Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

AD KALENDAS GRAECAS?

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Jestem srebrne i dokładne. Nie mam uprzedzeń.

Cokolwiek widzę połykam natychmiast

Takie, jakie jest, niezamglone ani miłością, ani nienawiścią.

Nie jestem okrutne tylko prawdomówne

/Sylwia Plath, Lustro/

Dziwny czas, co niemal w całości stał się pytaniem. Co rozwiązał worek pytań, wątpliwości, zagwozdek, zadań. Co odsyła w coraz to nowsze rejony, naznaczone niepewnością jutra. Możemy, ba musimy zatem pytać o to, co w polityce, demokracji, szkole, kulturze, w mediach, na uniwersytecie, w gospodarce. Co w świecie nam bardzo bliskim, ale i tym odległym, naznaczanym identycznymi pytaniami o przyszłość. Co w świecie, który oddala nas od siebie, a zbliża zarazem, co weryfikuje codzienność? Co zabierze nam pandemia? Każdy ma tu własną odpowiedź. Własną obawę. Więc może inaczej, co nam ona da? Drogę do utraty złudzeń? Odrobinę prawdy o sobie samych? Odwagę stawiania pytań? Pęk kluczowych rozwiązań? Bo może to czas dany również po to, by poszukać tych prawdziwych nas. Bo gdy już skończymy kolejny netflixowy serial, kolejny raz umyjemy okna, posprzątamy najbardziej zapomniane zakamarki, gdy skończymy wielowymiarowe, pracowo-lekcjowo-towarzyskie życie on-line, gdy odkleimy od ucha słuchawkę telefonu, gdy… zrobimy już te wszystkie rzeczy… zostaje przecież coś jeszcze. My sami. Sami ze sobą. Nie ludzie, którymi nauczyliśmy się być. Nie ludzie, których „wytrenowaliśmy” w sobie, by sprostać kolejnym wymaganiom. Po prostu my. Ja. Ty. Każdy z osobna. I pytanie z drugiej strony lustra…

Kim jesteś? Kim jesteś naprawdę? Kim jesteś poza maską, jaką nakładasz na swoją twarz każdego dnia? Poza schematem. Poza kompromisem, poza wystudiowaną pozą, poza przykrywaniem rzeczy śmiechem, poza zagadywaniem tego, co ważne, błahostkami. Poza garniturem zrobionym z myśli i postanowień. Poza drogą z pracy do domu… i z powrotem. Poza relacją z każdym i z nikim. Poza pozą, która kryje to, co na pozór niebezpieczne/niewygodne/odrzucone/ukryte/zepchnięte w otchłań konieczności/obowiązków/przyzwyczajeń/schematów/rytuałów. Kim jesteśmy poza byciem zakładnikami samych siebie – tych wszystkich przekonań, wierzeń, idei, lęków i strachów, programów, które przyjęliśmy/które wdrukowano nam w głowy? Poza codziennym pracowym uśmiechem, głową włożoną w komputer, dłońmi przyklejonymi do kierownicy, wielkimi i małymi planami, wożeniem dzieci, odwiedzaniem rodziców, wódką u kolejnych przyjaciół, kolejką w sklepie, spacerami z psem, spektaklem codzienności, bawieniem gości. Kim?

Kim jesteś? Kim jestem? Kim jest każdy z nas? Kim jesteśmy, gdy stajemy obok siebie, gdy myślimy o jakiejś wspólności, a jednocześnie o indywidualności, która nie daje się przezwyciężyć nawet w najcięższej walce przeciwko samym sobie… Bo i tak wcześniej czy później wyjdzie na jaw. Może nawet teraz, w tym przymuszonym zamknięciu, w izolacji która ujawnia więcej niż moglibyśmy się spodziewać. Bo może to czas na autentyczność. Na przyznanie się samym sobie do samych siebie. I może wcale nie musimy się tego, nie musimy się siebie bać?

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

W ZAMKNIĘCIU...

FUSY KORONAWIRUSA

PIOTR BENIUSZYS

Tak jak w loterii, istnieje szansa trafienia w „10” i zapisania się w historii jako ten, który przewidział zręby świata po koronawirusie, więc ulegamy pokusie sygnowania nazwiskiem prognoz.

Nastała epoka światowej pandemii, a wraz z nią – dla analityków, badaczy i publicystów – epoka wróżenia z fusów o naszej przyszłości politycznej, społecznej i gospodarczej. Bardzo trudno dzisiaj przewidzieć, w jakim stopniu, a zwłaszcza w jakim kierunku kryzys epidemii przeora mentalność, postawy i światopoglądy ludzkie. Nie znamy podstawowej zmiennej, jaką jest długość okresu stosowania strategii społecznej izolacji. Od niej zależy w ostatecznym rozrachunku siła ciosu w naszą gospodarkę, wielkość bezrobocia, liczba upadłych firm, głębokość recesji i wysokość inflacji. Te zmienne zaś pociągną za sobą potencjalne zmiany (kryzysy) społeczne i polityczne – dziś jeszcze niemożliwe do precyzyjnego naszkicowania. Ale, tak jak w loterii, istnieje szansa trafienia w „10” i zapisania się w historii jako ten, który przewidział zręby świata po koronawirusie, więc ulegamy pokusie sygnowania nazwiskiem prognoz. Rwą się do tego publicyści lewicowi, często ci sami, którzy po zapaści roku 2008 ogłosili śmierć gospodarczego liberalizmu i nastanie nowego paradygmatu (dziś, snując prognozy na czas po kryzysie pandemii 2020, narzekają, że wtedy powrócono do business as usual, co stanowi dobitną samoocenę ich ówczesnych prognoz). Bardziej skupieni w sobie są zwolennicy prawicy, którzy przez ostatnie 12 lat udowodnili, że specjalizują się nie tyle w głoszeniu manifestów nastania „nowego świata”, co chłodno, praktycznie i realnie wykorzystują kolejne kryzysy do swoich politycznych celów.

Nie oznacza to jednak, że nie warto zapoznawać się i oddawać zadumie nad prognozami co światlejszych umysłów współczesnej politologii. Do tej grupy niewątpliwie należy m.in. Ivan Krastev, który już w pierwszych dniach ogarnięcia Europy pandemią koronawirusa sformułował katalog siedmiu trendów, które z obecnego kryzysu mogą się zrodzić. Pochylmy się w tym miejscu nad jego sugestiami i uzupełnijmy je o własne komentarze i wątpliwości.

1.

Pierwsza prognoza Krasteva dotyczy powrotu polityki w stylu big government, do czego – wbrew oczekiwaniom – jednak nie przyczynił się kryzys finansowy sprzed 12 lat. Argumenty na rzecz tej propozycji są jasne: wobec powszechnego zagrożenia zdrowia i życia wielu ludzi, wobec opierania się przez państwa na publicznym modelu służby zdrowia, wobec regulacji związanych z zarządzaniem sytuacjami kryzysowymi, wobec nadchodzącej wskutek zamknięcia ludzi i firm zapaści gospodarczej, jest oczywistym, że rządy państw staną się aktorami pierwszorzędnymi. To klarowne, ponieważ tylko rządy dysponują splotem kompetencji i środków, aby w tej sytuacji zachować zdolność podejmowania skutecznych działań. Tego nikt nie jest w stanie (ani nie ma zamiaru) kontestować. Oczywistym jest także, że wsparcie ze strony programów rządowych (tudzież w najprostszej formie rezygnacji z pobierania podatków i innych danin narzuconych wcześniej na ludzi i firmy) będzie konieczne dla – mozolnej zapewne – odbudowy potencjału gospodarki. Gospodarka w końcu podupadnie nie przez rzekome defekty w działaniu mechanizmów wolnego rynku (z czego zwolennicy big government uczynili zarzut i oręż w 2008 r.), a wskutek niezależnych od wymiany rynkowej okoliczności rozprzestrzenienia się zakaźnej choroby na cały świat.

Jednak pod pojęciem big government rozumiemy nie tyle rozwiniecie aktywów państw w toku walki z ostrym kryzysem, co przejęcie na trwałe przez państwo aktywnej roli w życiu gospodarczym, objęcie go gęstą siecią regulacji. Na razie brak przesłanek, aby w dłuższej perspektywie antycypować tego rodzaju procesy. Zakres sympatii obywateli dla filozofii etatystycznej wzrośnie tylko i wyłącznie, jeśli reagowanie rządów na kryzys epidemii zostanie na jego koniec ocenione jako skuteczne, efektywne i adekwatne. To będzie różnicować oceny opinii publicznej w różnych krajach. Dość łatwo wyobrazić sobie, że w postrzeganiu społecznym rygory, strach i dramaty czasu epidemii sprzężą się z reżimem omnipotencji państwa, narzuconych przez nie na obywateli ograniczeń, kar i obostrzeń. Polityka silnego i stosującego przymus rządu wywoła zmęczenie analogiczne do zmęczenia wirusem, aresztem domowym, godziną policyjną i nudą lockdownu. Odreagowanie tych miesięcy może wówczas objąć nie tylko zrzucenie z siebie oków rygoru sanitarnego, ale także objawić się w postaci impulsu do rychłego ponownego ograniczenia roli i zakresu działania rządu na rzecz spontanicznego, rozkwitającego na nowo życia społecznego, którego będziemy nadzwyczaj głodni. Niewykluczony jest nawet antyrządowy backlash tam, gdzie uzna się, że czas epidemii został wykorzystany do nadużyć władzy.

2.

Druga prognoza Krasteva dotyczy renesansu nacjonalizmu. Epidemia miałaby spowodować wzmocnienie roli państwa narodowego w ramach struktury UE, czego przejawem jest zamykanie granic czy preferencyjne traktowanie własnych obywateli przez państwowe systemy ochrony zdrowia. Ludzie rzucili się, aby w strachu wracać w rodzinne strony i być wśród swoich w czasie największej trwogi. To dość naturalna reakcja, jednak zasadnym jest pytanie, jak epidemia rzeczywiście przyczyni się do utrwalania postaw nacjonalistycznej preferencji i odsuwania się od obcych. Już dzisiaj można dość jasno zauważyć, że w niektórych krajach koronowirusowa ksenofobia była zjawiskiem pierwszej fazy epidemii, gdy to obcokrajowców (początkowo Azjatów, później wszystkich) postrzegano jako główne zagrożenie zakażaniem. To się skończyło. W obecnej fazie zarażamy się od najbliższych: członków rodziny, sąsiadów, sprzedawców, listonoszy, kurierów, policjantów i lekarzy. To od nich się uczymy izolować. To wobec nich jesteśmy nieufni, wobec innych Polek i Polaków. Tak samo jest w innych krajach.

Zamykanie granic nie jest żadnym znakiem wzmacniania państw narodowych. To praktyczne narzędzie (najprostsze do odruchowego zastosowania) służące wygenerowaniu barier dla niekontrolowanego ruchu ludzi w dobie epidemii. Przejściowo w dyskusji znalazła się sugestia zamykania miast (we Włoszech blokadę regionów „zagłębia” koronawirusa wprowadzono), ostatecznie zamknięto ludzi nawet w węższych ramach wyznaczonych przez obieg dom – sklep spożywczy – apteka – miejsce pracy. A przecież zastosowanie tych ograniczeń nie wzmacnia patriotyzmu lokalnego... Wraz z rozwojem kryzysu powszechna stała się świadomość, że od zdrowia także imigrantów wokół nas zależy zdrowie nas wszystkich i tkwimy w tym razem. To bardzo kosmopolityczny wniosek, bo i wirus żadnej z narodowości, etniczności czy ras nie „dyskryminuje”. Jest doświadczeniem ogólnoludzkim i zbliża nas do siebie. Współodczuwamy ze sobą ponad tymi technicznie zamkniętymi granicami. Niemcy udzieliły medycznej pomocy bardziej przeciążonym szpitalom włoskim i francuskim w regionach przygranicznych, a całe to doświadczenie ma szansę zrodzić świadomość potrzeby nowej wspólnej polityki unijnej związanej z koordynacją działań przy zapobieganiu rozprzestrzeniania się epidemiom.

3.

Z liberalnego punktu widzenia najbardziej obiecująca jest trzecia prognoza Krasteva. Kryzys pandemii miałby – odwrotnie niż napędzające populizmy kryzysy finansowy z 2008 i uchodźczy z 2015 roku – odbudować zaufanie społeczeństw wobec rad ekspertów, a także wzmocnić pozycję elit wiedzy. Rzeczywiście jest tak, że wystraszeni ewentualnością choroby, trafienia do źle przygotowanego szpitala i śmierci ludzie zwracają się do ekspertów w sposób niespotykany od czasów upowszechnienia Internetu (a zwłaszcza mediów społecznościowych).

Ale już dyskusja o przyszłości gospodarki i walki z pewną recesją jest zdominowana przez znany schemat „każdy obywatel zna się na polityce”. Pojawiają się liczne, mgliste propozycje eksperymentów na (ledwie) żywym organizmie, a ich wspólnym mianownikiem jest brak poczucia odpowiedzialności. W toku dyskusji nad strategią społecznej izolacji rośnie też już niepokojąco liczba świeżo upieczonych „ekspertów” nawet od epidemiologii, o innych relewantnych w tej sytuacji dziedzinach nie wspominając. W dodatku politycy ściśle selekcjonują ekspertów wspierających ich strategię, dezawuują innych, a w Polsce stosuje się sankcje wobec medyków zbyt dokładnie informujących opinię publiczną od realiach walki z wirusem. W tych okolicznościach prognoza Krasteva może okazać się niestety zbyt optymistyczna.

4.

Czwarta prognoza Krasteva jest niestety bezdyskusyjnie trafna. Doświadczenie pandemii i związane z nim poczucie utraty bezpieczeństwa wzmocnią przyzwolenie na tendencje autorytarne wyrażane zbieraniem danych z prywatnej sfery życia obywateli. Żyjemy w czasach, w których większość zachowań ludzkich związanych z życiem osobistym (widzianym dotąd jako sfera, którą inni nie powinni się interesować), jest postrzegana w charakterze potencjalnego zagrożenia epidemiologicznego dla ludzi wokół. W efekcie radykalnemu zawężeniu uległa strefa wolności indywidualnej człowieka, w której nie narusza on wolności innych (w sensie bezpieczeństwa przed zagrożeniem epidemii). To co prawda realia przejściowe, ale przyzwolenie dla rządów, aby kontrolować ściśle ludzi ze względu na najróżniejsze zagrożenia – bardzo silne także już przed epidemią – zostanie najpewniej mocniej ugruntowane. Także dlatego, że reakcja Chin na epidemię oceniana jest wyżej aniżeli państw demokratycznych, a społeczeństwo zdyscyplinowane i pozbawione niektórych elementów wolności okazuje się lepiej przygotowane na walkę z tego rodzaju epidemią, a więc – można zasugerować – i z innymi typami zagrożeń. Kontrola obywatela w jego najintymniejszej sferze życia ma wielką przyszłość. To już raczej nieuniknione.

5.

Piąte spostrzeżenie Krasteva dotyczy zmian w zarządzaniu sytuacją kryzysową. W przypadku wcześniejszych zdarzeń, takich jak załamania koniunktury czy ataki terrorystyczne, rządy apelowały do obywateli, aby nie ulegali panice i nadal żyli normalnym tokiem swojego życia. Realia epidemii zmieniają tą sytuację. To właśnie strach, panika, a nawet histeria są teraz korzystnymi czynnikami skłaniającymi ludzi do podporządkowania się obostrzeniom i przestrzegania zasad społecznej izolacji. Spadek poziomu strachu może skutkować naruszeniem zasad sanitarnych i nasileniem się epidemii.

Prawda jest jednak taka, że to nic nowego. Rządy w demokracjach od wielu dekad za pomocą propagandy manipulują poziomem strachu obywateli. Gdy załamuje się koniunktura i zachowania ostrożnościowe (spadek konsumpcji, run na banki) mogłyby pogorszyć sytuację, rządy wzmacniają poczucie bezpieczeństwa. Gdy dostrzegają w strachu paliwo dla własnej reelekcji lub uzyskania poparcia dla wyprawy wojennej, strach potęgują. Obywatel wystraszony to obywatel spolegliwy, niemy, bezkrytyczny, ujęty w ryzy niemocy, sterowalny. Dla rządu zaś potęgowanie kryzysu ponad jego prawdziwe rozmiary stanowi szansę wystąpienia przed wyborcami w roli wybawcy. W efekcie to w krajach demokratycznych potencjał dezinformacji i szafowania strachem jest wyższy aniżeli w krajach autorytarnych, a okoliczności epidemii zmniejszają stopień trudności w korzystaniu z tych narzędzi.

6.

Szósta prognoza Krasteva dotyczy wpływu epidemii na dynamikę konfliktu międzypokoleniowego. Dotychczas ludzie młodzi wydawali się bezradni wobec sprawowanej przez starych władzy nad światem, zwłaszcza w kontekście kryzysu klimatycznego, ale lokalnie, w wielu państwach także w kontekście kryzysu zadłużenia. Konflikt pokoleń ma wszelkie podstawy, aby w XXI wieku stać się głównym motorem polityki, niczym onegdaj pozbawiony już sensu (mimo zaklęć młodej lewicy) konflikt klasowy. Koronawirus może okazać się czynnikiem zmieniającym jego dynamikę. Dotychczas ludzie starzejący się – pomimo przybierającego na sile kryzysu demograficznego – byli raczej spokojni o emerytalne zabezpieczenie. Dzięki przewadze liczebnej, w warunkach ilościowych głosowań demokratycznych, mogli być pewni politycznego poparcia dla odpowiednio wysokiego opodatkowania i oskładkowania pracujących ludzi młodych na rzecz wygodnego życia emerytów. Teraz w tyle głowy tli się myśl, że koronawirus będzie emerytalnym game changerem. Ponadprzeciętna śmiertelność ludzi starszych może – gdyby epidemia osiągnęła większy niż obecnie się wydaje rozmiar i trwała kilka lat – zmienić demograficzne struktury społeczeństw zachodnich oraz międzypokoleniowy układ sił. Zwłaszcza w sytuacji głębokiej, wieloletniej recesji, będzie to amunicją polityki zmiany systemów emerytalnych, które mogą być skrajnie niekorzystne dla seniorów, którzy przeżyli epidemię.

7.

W końcu, siódma prognoza Krasteva, dotyczy tego, że rządy w końcu staną przed arcytrudnym wyborem pomiędzy strategią walki o ochronę każdego życia zagrożonego wirusem, ale kosztem totalnego zniszczenia gospodarki, a strategią ratowania firm i miejsc pracy, ale kosztem zaakceptowania wyraźnie wyższej liczby zgonów.

