, że jest „pod ręką”, że nic nie zostało nam innego zaproponowane. A wcześniej został zaproponowany liberalizm, w którym każdy przebija się na własną rękę. Liberalizm ten jest w jakimś wymiarze okaleczony, jednak łączy się to z przejściem przez oświeconą krytykę, zyskaniem samoświadomości, prawda? I uzyskanie też specjalizacji, wydoskonalenie się w jakieś konkretnej pracy. W Polsce jesteśmy natomiast dumni z tych, co potrafią wykonywać wiele rzeczy, ze „złotych rączek”. Natomiast Immanuel Kant mówi, że kraj w których nie ma specjalizacji, dotyczy to także polityki, to jest kraj barbarzyński.

Nasz liberalizm faktycznie jest kaleki. Pytanie tylko, czy całkowicie się nie udał, czy nie został zaproponowany w znośnej, rozumnej, przyswajalnej formie czy najzwyczajniej się nie przyjął. Co się stało?

Akcesem do liberalizmu dokonał się niestety w Polsce w tym momencie, w którym mesjanizm liberalny – bo jest i taki – zaczął ukazywać swoje niepowabne oblicze: z jednej strony ujawniając różne sytuacje skandaliczne, związane z kryzysem wywołanym przez pazernych bankierów, a z drugiej strony pokazując, że na dobro tych liberalnych zachodnich społeczeństw pracują za nędzne grosze i nieludzkich warunkach dzieci i kobiety w Wietnamie, Chinach, Kambodży… Jednocześnie liberalizm zostawił poza sobą również w tych, co – jak słusznie zauważył Jan Paweł II w encyklikach społecznych – żyją na obrzeżach świata. Dziś trzeci, a nawet czwarty świat kryje się zatem, jak pisał papież, w czynach pierwszego świata. U nas objawem tego rodzaju zapomnienia jest przypadek Radia Maryja…

Pomyślałam, że liberalizm w jakimś sensie zapomniał o tym, iż jego twarzą miała być wolność, że granicami mojej wolności są granice wolności drugiego człowieka. Możemy spotkać zarzut wykluczenia przez liberalizm całych mas ludzi. Stąd pytanie: Kim jest ten wolny człowiek?

On został trochę wymyślony w wielkomiejskich salonach i zajął miejsce zwykłego człowieka. Niepokoił się tym bardzo Jacek Kuroń, który w chwili upadku komunizmu powiedział: „Komunizm to był zły dom, ale człowiek nauczył się w nim mieszkać, przywykł do tego, opanował jego reguły”. I teraz wydarcie mu tego domu, powiedzenie mu od razu i bez osłonek: „Radź sobie jakoś” to był kolejny krok w złym kierunku.

De facto budujemy sobie, krok po kroku, kolejny dom zły. To jest to zagrożenie, o którym pisze w O tyranii Timothy Snyder. Powiedzmy to wprost: „jeżeli nie nauczymy się walczyć o wolność, to wszyscy zginiemy w tyranii”.

Przeczytałem kiedyś tę małą książeczkę, jadąc z mojej Warmii do domu. To proste. To taki przyzwoity liberalny odpowiednik leninowskiego Co robić?.

Trochę tak. Liberałowie bardzo potrzebują takich swoich „Co robić”. Ale to co On mówi o tym małym fragmenciku, patrząc na nas i zły dom, który nam „się” teraz buduje.

Ale to zaczęło się od zaniechań, które wpuściliśmy. Tu trzeba zacytować Karola Maksa, który mówi, że „ani narodowi ani kobiecie nie wybacza się tej chwili słabości, w której lada awanturnik może je uwieść”. U nas wspólnota dała przyzwolenie na tego typu rządy. Na początku było ono silniejsze, a później bardziej spazmatyczne/ Ale jakoś było. I tak przez wiele lat. I to nie zostało odpowiednio wykorzystane dla dobra tych, co dali przyzwolenie. W efekcie oni się zbuntowali.

Jednocześnie w tym buncie dali się uwieść.

Tak, zwłaszcza, że mieli na zapleczu tęsknotę za starym domem. Ten nowy dom budowany przecież i z tych materiałów, jakie zostały wyniesione z poprzedniej rzeczywistości.

Tak, nieważne, że niektóre są belki przegniłe, cegły uszkodzone, oknami wypaczone aż wieje chłód, ale jest znane, jest nasze.

Dokładnie – w złym stanie, ale nasze i znane. Cały projekt społeczny Kuronia, jego działanie jako społecznika brało się z tej świadomości, że trzeba inaczej, bardziej otwarcie, że nie można lekceważyć ludzi oswojonych ze starym domem. Ale to był jedynie „kwiatek do kożucha”.

Najgorsze, co zrobiliśmy, to jako wspólnota się nie zbudowaliśmy, a później pozwoliliśmy się uwieść.

A elity tej wspólnoty za to odpowiedzialne. One nadal wciąż marzą, aby wróciły słodkie lata, które były przed dojściem do władzy „dobrej zmiany”…

Ale to se ne vrati…

Tak, to se ne vrati...

ZBIGNIEW MIKOŁEJKO

Filozof i historyk religii, eseista; profesor zwyczajny i kierownik Zakładu Badań nad Religią w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Autor blisko tysiąca publikacji w dziewięciu językach. Ważniejsze książki: Katolicka filozofia kultury w Polsce w epoce modernizmu (1987), Mity tradycjonalizmu integralnego (1998), Emaus oraz inne spojrzenia do wnętrza Pisma (1998), Elementy filozofii (siedem wydań, 1998-2008). Śmierć i tekst. Sytuacja ostateczna w perspektywie słowa (2001, Żywoty świętych poprawione (2001, 2004, 2011), W świecie wszechmogącym. O przemocy, śmierci i Bogu (2009), We władzy wisielca, t. 1-2 (2012-2014), Żywoty świętych poprawione ponownie (2017), Gorzkie żale (2017). Między zbawieniem a Smoleńskiem. Studia i szkice o katolicyzmie polskim ostatnich lat (2018), Prowincje ciemności. Eseje przygodne (2018), Heilsberg, to miasto (2018). Wyróżniony m.in. srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2014), Nagrodą Kazimierza Jagiellończyka oraz Nagrodą ACADEMIA (za Najlepszą Akademicką Książkę Humanistyczną, 2015).

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Zastępca redaktora naczelnego miesięcznika Liberté!.

Koniec

AMERYKAŃSKI SEN

AMERYKAŃSKI SEN

CENTROLEW KONTRATAKUJE

MACIEK ZAJĄC

Wyborczy rollercoster katapultował lidera centrolewicy, byłego wiceprezydenta Joe Bidena, z powrotem na miejsce lidera wyścigu, ale tym razem z nową energią, zdecydowanie wyższym poparciem wśród wyborców i otwartym błogosławieństwem partyjnych elit.

W ciągu miesiąca w prawyborach Partii Demokratycznej nie zmieniło się nic. A raczej zmieniło się wszystko, i to kilka razy, by wrócić do punktu wyjścia. Wyborczy rollercoster katapultował lidera centrolewicy, byłego wiceprezydenta Joe Bidena, z powrotem na miejsce lidera wyścigu, ale tym razem z nową energią, zdecydowanie wyższym poparciem wśród wyborców i otwartym błogosławieństwem partyjnych elit. Inni kandydaci poglądach jedno po drugim zwinęli swoje kampanie, a sześcioro z nich – miliarder Mike Bloomberg, senatorowie Kolobuchar, Booker i Harris, polityczne objawienie wyścigu Pete Buttigieg, i polityczna klapa wyścigu Beto O’Rourke – otwarcie poparło jego kandydaturę. Radykalne skrzydło partii reprezentowane przez senatorów Berniego Sandersa i Elizabeth Warren nie zdołało ani zjednoczyć się w porę, ani zmienić niekorzystnego do siebie w stosunku 3 do 2 rozkładu głosów. Najbardziej niesamowita jest jednak szybkość, z jaką Biden dokonał swojego wielkiego powrotu. Najlepiej odda ją metafora starcia bokserskiego (dziwnego, bo toczonego w 7 osób). W ciągu niespełna tygodnia wiceprezydent, liczony już przez speców od politycznych predykcji, dających mu nie więcej jak 8% szans na wygraną, zwiększył te szanse do 80%, wyprowadzając serię niesamowitych ciosów, eliminując rywali z wyścigu w tempie jednej osoby dziennie, prawie zupełnie absorbując ich elektoraty i ustawiając głównego przeciwnika w narożniku. Nie jest to jeszcze nokaut, ale Biden wyraźnie prowadzi na punkty, a jego ostatni konkurent mocno chwieje się na nogach i raz po razie opuszcza gardę.

