Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NIE BÓJ SIĘ... ZMIAN

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Są słowa ciężkie jak kamień

I lekkie jak ciepły wiatr

Łagodne jak głos kochany

I groźne jak czarny strach

Są także dwa słowa-klucze

I każdy dobrze to wie

Jak trudno przed nimi uciec

Wybieraj: tak albo nie

/Leszek Wójtowicz, Ważne dwa słowa/

Niedawno w ręce wpadła mi pocztówka, która kupiłam niegdyś w berlińskiej Gemäldegalerie. Pocztówka – obraz znany mi od dzieciństwa. Dwie małpy Pietera Bruegla. „Siedzą w oknie dwie małpy przykute łańcuchem,/za oknem fruwa niebo/ i kąpie się morze” – pisała o nich Wisława Szymborska. Bo oto zdajemy egzamin „z historii ludzi”. Za oknem… wolność, z którą nikt z nas nie chce się rozstawać. A już na pewno nie tak. Za oknem świat. Za oknem możliwości. Łodzie żaglowe. Ptaki na niebie. Za oknem… niesione nadzieją „kwiat nowy i gwiazda niejedna w ogrodzie świata”, jak z kolei chciał Czesław Miłosz. Widzicie? Wystarczy sięgnąć tylko… ten łańcuch. Dwa łańcuchy, co w jedno miejsce przykute, do koła nie-wolności. Kamienny dom, co jawi się pustką. Małpy na siebie skazane, może niegdyś przyjazne, dziś… obojętne. Odwrócone do siebie plecami. Zrezygnowane. Zaznajomione, a obce. Odgrywające te same sztuczki, gdy zbliża się człowiek, gdy podchodzi inny, gdy znów trzeba zagrać by… Małpy… jak ludzie. Jak partie. Jak My. Ogniwa łańcucha mocne, podobne tym, co w życiu wielu przyjmują postać przyzwyczajeń, obowiązków, frustracji, lęków, przeczenia sobie, wyrzekania się siebie, kolejnych kręgów cudzych chceń, nawoływań, wygody. Nie-wolność. Ale jak to zerwać? Jak zerwać, jeśli łańcuch, jeśli to kamienne okno wydaje się być miejscem bezpiecznym, podparciem dla stóp? A przynajmniej robimy wszystko żeby w to wierzyć. Czy to świat jakiego chcemy dla naszej wspólnoty? Dla wszystkich razem i każdego z osobna?

Każdy czyta obraz po swojemu. Czy to przez pryzmat historii, symboli, sztuki, albo i bardziej uniwersalnie, jako opowieść o przywiązaniu do czegoś/kogoś, o samotności mimo bycia obok, o zniewoleniu, o tęsknocie, o wolności. A w końcu również jako opowieść o wyborze, jakiego możemy, a raczej musimy dokonać, by nie utkwić w takiej pustce, stagnacji, w zagrożeniu naszych wolności, naszych prywatnych i wspólnych światów. O wyborze osobistym, ale i wspólnotowym. Wyborze, w którym akceptujemy nie-idealność zmian, ryzyko kryzysów/konfliktów, nowe otwarcia, które nie oznaczają negacji tego wszystkiego, co nas stworzyło. Byśmy – niczym owe małpy – nie utkwili w oknie niemożliwości. Byśmy nie dostali się na taki łańcuch, ba, byśmy sami, na własne lub cudze życzenie nie skracali sobie łańcucha, byśmy nie rezygnowali z życia. Byśmy nie zamykali dróg i… oczu. Póki nie jest za późno.