Trudno uniknąć dotarcia do tego dylematu. Dla demokratycznych rządów będzie on niezwykle trudny i może stać się zaczynem dramatycznych zawirowań w systemach polityczno-partyjnych państw. Trzeba brać pod uwagę przejmowanie władzy przez ugrupowania dotąd marginalne lub nieduże: libertariańskie, zielone, narodowo-konserwatywne, ultrasocjalistyczne. Niezwykle ważne będzie środowisko rozstrzygania powyższego dylematu. Jakie będą nastroje społeczne? Która grupa się zbuntuje: tracący środki do życia czy przerażeni wirusem? Która grupa uzyska większe wpływy polityczne? Czy dojdzie do wybuchu w postaci starć? Czy rządy wezmą finansową odpowiedzialność za lockdownowe bankructwa? Czy siły polityczne głównego nurtu unikną logiki dzielenia grup społecznych na własny i na cudzy elektorat, projektując programy pomocy dla gospodarki i pracowników? Jak długo epidemia będzie postrzegana jako większe zagrożenie niż upadek gospodarczy? Kwartał? Pół roku? Czyżby dłużej? Jak będzie wyglądało starcie grup interesów: rosnących w siłę finansową podmiotów zarabiających na strachu przed epidemią ze słabnącymi w oczach podmiotami tracącymi w lockdownie? Jak długo będzie można wypłacać pomoc bez oglądania się na dyscyplinę finansów publicznych? Matematyka pozostanie bowiem bez zmian, tyle wiemy. Czy zostanie dostrzeżone, że większy potencjał ratowania gospodarki mają państwa, które przed epidemią prowadziły oszczędną politykę finansową? Czy ich obywatele będą mieli większe szanse po prostu przeżyć w przypadku zachorowania?

Dużo pytań, prawie żadnych odpowiedzi. Ale niekiedy nawet stawianie pytań i udzielanie na nie kilku różnych, alternatywnych odpowiedzi bywa pouczające. To taki właśnie moment.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

KOŚCIÓŁ MA DZIŚ SWOJE WESTERPLATTE

JAROSŁAW MAKOWSKI

Czy Kościół, którego dziś w dobie załamania społecznego i duchowego ludzie potrzebują, stanął na wysokości zadania? Czy biskupi potrafili znaleźć słowa i gesty, które dałyby nadzieję wiernym pozamykanym w domach i czekającym w zasadzie już tylko na cud?

1.

Jakości instytucji i prawości ludzi nie poznaje się przede wszystkim w sytuacji, kiedy wszystko idzie dobrze i gładko, a życie nie wymaga od nas nadstawienia karku. Jakość i prawość ludzi poznaje się w sytuacji, gdy przychodzi kryzys, gdy człowiek znajduje się – jakby powiedział niemiecki filozof Karl Jaspers – w sytuacji granicznej.

Kościół i biskupi od 1989 roku znajdują się w komfortowej sytuacji – od obalenia Muru Berlińskiego żyjemy bowiem my tu, w Polsce, w dobrobycie i z poczuciem bezpieczeństwa. W tym czasie Kościół oczywiście toczył swoje „wojny kulturowe” – a to z liberalną demokracją, a to z feminizmem, a to z genderyzmem, a to z ideologią LGBT czy z ekologizmem. Powiedzmy sobie jednak szczerze, że to były zaledwie „pieszczoty” wobec kryzysu związanego z szalejącym koronawirusem, z którym, także biskupi, muszą się zmierzyć.

Stając naprzeciw zarazy, która demoluje nasze życie duchowe i społeczne, Kościół ma dziś – cytując słynne słowa Jana Pawła II z homilii gdańskiej wygłoszonej 12 czerwca 1987 roku – „swoje Westerplatte”. A mieć swoje Westerplatte, to wedle papieża Wojtyły oznacza znaleźć „jakiś wymiar zadań, które trzeba podjąć i wypełnić. Jakąś słuszną sprawę, o którą nie można nie walczyć. Jakiś obowiązek, powinność, od której nie można się uchylić. Nie można «zdezerterować». Wreszcie jakiś porządek prawd i wartości, które trzeba «utrzymać» i «obronić», tak jak to Westerplatte, w sobie i wokół siebie. Tak, obronić – dla siebie i dla innych”.

Czy Kościół, którego dziś w dobie załamania społecznego i duchowego ludzie potrzebują, stanął na wysokości zadania? Czy biskupi potrafili znaleźć słowa i gesty, które dałyby nadzieję wiernym pozamykanym w domach i czekającym w zasadzie już tylko na cud?

2.

Reakcja Kościoła na pandemię koronawirusa nie jest jednoznaczna. W skrócie można podzielić ją na kilka etapów: od bagatelizacji zagrożenia do niemocy wobec skali katastrofy. Zaczęło się od tego, że zaraza jest gdzieś daleko, że nas Polaków – jak łatwo się domyślić, „mesjasza narodów” – nie sięgnie. Kiedy więc wirus był daleko, jak choćby we Włoszech, a nawet w Watykanie – to w Polsce niektórzy księża widzieli w nim tylko osobliwy znak, swoistą karę bożą za grzech aborcji czy homoseksualizmu.

Kiedy wirus zapukał do naszych drzwi, kiedy zaczął się panoszyć po naszym wspólnym domu, Polsce, żarty się skończyły. Było już jasne, że kraj nad Wisłą nie będzie „zieloną wyspą” wolną od zarazy. Biskupi jednak przez długi czas nie przyjmowali do wiadomości, iż w takim razie będą musieli zamknąć świątynie tak, jak miało to wcześniej miejsce we Włoszech. Abp Stanisław Gądecki w oświadczeniu dla mediów wprost powiedział, że „nie wyobraża sobie kościołów” bez ludzi. Abp Dzięga, już w czasie szalejącej zarazy, przekonywał w liście do wiernych, że „Jezus nie zaraża”, dlatego można gromadzić się w kościołach. Kiedy zaklęcia przestały działać, a liczba zarażonych rosła, Kościół ugiął się pod naciskiem wirusowej rzeczywistości i restrykcji państwa, zamykając de facto świątynie przed wspólnotowymi modlitwami.

Etap trzeci, czas liczenia strat finansowych. Księża przekonywali, że przeniesienie posługi duszpasterskiej do internetu to straty, jakie wiążą się z faktem, że nie mogą zbierać datków. A Kościół, jak z kolei przekonywał abp Grzegorz Ryś, „żyje z tacy”. Te głosy pokazały, szczególnie przeciwnikom Kościoła, że nawet w tak dramatycznych chwilach kler troszczy się tylko o zabezpieczenie swojego „wiktu i opierunku”. Pojawiły się też akcje inspirowane przez biskupów, jak choćby metropolity katowickiego abp. Wiktora Skworca, w których prosi duchownych o jałmużnę postną na pomoc szpitalom w Tychach i Mikołowie. Pieniądze miałyby być przeznaczone na zakup respiratorów lub środków ochrony osobistej dla lekarzy, którzy leczą chorych zarażonych koronawirusem. Szlachetne. Ale, jak zauważyli internauci, wystarczy, że arcybiskup zrezygnuje z 40 milionów złotych państwowych dotacji na budowę Panteonu w Katowicach i poprosi o przeznaczenie tych pieniędzy na szpitale.

Etap czwarty, to milczenie wobec politycznego, gorszącego spektaklu, w ramach którego partia władzy z Jarosławem Kaczyńskim na czele, robi wszystko, by doprowadzić do wyborów prezydenckich 10 maja. I medycy, i prawnicy mówią, że to szatański pomysł: czy to wtedy, gdy ciągnięto by nas do lokali wyborczych, czy wtedy, gdyby to miało być organizowane korespondencyjnie. Sam Kościół zamknął drzwi swoich świątyń, ale do polityków PiS przez długi czas nie apelował, by odłożyć wybory na czas po pandemii. Kiedy jednak po wezwaniach, także piszącego te słowa, by biskupi chronili życie i przestali milczeć, abp Gądecki napisał apel, to w tak zakamuflowany sposób namawiał do zaprzestania kampanii, że każdy mógł z niego wyczytać to, co chciał przeczytać.

3.

Kościół ma dziś swoje Westerplatte, o którym mówił Jan Paweł II. Mógłby więc jasno powiedzieć, że jest po stronie tych, którzy stracą pracę. Tych, którzy muszą zamykać firmy. Tych, którzy walczą z depresją i perspektywą tego, że nie wiadomo, co jutro włożą do garnka albo czy będzie ich stać na opłacenie czynszu za mieszkanie. Mógłby uderzyć pięścią w stół wzywając swoich sojuszników z „dobrej zmiany”, by zajęli się ratowaniem ludzi i gospodarki, a nie tym, jak zapewnić panu Andrzejowi Dudzie reelekcję.

Sęk w tym, że część hierarchów zachowuje się tak, jakby z pola „bitwy” chciała zdezerterować. Cóż nam jednak po duszpasterzach, jeśli w takich chwilach, jak zaraza, rozpacz i trwoga, w chwilach próby, nie potrafią wspólnie wydać choćby jasnego tekstu, który miałby moc przywracania nadziei? Napisać listu do wiernych w którym pokazaliby właściwe proporcje rzeczy i ustawili jasną hierarchię wartości. Przecież, jak zapewnia nas św. Jan, na początku było słowo...

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, teolog, publicysta, miejski aktywista, radny Miasta Katowice. Ostatnio opublikował: „Pobudka Kościele” (2018) – esej o społecznym nauczaniu papieża Franciszka.

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

KOSZTY KWARANTANNY

TOMASZ KASPROWICZ

Ebola – choć wielce przerażający – zabija tak szybko, że epidemie wygaszają się często same; epidemia świńskiej grypy wtopiła się zaś w grypę sezonową, w prawdzie zwiększając jej ogólną szkodliwość, ale nie wywołując chaosu.

Zapowiedzi globalnej epidemii słyszymy już od dawna. To nie było pytanie „czy” taka epidemia nastąpi, ale „kiedy” będzie to miało miejsce. Nie da się ukryć, że matka natura nas oszczędzała. SARS i MERS, choć bardziej śmiertelne, rozprzestrzeniały się wolniej. Ebola – choć wielce przerażający – zabija tak szybko, że epidemie wygaszają się często same; epidemia świńskiej grypy wtopiła się zaś w grypę sezonową, wprawdzie zwiększając jej ogólną szkodliwość, ale nie wywołując chaosu.

SARS-CoV-2 jest jednak inny. Przenosi się niezauważenie wśród młodej populacji, która chorobę przechodzi lekko lub wręcz bezobjawowo. Co za tym idzie, bardzo trudno powstrzymać jego rozprzestrzenianie. Jednocześnie silnie uderza w starszych. Wydawać by się mogło, że jego wpływ na ekonomię powinien być ograniczony, bo w niewielkim stopniu oddziałuje na siłę roboczą. Temu złudzeniu ulegli najpierw politycy w Chinach, później we Włoszech i Wielkiej Brytanii. Pomysł był taki, by epidemię przeczekać, aż sama wygaśnie – zaś znaczna śmiertelność wśród najstarszych to cena jaką trzeba zapłacić.

Takie podejście można nazwać bezdusznym (często by osłabić takie wrażenie, zalecało się staruszkom pozostanie w domach – co jak wiemy, nie jest wykonalne), ale nie zapominajmy, że alternatywa – czyli szeroka kwarantanna – ma znaczące koszty, liczone również w ludzkich życiach. Jednak ta kalkulacja okazała się z gruntu błędna. To, czego nie uwzględniała, to wydolność systemowa służby zdrowia. Masowy napływ chorych na COVID-19 zaczął paraliżować szpitale. Cóż z tego, że rocznie czy nawet miesięcznie z innych powodów (jak na razie) umiera więcej osób? Na tamte zgony jesteśmy systemowo przygotowani. Na dodatkowe tysiące nie – brak nam szpitali zakaźnych, sal, lekarzy, fartuchów, maseczek, respiratorów, itd. Szybko zarażeniu ulegają lekarze, a śmiertelność rośnie ze względu na brak odpowiedniej opieki – zarówno w przypadkach choroby wywołanej koronawirusem – jak i wszystkich innych chorób. Brak łóżek intensywnej terapii powoduje, że prawdopodobieństwo śmierci dla osoby mającej na nie trafić rośnie z kilkunastu do dziewięćdziesięciu procent. Lekarze stają wówczas przed trudnymi wyborami: kogo ratować, a kogo skazywać na śmierć.

Oczywiście taka sytuacja wywołuje przerażenie i panikę objawiającą się w próbach ucieczki z obszarów objętych epidemią (a co za tym idzie dalsze jej roznoszenie), próby zamknięcia się w domu i przeczekania po wcześniejszym zgromadzeniu odpowiednich zapasów – co powoduje wymiecenie wszystkiego ze sklepu i kolejną falę paniki. Co ciekawe, wykupowanie strategiczne może dotyczyć w sumie dość przypadkowych produktów – jak na przykład światowy wykup papieru toaletowego (jak za czasów PRL to znowu papier wartościowy). A wszystko zaczęło się od plotki w Hong Kongu, że tamtejsze dostawy mogą zostać ograniczone, bo fabryki papieru przerzucają się na produkcję maseczek. W efekcie zaś do dziś na drugim końcu świata półki z papierem robią się natychmiast puste. Taka jest moc mediów społecznościowych.

Aby zarządzać tą paniką, rządy wprowadzają zatem różnego rodzaju kwarantanny mające powodować rozłożenie pojawiania się nowych przypadków w czasie, tak by służba zdrowia była to w stanie unieść. Problem polega na tym, że metody miękkiej kwarantanny: zamykanie placówek edukacyjnych (by ograniczyć roznoszenie wirusa przez dzieci i młodzież), odwoływanie imprez masowych, zachęcanie do pozostawania w domu – owszem dają efekt, ale jest on dalece niewystarczający, by spłaszczyć krzywą zachorowań na tyle, by była do udźwignięcia przez system ochrony zdrowia. Jak pokazują międzynarodowe przykłady, efekty dają drastyczne metody zastosowane w krajach dalekiego wschodu, gdzie kwarantanną de facto objęto cały kraj, zaś opuszczanie mieszkań było de facto zakazane. Takie metody wydają się jednak politycznie nie do przyjęcia w krajach Europy, gdzie wolność jest wysoko ceniona, a tym bardziej w USA. Przynajmniej na razie.

Jednocześnie taka izolacja jest straszliwym ciosem dla gospodarki i to z dwóch stron jednocześnie. Ludzie siedzący w domach to z jednej strony ograniczony popyt w wielu branżach. Pierwszy cios spada na branżę turystyczną i hotelową, ale problem szybko się rozlewa – szczególnie na usługi. Z drugiej strony epidemia uderza w podaż: państwo zakazuje działalności niektórych branż takich jak restauracje czy kluby, a w przypadku drastycznych kroków zamyka całe fabryki. Tak stało się w Chinach, co zaowocowało zakłóceniami globalnych szlaków logistycznych. Na szczęście na okoliczność chińskiego nowego roku firmy w dalszych ogniwach łańcucha miały nieco większe zapasy, ale te właśnie się kończą, zaś dostawy z fabryk, które wznowiły działalność, jeszcze nie dotarły. Także te zakłócenia jeszcze odczujemy. Tak czy inaczej zamrożenie działalności gospodarczej powodować będzie recesję właściwie we wszystkich dotkniętych krajach – i to recesję dotkliwą.

W kleszczach ograniczonego popytu i uniemożliwienia produkcji znajdują się firmy, których koszty stałe doprowadzą do bankructwa w przeciągu miesiąca lub dwóch. W przeciwieństwie do gospodarstw domowych nie są one w stanie zgromadzić środków awaryjnych pozwalających na przetrwanie dłuższego czasu – kwoty są po prostu zbyt duże. Kiedy epidemia ustąpi, państwa znajdą się w sytuacji, w której pojawi się masowe bezrobocie i luki w infrastrukturze biznesowej. Upadek małych i słabszych firm spowoduje pogłębione rozwarstwienie dochodowe: ci ze środkami wykupią taniej aktywa i wypełnią luki rynkowe, stając się jeszcze bogatszymi. To może posłużyć budowie związanej z rządem oligarchii na wzór węgierski. Jednak koszt społeczny byłby niewyobrażalny. Jakie będą priorytety rządzących – trudno powiedzieć.

Jak widać krótkookresowo mamy do czynienia z kryzysem płynności. Innymi słowy gdyby zapewnić płynność firmom na czas epidemii, moglibyśmy po okresie kryzysu przystąpić do działalności właściwie bez większych zmian. Głęboka recesja zostałaby szybko przykryta ożywieniem związanym z szybkim powrotem do pierwotnych poziomów aktywności. W tym też kierunku starają się iść rządy: uzgadniają z bankami programy opóźnień spłat kredytów (a czasem, jak na Węgrzech, wydłużenia czasu ich obowiązywania – szczególnie w przypadku kredytów krótkoterminowych), przesunięcia lub umorzenia zobowiązań wobec państwa, czy współfinansowania wynagrodzeń.

Problem polega na tym, że nie wiemy jak długo wirus będzie siał spustoszenie. Jeśli cała epidemia zamknie się w miesiącu lub dwóch, te środki mogą być wystarczające. Jeśli potrwa pół roku, nie powstrzymają fali bankructw. Co więcej problem płynności może dopaść także rząd: odroczenia czy umorzenia podatków, a jednocześnie podniesione wydatki na ochronę zdrowia, osłony socjalne, inne wsparcie dla firm – wszystko to może spowodować, że i państwu zabraknie pieniędzy. I tu w akcję mogą włączyć się banki centralne finansując bezpośrednio budżet państwa, czyli inaczej finansując wydatki z druku pieniędzy. To tabu od czasu II wojny światowej – przynajmniej w świecie rozwiniętym. Wszyscy ekonomiści mają jeszcze żywo w pamięci hiperinflację wywołaną takim podejściem. Politycy zawsze mają kolejne pomysły na wydatki, a skoro maszyna drukująca zapewni każdą kwotę, to hulaj dusza. Oczywiście do czasu ostatecznego załamania systemu monetarnego. Stąd zabezpieczenia dające bankowi centralnemu niezależność, a czasem wprost zakazujące finansowania budżetu z dodruku – u nas zapisane nawet w Konstytucji. Dla tego też dziwią zapowiedzi NBP o skupie obligacji, czyli zasadniczo o robieniu tego, czego mu nie wolno. Tyle że, jak wiemy, rządzącym na przestrzeganiu konstytucji zależy umiarkowanie.