Meandry Prawyborów

Lecz opowiedzmy rzecz od początku (tych z Państwa, których interesuje raczej przyszłość niż przeszłość tego wyścigu, proszę o przeskoczenie następnych trzech sekcji). Dawno, dawno temu, w początkach stycznia 2020, na mroźnych, preriowych pustkowiach stanu Iowa odbył się pierwszy sejmik wyborczy Partii Demokratycznej. W przeddzień tego sejmiku średnia sondaży ogólnokrajowych wskazywała socjaldemokratę Bidena i socjalistę Sandersa jako liderów wyścigu, jakkolwiek pozostawanie w nim aż ośmiorga realnie liczących się kandydatów rozpraszało poparcie i nawet Biden, powszechnie rozpoznawalny były wiceprezydent, nie był w stanie przebić pułapu 30%. Biden i Sanders wydawali się jednak naturalnymi liderami każdego z partyjnych skrzydeł, predestynowanymi, by rozegrać oparty na ideologii rewanż za prawybory 2016 roku (Sanders przegrał je z Hillary Clinton wyraźnie, ale po niespodziewanie długiej walce).

Seria wstępnych głosowań w czterech małych stanach miała zdaniem komentatorów posłużyć jako probierz możliwości kandydatów i uświadomić mniejszym graczom, że w walce z tytanami nie mają szans. Alternatywnie, miała wykazać słabość Wielkiej Dwójki i umożliwić komuś innemu przejęcie sztandaru partyjnej frakcji.

Tak się jednak nie stało, a partyjne centrum, zamiast jednoczyć się, szło w coraz gorszą rozsypkę z każdym nowym głosowaniem. W Iowa i New Hampshire – stanach pełnych białych, idiosynkratycznych wyborców – Sanders był na swoim boisku, i nikt nie oczekiwał od Bidena zwycięstwa. Ale kiedy wiceprezydent finiszował kolejno jako czwarty i piąty, nie tylko za Sandersem, ale też za konkurentami do roli lidera centrum, tak wyborcy jak i sponsorzy zaczęli poszukiwać alternatywy. Nie znaleźli jej jednak ani w osobach senator Klobuchar i burmistrza Buttigiega, wyraźnie niezdolnych do rywalizacji poza własnym regionem, ani w osobie Michael’a Bloomberga, multimiliardera, twórcy medialnego imperium i byłego burmistrza Nowego Jorku. Ten ostatni nie zdążył zarejestrować swojej kandydatury w pierwszych głosujących stanach, a w debatach telewizyjnych popełniał szkolne błędy i nie był w stanie odpowiadać nawet na wyjątkowo przewidywalną krytykę swojej przeszłości jako Republikanina, pracodawcy czy burmistrza-szefa nowojorskiej policji. Zdezorganizowane centrum patrzyło więc w panice na to jak Sanders wygrywa pierwsze „prawdziwe” głosowanie wśród naprawdę zróżnicowanych etnicznie i realnie odzwierciedlających elektorat Demokratów wyborców Nevady – i to wygrywa je zbierając blisko połowę głosów. Socjalista wystrzelił w sondażach, a komputerowe modele predykcyjne autorstwa najbardziej wykwalifikowanych analityków zaczęły pokazywać, że ma on 50% szans na bezpośrednią wygraną w prawyborach, i 80% szans na wejście na konwencję wyborczą Demokratów z największą liczbą, ale nie wymaganą połową, stanowych delegatów (podobnie jak w wyborach generalnych, głosy wyborców z poszczególnych Stanów są przeliczane na konwencyjnych elektorów na skomplikowane sposoby). Widmo fatalnej wizerunkowo i grożącej rozłamem partii „konwencji na ostre” – contested convention – zaświeciło Demokratom w oczy, a sam Sanders zaczął się domagać, by jego kontrkandydaci obiecali nominację kandydatowi z najwyższym wynikiem, nie ważne, czy zdoła on(a) osiągnąć większość, czy nie.

Na drodze Sandersa do nominacji został tylko coraz bardziej opuszczony przez sojuszników Biden i jego ostatni bastion w zamieszkanej w połowie przez czarnych Amerykanów Południowej Karolinie. Jeszcze miesiąc wcześniej sondaże w tym stanie dawały wiceprezydentowi 40%, ale poparcie spadło do 20, był w zasięgu Sandersa. Gdyby Biden nie wygrał w Południowej Karolinie, byłby skończony ze skutkiem natychmiastowym. Ale żeby ożywić swoją kampanię, a nie jedynie odsunąć jej koniec, musiał wygrać równie miażdżąco, co Sanders w Nevadzie. Jeszcze na kilka dni przed głosowaniem nic nie wskazywało na taki scenariusz. A potem ruszyła lawina.

Cudowna Jedność Centrum

Zaczęło się niewinnie, od beznadziejnego występu burmistrza Bloomberga w debacie i kilku niezłych sondaży, które pokazywały, że przynajmniej w Południowej Karolinie Biden utrzyma pozycję lidera. Media zaczęły spekulować, ze będzie to punkt zwrotny. Wiceprezydenta oficjalnie poparł kongresman Jim Clyburn, niezwykle wpływowy lider czarnej społeczności tego stanu. Godna odpowiedź na Nevadę zaczęła się wydawać coraz bardziej prawdopodobna, ale finalny rezultat przekroczył wszystkie oczekiwania. Zdobywając aż 48% głosów, Biden znalazł się na ustach wszystkich i to tuż przed Super Wtorkiem, najważniejszą fazą prawyborów, kiedy to 14 stanów głosowało jednego dnia. Wiceprezydent uzyskał w optymalnym dla siebie momencie dwie rzeczy, które w amerykańskich wyścigach wyborczych mają niemal mityczny status: „pęd” (momentum), czyli udzielające się wyborcom poczucie bycia na fali i samonapędzającego się sukcesu, i świetną comeback story.

Kiedy dodatkowo sondaże pokazały, że wynik w Karolinie nie był przypadkiem, ale elementem większego trendu rozciągającego się na całą amerykańską mapę polityczną, centrowa konkurencja Bidena nagle straciła rację bytu. Senator Klobuchar i burmistrz Buttigieg nie mogli już liczyć na zwycięstwo w wyścigu, a pozostając w nim, sabotowaliby kandydata własnej formacji. Według sondaży partyjne centrum dominowało radykalną lewicę w proporcji 3 do 2, osiągnięcie jedności na czas gwarantowało mu więc sukces.

W kuluarach mówi się, że Klobuchar o zaakceptowanie politycznej rzeczywistości poprosił były przewodniczący Senatu Harry Reid, a Buttigiega – sam Barack Obama. Oboje w ciągu jednego dnia nie tylko wycofali się z wyścigu, ale też wystąpili z Bidenem na jednym wiecu w kluczowym Texasie, prosząc swoich wyborców o przekazanie mu głosów w Super Wtorek. I – co wcale nie było pewne – ich wyborcy posłuchali. Na analogiczne zjednoczenie lewego skrzydła Sanders nie mógł liczyć – bliska mu ideologicznie Elizabeth Warren potraktowała Super Wtorek jako swój własny mecz ostatniej szansy, licząc na zwycięstwo w rodzinnym Massachusetts.

Super „Super Wtorek”

Biden wygrał w Massachusetts, na jej własnym boisku. Wygrał w Maine, kolejnym białym stanie Nowej Anglii, i, dzięki poparciu Klobuchar, w podobnej demograficznie Minnesocie. We wszystkich trzech stanach tydzień wcześniej dawano mu jeden procent na wygraną. Wygrał w ogromnym, częściowo latynoskim Teksasie. Wygrał w zamieszkałej przez waszyngtońskie elity Virginii. A na Południu, w swoich twierdzach, bił rekordy, prześcigając predykcje sondaży o kilkanaście procent. Im później oddano głosy (Amerykanie mogą głosować pocztą na wiele dni przed dniem wyborów), tym wyższa była jego przewaga. Przegrał tylko (niżej niż zakładano) w Kalifornii, Kolorado i Utah. Czterdziestoletnia historia prawyborów nie zna porównywalnie wielkiego zaskoczenia w Super Wtorek, przypominającego chyba tylko szok zwycięstwa Trumpa nad Clinton.

Seria zwycięstw nie zakończyła jednak zwycięskiej passy Bidena. O środowym poranku z wyścigu zrezygnował i poparł go, także obietnicą ogromnych funduszy, burmistrz Bloomberg. Dzień później przyszła rezygnacja Elizabeth Warren, która wbrew oczekiwaniom nie poparła ideologicznie bliskiego Sandersa. Pole prawyborczej walki pustoszało w tempie tak szybkim, że sondażownie przez kilka dni nie nadążały z przedstawianiem respondentom aktualnej listy kandydatów. Mimo to Biden prowadził zdecydowanie w każdym stanowym i ogólnokrajowym badaniu. Najnowsze sondaże, przedstawiające wyborcom już aktualny wybór Biden-Sanders, potwierdzają kilkunastopunktową przewagę tego pierwszego. Prowadzi on też we wszystkich sondażach stanowych, w niektórych z niesamowitą wprost przewagą trzydziestu czy nawet pięćdziesięciu punktów procentowych.