A jeśli… jeśli tym oknem jest Polska? „Rzeczpospolita jest wielka/ Czy staczy dla nas jej?” Starczy… pomyśleć. Jeśli wybór, którego dokonamy za ledwie kilka dni jest wyborem pomiędzy tkwieniem – indywidualnie, ale też wspólnotowo – na łańcuchu, którego ogniwa dają się tak łatwo nazwać, a zerwaniem się ku swobodzie? Ogniwa haseł, które napawają lękiem. Tylko kilka… Degradacja demokracji, łamanie konstytucji, brak szacunku dla prawa, nacjonalizm, ksenofobia, antysemityzm, pogarda, buta, mowa nienawiści, szczucie, podporządkowanie, wszechobecność władzy, pełzający autorytaryzm, wykluczenie, nietolerancja, wstyd, cofanie się w czasie do haniebnych praktyk… Czkawka. To tak na początek. A co jest po drugiej stronie? Obietnica, ale i nadzieja na szacunek, otwartość, niezależność, tolerancję, kontrolę zamysłów szaleńczych, na wolność, na przyszłość, na stan demokracji, który pozwala wierzyć w prawo, procedury, przejrzystość, protest… Na zmianę, której nie można się bać. Na zmianę, która jest szansą, że niebawem nie obudzimy się w łańcuchach dyktatury strachu i kontroli, co najchętniej przeniknęłaby do najbardziej nawet intymnych zakamarków naszego życia. Zmianę, która przełamie monopol kłamstwa i obłudy… Która już samym swym nastaniem powie: „Stop!” I da szansę na więcej. Zatem… Nie bój się zmian. „Wybieraj, nie wahaj się”. Każdemu to wyjdzie na dobre. Każdemu.

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

ANDRZEJ DUDA. 5 LAT WSTYDU

PIOTR BENIUSZYS

Pięć lat prezydentury tego onegdaj przeciętnego polityka PiS z trzeciego szeregu nie pozostawiają bowiem żadnych wątpliwości: Andrzej Duda – pomimo sięgnięcia po najwyższy urząd w Najjaśniejszej Rzeczpospolitej – pozostał usłużnym i całkowicie posłusznym wykonawcą poleceń swoich partyjnych przełożonych.

Kadencja prezydencka Andrzeja Dudy zbliża się ku końcowi, trwa kampania wyborcza. Prezydent codziennie wygłasza przemówienia w swoim oryginalnym stylu. Krzyczy, wymachuję rękoma, grozi, dumnie unosi do góry podbródek, by zaraz stroić gniewne miny symulujące siłę charakteru, powagę i determinację. To klasyczne nadrabianie wyrazem twarzy. Pięć lat prezydentury tego onegdaj przeciętnego polityka PiS z trzeciego szeregu nie pozostawiają bowiem żadnych wątpliwości: Andrzej Duda – pomimo sięgnięcia po najwyższy urząd w Najjaśniejszej Rzeczpospolitej – pozostał usłużnym i całkowicie posłusznym wykonawcą poleceń swoich partyjnych przełożonych. Nie tylko samego Jarosława Kaczyńskiego, ale także kilku szczebli jego najbliższych akolitów. W nieformalnej strukturze partyjnej hierarchii, zostając prezydentem, awansował nieznacznie. W PiS jest oczywistym, że takie figury jak Joachim Brudziński, Adam Lipiński czy Mariusz Błaszczak mogą wydawać prezydentowi polecenia, a on będzie je wykonywał. Ta pozycja podświadomie jednak wzbudziła w Dudzie narastające frustracje. Można odnieść wrażenie, że gniew, który niekiedy okazywał przeróżnym „wrogom” w trakcie przemówień, gdy od czasu do czasu „puszczał się poręczy”, bywał zasilony tymi frustracjami i jego faktycznym przedmiotem byli partyjni „koledzy”.

Duda był raz po raz wystawiany przez swoją partię na pośmiewisko. Gdy storpedowano jego projekt referendum o zmianach w konstytucji w 2018 r. Gdy przez lata musiał z pokorą przyglądać się działaniom Antoniego Macierewicza w MON, a jego możliwości reagowania zamykały się na poziomie mamrotania pod nosem nieprzychylnych ministrowi uwag. Gdy okazywało się, że nie ma nic do gadania w sprawie obsady stanowiska szefa rządowej telewizji. Gdy jechał na spotkanie z szefem PiS w jego domu, bo ten zechciał go spontanicznie wezwać. Gdy przeciskał się przez tłum, aby dostąpić zaszczytu podania ręki Kaczyńskiemu. Gdy jego delegacja ucinała sobie pogawędkę z Donaldem Trumpem, a on stał obok, niemy i uśmiechnięty. Gdy demonstracją swojej „niezależności” czynił odwlekanie podpisu pod ustawami rządowymi o dzień lub dwa.