Po epidemii możemy się zatem obudzić w zupełnie nowym reżimie zarówno monetarnym, jak i fiskalnym. Takim, który daje rządzącym zupełnie wolną rękę i jeszcze większą władzę. To jest do czasu kiedy suma ich błędnych decyzji nie załamie gospodarki – scenariusz, który przerabialiśmy w latach osiemdziesiątych, a Wenezuelczycy dzisiaj. Kolejny kryzys to kolejny rozrost państwa. Kolejne bezpieczniki zostają wymontowane. Niewiele wskazuje na to, by skutek mógłby być inny niż zwykle.

DR TOMASZ KASPROWICZ

Wiceprezes Fundacji Res Publica, członek redakcji Res Publica Nowa i Liberté!, wykładowca akademicki z doświadczeniem na trzech kontynentach, przedsiębiorca działający w brany IT.

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

WIĘCEJ NIŻ AROGANCJA

MACIEK ZAJĄC

Polski rząd nie dotrzymał terminu na włączenie się do pierwszego zbiorowego unijnego zamówienia na sprzęt medyczny, pozostawił decyzję odnośnie udziału we mszach w niedzielę 15 marca biskupom i do dziś nie ustaje w wysiłkach organizacji majowych wyborów, motywowany wyłącznie wąsko rozumianym interesem partyjnym.

Truizm głosi, że żaden kraj nie był przygotowany na epidemię koronawirusa. Wiadomo też obecnie, że wiele krajów, wskutek złej woli i niekompetencji, znacząco pogorszyło sytuację tak własnych obywateli, jak i świata. Negujące fakt istnienia wirusa przez pierwszy miesiąc epidemii Chiny zmarnowały kluczową szansę, by zdusić go w zarodku; ostatnio wyszło też na jaw, że chińskie władze zataiły kluczowe dane dotyczące liczby pacjentów bezobjawowych (mówi się też – na razie bez twardych dowodów – o zatajaniu innych rodzajów danych). Iran, zamiast zamknąć będące wczesnym ośrodkiem epidemii święte miasto Qum, zwoził do niego pielgrzymów i ustami słaniającego się od koronawirusowej gorączki wiceministra zdrowia próbował przekonywać, ze sytuacja jest pod kontrolą. Brytyjski premier Boris Johnson spędził pierwsze tygodnie kryzysu na wakacjach z narzeczoną, po czym przez tydzień promował strategię zarażenia całości społeczeństwa w celu nabycia zbiorowej odporności (przez tych, którzy przeżyją). Nie szukając daleko, polski rząd nie dotrzymał terminu na włączenie się do pierwszego zbiorowego unijnego zamówienia na sprzęt medyczny, pozostawił decyzję odnośnie udziału we mszach w niedzielę 15 marca biskupom i do dziś nie ustaje w wysiłkach organizacji majowych wyborów, motywowany wyłącznie wąsko rozumianym interesem partyjnym.

W żadnym jednak państwie – a przynajmniej w żadnym demokratycznym państwie prawa – niekompetencja władz nie osiągnęła poziomu dotkliwości i oczywistości, który ze smutkiem i niedowierzaniem obserwujemy w Stanach Zjednoczonych. W żadnym innym kraju kwestia walki z epidemią nie została tak bezwstydnie i nieodpowiedzialnie upartyjniona. W żadnym innym kraju nie mamy też do czynienia z podobną arogancją władzy czy tak otwartą próbą pozbycia się odpowiedzialności za przeszłe i przyszłe działania. Epidemia COVID-19, pierwszy naprawdę poważny kryzys spotykający Amerykę podczas prezydentury Trumpa, obnaża w pełni skalę degeneracji państwa i zapaści standardów życia publicznego, będących dziełem tego polityka i jego formacji. Decyzje, mogące zdecydować o życiu i śmierci setek tysięcy ludzi, podejmowane są na podstawie wyssanych z prezydenckiego palca teorii spiskowych, a powolny zwrot ku rozwiązaniom mogącym zmniejszyć rozmiary katastrofy odbywa się nie za sprawą, ale mimo nieustannego oporu Białego Domu.

Amerykańskie wydarzenia ostatniego miesiąca są tak bezprecedensowe, że uwierzenie w prawdziwość płynących zza oceanu doniesień może być trudne dla tych, którzy nie śledzili ich na bieżąco. Dlatego w następnych kilku akapitach ograniczę się do opisów działań bądź zaniechań amerykańskich władz federalnych i oficjalnych komentarzy na temat tych działań, czynionych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych na oficjalnych konferencjach prasowych, na oficjalnym profilu na Twitterze oraz w zaprzyjaźnionej prawicowej telewizji Fox News. Nie są to rezultaty domysłów, relacje o nigdy nieopublikowanych dokumentach czy plotki o tym, co zostało powiedziane w kuluarach. Są to podejmowane zupełnie jawnie działania i wypowiedzi prezydenta i rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Pierwsze z kluczowych błędów były dziełem agencji podlegających pod Departament Zdrowia. Centrum do spraw Kontroli Chorób postanowiło w styczniu rozwinąć własny, mniej zawodny test na koronawirusa. Rekomendowany podówczas przez WHO test niemiecki identyfikował wirusa, sprawdzając dwa fragmenty jego łańcucha RNA – amerykański test miał badać jeszcze jeden fragment. Okazało się jednak, że nowy test jest zawodny, a szybkie poprawki, które miały temu zaradzić, zajęły łącznie miesiąc i zakończyły się odrzuceniem zamiaru testowania trzeciego fragmentu RNA. W międzyczasie inna agencja, Administracja ds. Leków i Żywności, podniosła wymagania wobec wszelkich innych testów, rozwijanych przez amerykański sektor biotechnologiczny, efektywnie zapobiegając ich użyciu. Centrum Kontroli Chorób powstrzymało też przed testowaniem inne publiczne laboratoria, będące poza ich bezpośrednią kontrolą. W rezultacie miesiąc luty stał się „straconym miesiącem”, w trakcie którego przeprowadzano mniej niż sto testów dziennie i w rezultacie zaprzepaszczono szansę na stłumienie epidemii za pomocą identyfikacji i izolacji wczesnych nosicieli wirusa, jak miało to miejsce w Korei Południowej, Japonii czy na Tajwanie.

Koordynację działań rozmaitych agencji utrudnił fakt, że utworzony w trakcie epidemii eboli Dyrektoriat ds. Zdrowia Globalnego, Bezpieczeństwa i Bioobrony przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, czyli instytucja mająca pomagać amerykańskim prezydentom koordynować międzynarodowe działania przeciwdziałające pandemiom, stanowić źródło szybkiego ostrzegania i ośrodek wiedzy eksperckiej. Dyrektoriat rozwiązano w 2018 roku w ramach wysiłków zmierzających do zmniejszenia kosztów funkcjonowania i stopnia biurokratyzacji Rady Bezpieczeństwa Narodowego (a także, o czym mówiono półoficjalnie, liczby stanowisk, z których informacje o działaniach rządu Trumpa mogły wyciekać do prasy). Sam prezydent odniósł się pod koniec lutego do likwidacji Dyrektoriatu, twierdząc, że „nie wie o tym nic”, a pytanie go o sprawę jest „paskudne”. W późniejszym komentarzu dodał: „Jestem biznesmenem. Nie lubię zatrudniać tysięcy ludzi, kiedy ich nie potrzebujemy. W momencie kiedy zaczną być potrzebni, mogą wrócić (do pracy w rządzie) bardzo szybko”. Żaden z kilkunastu kluczowych ekspertów, którzy tworzyli Dyrektoriat, nie został jak dotychczas pozyskany przez rząd amerykański do pracy nad pandemią koronowirusa.

„Stracony miesiąc” luty był więc czasem powolnego rozprzestrzeniania się wirusa po Stanach Zjednoczonych, podczas gdy rozmaite agencje federalne pozostawały ślepe na tempo rozwoju epidemii. Luty był jednak kluczowym miesiącem także z innego powodu. Rozwiał nadzieję na to, że koronawirus, zduszony w zarodku, stanie się kolejną ze słynnych, ale ograniczonych epidemii, które dotknęły kraje Dalekiego Wschodu, ale nie rozwinęły się do poziomu pandemii. Szef Agencji ds. Leków i Żywności przewidywał rozprzestrzenienie się wirusa na terytorium USA na „więcej niż jeden sezon” już 13 stycznia. Pod koniec miesiąca Sekretarz zdrowia Alex Azar i kilkoro innych ważnych ekspertów z administracji federalnej mówiło o przyroście zachorowań w USA jako o sytuacji nieuniknionej, a opinie ekspertów przewidujące pandemię na dużą skalę można było przeczytać w popularnych miesięcznikach i tygodnikach opinii, nie odbiegających profilem od „Liberté!”. Konieczność szybkiej i zdecydowanej reakcji stała się jasna nie tylko dla epidemiologów, ale także dla relatywnie zorientowanych w sprawach publicznych obywateli. W odmętach epidemii i niekompetencji coraz wyraźniej pogrążał się Iran. W tym samym momencie prezydent Trump zastanawiał się publicznie, czy aby wirus „nie zniknie pewnego dnia” i oskarżał opozycję i media o „rozdmuchiwanie histerii” „tak jak w przypadku impeachmentu”.

Początek marca przyniósł rosnący wzrost mocy testowych, jak również szereg wypowiedzi prezydenta sprzecznych ze stanem wiedzy naukowej w tak dużym stopniu, że rządowi eksperci uznali za stosowne je korygować. 2 marca Trump obiecał na wiecu wyborczym, że szczepionka będzie dostępna „relatywnie szybko”. Dr Anthony Fauci, dyrektor Narodowego Instytutu Alergii i Chorób Zakaźnych, sprostował, określając horyzont czasowy szczepionki na 12-18 miesięcy. Kolejny podobny epizod miał miejsce 4 marca, kiedy to prezydent publicznie zakwestionował ustalenia Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące śmiertelności wśród chorych na COVID-19. „Mam przeczucie, że śmiertelność jest znacznie mniejsza”, stwierdził prezydent.

W pierwszych dniach marca informacje o kryzysie zdolności testowania były już znane mediom. Wiceprezydent Mike Pence, postawiony na czele międzyresortowych wysiłków przeciwepidemicznych, przyznał to publicznie 5 marca. Następnego dnia prezydent zaprzeczył jego słowom, stwierdzając: „każdy, kto powinien przejść test, przechodzi test”. Było to nieprawdą, o czym prezydent wiedział. Zupełną nieprawdą były też wygłoszone przez Trumpa 13 marca zapewnienia o rychłym utworzeniu przez Google strony mającej kierować Amerykanów z objawami do pobliskich punktów, gdzie będą dostępne testy. Google szybko zdementowało tą informację.

15 marca, w dniu w którym polski rząd, na podstawie powszechnie dostępnych danych o sytuacji we Włoszech i właściwościach wirusa, zamknął granice i trzy dni po tym, jak Polska zamknęła uczelnie i szkoły, Trump poinformował opinię publiczną, że rząd USA ma „niesamowitą (tremendous) kontrolę” nad wirusem. Na tym etapie środki dystansu społecznego nie zostały wprowadzone jeszcze nigdzie w USA, ilość przeprowadzanych testów wynosiła 5.500 dziennie (odpowiednik 800 testów dziennie w Polsce), a liczba zakażonych wynosiła 3.600 i zwiększała się codziennie o tysiąc.

Poświęcam w tej relacji tak dużo uwagi komunikatom, wysyłanym opinii publicznej przez prezydenta, ponieważ relatywna insularność USA i względy społeczno-kulturowe sprawiają, że przekazanie Amerykanom informacji o skali zagrożenia było zadaniem obiektywnie trudnym. Bagatelizując groźbę epidemii, Donald Trump dał sygnał prawicowym mediom, by robiły to samo (ich nagonka na wspomnianego dr. Anthony’ego Fauci’ego, mającego czelność poprawiać prezydenta, skończyła się przydzieleniem mu ochrony w obliczu potoku gróźb karalnych). W rezultacie już na wczesnym etapie doszło do upolitycznienia kwestii środków zaradczych, nie udało się też zapobiec zlekceważeniu zagrożenia przez dużą część społeczeństwa. Problem ten nie jest oczywiście wyłączną winą prezydenta, natomiast wysoce prawdopodobne jest, że jego działania walnie się do niego przyczyniły.

Doniosłość zagrożenia dotarła do Białego Domu i szerokiej opinii publicznej za pośrednictwem krachu giełdowego, który rozpoczął się w końcu lutego i osiągnął największe rozmiary w Czarny Poniedziałek i Czarny Czwartek 9 i 12 marca. Świętująca podczas prezydentury Trumpa rekordową koniunkturę giełda straciła ponad jedną trzecią wartości (część strat udało się następnie odrobić, szczególnie w następstwie uchwalenia 25 marca rządowego pakietu pomocowego w rekordowej wysokości 2 bilionów dolarów). Podejmowane powoli przez poszczególne stany środki zapobiegawcze, takie jak zamykanie kin, restauracji i barów, spowodowały od tamtego czasu lawinę zwolnień – pracę do końca marca straciło aż 10 milionów Amerykanów, mroczny rekord wszechczasów. Uwaga rządu skupiła się na amortyzacji skutków gospodarczych epidemii, z niezłym zresztą skutkiem – sprawnie jak na amerykańskie warunki uchwalony pakiet pomocowy uspokoił rynki i zapewnił bezwarunkowy dochód gwarantowany tym obywatelom, którzy stracili pracę bądź inne źródła dochodu wskutek epidemii.

Środki mające osłabić recesję nie poszły jednak w parze ze zdecydowanym, skoordynowanym działaniem rządu federalnego mającym zatrzymać przyrost zachorowań, ani z krokami mającymi na celu zwiększenie możliwości amerykańskich epidemiologów czy lekarzy – zupełnie jak gdyby Biały Dom nie rozumiał, ze los gospodarki zależy od trajektorii samej epidemii. Co prawda 16 marca Donald Trump wezwał do unikania spotkań w grupach większych niż 10 osób, ale realne, wiążące prawnie decyzje zaczęły się pojawiać dopiero w momencie, kiedy Stany Zjednoczone osiągnęły już 5 tysięcy zakażonych i notowały szybki przyrost ich liczby. Wiele z tych działań podjęto z tygodniowym opóźnieniem wobec i tak już opieszałych rządów europejskich. Brak federalnego przywództwa poskutkował niespójnymi, a często wręcz sprzecznymi decyzjami poszczególnych stanów i miast w kwestii izolacji społecznej, a federalne środki medyczne, finansowe i nadzwyczajne mechanizmy prawne zostały wykorzystane z dużym opóźnieniem. Zamkniecie nowojorskich szkół – jedno z pierwszych w kraju – ogłoszono dopiero 15 marca, a nakaz pozostawania w domach 20, kiedy stan był już epicentrum ogólnokrajowej epidemii. Stolica i okoliczne stany czekały z podobnym nakazem do 30 marca, Floryda – kolejne epicentrum, do 1 kwietnia, w momencie kiedy zarządzany przez Republikanów stan odnotował już 7.700 zakażeń i sto zgonów.

Brak koordynacji lokalnych i stanowych wysiłków wynika oczywiście po części z celowego rozproszenia władzy w systemie amerykańskim. Amerykańscy prezydenci nie mają prerogatyw pozwalających im wydawać ogólnokrajowe zakazy zgromadzeń czy ogłaszać stan wyjątkowy w poszczególnych częściach kraju. Prezydent ma jednak ogromną władzę nieformalną na wzór rzymskiej auctoritas, z której może korzystać szczególnie w stanach zarządzanych przez własną partię. Fakt, że Floryda, oczko w głowie prezydenta, ociągała się ze wprowadzeniem środków zapobiegawczych najbardziej, wskazuje że wpływ Białego Domu miał wektor przeciwny.

To właśnie w kontekście współpracy miedzy władzami stanowymi i federalnymi doszło do oczywistych i skandalicznych nadużyć władzy prezydenckiej. Niechęć Trumpa do stanowych i miejskich władz Nowego Jorku, prowadzących liczne dochodzenia odnośnie nadużyć popełnianych przez prezydenta, jego otoczenie i posiadane przez niego firmy, była powszechnie znana na długo przed epidemią; niewielu jednak spodziewało się, że Trump wykorzysta wybuch choroby jako okazję do wyrównania osobistych porachunków. Same decyzje rządu odnośnie dystrybucji kluczowych zasobów federalnych, a przede wszystkim rezerwy 30 tysięcy respiratorów, mogłyby zostać uznane za powodowane niekompetencją bądź chaosem, nie zaś złą wolą, gdyby nie publiczne komentarze samej głowy państwa. Decyzję o przyznaniu stanowi Nowy Jork, borykającemu się z 50 procentami amerykańskich zakażeń, jedynie 400 z 7 tysięcy oddanych na potrzeby władz stanowych respiratorów Donald Trump skomentował, twierdząc, że w potrzeby Nowego Jorku nie wierzy. „Normalnie każdy szpital ma dwa albo trzy respiratory, a teraz nagle chcą trzydziestu tysięcy?” – wyjaśnił prezydent w swojej ulubionej telewizji Fox News. Wcześniej Trump wprost określił powodujące nim motywy – „gubernatorzy też muszą być dla nas (prezydenta i jego otoczenia) mili”. Standardowym Twitterowym obelgom pod adresem przeciwników politycznych (gubernatora Stanu Waszyngton prezydent publicznie nazwał „paskudną osobą”, a gubernator Michigan „półgłówkiem” i „tą kobietą”) zaczęły więc towarzyszyć również groźby i ostrzeżenia wymierzone w krytyków prezydenta, jak również próby wprowadzenia tych gróźb w czyn.

Komentarze Trumpa w kwestii respiratorów z 27 marca nie były zresztą atypowe, ale wpisały się w ciąg wypowiedzi i nacisków, trwający przez kilka dni. Dwa dni później Trump publicznie zasugerował, ze kilkunastokrotnie większe zapotrzebowanie nowojorskich szpitali na środki ochrony bezpośredniej wiąże się nie z dramatyczną sytuacją przeciążenia falą ofiar epidemii, ale handlem zasobami na czarnym rynku. Wspomniana gubernator Michigan została też poinformowana przez dostawców sprzętu medycznego o „naciskach, by Michigan sprzętu nie sprzedawać”. Próby skontaktowania się z prezydentem w tej sprawie nie udały się – Trump z kilkoma z opozycyjnych gubernatorów „nie rozmawia”, publicznie namawiając innych wysokich urzędników państwowych do przyjęcia podobnej postawy.