Efekty tego widać w najświeższym starciu obu kandydatów. Z sześciu stanów, które głosowały we wtorek 10 marca, Biden z dużą przewagą wygrał w czterech, w tym w kluczowym stanie Michigan (głosy w dwóch pozostałych, twierdzach Sandersa, nie zostały w momencie złożenia do druku policzone, a zanosi się na nieznaczna wygraną jednej ze stron). Cztery lata wcześniej Sanders zdołał pokonać Clinton w Michigan – zdecydowana porażka tym razem pokazała, ze to zupełnie inny wyścig, inne czasy, i inny przeciwnik.

Dlaczego Biden?

Czemu zarówno elity partyjne, jak i zwykli wyborcy, postawili na kandydaturę Bidena? Skąd jego nieproporcjonalnie duża popularność wśród Afro-Amerykanów? Na czym polega różnica między nim i poprzednią kandydatką centrolewicy, Hillary Clinton?

Po pierwsze, powszechnie uważa się, ze to właśnie Biden ma największe szanse wygrać z Trumpem. Zdolność do wygranej w wyborach ogólnokrajowych jest najczęściej wymienianą przez wyborców pożądaną cechą kandydata. Demokraci uważają odsunięcie Republikanów, a w szczególności ich bezwzględnego, zepsutego i skandalicznie niekompetentnego lidera, od władzy za w tym momencie ważniejsze niż przeprowadzanie głębokich reform społecznych. Nie czas tworzyć nowe instytucje czy programy socjalne, zdaje się mówi zwykły lewicowy wyborca, kiedy całość istniejących a drogich lewicy rozwiązań jest systematycznie demontowana przez konkurencyjną partię. Od prawa do aborcji, przez reformy systemu zdrowia z czasów Obamy, po rządy prawa czy neutralność sądów i wojska – gra toczy się o zbyt wysokie stawki, by ryzykować przegraną w wyborach zgłaszaniem postulatów zbyt radykalnych na gust wyborców centrum.

Argument ten artykułują najgłośniej trzy zupełnie różne grupy: Afroamerykanie, podmiejska klasa średnia i szeregowi kongresmani Demokratów. Ci pierwsi, najbardziej narażeni na skutki Republikańskiego demontażu państwa, mają najmniejszą ochotę na wyborcze eksperymenty. Podmiejscy średniacy nie palą się za to do socjalizmu, ale na socjaldemokratę zagłosują, jeśli alternatywą ma być Trump – pokazali to w wyborach kongresowych 2018 roku, odbierając Republikanom władzę w niższej izbie. Genezę tego sukcesu rozumieją Demokratyczni politycy średniego szczebla, obawiający się, że otwierający wyborczą listę radykał oznaczać będzie katastrofę w ich świeżo zdobytych okręgach wyborczych.

Wszystkie te grupy – a także wielu innych Demokratów i Amerykanów – łączy nostalgia za czasami rządów Obamy, które szczególnie w porównaniu z zachowaniem następcy pamiętane są jako czas rzadkiej przyzwoitości, klasy i złotej amerykańskie normalności. Były wiceprezydent reprezentuje tę epokę jak nikt inny, a wyborcy, którzy, gdyby mogli, wynieśliby Obamę na trzecia kadencję, patrzą na niego z instynktowna sympatią.

Biden podoba się też białej klasie robotniczej, wyborcom ekonomicznie lewicowym, ale społecznie raczej konserwatywnym. To exodus białych mężczyzn bez studiów dał Trumpowi zwycięstwo w kluczowych stanach. Zresztą nie chodzi tylko o nich. Z lekka konserwatywni, małomiasteczkowi czy starsi Demokraci to duży segment wyborców tej partii. Im nie przeszkadza, że Biden to facet trochę z innej epoki. To, co dla innych jest staromodne, dla nich jest swojskie; to, co dla innych jest nieobyczajnym przekroczeniem granic przestrzeni osobistej, to dla nich zwykłe ludzkie ciepło. Biden jest dla tej grupy kandydatem takim jak oni, właśnie z powodu swoich drobnych, ludzkich wad, meandrujących anegdot, śmiesznych i czy nieprzewidywalnych zachowań.

Biden to jednak nie tylko trzecia kadencja Obamy i opcja bez zbędnego ryzyka. To także polityk, który mimo ogromnych osobistych tragedii – śmierć pierwszej zony, śmierć dorosłego syna – patrzy w przyszłość z optymizmem i uśmiecha się częściej, niż marszczy z oburzenia. Ten właśnie wymiar, często pomijany przez analityków, jest moim zdaniem kluczowy dla wizerunku tego kandydata. Biden potrafi okazać współczucie i solidarność z ofiarami systemowego wykluczenia czy osobistej tragedii – zdarzało mu się podawać prywatny numer wyborcom, którzy tak jak on mieli za sobą doświadczenie żałoby – ale nie prezentuje też wizji obecnej Ameryki jako kraju, który jest miejscem samych tylko krzywd i wykluczeń. Biden jest z Ameryki dumny, jest też dumny z osiągnięć swojej partii. Mówi o tym, co można zmienić, ale też o tym, co zmienić się udało. Tym samym znajduje złoty środek miedzy niezdolnym do wstydu czy przyznania się do błędu Trumpem a patologicznie skłonną do samobiczowania radykalną lewicą.

Zarówno siła wśród wyborców czarnych czy gorzej wykształconych, jak i wizerunek ludzkiego równiachy odróżniają Bidena od Hillary Clinton (pomaga tu fakt, że Bidena nie ciągano przez dwadzieścia lat po komisjach śledczych badających wyssane z palca afery). Kontrast ten, choć politycznie znaczący, blednie jednak wobec kontrastu miedzy Bidenem i Sandersem. Biden władzę sprawował, Sanders krytykował ją z oddalenia; Biden był autorem międzypartyjnych kompromisów, podczas gdy Sanders zajmował się głównie przesuwaniem własnej partii w lewo. Biden był jednym z głównych współpracowników Obamy, Sanders rozważał rzucenie mu wewnątrzpartyjnej rękawicy w prawyborach 2012 roku. Biden był w stanie w ciągu dwóch tygodni zorganizować sobie na różne sposoby poparcie siedmiorga byłych prawyborczych rywali; Sanders nie był w stanie wygrać poparcia ideologicznie bliskiej Elizabeth Warren, a jego internetowi fani rozpętali przeciw niej kampanię nienawiści, popularyzując emoji żmii, mające ich zdaniem symbolizować „zdradę” tej kandydatki. Biden obiecał żelaznemu elektoratowi szereg średniej wielkości reform i znaczące poszerzenie wydatków na ochronę zdrowia czy zieloną energetykę; Sanders obiecał zwiększenie budżetu państwa z czterdziestu do sześćdziesięciu procent PKB i reformy o zakresie znacznie przekraczającym słynny Nowy Ład Roosevelta. Nie podał jednak dokładnych źródeł finansowania tych planów, przyznając jedynie, ze znaczące podwyżki podatków dla klasy średniej będą nieuniknione.

Wspólną obietnicą obu kandydatów jest natomiast pokonanie Trumpa w listopadzie. Kreślą jednak zupełnie inne drogi do tego celu. Droga Bidena wiedzie przez rozbudzenie entuzjazmu wśród wyborców czarnych, podmiejskich i białych bez studiów. Sandersa – wśród Latynosów, wyborców najbiedniejszych i bardzo młodych. Biden chciał przyciągnąć wszystkich, którzy w ciągu ostatnich dziesięciu lat kiedykolwiek zagłosowali na Demokratów – i przyciągnąć ich naraz. Sanders twierdził, że zdoła przyciągnąć pod sztandar partii wykluczonych ekonomicznie wyborców, którzy wcześniej nie głosowali a których do głosowania zachęcić mogą jedynie prawdziwe radykalne postulaty. Dotychczasowe wyniki prawyborów wskazują, że Biden jest silny w grupach, których poparcie przewidywał. Sanders natomiast zawiódł się, co sam przyznaje, na frekwencji wśród młodych, która miała być jego głównym atutem. Autentyczna sympatia wyborców latynoskich nie zdołała tego zrekompensować.

Już po prawyborach?