W ostatnich kilku dniach prognozy naukowców przekonały Biały Dom do zmiany kursu i tonu – prezydent poinformował opinię publiczną o skali zagrożenia, mającego przynieść „sto tysięcy ofiar w najlepszym wypadku”. Zastosowano też wreszcie wyjątkowe uprawnienia prezydentury do rozpoczęcia masowej produkcji respiratorów i innego sprzętu. Amerykański przemysł domagał się podobnych zarządzeń od wielu dni, napotykając opór prezydenta, który dokonawszy wolty i w tej sprawie obarczył następnie winą władze spółki General Motors. Do San Francisco i Nowego Jorku wpłynęły ogromne statki szpitalne sił zbrojnych, „Miłosierdzie” i „Pociecha”, mające odciążyć przeciążone placówki medyczne. Wysiłki te nie zdołają jednak zatrzymać wzbierającej fali zakażeń i zgonów w trybie natychmiastowym, a następne dwa tygodnie – czas potrzebny na materializację skutków wprowadzonych obostrzeń – będą, jak przyznał w orędziu Trump, „pełne bólu”. Dawno bijące już światowe rekordy w liczbie i tempie zarażeń USA odnotowały 1 kwietnia także bezprecedensową liczbę zgonów – 1049 – a liczba ta prawie na pewno będzie ulegać znaczącemu wzrostowi w najbliższych dniach. Nawet biorąc pod uwagę proporcje w wielkości populacji Ameryki i narodów europejskich, nie da się uniknąć stwierdzenia, że scenariusz włoski staje się w Ameryce ponurym faktem.

Epidemia COVID-19 okazała się odporna na standardowe metody Donalda Trumpa – uporczywe zaprzeczanie faktom, przekierowywanie uwagi opinii publicznej gdzie indziej i kreowanie alternatywnej rzeczywistości. Pluszowa rzeczywistość odziedziczonej po poprzedniku doskonałej koniunktury gospodarczej ustąpiła miejsca realiom narodowej tragedii. Postępujący demontaż struktur państwowych dał o sobie znać, eksperci okazali się mieć rację, a za błędy przychodzi płacić w perspektywie tygodni, a nie lat. Błędy wynikłe, dodajmy, z arogancji, egocentryzmu i zwyczajnej głupoty, karmionej wiarą w teorie spiskowe i przypisywaniem innym własnego poziomu nieuczciwości i niekompetencji. Ameryka zapłaci za to wszystko nie tylko śmiercią kilkudziesięciu tysięcy obywateli (w scenariuszu skrajnie optymistycznym), ale także dotkliwą recesją, której skalę mądra i dalekowzroczna polityka epidemiologiczna mogła znacząco zmniejszyć, a na którą ulegającego szybkiej pauperyzacji społeczeństwa po prostu nie stać.

Wiemy już, że runie główny filar poparcia Donalda Trumpa – gospodarka właśnie. Nie jest możliwe, by przed listopadowymi wyborami Amerykanie nie odczuli bardzo dotkliwych skutków recesji. Nie jest jednak jasne, czy Trump zapłaci za ewidentną i wyznawaną w publicznych wystąpieniach niekompetencję i złą wolę. Jak długo jeszcze Ameryka będzie tolerować prezydenta, który ratujące życie zasoby rozdziela według klucza osobistych i politycznych animozji, przeczy sam sobie co drugi dzień, wykazując się przy tym brakiem minimalnych kompetencji intelektualnych? Od wybuchu epidemii poparcie Trumpa wzrosło nieznacznie, znacząco jednak mniej niż poparcie innych światowych liderów. Wszelkie dane i precedensy amerykańskiej polityki wskazują, ze druzgocąca katastrofa roku 2020 przyniesie mu polityczny koniec. 2020 może być jednak najbardziej nieprzewidywalny od czasów roku 1968.

Kryzys obecny jest jednak większy niż zwykła polityka, być może większy nawet niż polityka na stawki, do grania na które zmusił konkurentów Trump. Największe mocarstwo świata wchodzi w ten kryzys pod przywództwem człowieka, który 24 marca, po dwóch miesiącach spotkań z czołowymi epidemiologami swojego kraju, powiedział na konferencji prasowej: „Można to nazwać pandemią, można chorobą, można zarazkiem, można grypą, można wirusem. Można to nazwać różnie. Nie jestem pewien, czy ktokolwiek wie, czym to jest (…)”.

Nie jest to pokrzepiająca myśl.

MACIEK ZAJĄC

Absolwent Ośrodka Studiów Amerykanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant filozofii UW, publicysta, tłumacz.

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

TO IDZIEMY DALEJ PROSTO, CZY SKRĘCAMY?

DAWID JURASZEK

Na mapie przyszłości nakreślić można dwie trasy, wiodące ku miejscom tak skrajnie odmiennym, że mogłyby być dwoma różnymi światami.

Chciałoby się wierzyć, że z tej całej pandemicznej tragedii zrodzi się koniec końców coś dobrego. Że dobro pokona zło, zza chmur wyjdzie słońce, łzy zastąpi uśmiech. Przecież taka niesprawiedliwość, takie cierpienie nie może pójść na marne, prawda?

Prawda. Albo i nie. Stoimy otóż na rozdrożu. Czy raczej, na naszej gładkiej drodze ku klimatycznej i ekologicznej zapaści przystanęliśmy na moment – obolali, zmęczeni, przestraszeni – przy wyboistej dróżce wiodącej gdzieś w bok. Gdy wkrótce ruszymy znów z miejsca, czy pozwolimy nogom powieść nas dalej prosto, czy też zbierzemy się w sobie, weźmiemy głęboki oddech i skręcimy?

Na mapie przyszłości nakreślić można dwie trasy, wiodące ku miejscom tak skrajnie odmiennym, że mogłyby być dwoma różnymi światami.

Pierwsza trasa to ta, na której, gdy najgorsza fala pandemicznego bólu przeminie, podejmujemy przerwany marsz w tym samym kierunku, czyli w najlepsze oddajemy się odbudowywaniu skompromitowanego status quo, prywatyzacji zysków przy upublicznianiu kosztów, i dążeniu do szybkich rezultatów poprzez zawrotną eksploatację zasobów. Skupieni na drobnym ludzkim wycinku świata, ignorujemy ważność i unikalność wszystkiego innego. Turbodoładowujemy globalizację w jej najgorszym, generującym zniszczenia i nierówności wydaniu. Markujemy konieczne posunięcia klimatyczne, robiąc w istocie zbyt mało, zbyt późno, i źle. Wypieramy ważne pilnym. Zwołujemy bezsilne konferencje, ciułamy pozorne cele. Omamieni cwaną propagandą i przepełnieni złymi emocjami zaczynamy wierzyć, że to autokracje są bardziej skuteczne w rozprawianiu się z wszelkimi zagrożeniami. Wzbogacamy negacjonistyczny arsenał o kolejny wariant aroganckiej konkluzji „Jak zwykle nie było się czego bać”. Od kryzysu do kryzysu winimy wszystko inne i wszystkich innych. Targujemy się, które ludzkie i nie-ludzkie tragedie można wrzucić w koszta. Panoszymy się arogancko na planecie, maszerując miarowym krokiem po drodze urywającej się na skraju przepaści. Wtedy odwracamy się i widzimy, że wszystko, absolutnie wszystko za nami płonie.

Druga trasa to ta, na której, gdy najwyższa pandemiczna gorączka opadnie, z przenikliwą klarownością widzimy nowe priorytety, robimy zwrot i skręcamy w boczną dróżkę. Porzucamy kult wygody i dogodności za wszelką cenę, tworzymy lepsze międzyludzkie relacje i style życia, stawiamy gospodarkę na nogi zielonymi inwestycjami. Wysuwamy na pierwszy plan role społeczne uważane przez nas dotąd za tło. Uczymy się czegoś o „czarnych łabędziach”, czyli niespodziewanych zdarzeniach o olbrzymich konsekwencjach, o punktach przełomowych i efekcie domina, o wzroście wykładniczym. Doceniamy wagę przejrzystej i energicznej władzy oraz sprawnych instytucji publicznych. Nabieramy pokory wobec zagrożeń, które sami na siebie ściągamy, i wobec sił, na których łasce żyjemy. Stajemy się bardziej samowystarczalni lokalnie i regionalnie, zarazem ceniąc odmienność, tę bliską i tę daleką. Pojmujemy istotę naszej współzależności międzynarodowej i międzyludzkiej. Bierzemy odpowiedzialność za świat. Uczciwie rozliczywszy się z naszych doświadczeń, wyrabiamy sobie systemową odporność na przyszłe kryzysy zdrowia publicznego i planetarnego. Wyboista ścieżka przeistacza się w szeroki dukt, wiodący ku krainie niekoniecznie mlekiem i miodem płynącej, lecz dającej nam bezpieczne schronienie – tylko tyle i aż tyle.

Te dwa światy to nie dwie planety. To oblicza tej samej Ziemi. Nie ma trzeciej twarzy – ani trzeciej drogi. Poszczególne kroki na tych drogach zapewne postawione zostaną nieco inaczej, czy nawet wzajemnie się wymienią, ale koniec końców rezultaty mogą być tylko dwa: albo uwiążemy wiszący nad nami klimatyczny miecz Damoklesa na solidnym powrozie, albo podtrzymujący go dotąd włos nadal będzie wątlał. Aż w końcu pęknie.

Wszystko zależy od decyzji, które podejmiemy już w najbliższych miesiącach oraz latach. I najważniejsze: decyzją będzie też jej brak.

DAWID JURASZEK

Pisarz, poeta, publicysta, wieloletni wykładowca w chińskim szkolnictwie wyższym. Absolwent filologii angielskiej, przywództwa w oświacie, stosunków międzynarodowych i zarządzania środowiskiem. Publikował m.in. w Polityce, Gazecie Wyborczej, Newsweeku Polska, Krytyce Politycznej, Poznaj Świat i Ha!arcie, a także w amerykańskiej i brytyjskiej prasie literackiej. Współpracownik Instytutu Studiów Azjatyckich i Globalnych im. Michała Boyma (wcześniej: Centrum Studiów Polska-Azja).

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

NOWY OBIEG KULTURY

OLGA BRZEZIŃSKA

Nagłe zatrzymanie krwiobiegu kulturalnego, do jakiego byliśmy przyzwyczajeni, pokazało dobitnie, jak bardzo byliśmy nieprzygotowani na zmiany, jak kruchy był system, którego działanie opierało się na założeniu, że jest i będzie dobrze.

Zanim przyszła wiosna, najpierw pojawił się gość nieproszony, który rozpanoszył się w naszej rzeczywistości, stawiając wszystko na głowie. Koronawirus jeszcze kilka tygodni temu był odległym problemem, a medialne doniesienia nie wzbudzały przesadnego niepokoju. Tymczasem podstępny zarazek umościł sobie miejsce w naszym świecie, wchodząc do niego w eskorcie złowrogo brzmiących słów – pandemia, zagrożenie, zakażenie, stopniowo zagarniając coraz to nowe obszary życia. Wraz z odwołaniem wydarzeń artystycznych, imprez masowych i zamknięciem instytucji, życie kulturalne w kraju zostało wstrzymane.

Odwołane spektakle, koncerty, festiwale, zamknięte biblioteki, opustoszałe księgarnie i obrazy w galeriach, których nie odwiedza nikt to smutna emanacja epidemii w świecie kultury i wprowadzonej kwarantanny. Nagłe zatrzymanie krwiobiegu kulturalnego, do jakiego byliśmy przyzwyczajeni, pokazało dobitnie, jak bardzo byliśmy nieprzygotowani na zmiany, jak kruchy był system, którego działanie opierało się na założeniu, że jest i będzie dobrze. Nagłe zaciągnięcie hamulca zmusiło nas do reorientacji priorytetów i mobilizacji podporządkowanej najważniejszej sprawie w obliczu pandemii – ochronie życia i zdrowia.

Czy w ogóle wypada mówić o kulturze, pytać o jej rolę w czasie kwarantanny i zastanawiać się nad sytuacją twórców i organizacji? Kultura stanowi niezbędny element społecznej układanki i jej znaczenie znacznie wykracza poza zapewnianie kontaktu ze sztuką, czy dostarczanie rozrywki. Bez kultury nie będziemy w stanie zrozumieć zmienionej rzeczywistości, ani poradzić sobie z emocjami, jakie zmianie towarzyszą: jako sfera sensu i wartości, wyobraźni i twórczego podejścia do otaczającego nas świata, wyposaża nas ona w narzędzia komunikacji, interpretacji i zrozumienia, które pozwalają nam funkcjonować społecznie, rozwijać się i tworzyć przestrzeń do dalszego rozwoju. W tym sensie potrzebujemy kultury teraz, by oswoić i pojąć, co się wokół nas dzieje i porozumieć się co do sposobów wyjścia z kryzysu i poukładania świata na nowo.

Początkowi pandemii towarzyszyło niedowierzanie, a może wręcz wiara w to, że po kilku tygodniach wszystko wróci do normy. Z upływem czasu zaczęliśmy rozumieć, że po pierwsze, to nie będzie kilka tygodni, a po drugie – nie będzie łatwego powrotu do stanu sprzed kryzysu. Sektor kreatywny zareagował natychmiast, przenosząc swoje działania do sieci. Instytucje przeszły przyspieszoną lekcję z wykorzystania dobrodziejstw cyfrowego świata, zmieniając Facebook, Instagram i YouTube w gigantyczne domy kultury. Najłatwiej było przejść do sfery online tym, którzy już wcześniej zajęli się digitalizacją zasobów i zadbali o swoją obecność w sieci. Internet zaroił się od kulturalnych propozycji: transmisje koncertów, spektakli teatralnych, spotkania autorskie, warsztaty, wirtualne spacery po galeriach i muzeach na całym świecie i kuratorskie oprowadzania po wystawach. Tak powstała najbardziej egalitarna oferta programowa dla kulturalnych internautów, którzy za pomocą kilku kliknięć mogą przenieść się do Metropolitan Opera w Nowym Jorku, posłuchać Berlińskich Filharmoników, obejrzeć nagranie spektaklu z TR Warszawa czy Teatru Nowego Proxima w Krakowie, przejść się samotnie po Galerii Uffizi czy w towarzystwie kuratora po warszawskiej Zachęcie, zadać pytanie na czacie autorom ulubionych książek, czy posłuchać Olgi Tokarczuk czytającej na żywo swoje opowiadanie. Nie tylko instytucje kultury zaprosiły odbiorców do sieci, sami artyści wezwali swoich fanów przed ekrany komputerów – Chick Corea udostępnił streaming na Facebooku z próby we własnym studio, Mikołaj Trzaska zagrał koncert na żywo pokazywany na YouTube, Aga Zaryan przygotowała kameralny interaktywny koncert online. Zatrzymani w domach, bez możliwości osobistego uczestnictwa w wydarzeniach, zachłannie rzuciliśmy się na wszelkiej maści transmisje, retransmisje, wirtualne spacery po muzeach i spotkania na żywo. Początkowo towarzyszyło temu zachłyśnięciu nieustanne FOMO (fear of missing out – lęk, że coś nas omija) i presja, żeby zobaczyć wszystko i wszędzie, które stopniowo ustępowały miejsca poczuciu niepełności kontaktu ze sztuką zapośredniczonego przez internet. To za czym najbardziej tęsknimy, a co stanowi o wyjątkowości obcowania ze sztuką, na dłuższą metę nie daje się zastąpić nawet najnowocześniejszą technologią - żywa obecność, interakcja, wspólnota przeżycia, efemeryczność doświadczenia.

Lawinowy przyrost kulturalnych wydarzeń w sieci – udostępnianych zasobów z archiwów i wydarzeń nadawanych na żywo – pokazał, że cyfrowe narzędzia, dotychczas wykorzystywane wybiórczo, często eksperymentalnie, jako ciekawostki, bądź uzupełnienia głównych działań instytucji, stały się szybko podstawowym narzędziem, pozwalającym podtrzymać kontakt z odbiorcami i zapewnić obieg kultury w czasie izolacji. Przedłużająca się kwarantanna spowodowała, że jedyny możliwy kontakt ze sztuką teraz to ten zapośredniczony przez internet, stanowiący tymczasową, choć niezbędną, protezę kulturalnego doświadczenia. Ten substytut pozostanie z nami na długo po zakończeniu kwarantanny jako równoległy obieg kultury – nie tylko przyzwyczajając odbiorców do dostępności pozbawionej barier geograficznych i czasowych, ale też pomagając zachować kontakt pomiędzy dziełem a odbiorcą, zanim odbudujemy poczucie bezpieczeństwa i zaufania do przebywania w grupie.

Kwarantanna i fizyczne dystansowanie się od siebie jest aktem społecznej solidarności – wzajemnie dbamy o nasze bezpieczeństwo i zdrowie. I te ostatnie tygodnie pokazują, jak sektor kultury przyczynia się do budowania solidarności – w środowisku i w całym społeczeństwie. System nakazów i zakazów, suchy przekaz odpowiednich służb i surowość przewidzianych kar za złamanie kwarantanny wywołują zróżnicowane reakcje – u jednych przykładne posłuszeństwo, u innych lęki, a u jeszcze innych opór. Kultura pomaga zbudować pozytywny przekaz ważnego społecznie komunikatu – #zostańwdomu – twórczo, szeroko, zrozumiale i przekonująco, zachęcając do korzystania z kulturalnych atrakcji dostępnych online. Kreatywne miasta sieci UNESCO przygotowały kampanię #weRculture, w której artyści z całego świata przekonują do pozostania w domach w krótkich filmach umieszczonych na profilu projektu na Instagramie. Idea solidarności ma też swój wymiar środowiskowy – dla pisarek i pisarzy, którzy z dnia na dzień znaleźli się w trudnej sytuacji finansowej, członkowie Unii Literackiej, wspierani przez Agencję Opowieści, blogerów literackich i wydawnictwa, organizują zrzutkę, którą promują w trakcie codziennych spotkań autorskich. Wszystkie te akty solidarności, współdziałania będą miały ogromne znaczenie w radzeniu sobie z nieuchronnym kryzysem ekonomicznym. Im lepiej odrobimy tę lekcję współpracy i wzajemnej pomocy, tym szybciej poradzimy sobie z jego skutkami.

Pierwszy etap pandemii to niedowierzanie, że właśnie nadeszło nowe i już nic nie będzie takie samo. Jeszcze wierzyliśmy, że przeczekamy, a po chwilowej kwarantannie znowu tłumnie spotkamy się w teatrach i na festiwalach. Wraz z przyjęciem do wiadomości, że tak się nie stanie, a na pewno nie prędko, przeszliśmy do drugiego etapu – adaptacji. Ludzie kultury znaleźli sobie nowy wirtualny dom, i zachowali kontakt z odbiorcami, szybko zdobywając orientację w cyfrowym świecie.