Tak i nie. Na ten moment – 11 marca – zagłosowała dopiero połowa stanów i teoretycznie wszystko może się zdarzyć. W praktyce Biden prowadzi w sondażach z przewagą 20 punktów procentowych, ogromna większość elit partyjnych udziela mu swojego poparcia, a stany, które miały dać Sandersowi zwycięstwo już głosowały, z marnym dla niego skutkiem. Narracja mediów jest dla Sandersa nieubłagana, i trudno wyobrazić sobie okoliczności, w których mógłby wciąż wygrać. Na dodatek kolejne ogromne stany, takie jak Floryda i Ohio, głosują już 17 marca, dając Sandersowi zaledwie tydzień na odwrócenie fatalnych dla niego trendów. Państwo, czytając ten artykuł, będą już wiedzieć czy polityk ten zdecydował wycofać się z wyścigu w imię partyjnej jedności, czy też postanowił stoczyć ostatnią, rozpaczliwą bitwę w debacie jeden-na-jeden 15 marca. Trudno jednak zakładać, że jedna debata przekona jedną trzecią elektoratu do zmiany stron dobrze znanego sporu w ciągu zaledwie dwóch dni, szczególnie że część wyborców zagłosuje pocztą już przed debatą.

Bez przesady można stwierdzić, ze w tym momencie kampanii Bidena bardziej niż socjalistyczny konkurent zagraża epidemia koronawirusa. Obaj kandydaci odwołali z jej powodu wiece wyborcze; debata odbędzie się bez publiczności. Obaj są też w wieku (77 i 78 lat) w którym zarażenie się wirusem jest dla nich śmiertelnie niebezpieczne. Wydarzenia związane z kampanią, a być może nawet kolejne prawybory stanowe, mogą w tej sytuacji zostać odroczone, odraczając tym samym wiszący nad Sandersem koniec. Fakt, że zawieszenie wszelkiej działalności politycznej na najbliższe miesiące wydaje się być jego największą nadzieją, ilustruje gwałtowność najbardziej niesamowitego zwrotu akcji w historii amerykańskich prawyborów.

A Centrolew ryczy, zwycięski..

MACIEK ZAJĄC

Absolwent Ośrodka Studiów Amerykanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant filozofii UW, publicysta, tłumacz.

Koniec

HERSTORY

HERSTORY

DROGIE CZYTELNICZKI, DRODZY CZYTELNICY,

Czy znacie Irene Lusztig?

Irene wyruszyła w podróż po Stanach żeby odnaleźć kobiety, które w latach 70-tych napisały i wysłały listy do amerykańskiego feministycznego magazynu „Ms.", uznawanego za pierwsze mainstreamowe czasopismo w USA. Irene odnalazła je i apoprosiła o odczytanie listów na głos i przed kamerą. Podobno w archiwum magazynu

„Ms” znajduje się olbrzymia korespondencja pochodząca z lat 1972 - 1980, łącznie 20

tysięcy listów.

Zatem kobiety przed kamerą czytają listy sprzed 40 lat. Listy, w których czytelniczki piszą o udawanych orgazmach, o molestowaniu w pracy, o trudach wychowaniu dzieci i problemach w znalezieniu pracy.

Czytają kobiety wykształcone. Kobiety białe i zamożne. Kobiety czarne. Z wielkim przejęciem czyta nastolatka. Młode i stare. Jest nawet list z kobiecego więzienia.

Jedna z kobiet czyta swój list sprzed ponad czterdziestu lat w których po raz pierwszy (jako nastolatka) przyznaje się do tego, że nie pociągają jej mężczyźni. Tylko kobiety.

Te listy brzmią dziwnie aktualnie. Mimo upływu lat niewiele się zmieniło.

W głowie utkwił mi list czytany przez kobietę pracującą na stacji benzynowej. Mówi ona o tym, że tu Oakland w Kalifornii praca, którą wykonuje nie cieszy się zaufaniem. I że nawet kobiety, które tankują na stacji nie wierzą w jej umiejętności. I proszą o to żeby – do jasnej anielki – to mężczyzna przyszedł i napompował koła w ich samochodzie. A przecież ona to zrobi równie świetnie!

Z wielkim zaciekawieniem słucham kobiecych opowieści. Im więcej ich słucham tym bardziej rozumiem słowa, które w filmie Irene Lusztig, wypowiada młoda dziewczyna: „Feministką można być na więcej sposobów niż jeden”.

Widzę jak różne jesteśmy.

Panie i Panowie, zapraszamy do czytania. Przed Wami nowy dział czyli HerStory.

Z poważaniem,

Katarzyna Szota-Eksner (wierząca w moc pisania listów, w ogóle w moc pisania. I w siostrzeństwo. Serio!)

PS. Film „Siostrzeństwo”, reż Irene Lusztig, obejrzałam dawno temu podczas festiwalu Nowe Horyzonty.

HERSTORIA MICHALINY

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

Czasami zastanawiam się, ile jeszcze kilometrów muszę przebiec, przejechać, przebrnąć, aby mieć dość? I jak długo to wszystko potrwa? Jednak potem przychodzi to dziwne uczucie, że chcę być tam, gdzie mnie nie ma. A gdy dotrę i jestem, to niewystarcza (Michalina Trefon po Leśnym Biegu Przełajowym, dystans 22 km)

W dzieciństwie Michalina chciała zostać lekarką weterynarii. - Jest to trochę uwarunkowane genetycznie, bo moja mama również o tym marzyła. Ostatecznie została zootechnikiem o specjalizacji hodowla krów. Następnie agrotechnikiem i ogrodnikiem. Jednak mama odradzała mi studiowanie weterynarii tłumacząc, że nie potrafiła znieść widoku cierpiących zwierząt i towarzyszącej w pracy lekarza obecności śmierci. Jej decyzja była również podyktowana tym, że jako zootechniczka spotykała się z brakiem szacunku dla zwierząt hodowlanych. Warunki hodowli i sposób obchodzenia się z krowami przypominały obozy koncentracyjne. Nie potrafiła tego zaakceptować ani zmienić tej brutalnej sytuacji. Krowy są uczuciowe, kozy niesamowicie sprytne i inteligentne, dziki społeczne a sarny altruistyczne. Tego uczyła mnie mama. Żeby zostać lekarzem czy biologiem najpierw trzeba umieć pokroić żabę. My z mamą jesteśmy obrończyniami żab. Przy blokach, gdzie mieszkałam były pola z jeziorkami obfitującymi wieczorami w żabie koncerty. Niestety młodzież, która tam się szwendała łapała je i czyniła brutalne rzeczy zabijając je. Pamiętam, że pewnego razu moja mama nakrywszy taką rzeź wpadła w ogromny gniew i krzyczała w obronie żab na całe gardło, przeganiając tym krzykiem złych ludzi. Nawet gotowa była się bić za nie. Dzisiaj mieszkam w pobliżu jezior, gdzie co roku obserwuję cykl wybudzania się żab z zimowego letargu. Wtedy żaby wychodzą z wody do lasu, żeby znaleźć partnera do kopulacji. Potem samica przenosi na swoich plecach samca i maszeruje z nim z powrotem do wody, aby złożyć tam skrzek, z którego po zapłodnieniu wylęgają się kijanki. I tutaj pojawia się moja rola. Kiedy biegam, wiem gdzie znajdują się żabie ścieżki godowe. Niestety większość prowadzi przez ulicę, gdzie są rozjeżdżane przez samochody. Niektóre przypadkiem, niektóre specjalnie. Może zabrzmi to bardzo śmiesznie, ale to nie jest wcale śmieszne. Tutaj toczy się walka o przeżycie. Ja pomagam żabom przechodzić przez ulicę. Zbieram je z drogi i w sytuacji kryzysowej przenoszę je, ale staram się zbytnio nie ingerować, żeby żaba nie poczuła, że zgubiła się i umiała wrócić z powrotem. Lepiej jest stanąć w pobliżu i uderzyć stopą o asfalt, lub zacząć klaskać dłońmi, aby żaba sama przesunęła się, bo żaby potrafią odczuwać drgania i fale. Nie można też zbytnio zestresować żaby, żeby nie przyjęła pozycji obronnej, bo wtedy nadyma się i nic jej nie ruszy z miejsca.

Michalina – Malarka. Biegaczka. Feministka. Ekolożka. Współczesna siłaczka

Pamiętam nasze pierwsze spotkanie w bytomskim Suplemencie. Naprzeciwko mnie usiadła drobna, młoda dziewczyna i delikatnym głosem zaczęła opowiadać. To była prosta opowieść, zdania nie były wcale rozbudowane a Michalina często zatrzymywała się, tak jak jakby chciał się lepiej przyjrzeć swoim słowom.

Zdaję sobie sprawę z tego, że moje zdania i język nie są tak soczyste i rozbudowane jak u innych. Ale ja bardzo lubię prostotę – pisze do mnie w mailu Michalina.

Skąd w tej drobnej i uczuciowej malarce, kobiecie ratującej w wolnym czasie żaby, tyle siły i determinacji?

…

- Jestem biegającą malarką – mówi o sobie podczas pierwszego naszego spotkania Michalina. – Biegać zaczęła najpierw moja mama – wyjaśnia – zaraz po czterdziestce, w bardzo trudnym dla siebie czasie po to żeby rozładować złe emocje.

Mama Michaliny szybko zaczęła wygrywać puchary i medale. Potem dołączyła córka. Ale na samym początku Michalina zajęła się fotografowaniem biegaczek (a w szczególności swojej mamy). Aż w końcu zaczęły powstawać ich obrazy.

I chociaż mama mówiła na zawodach do Michaliny – teraz nie jestem Twoją mamą, teraz rywalizujemy – to jednak bieganie stało się czymś w rodzaju kobiecego sojuszu.

Sojuszem ale też wyrazem buntu wobec przemocy domowej, której doświadczyła żeńska część ich rodziny. Bo sport pomaga wyrzucić z siebie gniew, hartuje i staje się zalążkiem siły. Ogromny potencjał, który mamy w sobie.

Michalina przyznaje zresztą , że wielki postęp w rozwoju osobistym przyszedł, kiedy uciekła z domu i odcięła się od wszystkich toksycznych osób, które manipulowały nią przez lata. Następnym krokiem było nauczenie się technik postępowania i samoobrony przed konkretnymi typami. Nie jest to łatwe, to wymaga bardzo zindywidualizowanego podejścia. Mówi się, że trudne środowiska kształtują mocne charaktery. Ale jeśli człowiek w porę nie odetnie się od toksycznych sytuacji, to bezpowrotnie w nie wsiąka. I sam staje się jak zatruty jadem.

Michalina opowiada:

- Gniew napędzał nas do działania i walki z dyskryminacją doświadczaną w domu, a swoje ujście znajdował w bieganiu. Im bardziej bolało trenowanie tym było lepiej. Uzewnętrzniało nasz ból, w głównej mierze psychiczny.

I dodaje:

- Bo bieganie to rodzaj cierpienia. A potem życie smakuje lepiej. (uśmiechamy się do siebie)

Do biegających kobiet wkrótce dołączyła kolejna kobieta z rodziny. Starsza Siostra Michaliny. Dziewczyny czerpały radość ze ścigania się i to był dodatkowy element spajający ich relację. Powstały też kolejne obrazy.

Problem przemocy został w końcu po wielu ciężkich latach rozwiązany (rodzice rozstali się) ale bieganie pozostało.

Bycie silną trzeba w sobie wypracować. – pisze do mnie Michalina.

Bycie silną oznacza samoświadomość emocjonalną. Ja musiałam się tego nauczyć, nie miałam w domu poczucia bezpieczeństwa. Bycie silną trzeba pielęgnować, bo poczucie to może nagle runąć. Bycie silną to zadanie na całe życie. Moje ciało jest teraz silne. Ale to zasługa wielu lat trenowania. Jeśli przestałabym ćwiczyć moja forma zaczęłaby spadać z każdym dniem. To samo dotyczy sfery psychicznej. Trzeba ją wzmacniać. Jak? To zależy to już od konkretnego przypadku. Ona też jest przecież narażona na kontuzje. Rzecz w tym, aby do nich nie doprowadzać i zawczasu wyleczyć stan zapalny. Ciało wymaga zmian i ciągłego zaskakiwania nowymi stymulacjami, aby mogło się rozwijać. Trzeba wyjść ze strefy komfortu, aby powstał progres. To było moje hasło przewodnie na tegoroczny sezon.

Michalina przykleja sobie w domu na szafkach albo na lustrze motywacje do tego żeby nie odpuszczać treningu. I tak pomarańczowa karteczka to dyscyplina (,,kiedy wstaję za późno’’) a żółta karteczka to JUST DO YOUR JOB (napis z ramy roweru Mai Włoszczowskiej, bo dla Michaliny ważne są też wyścigi MTB.)

- Ale czasem zdarza Ci się odpuścić? – dopytuję.

- O tak! Nie udało mi się na przykład pobiec w listopadzie w Silesia Run w Jastrzębiu. W piątek wieczorem przed biegiem dostałam 38,0 C gorączki i totalnie się rozłożyłam. Zaraziłam Arka i nawet psa. Nie wiem czy wiesz, ale one też potrafią zarażać się od ludzi wirusami. Tyle treningów! No cóż...przed zawodami zawsze dzieją się zwariowane rzeczy. Oczywiście mogłabym pobiec, ale ja założyłam sobie konkretny wynik, nie satysfakcjonuje mnie przebiegnięcie. Chyba bardzo upodabniam się w tym do matki. W chorobie na pewno czas byłby gorszy. Więc pełna dylematów zrezygnowałam ale już za dwa dni ze stanem podgorączkowym rozpoczęłam spokojny trening na następne zawody w niskiej strefie wydolności. Moja mama kiedy ma gorączkę to mówi, że idzie wypocić się w biegu. Po prostu wie, kiedy może sobie zaszkodzić a kiedy trening przyniesie korzyść.

- Często ta korzyść nie jest nam po drodze ( tak jak te moje nieszczęsne zawody), ale trzeba słuchać swojego ciała – dodaje Michalina.

Przeglądam fotografie i patrzę na obraz mamy, autorstwa Michaliny – „Ścigająca siebie”. Jakie one są do siebie podobne, jak siostry – myślę sobie.

Zdjęcia zostały wykonane na Silesia Marathonie w Katowicach, Półmaratonie w Sobótce Wielkiej i Maratonie w Poznaniu podczas, którego Bożena Bem (Bem-to nazwisko panieńskie mamy) zdobyła III miejsce i stanęła wraz z profesjonalnymi lekkoatletkami na podium w kategorii K 40. Mama Michaliny została uwieczniona na fotografiach przed startem (kiedy zawodnik przeżywa duży stres), w trakcie (kiedy walczy) i po (kiedy przeżywa ekstazę). Na samym końcu oglądam zdjęcie mamy z ogrodu, uderza mnie łagodność tego ujęcia.

Mama to tylko jedna z siłaczek, które portretuje Michalina.

Bożena Bem – 49 letnia kobieta z szaloną determinacją. Uśmierza swój ból życia codziennego poprzez uprawianie biegów maratońskich. Poszukująca „siebie”. Mówi, że kiedy biegnie „czuje, że żyje”. Ma na swym koncie wiele krajowych zwycięstw.

Jest jeszcze:

Dominika (siostra) – naukowczyni prowadząca doświadczenia nad monokryształami, (fizyczka i matematyczka), matka czteroletniego Patryka, fitness woman oraz biegaczka długodystansowa. Kobieta ściśle wypełniająca powierzone jej role, charakteryzująca się perfekcyjną organizacją czasu i zajęć. Gdy mówi, że „coś ma być tak, a nie inaczej, to tak będzie”.

Yara Gambirasio – dziewczyna zamordowana w wieku 13 lat. Była Mistrzynią Tańca Artystycznego w swojej kategorii wiekowej. Uprawiała gimnastykę artystyczną poruszając się z wyjątkową gracją i dynamiką. Do ostatnich chwil życia broniła swej godności.

Roba Fatuma – maratonka, jako pierwsza kobieta z Etiopii uzyskała światowy sukces. Zaskakująca i nieprzewidywalna.(Sam obraz ma dla mnie znaczenie symboliczne, to zwycięstwo nad malarstwem – pisze Michalina)

XX – 10 letnia dziewczyna walcząca o zniesienie dziecięcych małżeństw w Indiach. Weszła ze swoimi rodzicami w układ, że nie wyjdzie za mąż w zamian instalując elektryczność w  domu.

Allyson Felix – biegaczka sprinterka, ciężką i systematyczną pracą nad swoim ciałem uzyskała liczne światowe sukcesy. Swoją charyzmą i magnetyzmem przyciąga innych ludzi, wprawia w zachwyt urodą.

Emilia Kowolik – czyli siostra prababci Michaliny. Dodam, że miała niezwykłą pamięć. Myślę, że dzisiaj z powodzeniem zostałaby adwokatem. Kilka razy pojechałam do niej w odwiedziny, kiedy była już staruszką. Mieszkała w Tworogu! Kiedy patrzę na sosny w okolicznych lasach to myślę o jej pracy w tartaku. Recytowała zawsze z pamięci mnóstwo wierszy i piosenek. To była jej rozrywka. Była niska, krępa, trochę muskularna w czasach młodości. Pamiętam takie zdjęcie czarno- białe gdzie stała podpierając się w boki rękoma na tle domu „Wielkopanieństwa” gdzie pracowała też jako służąca. Ale wyglądała jakby to ona rządziła tymi ludźmi! Zawsze się z tego śmialiśmy! – pisze do mnie Michalina.

W czasie II wojny światowej zginął narzeczony Emilii wskutek czego wiodła samotne życie, ale pełne poczucia humoru. Ciężko pracowała w tartaku przez wiele lat.

Agata Mróz – żyła 26 lat, niezwykle utalentowana siatkarka, która zmagała się z białaczką. Mimo choroby brała aktywny udział w życiu zawodowym i rodzinnym, tuż przed śmiercią została matką.