Pomimo wstrzymania tradycyjnego obiegu kultury, twórcy i odbiorcy udowodnili, że kultura ma znaczenie i jest niezbędnym elementem życia nawet teraz, gdy cały świat stoi na głowie, a może tym bardziej teraz. Artyści pomagają oswoić i zrozumieć nową rzeczywistość, kolonizując na bezprecedensową skalę internet. Podbój sieci okazał się skuteczny, a oferta online nieograniczona. Wydarzenia gromadzą kilkutysięczną publiczność, często wielokrotnie przewyższającą rozmiary widowni tych samych wydarzeń, gdyby odbywały się w swoich tradycyjnych miejscach. Nielimitowana dostępność wszystkiego kulturalnego w sieci, bez wysiłku – bo mogę „pójść” do opery w dresie, a koncertu wysłuchać siedząc na kanapie, a do tego prawie nigdy nie wymagająca zapłaty, rodzi pytania o to , co nas czeka po pandemii. Czy tym nadmiarem rozleniwiamy odbiorcę? Czy wróci do sal teatralnych, kinowych, koncertowych? Czy będzie gotów kupić bilet? Pytań o kulturę w tym niepewnym czasie pojawia się znacznie więcej – o przetrwanie twórców, animatorów i menadżerów kultury, o ciągłość wydarzeń artystycznych, o kondycję instytucji, jednym słowem o utrzymanie balansu całego ekosystemu. Bezprecedensowa sytuacja, adaptacja do zmienionej rzeczywistości i przygotowanie na świat po pandemii musi kreatywnością rozwiązań dorównać wyjątkowości kryzysu, a ich zasięg – skali problemu. I to jest zadanie dla nas wszystkich – uruchomić wyobraźnię, żeby zbudować taki świat po kryzysie, w którym kultura się może rozwijać i tworzyć warunki dla społecznego rozwoju.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

W ZAMKNIĘCIU

SZKOŁA ZAKŁADNICZKĄ POLITYKI. POLSKA EDUKACJA W CIENIU PANDEMII, WYBORÓW I WALKI O WŁADZĘ

SŁAWOMIR DRELICH

W pewnym sensie koronawirus wymusił na władzach oświatowych to, czego przez lata nie byli w stanie wyegzekwować ani specjaliści i eksperci, ani nauczyciele promujący i upowszechniający narzędzia edukacji na odległość.

Polska szkoła – jak by się wydawało – powinna być już przyzwyczajona do radykalnych zmian i przewrotów. Polska szkoła powinna już wiedzieć – z własnego doświadczenia przede wszystkim – że pojęcie stabilizacji jest swoistą abstrakcją na edukacyjnym poletku. Polska szkoła – mówiąc językiem Zygmunta Baumana – pojąć powinna doskonale, czym jest płynna rzeczywistość, gdyż płynności tej doświadcza nieustannie, jeśli nie od roku 1989, to przynajmniej (sic!) od roku 1998. Czy zatem reorganizacja pracy polskiego systemu edukacyjnego, będąca odpowiedzią na kryzys spowodowany pandemią koronawirusa SARS-CoV-2, zdziwiła kogokolwiek?

Szkoła w realiach pandemii

Kiedy 11 marca podjęto decyzję o zamknięciu polskich szkół i uniwersytetów, nie zadecydowano od razu o przejściu pracy polskiego systemu edukacyjnego do świata wirtualnego. Minister edukacji narodowej mówił: „Zachęcamy nauczycieli do prowadzenia nauczania zdalnego”, jednakże nie nałożono jeszcze takiego obowiązku na szkoły i nauczycieli. Zapowiedziano przygotowania odpowiedniej platformy oraz narzędzi instruktażowych w zakresie pracy zdalnej, dzięki którym e-learning będzie w Polsce możliwy. W istocie dnia 25 marca weszły w życie nowe regulacje, które przenosiły pracę polskich uczniów i nauczycieli do sieci: organizacją szkolnego e-learningu obarczono dyrektorów szkół, udostępniono nauczycielom darmową platformę z e-podręcznikami, umożliwiono ocenianie i klasyfikowanie uczniów w formie pracy zdalnej, nauczyciele rozliczani są za pracę dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą w nowej formie z uczniami oraz na ich rzecz. Co ważne, pozostawiono nauczycielom i szkołom względną autonomię w zakresie form pracy, a także jej organizacji, co notabene w ostatnich latach rzadko miało miejsce. Oczywiście zobowiązano dyrektorów szkół, aby planowanie kształcenia na odległość odbyło się zgodnie z zasadami równomiernego obciążenia ucznia zajęciami w danym dniu, zróżnicowania tych zajęć czy w zgodzie z jego możliwościami psychofizycznymi. Dyrektorzy muszą również uwzględniać przy doborze formy kształcenia aktualne zalecenia medyczne odnośnie do czasu korzystania z nowoczesnych technologii, a także ich dostępności w domu danego ucznia, jak również wiek i etap rozwoju ucznia bądź jego sytuację rodzinną. Wskazówki i słuszne, i chwalebne!

Takim sposobem polska szkoła niemalże z dnia na dzień przeniosła się do XXI wieku: nauczyciele zaczęli uczyć poprzez e-learning, uczniowie zaczęli wykorzystywać media elektroniczne do nauki, również nadzór dyrektora szkoły nad nauczycielami oraz jego kontakty z organem prowadzącym czy organem sprawującym nadzór pedagogiczny przeniosły się – w zdecydowanej części – na poziom wirtualny. Coś, co nie było możliwe przez ostatnie 20 lat, nagle stało się możliwe z dnia na dzień! Gdybyśmy się mieli zastanowić nad samą istotą edukacji zdalnej i uczynienie z niej części procesu edukacyjnego, to bez wątpienia wszyscy ocenilibyśmy to jako nie tylko swoistą konieczność, ale przede wszystkim jako stan pożądany. Od lat eksperci edukacyjni podkreślają, że polska szkoła tkwi głęboko w epoce przedcyfrowej, czego dowodem są nie tylko „nowe”, anachroniczne pod wieloma względami, podstawy programowe, ale sam sposób planowania oraz realizowania procesów edukacyjnych. Nowoczesne technologie powinny być codziennością pracy uczniów i nauczycieli, e-learning powinien być realizowany równolegle z kształceniem tradycyjnym, podstawy programowe powinny odpowiadać wyzwaniom współczesnego świata, przede wszystkim pod względem zawartości merytorycznej, jednak również ich realizacja powinna odbywać się przy pomocy narzędzi dostępnych w XXI wieku. W pewnym sensie koronawirus wymusił na władzach oświatowych to, czego przez lata nie byli w stanie wyegzekwować ani specjaliści i eksperci, ani nauczyciele promujący i upowszechniający narzędzia edukacji na odległość.

Szkoła w realiach cyfrowych

Jednakże zmian takich nie da się przeprowadzić z dnia na dzień i bynajmniej nie da się tego zrobić jednym czy dwoma rozporządzeniami ministra edukacji narodowej, stąd właśnie rzeczywistość wirtualna wielu polskich szkół przypominała w pierwszych dniach działania nowych regulacji swoiste pospolite ruszenie. Wydaje się truizmem, że polska szkoła już dawno powinna być na nadejście XXI wieku przygotowana zarówno kadrowo, jak też infrastrukturalnie. Przede wszystkim jednak do kontaktu z taką cyfrową szkołą XXI wieku przygotowani powinni być sami uczniowie. Kształcenie na odległość wymaga zatem przeszkolenia nauczycieli czy wręcz ich regularnego doszkalania, którego celem byłoby nieustanne aktualizowanie wiedzy w zakresie dydaktyki kształcenia, ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi nowoczesnych technologii. I choć – mógłby ktoś powiedzieć – nauczyciele są przecież zobowiązani przepisami prawa oświatowego do znajomości technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a także do ustawicznego rozwoju i samokształcenia, to jednak nie trzeba być Krzysztofem Kolumbem, aby wywnioskować, że wymagania te stanowią jedynie katalog dobrych życzeń ustawodawcy. Co prawda, oblężenie przez część nauczycieli różnego rodzaju platform edukacyjnych w ostatnich tygodniach, ich gigantyczne zainteresowanie szkoleniami i kursami w zakresie wykorzystania w edukacji narzędzi e-learningowych czy też gigantyczny wysyp treści na internetowych forach nauczycielskich mogłyby całość obrazu zaburzać, jednakże jest to jedynie wycinek tego, co nazywamy polską szkołą i nie należy przez pryzmat tych zjawisk wnioskować o całości systemu.

Realia systemu są od dziesięcioleci właściwie niezmienne. Dyrektorom szkół brak realnych narzędzi mobilizowania i motywowania nauczycieli do poszerzania swoich kwalifikacji zawodowych oraz kompetencji dydaktycznych, przede wszystkim brak im narzędzi finansowej motywacji, czyli tych, którymi posługują się menedżerowie zarządzający każdym – nawet małym – przedsiębiorstwem. To, co nazywa się w polskiej szkole „dodatkiem motywacyjnym”, zostałoby przez przeciętnego pracownika sektora prywatnego uznane za zwykły żart, a porównanie wysokości takiego dodatku do stypendium socjalnego studenta polskiej uczelni sprawiłoby, że śmialiby się również studenci. Ponadto system awansu zawodowego nauczycieli zorganizowany jest w taki sposób, że po osiągnięciu stopnia nauczyciela dyplomowanego nauczyciel już właściwie „nic nie musi”, a jego zwolnienie byłoby możliwe albo w trybie redukcji etatu, albo w procedurze dyscyplinarnej. Twórcy takiego systemu uznali niegdyś, że trzydziestokilkulatek, po przebrnięciu przez wszystkie kolejne etapy ścieżki awansu, nie będzie już potrzebował zewnętrznego mobilizatora w postaci oczekiwań systemowych. Takim sposobem system przekazuje nauczycielowi w jego najlepszych – wydawało by się – latach życia zawodowego, że właściwie osiągnął już w tym zawodzie niemalże wszystko. Jak zatem oczekiwać od nauczycieli – innych niż pasjonaci swojego zawodu, których pewnie trochę jest – aby rozwinęli swoje kwalifikacje zawodowe oraz wdrożyli w swojej pracy narzędzia pracy na odległość? Ponadto nie można zapominać, że system organizacji pracy szkoły nie pozwala na realizację części zadań edukacyjnych w formie e-learningu, czyli poza salą lekcyjną – nawet realizacja innowacji pedagogicznej zakłada pracę w trybie klasowo-lekcyjnym, choćby laboratoryjnym, ale jednak nie w formie zdalnej.

Przede wszystkim jednak wprowadzenie polskiej szkoły w XXI wiek to kwestia gigantycznych nakładów finansowych, zarówno w infrastrukturę techniczną i oprogramowanie, jak również – ponownie – w przygotowanie do korzystania z niej przez kadrę nauczycielską oraz uczniów. Nie wprowadzą polskiej szkoły w erę cyfrową chronicznie niedofinansowane samorządy terytorialne, które regularnie dopłacają ze swoich dochodów własnych do prowadzenia działalności edukacyjnej. Nie od dziś wiadomo, że oświatowa część subwencji ogólnej nie pozwala na pokrycie wszystkich kosztów prowadzenia działalności edukacyjnej, a tym bardziej nie daje możliwości na wprowadzenie szkoły polskiej w XXI wiek. Co zaradniejsze samorządy pozyskiwały środki zewnętrzne na doposażenie szkół oraz wprowadzenie w nich procesu cyfryzacji, jednakże rzeczywistość wielkomiejska czy też realia bogatych samorządów daleko odbiegają od finansowych możliwości samorządów biedniejszych. Z problemem tym nie poradzą sobie szczególnie samorządy powiatowe, których dochody własne są znacznie niższe od dochodów gmin, zaś subwencja ogólna stanowi zasadnicze źródło finansowania ich zadań. Brak skoordynowanej i wieloletniej polityki państwa w zakresie procesu cyfryzacji polskiej szkoły to grzech główny tych, którzy zarządzają polską edukacją. Takie wieloletnie ramy strategiczne wydają się niezwykle konieczne! Bez organizacyjnego i finansowego bodźca, który jednocześnie będzie bodźcem realistycznym, dystans między szkołami prowadzonymi przez bogatsze samorządy a szkołami prowadzonymi przez samorządy biedniejsze będzie narastał jeszcze bardziej. Już dziś widać – szczególnie w dużych miastach – dystans między szkołami niepublicznymi i publicznymi, czego najbardziej zatrważający dowód można dostrzec w pobieżnej wręcz analizie wyników egzaminów po VIII klasie, zaś analiza wyników szkół warszawskich powinna obudzić z letargu największych nawet ignorantów.

Szkoła w realiach demokracji

Jednakże nie wystarczy przygotować szkół czy nauczycieli do funkcjonowania w erze cyfrowej. Do tego procesu muszą być przygotowani przede wszystkim uczniowie. I chociaż – co notabene jest pewnie prawdą – dzisiejsi uczniowie z nowoczesnymi technologiami radzą sobie zdecydowanie lepiej od większości swoich pedagogów, to jednak nadal istnieją grupy wykluczonych cyfrowo. Nadal są domy, w których nie ma komputera lub cała rodzina korzysta tylko z jednego urządzenia. Nadal są rodziny, którym brakuje stałego i stabilnego połączenia z internetem, a jeszcze więcej jest takich, w których jakość połączenia pozostawia wiele do życzenia. I bynajmniej nie jest to wyłącznie problem ludności wiejskiej! Nadal są domy, w których sama świadomość ważności i roli technologii informacyjnych jest niewielka, w których uzależnienia, sytuacja materialna czy też inne formy dysfunkcji społecznych, sprawiają, że niekoniecznie to dom będzie miejscem, w którym młody człowiek będzie w stanie korzystać – i przede wszystkim korzystać skutecznie – z narzędzi zdalnej edukacji. Wszystkie te zjawiska sprawiają, że coraz większym problemem polskiego społeczeństwa – również coraz większym problemem polskiej demokracji – będzie wykluczenie cyfrowe. I znowu tutaj trzeba wyraźnie domagać się polityki i aktywności państwa. Dotyczyć one muszą nie tylko – choć pewnie również – wyposażenia polskich uczniów w odpowiedni sprzęt, który pozwoli im korzystać z możliwości zdalnej edukacji, ale również wspierania polskich samorządów w kierunku wyposażenia choćby najbardziej niekorzystnie położonych wsi w łącza światłowodowe. Nie należy spoglądać na tego typu wydatki jak na koszty, ale przede wszystkim jak na inwestycję.

Stan naszej demokracji jest wypadkową stanu naszej edukacji. Ten truizm powtarzany jest przez pedagogów, dydaktyków i metodyków od końca XIX wieku, jednakże w Polsce po 1989 r. nie stał się on sloganem żadnej partii politycznej: czy to na lewicy, czy to na prawicy. Bynajmniej nie chcę tutaj powiedzieć, że nigdy żadna partia polityczna nie zapowiadała zmian w edukacji i ze sprawy tej nie uczyniła elementu swojego programu politycznego: nic bardziej mylnego! Jednakże większość zmian, jakich w przeciągu ostatnich ponad dwudziestu lat w Polsce dokonywano, także tych daleko idących, miało charakter nagły i – w założeniu przynajmniej – „bezkosztowy” (tak, tak, trudno byłoby w to uwierzyć przedsiębiorcom czy wytłumaczyć specjalistom od edukacji z krajów skandynawskich). Polska stała się mistrzem świata w głębokim przebudowywaniu organizacji oświaty i do tego w robieniu tego bez odpowiednio dużych nakładów. Uwierzono, że edukację polską da się głęboko zmienić z dnia na dzień. Ta niczym nieuzasadniona wiara polskich edukacyjnych planistów-decydentów, sprzężona z niekonsekwencją, marnym przygotowaniem organizacyjnym, wybiórczym wykorzystaniem ekspertyz i wyników badań, szła w parze z przekonaniem, że na reformy nie potrzebujemy środków, że reformowane obszary nie wymagają dofinansowania, a modernizacja zrobi się sama.

Wdrażanie reformy struktury ustroju edukacyjnego przez rząd Jerzego Buzka przez wiele lat było wskazywane jako symbol reformy pełnej błędów, źle przygotowanej i niedofinansowanej, jednakże to zmiany w edukacji wprowadzane przez poprzednią minister przejdą do historii jako wybitna symbioza nieprofesjonalizmu i braku środków. Edukacja nie była jak dotychczas w Polsce obszarem, na który którakolwiek z partii politycznych chciałaby przeznaczać odpowiednie środki. Zmiany edukacyjne nie przynoszą natychmiastowych efektów, a przede wszystkim nie przekładają się na wyborcze głosy, jednakże to właśnie mądry kształt systemu edukacji stanowi fundament dojrzałej demokracji. Zawsze bardziej spektakularne politycznie i marketingowo jest otwarcie kilometra autostrady, ścieżki rowerowej prowadzącej wprost w pole czy kilku nowych miejsc parkingowych wygospodarowanych znowu kosztem przestrzeni zielonej. Bardziej spektakularne politycznie i marketingowo będzie przecież uruchomienie kolejnego transferu socjalnego czy sfinansowanie budowy boiska sportowego. Żaden z polityków nie zrobi kariery – a już na pewno nie będzie to kariera szybka i spektakularna – poprzez wymuszanie na rządzących podnoszenia subwencji oświatowej, zmniejszenia liczebności oddziałów klasowych czy modernizacji bazy dydaktycznej szkół.

Szkoła w kampaniach propagandowych

Tymczasem w kampaniach propagandowych polska edukacja – wbrew wszelkim pozorom – pojawiała się stosunkowo często, a na pewno częściej niż podczas posiedzeń sejmu czy obrad rady ministrów. Kulminacją propagandy, której przedmiotem stała się polska edukacja, był oczywiście ubiegłoroczny strajk pracowników oświaty. Ten trwający prawie miesiąc protest nie przyniósł środowisku nauczycielskiemu żadnych zmian oraz nie sprowokował elit politycznych czy przynajmniej rządzących i decydentów do poważniejszej debaty na temat problemów polskiej szkoły. Nawet poparcie, którym epatowali działacze partii opozycyjnych, jakoś wyparowało i nie przekuło się w konkretne postulaty, projekty ustaw czy sensowne interpelacje. Strajk przyniósł natomiast nowy ściek antynauczycielskiej propagandy, która płynęła z oficjalnych kanałów rządowych i telewizji publicznej. Wyłaniający się z niego wizerunek nauczyciela w większym stopniu przypominał ten, jaki przypisywała inteligencji propaganda komunistyczna. Propaganda ta – również stanowiąca swoiste ekstremum ostatnich lat – była jednakże kontynuacją szeregu wypowiedzi wcześniejszych ministrów edukacji narodowej, którzy albo usiłowali przekształcić zawód nauczyciela w aparat przymusu i represji, albo przeobrazić szkołę w przechowalnię dla dzieci czynną chociażby w Święta Bożego Narodzenia. Celowo nie przywołuję nazwisk polskich ministrów edukacji narodowej, bo niestety – smutna to prawda – większość z nich wykazała się niestety brakiem zdolności i umiejętności myślenia w sposób perspektywiczny, długofalowy i profesjonalny o polskiej edukacji, o większości niestety lepiej zapomnieć, choć – zdaję sobie sprawę – pewnych rzeczy nie da się „odzobaczyć”.

Propagandowe wykorzystywanie edukacji przez polskich polityków w okresie III Rzeczypospolitej było możliwe, gdyż nigdy ministrem edukacji narodowej nie był prawdziwy polityczny lider czy przynajmniej polityk posiadający mocną pozycję polityczną w swojej partii czy koalicji rządzącej. Ministrami edukacji narodowej zwykle byli ludzie siłą wyciągnięci z uniwersytetów lub politycy drugiego bądź trzeciego szeregu, dla których sam fakt uzyskania takiej nominacji był już wystarczającą nobilitacją. Zwykle nie byli to ludzie zdolni do samodzielnego decydowania bądź nie mieli większych szans na przekonanie premiera czy ministra finansów do konieczności widocznego zwiększenia finansowania zadań oświatowych. Tymczasem edukacja – w szczególności zaś nauczyciele – łatwiej przedostaje się do politycznej propagandy ze względu na pewne funkcjonujące w świadomości zbiorowej mity dotyczące pracy nauczycieli: od słynnych 18 godzin, poprzez ferie i wakacje, a na tzw. darmowych wycieczkach skończywszy.

Sami ministrowie edukacji narodowej niejednokrotnie posługiwali się tymi mitami i utrwalali negatywny obraz nauczycieli, wykazując się tym samym kompletną nieznajomością materii, którą sami zarządzali. Nie dostrzega się jednakże tego, że beneficjentami wdrażanego modelu edukacyjnego – włącznie z całością praktyki działania systemu – są jednak uczniowie i to oni ponoszą konsekwencje nie tylko niedopracowanych reform, niedofinansowanych szkół, ale także pracy wykonywanej przez źle opłacanych nauczycieli, których autorytet i wartość wykonywanych zadań podważa propaganda tego czy innego rządu. Jak łatwo uruchomić antynauczycielski hejt, można było dostrzec w ostatnich dniach, kiedy to tysiące internautów – rok temu gorliwie solidaryzujących się z nauczycielami – wylało pomyje na nauczycielki, które zgodziły się poprowadzić lekcje telewizyjne w TVP. Pomimo oczywistych błędów, oburzającego wręcz nieprzygotowania merytorycznego, treściowego i metodycznego przez TVP wdrożonego przez nią cyklu, braku jakiegokolwiek profesjonalnego nadzoru eksperckiego – to chyba dla każdego nauczyciela i osoby znającej się na dydaktyce oczywistości – okazało się dobitnie, jak łatwo wyzwolić antynauczycielskiego demona.

Szkoła w grze wyborczej

Kwintesencją myślenia polskich elit politycznych o edukacji jest wszystko to, co się dzieje w związku z działaniami mającymi na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu się koronawirusa SARS-CoV-2 oraz walkę z chorobą COVID-19. Decyzje dotyczące wdrożenia nauczania na odległość – jakkolwiek uzasadnione i chyba dość racjonalne – nie zostały obudowane namacalną pomocą skierowaną w te miejsca, gdzie pomoc taka byłaby potrzebna: do dzieci i młodzieży wykluczonych cyfrowo oraz do nauczycieli wymagających rzeczywistego wsparcia. Odpowiedzialność za całość procesu została zrzucona na dyrektorów szkół, których mądrość i doświadczenie zapewne sprawi, że działania te zostaną wdrożone i może w większości przypadków okażą się skuteczne. Tym jednak, co powinno martwić nas najbardziej, jest mniejszość, która zostanie przez ten montowany ad hoc system zmarginalizowana. A przecież obok osób wykluczonych cyfrowo, mamy liczne przypadki dzieci i młodzieży wymagających opieki i wsparcia pedagogiczno-psychologicznego, młodych ludzi, którzy znaleźli się nagle w sytuacji izolacji i niekoniecznie zawsze uzyskają odpowiednie wsparcie od nauczycieli czy też swojego środowiska domowego. To są zagrożenia bieżące, z którymi zmierzą się jednak bezpośrednio nauczyciele, psychologowie i pedagodzy szkolni, a także dyrektorzy szkół. Z tymi problemami nie zmierzy się ani minister, ani kuratorzy oświaty, ani tym samym organy prowadzące szkoły. Jeśli osoby podejmujące decyzje dotyczące polskiej edukacji w trakcie tego nadzwyczajnego okresu wyciągną wnioski dotyczące przyszłości, wówczas paradoksalnie polska szkoła może coś zyskać. Szczerze jednak mówiąc, mam co do tego mieszane uczucia.

Bardziej martwi mnie jednak to, że polska szkoła – kolejny już raz – stała się zakładnikiem gry wyborczej. Kiedy piszę te słowa nie ma jeszcze żadnej decyzji co do przełożenia lub odwołania egzaminów po VIII klasie szkoły podstawowej, nie ma zmian w procesie rekrutacji do szkół średnich, nie ma decyzji dotyczącej przełożenia egzaminów maturalnych ani przesunięcia ewentualnych procedur rekrutacyjnych na studia wyższe. Na dzień dzisiejszy wydaje się, że za miesiąc prawie 250 tys. polskich maturzystów przyjdzie do swoich szkół, aby zdać egzamin, którego wyniki zadecydują o realizacji ich życiowych planów i marzeń. Jeśli przez cały kwiecień trwać będzie okres edukacji zdalnej, to należy się spodziewać, że ci młodzi maturzyści z radością – zmieszanym zapewne z ogromnym strachem i poczuciem zagrożenia – spotkają się ze swoimi rówieśnikami 4 maja na egzaminie z języka polskiego, wymienią się wszelkimi możliwymi patogenami przekazywanymi drogą kropelkową, zaniosą je do swoich domów, po czym pozwolą, aby rozprzestrzeniały się dalej przez kolejne dni egzaminów maturalnych, aż do 10 maja, czyli do zaplanowanych na ten dzień wyborów Prezydenta RP. Nie pierwszy raz polska szkoła staje się zakładnikiem gry wyborczej. Jednakże w tym przypadku nie chodzi już bynajmniej o taki bądź inny kształt struktury szkolnictwa czy też o realizację idée fixe tego czy innego ministra. W tym przypadku chodzi o dobrostan psychiczny młodych ludzi, a także zdrowie i życie ich oraz ich rodzin.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

ETYKA ZACZYNA SIĘ NA TALERZU

Z DR HAB. PROF. UP W KRAKOWIE DOROTĄ PROBUCKĄ ROZMAWIA MARCIN ŁUBIŃSKI

Marcin Łubiński: W naszym rozpędzonym świecie coraz częściej zwalniamy – szczególnie ostatnio, gdy w domach zatrzymuje nas koronawirus – bardziej też zwracamy uwagę na to co jemy, jak jemy. Z jednej strony myślimy o dietach, z drugiej jednak, co istotniejsze, nasze wybory mają charakter etyczny. Nie godzimy się na marnowanie żywności, zanieczyszczanie planety, czy w końcu na cierpienie zwierząt. Chcę wobec tego zapytać, jaki jest Pani stosunek do diety wegetariańskiej i wegańskiej? Czy dzięki niej można uchronić zwierzęta przed cierpieniem i zabijaniem?

Dorota Probucka: Niektórzy ludzie już w czasach starożytnych odmawiali spożywania mięsa i produktów odzwierzęcych z różnych powodów: etycznych i religijnych. W czasach współczesnych ilość wegan jest o wiele większa, ale jednocześnie do gigantycznych rozmiarów w skali całego globu wzrosło spożycie mięsa i rozwinął się masowy, przemysłowy chów zwierząt. Obecnie, ludzie rzeczywiście rezygnują z konsumpcji mięsa z troski o własne zdrowie, albo kierowani współczuciem odmawiają spożywania ciała umęczonego zwierzęcia. Niektórzy czynią to również w ramach praktyk duchowych.

Czy istnieje zależność między zdrowiem a niejedzeniem mięsa?

W ramach troski o własne zdrowie, znane jest stanowisko WHO i IARC (Międzynarodowej Agencji do Badań nad Rakiem) o wpływie czerwonego i przetworzonego mięsa na rozwój nowotworów złośliwych. Stąd postulat tych organizacji dotyczący minimalizacji spożycia mięsnych pokarmów. Z etycznego punktu widzenia, uwzględnianie aspektu zdrowotnego własnej diety ma związek z szacunkiem do siebie, z refleksyjnością i poszanowaniem własnego życia i jego jakości. Większość ludzi funkcjonuje na poziomie zbiorowych nawyków i nie dokonuje namysłu nad tym, co zjada. Ich myślenie jest krótkowzroczne, doraźne i świadczy o niskim poziomie samoświadomości. Ludzie przedkładają doraźną przyjemność wynikającą z jedzenia mięsa nad długofalowe, bolesne, chorobowe konsekwencje tej praktyki. Ograniczona refleksyjność jest związana z tym, że to nawyk żywieniowy (najczęściej o charakterze zbiorowym) rządzi decyzjami i zachowaniem człowieka. Ma to również związek z powszechnym przekazem medialnym, który na poziomie reklam i programów kulinarnych utrwala te nawyki, zachęca do jedzenia mięsa nie tyle w celu zaspokojenia głodu, ale w imię poszukiwania i doznawania smakowej rozkoszy. Codzienni zjadacze kilogramów mięsa to ofiary promowanego medialnie, sensualnego hedonizmu, kultury doraźnego, przyjemnościowego używania życia.

To kieruje nas ku etyce. Jakie zatem byłoby etyczne uzasadnienie niespożywania mięsa i innych produktów odzwierzęcych?

Wszystko zależy od rozumienia etyki, od jej zawężonego, albo głębszego wymiaru.

Dobrze, czyli zakładając, że przyjmiemy takie zawężone rozumienie etyki, to o czym w tym przypadku mówimy?

W tradycyjnym ujęciu, nasze powinności moralne ograniczone są wyłącznie do drugiego człowieka, do uszlachetniania międzyludzkich relacji w kontekście takich wartości jak: uczciwość, lojalność, odpowiedzialność za słowo i czyn, bycie w prawdzie, sprawiedliwość, pomoc wzajemna. Tego typu etyka jest oczywiście bardzo ważna, ponieważ to dzięki niej możliwe staje się budowanie trwałych relacji z innymi ludźmi, opartych na zaufaniu; relacji, które dają poczucie bezpieczeństwa i gwarantują długofalową współpracę. Kształtowanie takich etycznie wartościowych postaw oparte jest przede wszystkim na zakazie krzywdzenia, dotyczącym niezadawania niekoniecznego cierpienia i śmierci, ale również potępieniu instrumentalnego traktowania, wykorzystywania, niewolenia, aksjologicznej deprecjacji. I tutaj pojawia pytanie, moim zdaniem, jedno z najważniejszych dla refleksji etycznej – dlaczego krzywda ma dotyczyć wyłącznie człowieka? Czy tylko człowieka można skrzywdzić?

Czyli kategorię krzywdy powinniśmy rozumieć znacznie szerzej...

Tak, ponieważ obliguje nas do tego współczesna wiedza z zakresie neurobiologii, dziedziny naukowej badającej funkcjonowanie układu nerwowego nie tylko u człowieka, ale również u istot pozaludzkich. Istnieje zbyt dużo neurobiologicznych danych dotyczących faktu, że zwierzęta (szczególnie kręgowce) odczuwają ból i zaprzeczanie tej tezie jest bezpodstawne. Powinno być odrzucone na równi z poglądem, że reprezentanci gatunku homo sapiens również bólu nie odczuwają. Należy do tego dodać najnowsze osiągnięcia kognitywnej etologii zajmującej się procesami myślowymi u zwierząt (szczególnie ssaków i ptaków) związanymi z przetwarzaniem informacji, rozwojem inteligencji, rudymentarnego rozumowania, pamięci przeszłych wydarzeń, życia emocjonalnego, języka niewerbalnego, oraz poczucia własnego istnienia. Wystarczy powołać się na Deklarację naukowców z Cambridge o istnieniu świadomości u zwierząt z 2012 roku (Cambridge Declaration on Consciousness), podpisaną przez kognitywnych neurologów, neurofizjologów i neurofarmakologów.

Musimy to wreszcie sobie uświadomić, że mamy do czynienia ze świadomymi, inteligentnymi i zdolnymi do cierpienia oraz odczuwania strachu istotami pozaludzkimi, które w ramach tzw. masowej, przemysłowej hodowli skazaliśmy na zamknięcie w gigantycznych hangarach, na niewyobrażalne stłoczenie, okaleczanie, życie w ciągłej ciemności, późniejszy wielogodzinny, a czasami wielodniowy transport do rzeźni bez dostępu do wody i oczekiwanie na śmierć, której stojąc w kolejce są świadome. Należy wspomnieć również o  cierpieniu na skutek stanów zapalnych spowodowanych chemicznie wymuszonym, szybkim wzrostem masy ciała z powodu dodawanych do paszy hormonów. I uczyniliśmy to nie z głodu i biologicznej konieczności, ale w imię sensualnej przyjemności, smakowej satysfakcji czerpanej ze zjedzenia np. schabowego (ze strony konsumenta) i gigantycznych zysków finansowych (ze strony producenta). To jest właśnie poszerzone rozumienie krzywdy, której nie możemy ograniczać wyłącznie do reprezentantów gatunku ludzkiego. Nie tylko ludzie są świadomymi i cierpiącymi istotami zamieszkującymi Ziemię. Nie tylko ludzi można skrzywdzić.

Gdzie w takim razie zaczyna się etyka, ta głębsza etyka, w której rozważamy poszerzone rozumienie krzywdy?

Moim zdaniem zaczyna się ona od talerza, od refleksyjnego przyjrzenia się temu, co się na nim znajduje i co za chwilę przeze mnie zostanie spożyte. Jeżeli jest tam kawałek mięsa, to powinnam sobie uświadomić ile cierpień musiało doświadczyć zwierzę zanim jego kawałek ciała trafił na talerz. Powinniśmy powrócić do nazywania rzeczy wprost, bez kamuflujących rzeczywistość eufemizmów. Jak zatem uczciwie nazwać to, co jem? Czy spożywam np. kotlet de volaille czy część zamęczonego ciała, z tą różnicą, że w tym przypadku nie jest to umęczone ciało zabitego człowieka, tylko istoty pozaludzkiej. Czy czynię to z głodu i braku dostępu do innego pokarmu, który nie został okupiony cierpieniem i śmiercią? Nie. Wszak takiego alternatywnego jedzenia jest mnóstwo. To dlaczego to czynię? Prawdopodobnie z bezmyślności, z nawyku, z upodobań żywieniowych, z naśladowania innych, ale również z obojętności. Zdecydowanej większości ludzi jest to obojętne, ponieważ to ich bezpośrednio nie dotyczy. Wszak spożywają produkt nie własnego cierpienia, ale cudzego. Mogą nawet mówić, że jest im przykro, ale nadal jedzą… Czasami przyglądam się ludziom w restauracji jedzących mięsne posiłki, ich zachowaniom, ekscytacji, radosnym konwersacjom… Niestety, przypominają oni w większości zaprogramowane kulturowo istoty, którym ktoś założył mentalną blokadę, działającą w taki sposób, że nie tylko nie wiedzą, co czynią, ale nie chcą tego wiedzieć, nie chcą się nad tym zastanowić. Mają wprowadzony bezrefleksyjny program postępowania (co najmniej w tym zakresie).

Czy edukacja etyczna może być pomocna w przełamywania tego kulturowego kodu, opartego na obojętności na zwierzęce cierpienie?

Jedną z praktyk służących rozwojowi świadomości moralnej jest wyobrażeniowa zmiana miejsca. A zatem, gdybyś to ty, człowieku, żył w zamknięciu, w tak małej klatce, że nie mógłbyś rozprostować skrzydeł, w ciemności, w stłoczeniu i na końcu, powieszony na transporterze głową w dół, czekałbyś, czasami wiele godzin, na ogłuszenie i ścięcie głowy, to czy wyraziłbyś na to zgodę? Czy chciałbyś być na miejscu tego zwierzęcia? Z pewnością nie.

A zatem nie wyrażaj milczącej zgody na okrucieństwo wobec zwierząt, tak jak nie wyraziłbyś owej zgody na okrucieństwo innych wobec ciebie. Po takim mentalnym ćwiczeniu, przypuszczam już nie tak łatwo będzie można spożyć np. pieczoną pierś kurczaka. Uważam, że praktyka zmiany perspektywy, spojrzenia na daną sytuację przez pryzmat istoty od nas słabszej i przez nas zniewolonej jest podstawą rozwoju moralnego. A zatem spróbuj być przez chwilę tym drugim… To nie musi być tylko potrzebujący pomocy drugi człowiek, to może być cierpiąca istota, której przypadła w udziale pozaludzka forma egzystencji… Uważam, że ludzie wypierają ze swojej świadomości pewne nieprzyjemne treści, okrutny, realny wymiar świata, którego składową są gigantyczne, przemysłowe hodowle zwierząt, ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować psychiczny komfort i dobre samopoczucie. A przede wszystkim, nie muszą się zmieniać, ponieważ każde zmiana wymaga podjęcia pewnego trudu. Przypominam sobie w tym momencie słowa Leszka Kołakowskiego, według którego tylko głupiec może być na tym świecie szczęśliwy… Zgadzam się z tą tezą… i dodałabym, że bycie głupcem jest wygodne, ponieważ nie obliguje do pracy nad sobą. W tym przypadku, głupcem jest ten, kto kierowany przyjemnością, świadomie wybiera stan niewiedzy. To, że wybór ten oznacza zgodę na degradację człowieczeństwa, to już jest inna sprawa.

Dlaczego stosunek do zwierząt jest tak istotny w moralnej ocenie człowieka?