Barbara Szlachetka – w wieku 41 lat została maratonką i ultramaratonką. Mówiła, że biega, bo „czuje się wtedy jakby latała”. Jako pierwsza kobieta zdobyła rekord świata w 48h biegu na hali. Podczas swej kariery zmagała się z rakiem.

Powyższe kobiece postacie zostały namalowane i przedstawione przez Michalinę w jej dyplomie (bibliografia dyplom 2012, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Michalina Trefon).

Ja też od kilku lat szukam kobiet-siłaczek, z ciekawością zatem zatrzymuję się nad każdą z tych postaci. Szukam o nich informacji w internecie, opowiadam o nich znajomym kobietom. Wszystkie te postacie to trochę takie rozbójniczki, pielęgnujące w sobie bunt i niezgodę na to żeby być li tylko i jedynie grzecznymi dziewczynkami.

- Skąd u Ciebie to poszukiwanie silnych kobiet? Kiedy to się zaczęło? – pytam Michalinę.

- Feminizm wyssałam wraz z mlekiem matki. Zaczęło się dosłownie od moich narodzin. Mama nadała mi imię na cześć ulubionej ginekolożki Michaliny Wisłockiej. I od dziecka powtarzała coś o jakiejś walce. O tym, aby nie zakopywać swoich talentów i o poznaniu własnej wartości. Nie bardzo wtedy rozumiałam o czym mówi. Raczej słuchałam tego mimochodem.

Jednak słowa te nabrały znaczenia w późniejszym wieku Michaliny. Szczególnie wtedy kiedy zaczęła profesjonalną naukę rysunku i malarstwa czyli około ósmego roku życia. Napotykała wtedy problemy w szkole podstawowej, miała złe oceny zwłaszcza z plastyki. Pani prowadząca twierdziła, że to dlatego że maluje inaczej.

- Czułam się gnębiona z powodu swojej „inności”. Całe szczęście, że szybko przeniosłam się do Ogólnokształcącej Szkoły Sztuk Pięknych im. Józefa Pankiewicza w Katowicach. Do tej szkoły dostałam się na pierwszym miejscu z największą ilością punktów za malarstwo i rysunek oraz rzeźbę. Jednakże pierwszą kobietą, która zrobiła na mnie wrażenie była moja prababcia Paulina Bienias. – kontynuuje Michalina. – Od zawsze czułam, że się znamy, choć tak naprawdę nigdy jej nie poznałam. Zmarła w 1985 roku, a wtedy nie było mnie jeszcze na świecie. Mama przez całe dzieciństwo godzinami opowiadała mi anegdotki z życia prababci. Było tego sporo! Kiedy mama była dzieckiem uwielbiała u niej przebywać w domu. Tam zawsze coś się działo. Człowiek nigdy się nie nudził. Prababcia a to szyła nowy projekt, a to była awantura na całego z pradziadkiem i tak jej życie toczyło się kolorowo.

Michalina jest wierną kopią genetyczną prababci. Szczególnie jeśli chodzi o mimikę twarzy, specyficzną urodę, niektóre powiedzonka, czarny humor oraz spojrzenie (to spod byka).

- Kiedy nieświadomie przybieram minę prababci mama zwraca się do mnie Paula. Prababcia miała kruczoczarne włosy, które zaplatała w warkocz. Czarne oczy i ciemną karnację. Szczególnie pielęgnowała swój koloryt skóry. Specjalnie jadła pomidory z własnego ogrodu, aby dostarczyć ciału beta karotenu. Wciskała te pomidory też mojej mamie. (Z powodu urody linia rodu babci miała zresztą problemy w okresie wojennym, musieli wykazać pochodzenie kilka pokoleń wstecz, bo kobiety z linii prababci były brane za Żydówki).

Prababcia była niezwykle charakterną kobietą. Kiedy była młoda rodzice wybrali jej na męża Niemca. Mieszkali wtedy na ówczesnej granicy polsko-niemieckiej, w Piekarach Śląskich nad rzeką Brynicą. Ze względu na czasy, w których żyła taki związek małżeński, zapewniał bezpieczeństwo majątkowe. Jednakże podczas zaręczyn doszło do afery na całą okolicę. Prababcia Michaliny oznajmiła, że nie wyjdzie za mąż! Mało tego. Okazało się, że w tajemnicy ma chłopaka, z którym spotyka się już od dłuższego czasu. A w dodatku jest on powstańcem. Brał udział we wszystkich trzech Powstaniach Śląskich.

Ojciec prababci dowiedziawszy się o tym wpadł w szał.

- Opowieści donoszą, że gonił córkę z siekierą w ręku po schodach krzycząc, że ją zabije. Zdarzenie to pamiętała cała miejscowość. Ale prababcia postawiła na swoim i wyszła za mąż, tak jak chciała. Za powstańca.

Michalina opowiada, że gdyby prababcia żyła dzisiaj to z pewnością zostałaby projektantką mody, stylistką lub modystką. Interesowała ją tkanina i projektowanie ubioru.

- Idąc jej śladem (ale też dlatego, że w szkole plastycznej w Katowicach uczyłam się jubilerstwa, które mogłam kontynuować w Łodzi) zdawałam na Akademię Sztuk Pięknych, ale nie dostałam się. Teraz nie żałuję, jestem zdecydowanie malarką. Choć przyznam, że lubię oglądać pokazy mody i prace światowych projektantów.

W czasach kiedy żyła prababcia obowiązywało „chodzenie po chłopsku”. Czyli kobiety na prowincji ubierały śląski strój ludowy. Prababcia Paula zarzekała się i mówiła:

- Nie będę chodzić po chłopsku, bo ja jestem z mieszczaństwa!

Podglądała lornetką wzory firan sąsiadów, żeby zainspirować się, ale też broń boże nie mieć tego samego.

- Wydaje mi się, że to drugie było dla niej ważniejsze – mówi Michalina.

Prababcia Paulina zawsze stawiała na oryginalność, niepowtarzalność i wyróżnianie się z szarej masy. Jej stroje były eleganckie, wysmakowane, nieprzesadnie zdobione, raczej proste formy łączone z biżuterią np. broszkami. Dominowały czernie, czerwienie, drobne złote kwadraciki.

Oglądam pierwszy cykl obrazów namalowanych przez Michalinę na studiach pt. „Reinkarnacja”, który jest właśnie o prababci. Na obrazach widać przedmioty, które pochodziły z domu babci, a których właścicielką jest teraz Michalina. Broszka i pierścionek z ciemnym bursztynem. Naczynia, ozdoby, porcelanowe figurki, bibeloty i wazony. Jest też autoportret Michaliny „Inkarnacja” – poważna dziewczyna w sukience i broszce po prababcia.

Niezwykły duet kobiet, które łączą podobieństwa a dzieli czas.

Zdjęcia i obrazy – prababcia Paula, siłaczki z dyplomu. Niezwykła siła i intensywność kobiet zatrzymana w obrazach Michaliny.

…

A fontanna wzburzała się, tryskała, unosiła swe wodne bicze. Oblewała wszystko dookoła. Brudziła pofarbowaną wodą ubrania. Zdawała się być wodospadem. Pojedyncze, pulsujące strumienie strzelały w powietrze pieniąc się niczym gigantyczny wytrysk. Fale zabierały i wciągały na dno. Czerwone światła rozgrzewały od wewnątrz. Turkus zaś ziębił i powodował gęsią skórkę. Agresywna pomarańcz parzyła w dłonie. Powstawały silne prądy rzeczne. Woda rozlewała się, huczała i bulgotała. I w końcu, jak gejzer uderzyła z niepohamowaną siłą. Wystrzeliła, uniosła się niczym tsunami bryzgając wszystkimi kolorami świata”. (fragment opowiadania Michaliny Trefon pt. „Fontanna”)

…

Michalina-biegająca malarka. Jest w ciągłym ruchu. W locie. Powstają kolejne obrazy. Mijają przebiegnięte kilometry.

(A ja ,,wciąż nie wiem, czy rzecz jest w bieganiu, w kochaniu, czy w przebłyskach szczęścia chwytanych w drodze...” )

Szerokiej drogi Michalino!

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

Prowadzi szkołę jogi Yogasana www.yogasana.pl , organizatorka wielu kobiecych wyjazdów i warsztatów w całej Polsce. I w świecie! Współtworzy gliwicki Klub Książki Kobiecej. Twórczyni projektu Kino Kobiet z Pyskowic. Jak Polska długa i szeroka namawia kobiety do szukania (mimo wszystko!) siły w sobie. Spisuje herstorie kobiet z sąsiedztwa. Dziewczyna ze Śląska, joginka, wegetarianka, felietonistka i feministka. Autorka bloga www.her-story.pl.

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

OD WILLIAMA PITTA MŁODSZEGO DO BORISA JOHNSONA. DROGA BRYTYJSKICH KONSERWATYSTÓW

SŁAWOMIR DRELICH

Czy dzisiejsi konserwatyści brytyjscy, ludzie ery Borisa Johnsona, są kontynuatorami tych konserwatywno-ewolucjonistycznych tendencji?

W poszukiwaniach politycznych źródeł konserwatyzmu nie wolno nam zatrzymać się na Edmundzie Burke’u i kształtowaniu się nowożytnej ideologii konserwatywnej. Konserwatyzm jest bowiem nie tylko ideologią i doktryną polityczną, ale również polityczną praktyką. Pierwszym środowiskiem politycznym, które określiło swoją konserwatywną tożsamość, było otoczenie brytyjskich torysów. Również zatem konserwatyzm w wersji praktyczno-politycznej rodzi się w Wielkiej Brytanii. Okazuje się jednak, że droga od Williama Pitta Młodszego aż po Borisa Johnsona jest drogą krętą i skomplikowaną. Większość historii brytyjskich konserwatystów należy interpretować jako wierną implementację założeń konserwatyzmu ewolucyjnego, odpowiadającego oczekiwaniom i postulatom Burke’a. Czy dzisiejsi konserwatyści brytyjscy, ludzie ery Borisa Johnsona, są kontynuatorami tych konserwatywno-ewolucjonistycznych tendencji?

Od „oburzonych” do Pitta Młodszego

Początków klubu politycznego torysów historycy myśli politycznej i partii politycznych dopatrują się w stronnictwie, które ukształtowało się w 1679 roku w toku sporu części parlamentarzystów z królem Jakubem II Stuartem dotyczącego sukcesji brytyjskiego tronu. Protoplastami późniejszych torysów – a dzisiejszych brytyjskich konserwatystów – byli przedstawiciele koterii określanej mianem Abhorrers, co dosłownie znaczy „oburzający się”. Nie oburzali się jednak na rząd i autokratyczną władzę, nie oburzali się na represje i nadużywanie uprawnień przez królewską administrację, nie oburzali się również na anachroniczną strukturę społeczną i gospodarczą ówczesnej Wielkiej Brytanii. Oburzali się jedynie na tych, którzy się oburzali! A konkretnie oburzenie „abhorrersów” skierowane było przeciwko tzw. petycjonistom, którzy przy pomocy petycji usiłowali doprowadzić do osłabienia władzy królewskiej. Tymczasem „abhorrersi” stanowili pierwsze dobrze zorganizowane środowisko polityczne, które za honor poczytywało sobie obronę tradycji i królewskiej władzy przed wszystkimi tymi, którzy domagali się modernizacji systemu politycznego i ograniczenia królewskiej władzy. Historycy wskazują, że poparcie „abhorrersów” dla Jakuba II wiązało się również z wzięciem na siebie roli obrońcy religii: „Torysi zgromadzili się wokół niego podczas kryzysu ekskluzyjnego w założeniu, że będzie bronić Kościoła, tak jak duchowieństwo broniło jego prawa do tronu”1. Uznanie religii i kościoła za ważne czynniki życia publicznego czynią torysów już u ich źródeł przedstawicielami wyraźnej linii właściwej dla przyszłej doktryny konserwatywnej.

Od końcówki XVIII wieku środowisko torysów – późniejszych konserwatystów – zaczęło się formować programowo. W pierwszej kolejności przyjmowano oczywiście postulaty obrony władzy królewskiej jako swoistego elementu stabilizującego ustrój polityczny, a zarazem gwarantującego ciągłość władzy państwowej. Podejście tego typu widoczne było w sposób szczególny od rządów Williama Pitta Młodszego – najmłodszego jak dotychczas brytyjskiego premiera – który choć de facto w znacznym stopniu przyczynił się do kształtowania się dominacji parlamentu nad władzą królewską, to jednak poprzez szereg reform administracyjnych umacniał centralizację władzy monarszej, zwiększał kontrolę nad koloniami brytyjskimi, ograniczając ich niezależność oraz hamując procesy decentralizacyjne, które w niektórych regionach brytyjskiego imparium następowały. Początkowo Pitt Młodszy popierał ruch Christophera Wyvilla działający w porozumieniu z Williamem Pettym, była to „frakcja bardzo wygodna dla tak niezależnego polityka, jakim zaczynał być Pitt. Sytuowała się na scenie politycznej poniekąd w centrum”2. Pittowi Młodszemu przez lata udawało się – w duchu konserwatyzmu ewolucyjnego – temperować się reformistyczno-rewolucyjne dążenia whigów, czyli późniejszych liberałów, ale jednocześnie inicjować procesy powolnych, ewolucyjnych przeobrażeń brytyjskiego parlamentaryzmu.

Nie bez znaczenia były indywidualne zdolności Pitta Młodszego, które niewątpliwie pozwalają go umieścić w katalogu zdolniejszych i bardziej znaczących postaci politycznych Wielkiej Brytanii, a zarazem jako jednego z najważniejszych ludzi brytyjskiego ruchu konserwatywnego. Co ciekawe, „Jerzy III spodziewał się, że William Pitt Młodszy będzie uległym mu premierem, ale te przewidywania nie ziściły się. Szybko wziął górę indywidualizm młodego polityka, który miał do wykonania dwa bardzo ważne zadania: uzdrowienie finansów publicznych, nadszarpniętych w poprzednich latach, i wyprowadzenie Wielkiej Brytanii z izolacji międzynarodowej, w jakiej się znalazła po wojnie w Ameryce”3. Działania Pitta Młodszego zwykle były motywowane typowym dla nurtu konserwatyzmu ewolucyjnego rozsądkiem i umiarem, dążeniem do poszukiwania rozwiązań dalekich od skrajności. Te konserwatywno-ewolucjonistyczne skłonności brytyjskich torysów – ich wyraz znajdujemy w polityce prowadzonej przez Pitta Młodszego właśnie – dostrzec można chociażby, kiedy przyjrzymy się polityce brytyjskiego rządu wobec wydarzeń rewolucji francuskiej. Zanim Brytyjczycy włączyli się w działalność koalicji antyfrancuskiej, przywódca torysów usiłował przyjąć postawę neutralną i wręcz wyczekującą. Ta postawa charakteryzować będzie wielu przyszłych wybitnych przedstawicieli konserwatyzmu brytyjskiego.

Od ewolucjonizmu do radykalizmu

Partia Konserwatywna powstała oficjalnie w 1832 roku, czyli ponad ćwierć wieku po śmierci Williama Pitta Młodszego. Dokumentem, który legł u źródeł tego ugrupowania, był tzw. Manifest z Tamworth autorstwa Roberta Peela. Dokument ten – ale również koncepcja przemian, jakich Peel domagał się do brytyjskich torysów – zakładał przyjęcie modelu umiarkowanej współpracy konserwatystów z monarchą, podjęcie się działań zmierzających w kierunku pewnej demokratyzacji ustroju oraz zwyczajnie dostosowanie się torysów do zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej. Postulat, który jeszcze kilkanaście lat wcześniej nie wyszedłby z kręgów torysowskich, a który stał się jednym ze sztandarowych konceptów konserwatyzmu Peela, była kontrola działalności Kościoła Anglii. Co ważne, Peel zasłynął również wprowadzeniem zmian dotyczących pracy wykonywanej przez dzieci między 9 a 13 rokiem życia, a mianowicie ograniczono ich czas pracy do maksymalnie 6 godzin dziennie. Z punktu widzenia kręgów przemysłowych i ziemiańskich było to działanie innowacyjne i jednocześnie kontrowersyjne, jednakże zdawało się stanowić przejaw umiarkowanej opcji reformistycznej. Także zatem linia Peela jak najbardziej odpowiada duchowi konserwatyzmu ewolucyjnego. Jego usiłowanie balansowania między konserwatystami a whigami poskutkowało finalnie opuszczeniem Partii Konserwatywnej i związaniem się z Partią Liberalną.