Jednym z głównych wyznaczników naszej moralnej wrażliwości jest nasz stosunek do słabszych, do bezsilnych, do tych, którzy nie są w stanie obronić samych siebie. Pokazujemy swoje prawdziwe oblicze zawsze wobec tych, których się nie boimy, którzy w mniejszym lub większym stopniu są na nas skazani i od nas zależni. Zwierzęta, szczególnie te najbiedniejsze – hodowlane, należą do tej kategorii. Uważam, że miarą naszego uczłowieczenia jest właśnie stosunek do tych zniewolonych przez nas istot. W swoich różnych wypowiedziach przytaczam często słowa Milana Kundery: „Nigdy nie będziemy mogli z całą pewnością stwierdzić, na ile nasze stosunki z innymi ludźmi są wynikiem naszych uczuć, miłości, nienawiści, dobroci lub złości, a na ile są spowodowane stosunkiem sił pomiędzy nimi a nami. Dlatego prawdziwa dobroć człowieka może się wyrazić w sposób absolutnie czysty i pełny tylko w stosunku do tego, kto nie reprezentuje wobec nas żadnej siły. W związku z tym, prawdziwa, moralna próba ludzkości polega na stosunku do tych, którzy są zdani na jego łaskę lub niełaskę – czyli do zwierząt. I tu właśnie doszło do jego podstawowej klęski, tak podstawowej, że z niej wypływają wszystkie inne”.

Czy wobec tego jest szansa, że edukacja na rzecz upowszechnienia idei weganizmu może nas z tej klęski podnieść?

Nie sądzę. Od starożytności aż po współczesność, weganizm był, jest i będzie dietą ludzi moralnie wrażliwych, oraz dietą duchowej elity ludzkości. Jak wskazują badania, ilość wegan np. w Polsce z roku na rok wzrasta, ale paradoksalnie zwiększa się również spożycie mięsa, ponieważ ci, którzy dotychczas je zjadali, czynią to obecnie częściej i w większej ilości. Z pewnością medialna edukacja na rzecz diety roślinnej zostanie zintensyfikowana w obliczu grożącej nam globalnej katastrofy ekologicznej. Wszak wiemy, że masowy chów zwierząt zwiększa drastycznie emisję gazów cieplarnianych i przyczynia się do zniszczenia środowiska przyrodniczego w skali makro. Aczkolwiek nie sądzę, żeby argumenty te przekonały miliardy ludzi uzależnionych od jedzenia mięsa, ponieważ moim zdaniem spożywanie mięsa nie jest tylko nawykiem, ale nałogiem, który daje zmysłową, atawistyczną przyjemność i satysfakcję. A do człowieka uzależnionego nie przemawiają np. racjonalne argumenty dotyczące kryzysu środowiskowego, albo argumenty empatyczne odwołujące się do cierpienia i śmierci miliardów zwierząt.

Jakie zatem jest wyjście z tej sytuacji?

Sądzę, że najmocniejszy nacisk na poziomie medialnego przekazu powinien być położony na przekonanie uzależnionych od mięsa konsumentów do nowych, laboratoryjnych technologii i  tzw. czystego mięsa hodowanego poprzez namnażanie komórkowe. Oczywiście, uda się to warunkiem, że produkt ten smakowo dorówna mięsu tradycyjnemu i będzie jednocześnie zdrowszy oraz cenowo porównywalny. Według mnie w przyszłości tak będzie przebiegała główna linia konsumenckiego podziału. Na tych, którzy wybiorą mięso wyhodowane laboratoryjnie i tych, którzy pomimo alternatywy będą upierać się przy dotychczasowym nałogu. Przyjmijmy, że zdecydowana większość ludzi kieruje się w swoich wyborach własnym interesem o charakterze materialnym i psychicznym. Tym samym konsumenci, którzy wybiorą tzw. czyste mięso, czyli mięso wolne od cierpienia i śmierci osiągną podwójny profit. Zachowają swoją mięsną dietę (przy pewnej modyfikacji), ale zyskają również komfort psychiczny i czyste sumienie uwolnione z poczucia winy za rzeź bezbronnych istot.

DOROTA PROBUCKA

Dr hab. prof. UP w Krakowie, Kierownik Katedry Etyki Szczegółowej, Teorii Mediacji i Negocjacji, Redaktor naczelna czasopisma „Edukacja Etyczna”, Z-ca Przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Etycznego.

MARCIN ŁUBIŃSKI

Doktorant filozofii na UP w Krakowie oraz nauczyciel etyki w szkole podstawowej. Prezes Koła Mediacji i Negocjacji przy IFiS UP oraz współzałożyciel Akademickiego Stowarzyszenia Aktywistów Przyrodniczych.

HERSTORY

HERSTORY

DROGIE CZYTELNICZKI,

DRODZY CZYTELNICY,

Chyba w okolicach piątego zachorowania (albo może to było siódme, bo potem wszystko nabrało wielkiego rozpędu) obejrzałam film ,,Dzika droga” reż Jean-Marc Vallée.

Cheryl Strayed (Reese Witherspoon) drobna blondynka z wielkim plecakiem nie mogąc pogodzić się ze śmiercią matki i końcem swojego małżeństwa (do tego drugiego zresztą w dużej mierze sama doprowadziła), wyrusza samotnie w pieszą, liczącą ponad tysiąc mil wędrówkę szlakiem Pacific Trail Crest. O tym, co się wydarzyło w jej życiu, dowiadujemy się z retrospektyw, którymi poszatkowana jest jej podróż.

Podróż w której zmaga się z zimnem, zmęczeniem, upałem, samotnością i bolesnymi wspomnieniami. Moja noc też była długa. Bardzo przeżyłam ten film.

Zwykłe kuchenne czynności. Ciepłe światło. Matka Cheryl (nieco zwariowana, bardzo emocjonalna i taka moja) mówi do swej córki: ,,Szukaj tego co w Tobie dobre i trzymaj się tego z całych sił”. Cheryl rusza przed siebie

…

Na przełomie marca i lutego byłam gościnią podczas Dnia Kobiet. Z mikrofonem na scenie mojego ukochanego Miejskiego Ośrodka Kultury i Sportu Pyskowicach wraz z czterema cudownymi kobietami rozmawiałyśmy o kobiecości, sile i pasji.

Współprowadziłam spotkanie z moją ulubioną Anną w katowickim Miejscowniku i nie umiałam na początku uporać się z mikrofonem. A kilka dni później krzyczałam ze sceny podczas rozgrzewki jogowej na katowickiej Manifie. Jesteśmy wojowniczkami!

Prawie od początku kwarantanny prowadzę joge online. Mamy w mediach społecznościowych tajemną grupę Nadzieja w Mroku. Kobiety schodzą się a ja mówię do nich, czytam im i prowadzę zajęcia. Niestety nie widzę twarzy. Czuję ich obecność ale to nie to samo. Nie żartujemy ani też nie wysłuchujemy się wzajemnie (jak to na mojej jodze bywa…).

Rebacca Solnit amerykańska eseistka i działaczka feministyczna w książce Nadzieja w mroku pisze: ,,Nadzieja to przekonanie, że to, co robimy, ma znaczenie, nawet jeśli nie sposób z góry przewidzieć, jakiego i kiedy znaczenia nabierze, na kogo i na co może wpłynąć.”

…

W ostatniej scenie Dzikiej Drogi wybrzmiewają słowa bohaterki: ,,Moje życie tak jak każde inne jest zagadkowe i nieodwołalne. Tak bliskie, tak dzisiejsze i tak bardzo moje. Dać mu się toczyć to najdziksza droga.”

Szukajcie herstorii, czytajcie je i dzielcie się nimi. Są jak nadzieja w mroku….

Katarzyna Szota-Eksner

HERSTORIA* PANI MONIKI

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

*(herstoria dosłownie jej opowieść, neologizm stworzony na podstawie gry językowej his-story, od ponad dwudziestu lat słowo herstory funkcjonuje jako rozpoznawalna już formuła żargonu naukowego i języka popularnego…)

Moja babcia mieszkała przy wiejskiej drodze w małym domku przyklejonym do kuźni i zabudowań gospodarczych. Mój dziadek umarł dużo wcześniej, był kowalem. Ten dom to były w zasadzie trzy pomieszczenia – sień, izba z piecem i łóżkiem przykrytym wielką pierzyną i drugi pokój, taki bardziej gościnny, z reprodukcją obrazu, którego jako dziecko bardzo się bałam. W pierwszym pomieszczeniu na ścianach wisiały makatki z napisami – Kto rano wstaje temu pan Bóg daje i Bez pracy nie ma kołaczy. Pamiętam, że kiedyś pociągnęłam za niebieską nitkę i delikatnie nadprułam literkę b. Na szczęście nikt nie zauważył. Byłam małą dziewczynką, kiedy umarła babcia. Nie wiem co się stało z tymi wszystkimi zgromadzonymi przedmiotami – drewnianymi łyżkami, makatkami, dziwnymi narzędziami, które nie-wiem-do-czego-służyły i z piecem z ringami, którymi regulowało się ogień ani nawet z reprodukcją obrazu, który budził mój lęk. Podobno dom babci po jakimś czasie rozebrano, wtedy zupełnie mnie to nie interesowało – byłam odurzona swoją młodością i patrzyłam tylko przed siebie.

Pani Monika:

– A ja to nie chcę mieć telefonu komórkowego. Jestem uparta, ten chce coś ode mnie, tamten też, nie chcę być przywiązana, naokoło te telefony ciągle migają i dzwonią. To strasznie wiąże – pani Monika Organiściok, twórczyni Izby łod Starki w Chudowie, finalistka konkursu „Po naszemu czyli po Śląsku” śmieje się głośno, a język, którym opowiada swoją historię jest mi bardzo znajomy chociaż nie wszystko rozumiem.

– Bo jak ludzie zaczęli wyciepować stare rzeczy, to pomyślałam, że szkoda… – tak zaczyna swoją opowieść.

– Wychowałam się u naszej stareczki, która żyła 91 lat, ogromnie mądry i dobry człowiek to był. W 2004 zaczęłam prowadzić Izbę. Na pamiątkę.

– Ja tym przecież żyję! Przychodzę rano i tak jakbym z tą moją stareczką zaś rozmawiała – pani Monika zamyśla się.

Starka (czyli babcia, dopiero za Niemca zaczęto używać słowa oma) urodziła się 1879 roku, zmarła w 1970.

– Pięć pokoleń żyło w chałupie starki – pani Monika wymienia po kolei (a ja myślę sobie jak krótko sięga moja pamięć rodzinna, babcia, prababcia i…?)

– My tak bardzo są do kupy, ciągniemy ku siebie. Kiedyś tak było, że starka albo matka scalały. A ojcom gadało się za dwoje – wy pójdźcie, wy zróbcie. Tak dla szacunku.

Przy drzwiach do Izby wisi gablotka ze zdjęciami, zwracam szczególną uwagę na kobiety. Wystrojone, uczesane i patrzące prosto w obiektyw.

Jakie było ich życie? Jakie było życie starki?

– Nie było maszyn, wszystko robiło się ręcznie, pochodziliśmy z biednej rodziny, kobiety najmowały się do pracy na polu – opowiada pani Monika i pokazuje jak ubrana była starka (czyli jak była obleczona).

– Wszystko było lniane, bo ości jęczmienia i żyta raniły, więc ubranie miało za zadanie chronić.

Ciężko pracowały, w wieku 14 lat kończyło się szkołę i szło z mamą na pole. Tak po prostu było.

Ale starka wieczorem po ciężkiej robocie opowiadała dzieciom bajki, robiła na kołowrotku albo sztrykowała ciepłe zoki, czyli skarpety.

Taki to był kobiecy znój codzienny. Dziś modne zajęcia, czyli gotowanie, szycie, dzierganie – kiedyś były trudem i znojem.

– A tu ślubny ancug. Prawdziwa alpaka – z takiego czegoś się ślubne rzeczy szyło – pani Monika pokazuje mi oryginalne ubrania z tamtych czasów.

Jak pani te wszystkie stroje zdobyła? – pytam.

– A jak Was pan Bóczek zawoła to dajcie te łachy Trudzie (córce) – tak powiedziałam sąsiadce i ta posłuchała. Po śmierci sąsiadki ubrania trafiły w dobre miejsce – śmieje się pani Monika.

– Stareczka jak piekła chleb to pierwej kukiełki, bo one się wcześniej upiekły niż duży chleb i te kukiełki to były tylko dla dzieci (czy kukiełki to to samo co podpłomyki, które pamiętam z wakacji ze wsi, gorące i nieziemsko pachnące – zastanawiam się).

Bo z dzieciństwa to najbardziej zostają w głowie smaki i zapachy.

– A tu morcinek, czyli piecyk przy którym się grzali. Taki z ringami do ściągania, bo jak starka chciała coś szybko ugotować, to ściągała dwa ringi.

– Pijało się kawę zbożową – opowiada dalej pani Monika i pokazuje mi specjalny młynek do przyrządzania kawy – tu się nasypywało ziarna, nie inne tylko żyto lub jęczmień i wstawiało na duży piec, na którym ogień palił się przez cały dzień. Kilkadziesiąt razy się przekręciło młynkiem, zmieliło i… gotowe! Kawę zbożową piję do teraz.

Idziemy dalej.

– A tu maszynka, która oddziela śmietankę od mleka, niech pani patrzy jakie ludzie byli mądrzy. Każda mama nauczyła swoją córkę, że trzeba te dziurki dopasować. Jednym leciało mleko, drugim śmietanka. Na dzisiejsze czasy to jest komputer – śmiejemy się obie.

Obok cudownej maszynki do produkcji śmietanki wisi jakaś dziwna uprząż (to jest jarzmo krowie – objaśnia pani Monika).

– Z dzieciństwa pamiętam taki obrazek – opowiada dalej pani Monika – krowiczka szła pod oknem i wtedy stareczka mówi tak: takie ciężkie jarzmo ma ta krowiczka, bo nie doś, że musi robić na polu to jeszcze daje nam pożywienie.

Bo na pole chodziły też krowy i brały udział w orce, mało było koni i wtedy zaprzęgało się krowę i byka. Ciężki krowi żywot!

– Nie wiem jak długo tu jeszcze będę, więc wszystkie te sprzęty zabezpieczam i czasem się rozrzewniam (nie pamiętam czy pani Monika użyła właśnie tego słowa rozrzewniam, ale bardzo mi ono pasuje).

– Bo przecież tam, gdzie teraz jest wymiana opon, to był kiedyś piękny ogród, a ja pamiętam jeszcze na naszej wsi trzy domy pokryte strzechą.

Pani Monika chodzi więc po domach i zbiera stare sprzęty. W zimie przewozi je na sankach i pewnie czasem wygląda jakby zbierała złom, ale nie dba o to.

– To nie jest hańba, to jest moje życie! – mówi hardo, ale z uśmiechem.

– Tym co się gromadzi trzeba się opiekować – zatem pani Monika prasuje wszystkie poszewki, obrusy, ściereczki i makatki przez podwójną szmatkę (żeby się nie zniszczyły), a potem wygładza je z czułością. I oczywiście wszystko gotuje w wielkim garze, a nie pierze w pralce. Jakżeby inaczej!

Pani Moniko, jakie było życie tych kobiet? Były silne? (Bardzo chcę się dowiedzieć)

– Były silne siłą swoich rąk – odpowiada szybko pani Monika.

Kobiety wychowywały dzieci, w lesie albo na polu pracowały, żeby zarobić pieniądze, a potem oporządzały dom. Ciężka dola!

– A prasowało się żelazkami na dusze. I każda chwila była wypełniona pracą.

Los kobiecy.

– Moja mama urodziła mnie w czerwcu, a już w lipcu brała na pole. W chustkę się zawijało dziecko, kładło do kartofliska, bo nać była już wysoko i dawała cień. Ja sobie leżałam, a ona w tym czasie pracowała.

– W południe żaden na polu nie robił, bo od strony lasu mogły nadejść południce (widzę je jak idą powoli, trupie i piękne…)

– Można było po prostu dostać udaru – wyrywa mnie z zamyślenia pani Monika – A południcami tak tylko straszono. Tak jak i dzieci straszono utopcem, a chodziło o to żeby same, kiedy rodzice byli w polu, nie wchodziły do stawu.

Raz w tygodniu się kąpano. Wanna była w chlewiku, w sobotę grzało się w garze wodę, dolewało zimnej (pani Monika pamiętam, że w Chudowie był w jednym gospodarstwie żuraw).

– Naprzód nogi trza było umyć, bo przecież po bosaku się biegało, a potem dopiero hyc…do wanny.

Pierwsza kąpała się najmłodsza, a potem cała reszta. Wycierało się ręcznikiem lnianym, nie było oczywiście frotowych.

I były też smutne chwile, pani Monika ma łzy w oczach, kiedy opowiada mi o znajomej rodzinie. Matka musiała zamykać pojemnik z chlebem na kłódkę. W domu było jedenaścioro dzieci, dużo chłopaków i po prostu nie starczało tego chleba dla wszystkich.

– A teraz mówię dzieciom, które odwiedzają izbę: wyrzucacie chleb, a można dać kurkom, chleb to świętość jest.

A jak była pani młodość, pani Moniko? – dopytuję.

– Szybko się usamodzielniłam. Nauczyłam fachu.

Pani Monika była fryzjerką, jeździła na szkolenie do NRD.

– Opowiem pani, jak się robiło trwałą w latach pięćdziesiątych. Włosy na gorąco zakręcało się na metalowe wałki, podłączało gumki i gotowało według włosa, najdłużej włos rudy, bo jest najsilniejszy. Piękna i cudna trwała! Włos aż uciekał… – pani Monika po raz kolejny rozmarza się.

A potem oglądamy kasę fiskalną z 1886 roku, zamykaną na szyfr. Pani Monika przechowuje w niej lufki i cygara.

– Tej co będzie po mnie przekażę szyfr. I wszystkiego nauczę!

– Wciąż jeszcze strzygę moje stare klientki, przyjeżdżają do mnie, rozmawiamy sobie, kawkę wypijemy. Ja nie piję kawy, ale trzymam dla gości.

Pani Monice z młodości została jeszcze miłość do samochodów.

– Do dziś mam swój samochód i jeżdżę, ale mam ciężką nogę. Lubię bardzo poczuć szybkość – i znów obie się śmiejemy.

(Taka to jest Monia. I już! – pani Monika prostuje się i uśmiecha)

Na koniec zwiedzania Izby oglądam małą sypialnię, pośrodku której stoi wielkie łóżko (jak u mojej babci). Puchata, ale wygładzona pierzyna (takie gładkie jak papiur ma być – powtarzam w myślach słowa pani Moniki.)

Już się mamy żegnać, ale na chwilkę siadamy na zydelkach pod byfyjem i proszę panią Monikę, żeby opowiedziała mi coś jeszcze o sobie.

– Dobrze, dobrze, to o podróżach będzie, bo żałuję czasem, że się już zestarzałam. Świat mi się tak podoba… Byłam w Brukseli, w Szwajcarii, Austrii i Paryżu, a do Ameryki to pojechaliśmy jako Ślązacy Roku i to była moja wyprawa życia.

Nawet do Hiszpanii miałam jechać, ale ciśnienie mnie postraszyło i poszłam do szpitala, a potem zmarł mój mąż, a miał mi przywieźć ubrania do szpitala, już nawet sobie wszystko naszykował, bo zawsze wiedział co gdzie mam (teraz wie moja synowa, wie nawet, w co mnie ubrać do trumny) ale inaczej się potoczyło…

(Jesteśmy obie wzruszone)

– Teraz mam małe, ale własne mieszkanko i jestem szczęśliwa z tym, co jest, bo ja zawsze się umiem ze wszystkim pogodzić. Jestem szczęśliwa.

– Pani Moniko, a te kobiety przed panią? Przodkinie? Stareczka? Były szczęśliwe?

– Czy były szczęśliwe? Pewnie nie wiedziały, że inne życie jest możliwe. Ze wszystkim się trzeba pogodzić – jeszcze raz powtarza pani Monika i opowiada o tym, że fryzjerstwo to było jak konfesjonał w którym usłyszała wiele kobiecych opowieści. Kobiety miały do niej zaufanie.

– Z tymi tajemnicami idę do grobu, a mądrości to teraz wspominam. Bo czasem ciężkie to życie było. Te, którym chłopy popijały, to dostały lanie. Baba była do chałupy, do wychowywania dzieci, jako żona i służąca. Różne historie się zdarzały.

Po chwili milczenia pani Monika dodaje:

– Ale niech też pani napisze, że było….smakowicie. Robiłaś u gospodarza, to dostawałaś mleko, masło, ziarna, a na wesela to się piekło najlepszego na świecie kołocza. Teraz takich to już nie ma.

– Mam mistrza na kołacz i ptysie – dodaje pani Monika.

….

Żegnamy się i pani Monika mocno przytula mnie do piersi. Wsiadam do samochodu, podłączam telefon, radio, łyk kawy, czas znowu pędzi do przodu. Wjeżdżając na A4 próbuję sobie przypomnieć dlaczego jako mała dziewczynka bałam się obrazu, który wisiał w izbie u mojej babci. Nie udaje mi się….

PS. Nie znam śląskiego, wplatam więc to, co usłyszałam od pani Moniki, do tekstu – jeśli z błędami, to bardzo przepraszam i odsyłam do źródeł. Oryginalnej opowieści możecie posłuchać w Izbie Regionalnej w Chudowie od pani Moniki Organiściok. Pani Moniko, dziękuję za pani herstorię!

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

Prowadzi szkołę jogi Yogasana www.yogasana.pl , organizatorka wielu kobiecych wyjazdów i warsztatów w całej Polsce. I w świecie! Współtworzy gliwicki Klub Książki Kobiecej. Twórczyni projektu Kino Kobiet z Pyskowic. Jak Polska długa i szeroka namawia kobiety do szukania (mimo wszystko!) siły w sobie. Spisuje herstorie kobiet z sąsiedztwa. Dziewczyna ze Śląska, joginka, wegetarianka, felietonistka i feministka. Autorka bloga www.her-story.pl.

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

MIĘDZY ABRAHAMEM LINCOLNEM A DONALDEM TRUMPEM. WPŁYWY AMERYKAŃSKICH KONSERWATYSTÓW

SŁAWOMIR DRELICH

Czy potrafimy dziś dostrzec ciągłość ideową oraz pragmatyczno-polityczną między Lincolnem, wielkim amerykańskim prezydentem, a Trumpem, milionerem, populistą i demagogiem?

Czy potrafimy spojrzeć na aktualnego prezydenta Stanów Zjednoczonych, Donalda Trumpa, i dojrzeć w nim spadkobiercę i kontynuatora Abrahama Lincolna? Czy potrafimy dziś dostrzec ciągłość ideową oraz pragmatyczno-polityczną między Lincolnem, wielkim amerykańskim prezydentem, a Trumpem, milionerem, populistą i demagogiem? Niewątpliwie jest to trudne, nie tylko ze względu na oczywiste różnice intelektualne między obu panami, ale przede wszystkim ze względu na historyczny, polityczny i społeczny kontekst działania Partii Republikańskiej w latach pięćdziesiątych XIX wieku i dziś. Wielka Stara Partia (Grand Old Party) po tych ponad 150 latach działania to zupełnie inny twór organizacyjny i ideowy.

Konserwatyści w polityce amerykańskiej

Amerykańska Partia Republikańska powstała w roku 1854 na fali wzrostu nastrojów abolicjonistycznych, którym towarzyszył kryzys i podziały dwóch ówczesnych wielkich ugrupowań politycznych, a mianowicie Partii Demokratycznej i Partii Wigów. Jak pisze prof. Zbigniew Lewicki, Partia Republikańska „okazała się atrakcyjna przede wszystkim dla białych robotników, opowiadała się nie tyle bowiem za zakazem niewolnictwa na Zachodzie, ile za całkowitym zamknięciem tych obszarów dla czarnych, wolnych czy nie. W jej programie znalazło się też żądanie darmowych nadań ziemi dla wszystkich, którzy by chcieli osiąść na terenach na zachód od rzeki Missisipi”1. Republikanie – rekrutujący się spośród dotychczasowych wigów, abolicjonistycznych demokratów oraz działaczy zlikwidowanej Partii Wolnej Ziemi – bardzo szybko i zarazem sprawnie zdobyli społeczne poparcie, zagospodarowali spory segment amerykańskiego elektoratu i już w 1856 roku, czyli ledwie dwa lata po powołaniu struktury partyjnej, wytypowali kandydata na prezydenta, któremu udało się zdobyć drugą pozycję w wyścigu w tej najważniejszej krajowej elekcji. Sukces Partii Republikańskiej poskutkował przebudową amerykańskiego systemu partyjnego, a w efekcie doprowadził do uformowania tzw. trzeciego systemu partyjnego, który de facto funkcjonuje w Stanach Zjednoczonych do dziś. Co ciekawe, to nadal republikanie są w tym systemie obrońcami własności szeroko rozumianej, z własnością ziemi na czele.

Ideologia czy tym bardziej program Partii Republikańskiej nie ukształtowały się od razu, a ich formowanie się trwało do okresu dwudziestolecia międzywojennego. Niewątpliwie elementem stanowiącym swoisty kamień węgielny tego ugrupowania był problem niewolnictwa. Była to bowiem pierwsza duża partia amerykańska, które zadeklarowała swój abolicjonizm. W tym sensie Abraham Lincoln całkiem słusznie stał się symbolem sukcesu Partii Republikańskiej jako pierwszy jej kandydat wybrany na prezydenta Stanów Zjednoczonych, ale również jako symbol walki o emancypację czarnoskórych Amerykanów. Pamiętać jednak trzeba, że początki prezydentury Lincolna bynajmniej nie przyniosły mocnych i zdecydowanych działań w zakresie zniesienia niewolnictwa. Po wybuchu wojny secesyjnej prezydent i jego administracja podkreślali jednak przede wszystkim konieczność obrony jedności państwowej oraz uniemożliwienie trwałego podziału unii. Proklamacja Emancypacji została wprowadzona w 1963 roku i miała ograniczony zakres terytorialny, zaś trzynasta poprawka została uchwalona przez Kongres dopiero w roku 1865. Prof. Longin Pastusiak wskazuje co prawda, że „Jerzy Waszyngton i Abraham Lincoln są najbardziej idealizowanymi prezydentami w Stanach Zjednoczonych. To już nie są ludzie. To pomniki. Obaj zostali kanonizowani przez propagandę i historiografię amerykańską”2.

Sukces Lincolna, narastająca aktywność ruchu abolicjonistycznego oraz skuteczne zakończenie wojny secesyjnej stały się czynnikami, które nadały Partii Republikańskiej ogromnego rozmachu. Po śmierci Lincolna przez kilkadziesiąt lat została zdominowana przez tzw. bourbonowych demokratów, zachowawcze skrzydło wywodzące się z Partii Demokratycznej, które nadało dzisiejszym republikanom ich konserwatywną twarz w sprawach obyczajowych i kulturowych. To właśnie owi Bourbon Democrats opowiadali się za systemem walutowym opartym na złocie oraz niskich podatkach i cłach. Właśnie te kwestie zdominowały spory, jakie w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku toczyły się w szeregach Partii Republikańskiej i choć II wojna światowa oraz rzeczywistość Rooseveltowskiego New Dealu odbiły się jednoznacznie na debacie politycznej, gospodarczej i społecznej w Stanach Zjednoczonych, to jednak republikanie pozostali przeciwnikami „wielkiego rządu” i interwencjonizmu państwowego. Dopiero wtedy środowiska wspierające republikanów zaczęły określać się mianem konserwatywnych. Świeżość i rozmach tych idei przyniosła republikanom era Ronalda Reagana. Zapoczątkowana przez niego polityka określana mianem „reaganomiki” stała się dominującą filozofią ekonomii nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale w dużej części świata. Jej logika zdominowała również na kilkadziesiąt lat ład ekonomiczny definiowany przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy. Wydaje się, że sukces Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w roku 2016 – wbrew sceptycyzmowi i oporom wewnątrz Partii Republikańskiej – jednak nie był wynikiem republikańskiej linii ekonomicznej.

Konserwatyści w polityce

międzynarodowej

Amerykańscy konserwatyści dopiero po II wojnie światowej stali się aktorami o znaczeniu międzynarodowym. Wynika to przede wszystkim z silnego nurtu izolacjonistycznego, który zdominował politykę amerykańską w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. oraz w pierwszym czterdziestoleciu XX wieku, z niewielkimi tylko wyjątkami. Pozostałości intelektualne po doktrynie Monroe’a można było znaleźć zarówno wśród amerykańskich demokratów, jak też republikanów. Warto przypomnieć, że jeszcze pod koniec lat trzydziestych XX w. amerykański Kongres uchwalił szereg tzw. Neutrality Acts, z których ostatnie zostały przyjęte w roku 1937 i 1939. Debata amerykańska dotycząca kontynuacji bądź odejścia od polityki izolacjonistycznej dotyczyła obu wielkich amerykańskich partii. Wydaje się, że po II wojnie światowej, czyli po ostatecznym wyjściu z ery izolacjonizmu, to republikanie w większym stopniu przyczynili się do budowania modelu hegemonicznego czy wręcz imperialnego. Oni częściej byli inicjatorami wielkich, choć często ryzykownych, rozwiązań w amerykańskiej polityce międzynarodowej. W sposób szczególny mówić tutaj trzeba o prowadzonej przez Ronalda Reagana polityce wspierania ruchów antykomunistycznych, wraz z czołowym projektem tzw. gwiezdnych wojen, oraz umiejętne wykorzystanie upadku Związku Radzieckiego i bloku państw komunistycznych do rozbudowania amerykańskiej dominacji przez George’a Busha seniora.

Niewątpliwie od ery Reagana dominującym nurtem w polityce zagranicznej prowadzonej przez polityków amerykańskich są neokonserwatyści, czyli tzw. neocon. Nurt ten zaczął kształtować się w latach sześćdziesiątych XX wieku, jednakże właśnie w latach osiemdziesiątych zaczął odgrywać de facto globalne znaczenie. Neokonserwatyści amerykańscy politykę międzynarodową traktują właśnie jako istotny czynnik uprawiania polityki krajowej. Hasłem, które przeważa w tym środowisku, jest idea dominacji Stanów Zjednoczonych w świecie, która ma swój wymiar nie tylko polityczny, ale również ekonomiczny, kulturowy i naukowy. W latach 1960-1995 podwaliny doktryny neokonserwatywnej tworzył Norman Podhoretz jako redaktor naczelny pisma „Commentary”. W magazynie tym publikowali wybitni intelektualiści, niekoniecznie zawsze związani instytucjonalnie z amerykańskimi republikanami, jak: Hannah Arendt, Allan Bloom, Francis Fukuyama, David Horowitz, Samual P. Huntington, Robert Kagan, Christopher Lasch, Seymour Martin Lipset, Hans J. Morgenthau, Michael Novak, George Orwell, Richard Perle, Richard Pipes, Leo Strauss, jak tez wielu innych. Idee neokonserwatystów – z przekonaniem o uniwersalizmie demokracji, konieczności państwowego militaryzmu oraz sceptycyzmem względem struktur międzynarodowych – poddawane były intelektualnej obróbce, stawały się elementami nie tylko debaty politycznej, ale przede wszystkim akademickiej, naukowej czy specjalistycznej. Takim sposobem pod koniec XX wieku amerykańscy republikanie – dzięki skrzydłu neokonserwatywnemu – mieli bodajże najlepiej przygotowaną pod względem intelektualnym strategię polityki międzynarodowej wśród wszystkich państw świata.

Co prawda, po roku 1989 nie udało się Amerykanom utrwalić swojej dominacji w systemie globalnym. Choć początkowo wydawało się, że na długie dziesięciolecia utrwali się hegemonia Stanów Zjednoczonych, a polityka zagraniczna Ameryki będzie już wyłącznie projektowana przez środowiska neokonserwatystów, to jednak świat na przełomie XX i XXI wieku zaczął zmierzać raczej w kierunku ładu multicentrycznego. Wzrastająca potęga Chin i ich lawinowo narastające wpływy, neoimperialna polityka Rosji Władimira Putina, umacniające się mocarstwa regionalne (Indie, Indonezja, Brazylia, Niemcy, Południowa Afryka), postępująca integracja europejska i nowy status prawno-międzynarodowy po przyjęciu Traktatu z Lizbony – to wszystko symptomy malejących wpływów Stanów Zjednoczonych. Zbyt wcześnie oczywiście, żeby spisać Amerykanów na straty i pożegnać się z erą ich wielkiego znaczenia na arenie międzynarodowej, czego dowodem jest zresztą cały projekt tzw. wojny z terroryzmem, nomen omen zapoczątkowanej przez kolejnego przedstawiciela Partii Republikańskiej, George’a W. Busha. Cała koncepcja – niezależnie od jej obiektywnych źródeł, jakimi są zamachy na World Trade Centre – stworzona została w republikańskich gabinetach, zaś zrodziła się w konserwatywnych głowach amerykańskich intelektualistów. Nie ma wątpliwości, że jeszcze przez pewien czas idee te będą determinowały amerykańską polityką zagraniczną oraz będą funkcjonowały w amerykańskiej debacie publicznej.

Konserwatyzm w głowie Donalda Trumpa

Amerykańscy konserwatyści, których siłą rzeczy znaleźć można dziś przede wszystkim w szeregach Partii Republikańskiej oraz w organizacjach, które wprost republikanów wspierają, stali się zatem środowiskiem politycznym, które nie tylko niezwykle szybko stało się jedną z dwóch głównych sił politycznych w kraju, ale również uzyskali gigantyczny wpływ na sytuację globalną. Do wyobraźni przeciętnego konserwatywnego wyborcy amerykańskiego dotarł w 2016 r. Donald Trump, który obiecał to, co Amerykanom obiecywało już wielu – przede wszystkim republikanów – że uczyni Amerykę znowu wielką. Kontrowersyjne wypowiedzi Trumpa, jego lekceważący stosunek do specjalistów, kobiet czy poprawności politycznej, ignorancja w zakresie dyplomacji, biurokracji i mechanizmów instytucjonalnych, nie szkodzą mu na dłuższą metę. Trumpowi udaje się łączyć praktyki demagogiczne z ludowym populizmem, a konserwatywne przekonania z neokonserwatywnym hasłami imperialnymi. Paradoksalnie nie różni się on znacznie od wielu dziewiętnastowiecznych amerykańskich prezydentów, w tym także republikańskich, choć może trochę zaskakiwać w zestawieniu z niektórymi prezydentami dwudziestowiecznymi. Jednakże tylko trochę.

Przypisy:

1 Z. Lewicki, Historia cywilizacji amerykańskiej. Era sprzeczności 1787-1865, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010, s. 607.

2 L. Pastusiak, Prezydenci Stanów Zjednoczonych. Jerzy Waszyngton – Grover Cleveland. 1789-1889, Akademia Finansów i Biznesu Vistula, Warszawa 20187, s. 385.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

CAŁA JESTEM PRACĄ

MONIKA BRĄGIEL

Wszystkie martwe zwierzęta wykonują pracę.

Wszystkie martwe oczy przebijają mnie na wskroś.

Pokochałam niemoc. Obserwuję, jak się kurczy serce.

Protokoły, projekcje. Obserwuj, jak nie mam już sił.

Fizyczne przegrane, psychiczne interwencje.

Wszystkie obserwacje są po to, bym mogła się kryć.

Protokoły, przegrane. Pochodzę z pracy, na pracy

się skończę. Wszystkie obowiązki wykonuję na sobie.

Jestem cała w pracy, mam pracę na rękach. Fikcje,

protokoły. O pracy wiem tyle, że mam taką funkcję.

Badam granice, zjadam skrypt. Fakty są spóźnione.

Jak zwierzęta skrajnie zlęknione, gdyby je odsłonić.

Monika Brągiel (ur. 1991) jest poetką. Wydała dwie książki z wierszami: Kim się nie jest (Łódź 2012) oraz Wały szkwałowe (Olkusz 2019). Publikowała w różnych miejscach. Stara się nie partycypować. Prywatnie jest zwolenniczką nudnych książek, amerykańskich wymysłów i mądrego poddawania się. Mieszka w Krakowie.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

AD KALENDAS GRAECAS? Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

W ZAMKNIĘCIU

FUSY KORONAWIRUSA Piotr Beniuszys

KOŚCIÓŁ MA DZIŚ SWOJE WESTERPLATTE Jarosław Makowski

KOSZTY KWARANTANNY Tomasz Kasprowicz

WIĘCEJ NIŻ AROGANCJA Maciek Zając

TO IDZIEMY DALEJ PROSTO, CZY SKRĘCAMY? Dawid Juraszek

NOWY OBIEG KULTURY Olga Brzezińska

SZKOŁA ZAKŁADNICZKĄ POLITYKI. POLSKA EDUKACJA W CIENIU PANDEMII, WYBORÓW I WALKI O WŁADZĘ Sławomir Drelich

ZIELONY LIBERALIZM

ETYKA ZACZYNA SIĘ NA TALERZU Z dr hab. prof. UP w Krakowie Dorotą Probucką rozmawia Marcin Łubiński

HERSTORY

Drogie Czytelniczki, drodzy Czytelnicy,

Katarzyna Szota-EksnerHERSTORIA* PANI MONIKI Katarzyna Szota-Eksner

SŁOWNIK LIBERAŁA

MIĘDZY ABRAHAMEM LINCOLNEM A DONALDEM TRUMPEM. WPŁYWY AMERYKAŃSKICH KONSERWATYSTÓW Sławomir Drelich

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

CAŁA JESTEM PRACĄ

Monika Brągiel