W drugą stronę prowadziła droga innego brytyjskiego konserwatysty – Winstona Churchilla. Jego ścieżka polityczna rozpoczęła się w Partii Liberalnej, jednakże wobec systematycznej utraty przez nią wpływów na rzecz Partii Pracy, Churchill ostatecznie zdecydował się na przystąpienie do Partii Konserwatywnej. „Przez cały okres politycznej aktywności krytycy nie szczędzili Churchillowi przykrości: zarzucano mu lekkomyślność i brawurę, brak trzeźwego osądu faktów, rozpowszechniane były pogłoski o jego niezrównoważeniu i niebezpieczeństwie, jakie stanowi”4. Choć w latach trzydziestych Churchill został zmarginalizowany w swoim środowisku politycznym, to jednak klęska polityki zagranicznej appeasementu prowadzonej przez Neville’a Chamberlaina sprawiła, że mógł on odbudować swoją pozycję i wrócić do politycznej gry o najwyższą stawkę. To on odważył się na krytykę rządu tworzonego przez liderów jego własnej partii hasłem, które obiegło całą ziemię: „Nasz rząd miał do wyboru hańbę i wojnę. Wybrał hańbę, a wojnę będzie miał i tak”. Tym samym udało mu się wykreować siebie na męża opatrznościowego, któremu w trudnym czasie przekazano władzę. Pozycja Churchilla w ramach rządu wojennego pozwoliła mu na daleko idącą centralizację zarządzania i właściwie skupienie w jednych rękach całej władzy wykonawczej. Umiejętność balansowania między różnymi partiami i frakcjami wspierającymi gabinet wojenny była możliwa dzięki racjonalności zarządzania oraz mądremu autokratyzmowi. To – zdawałoby się niemożliwe do osiągnięcia – połączenie wynikało właśnie ze swoistego ewolucjonistycznego konserwatyzmu, jaki wyznawał Churchill. Był bowiem jednak przede wszystkim pragmatykiem, w mniejszym zaś stopniu doktrynerem.

Pierwszym wyłomem w nurcie konserwatyzmu ewolucjonistycznego, jaki dokonał się w zarządzaniu Partią Konserwatywną w Wielkiej Brytanii, były rządy Margaret Thatcher. Kiedy wspomina ona moment objęcia przez nią rządów, wskazuje, że „partia torysów natomiast prezentowała stanowisko raczej ambiwalentne. Na forum publicznym i parlamentarnym torysi, co prawda, sprzeciwiali się polityce laburzystów, głosząc doktrynę wolnego handlu, lecz robili to z niewielkim przekonaniem. Niemal każde powojenne zwycięstwo zawdzięczali wyświechtanym sloganom”5. Polityka Thatcher była zerwaniem z umiarkowaną linią, jaką prezentowali torysi po II wojnie światowej. Thatcher postanowiła zerwać z wyświechtanymi sloganami, obrać jednoznaczny kierunek konserwatyzmu światopoglądowego i liberalizmu gospodarczego, ograniczyć obecność państwa w gospodarce i zakres świadczeń socjalnych. Model Thatcher trudno już nazwać konserwatyzmem ewolucjonistycznym – był to konserwatyzm dość wyraźny i precyzyjny, któremu nadano równie wyraźny i precyzyjny wymiar ekonomiczno-wolnorynkowy. Rządy Thatcher były pierwszą próbą redefinicji ścieżki polityczno-ideologicznej brytyjskich konserwatystów i – jak wskazuje historia – wybór Żelaznej Damy był w tamtych czasach wyborem zarówno słusznym, jak też skutecznym gospodarczo. Na ile model ten mógłby być kontynuowany także dziś, to już rzecz jasna zupełnie inna dyskusja.

Czasy nowego radykalizmu

Droga, jaką w latach dziewięćdziesiątych zaproponował konserwatystom John Major, była ślepą kontynuacją linii Thatcher. Nie przyniosła ona sukcesów Majorowi, stąd też jego następcy – przede wszystkim David Cameron – podjęli się dzieła rewizji myślenia o brytyjskim konserwatyzmie i miejsca torysów na scenie politycznej. Cameron uznał, że należy przywrócić ścieżkę konserwatyzmu ewolucyjnego – drogę umiaru i rozsądku – którą postanowił ubogacić o elementy ekologiczne i solidarystyczne, z akcentem na wyważony dyskurs w tematach europejskich. Okazało się jednak, że Brytyjczyków nie przekonuje już język konserwatystów ewolucyjnych. Referendum w sprawie Brexitu stało się tego namacalnym dowodem, a przejęcie władzy w partii i teki premiera przez Borisa Johnsona – jak się wydaje – jednoznacznie to przypieczętowało. Johnson stał się nowym wyrazicielem emocji konserwatywnego elektoratu. Tego elektoratu nie należy już utożsamiać z klasą średnią, do której zwracała się Żelazna Dama, bo ta klasa średnia składa się już z innych „uśrednionych Brytyjczyków”, ale również ci Brytyjczycy w ciągu ostatnich trzydziestu lat zmienili się znacząco. Fenomen Johnsona wyraźnie pokazuje, że współczesny konserwatyzm brytyjski musi być emocjonalny i głośny, krzykliwy i kontrowersyjny, gdyż tylko w ten sposób będzie w stanie przejąć elektorat zagubiony we współczesnym – zmieniającym się w niesamowitym tempie – świecie. W konserwatyzmie brytyjskim nastały czasy nowego radykalizmu.

Przypisy:

1  J. Miller, Stuartowie. Królowie Anglii i Szkocji, przeł. M. Rabsztyn, Warszawa 2008, s. 198.

2 G. Figiel, William Pitt Młodszy – narodziny polityka, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2006, Sectio F, Vol. LXI, s. 16.

3 Tamże, s. 19.

4 S. F. Hayward, Winston Churchill. Przywództwo wybitnego męża, przeł. S. Kupisz, Warszawa 2008, s. 64.

5  M. Thatcher, Moje lata na Downing Street, przeł. A. Kościukiewicz, K. Michalska i J. Pacuła, Warszawa 2012, s. 19.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

WSZYSTKO, CO TERAZ POWIEM, BĘDZIE BARDZO PROSTE, NAPRAWDĘ:

MACIEJ LIBICH

za oknem wiał gęsty wiatr, na dworze coś rosło, pęczniało, a potem pękało,

nie wiem, co to było, nie wiedziałem wczoraj i może nie dowiem się już nigdy,

tylko dźwięk pralki, która pracowała na najwyższych obrotach i trzęsła się

w łazience na dole, przypominał mi czasy, kiedy z rodzicami mieszkaliśmy

w bloku, w ciasnym mieszkaniu, przez kilka lat miałem wtedy siedem, może

osiem lat, pewnie brzmi to dziwnie, ale dla mnie jest jakoś oczywiste: chodziłem

z ojcem na spacery po osiedlu, na którym nie rosła nawet jedna kępka trawy,

a psy gryzły się po ledwo zabliźnionych karkach, i kochałem się w dziewczynie

o długich blond włosach, która chyba miała mnie dość (wnioskuję po tym, że powie-

działa mi, że ma mnie dość), i nigdy nawet bym nie przypuszczał, że kiedyś, bardziej

niż ją, będę kochał moich dwóch przyjaciół; i jeśli dziwicie się, że napisałem

coś takiego, to pamiętajcie, że uprzedzałem, że wszystko, co powiem, będzie

bardzo proste, naprawdę, bo chciałem tylko napisać sonet miłosny dla moich

dwóch przyjaciół i tak właściwie to nie mam już nic do dodania.

22 II 2020, w domu

Maciej Libich (ur. 1996) jest krytykiem literackim; współzałożycielem i redaktorem kwartalnika „Wizje”. Współpracuje z „Literaturą na Świecie”, „Odrą”, „eleWatorem”, „Nowymi Książkami” i „Kontentem”. Publikował również w „Wakacie”, „Zeszytach Literackich”, „Przeglądzie Filozoficzno-Literackim”, „Znaku”, „Ha!arcie”, „Kontakcie”, „Nowej Orgii Myśli” i innych. Zajmuje się polską diarystyką XX wieku. Został laureatem Diamentowego Grantu (2019). Mieszka na warszawskim Powiślu.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

RESZTA JEST MILCZENIEM? Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

O CZYM NIE ROZMAWIAMY

ZMOWA MILCZENIA Jarosław Gugała

STRATEGIA „NA PRZEMILCZENIE”? Magdalena M. Baran

AMORALNA ATROFIA DEMOKRACJI Piotr Beniuszys

BÓG CZEKA PRZED DRZWIAMI Jarosław Makowski

NIEZWYKŁE PRZYGODY BARONA MÜNCHHAUSENA Bartłomiej Austen

OPOWIEDZ MI POLSKĘ...

LEGENDA O WSPÓLNOCIE Z prof. Zbigniewem Mikołejko rozmawia Magdalena M. Baran

AMERYKAŃSKI SEN

CENTROLEW KONTRATAKUJE Maciek Zając

HERSTORY

Drogie Czytelniczki, drodzy Czytelnicy,

PS. Film „Siostrzeństwo”, reż Irene Lusztig, obejrzałam dawno temu podczas festiwalu Nowe Horyzonty.HERSTORIA MICHALINY Katarzyna Szota-Eksner

SŁOWNIK LIBERAŁA

OD WILLIAMA PITTA MŁODSZEGO DO BORISA JOHNSONA. DROGA BRYTYJSKICH KONSERWATYSTÓW Sławomir Drelich

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

WSZYSTKO, CO TERAZ POWIEM, BĘDZIE BARDZO PROSTE, NAPRAWDĘ:

Maciej Libich