Duda przynosił sobie wstyd na zmianę: raz bezwładnie robiąc za „chłopca na posyłki”, raz – dla odreagowania – siląc się na groteskowe gesty mające sugerować silną pozycję i niezależność. Te miny i krzyki, to ciągłe powtarzanie „ja jestem prezydentem”. Gdy piszę te słowa, cała Polska głowi się nad przyczynami ułaskawienia przez Andrzeja Dudę niebezpiecznego pedofila. Ten skandal niewątpliwie przesłania inne zdarzenia z tym prezydentem w roli głównej. Jednak u progu wyborów jest właściwy czas na pewne podsumowania. Kadencja Andrzeja Dudy była kadencją, która upłynęła pod znakiem wstydu. Wstydu obywatela za własnego prezydenta. Wstydu za państwo obarczone takim piętnem. Za każdym razem, gdy Duda twierdził, iż jest „prezydentem wszystkich Polaków” (czynił to na zmianę z podkreślaniem, że jednak nie wszystkich), po plecach przechodziły nam ciarki zażenowania. Duda to postać straszliwie komiczna, wijąca się w bezsilności, puszysta żenadą. Cofnijmy się w czasie.

Dudzie zdarzało się przynieść nam wstyd na cały świat. Gdy „przebijał się” na czołówki światowych mediów, kolektywnie chowaliśmy twarze w dłoniach. Całkiem niedawno, w początkowej fazie kampanii wyborczej, zasłynął twierdzeniem, że „ideologia LGBT” jest gorsza od komunizmu. Tego samego komunizmu, który w Polsce pociągnął za sobą tak wiele ofiar śmiertelnych i ludzkich tragedii, a w skali świata skazał całe dwa pokolenia na życie w strachu przed zagładą nuklearną. Twierdził, że nie atakuje tymi słowami ludzi, tylko „ideologię”, ale ideologii nikt po twarzy nie bije, a osoby homoseksualne zostały w kilku miejscach po słowach Dudy pobite. Duda wpisał się w ten sposób w politykę tworzenia w polskich wspólnotach lokalnych tzw. „stref wolnych od LGBT”, które już doprowadziły do upadku wiele miejskich i regionalnych partnerstw międzynarodowych, wywołały szok i oburzenie w zachodniej Europie, a nam oczywiście kazały się wstydzić. Ruch (bardziej niż ideologia sensu stricte) LGBT jest tym czynnikiem, który sprawił, że ludzie nieheteronormatywni stopniowo zyskali możliwość normalnego życia bez strachu przed „zdemaskowaniem”, bez poczucia wstydu i winy, bez obaw o agresję fizyczną. Z tych zdobyczy tych ludzi Duda postanowił odrzeć. Być może świadomość, że ludzie w Polsce przestali się wstydzić swojej seksualności, a zaczęli się wstydzić swojego prezydenta, budzi w nim istną furię.

Wstyd na cały świat Duda przyniósł Polkom i Polakom podpisując ustawę o IPN, która potomkom ocalałych z Holokaustu groziła więzieniem za krytyczne uwagi o zachowaniu Polaków w dobie okupacji Polski przez hitlerowskie Niemcy. W oczach opinii światowej odżył wówczas stereotyp Polaka-antysemity. To nasz prezydent poparł tą ustawę, a to my go wybraliśmy na prezydenta. Zostaliśmy więc ryczałtowo skojarzeni z duchem tej ustawy, uznani za niereformowalny naród, jeden z ostatnich na świecie, który nie potrafi wyciągnąć wniosków z historii. Innym polem wstydu były kwestie ekologiczne. Duda postanowił zasłynąć na cały świat w roli klimatycznego jaskiniowca, gdy mówił światu na szczycie COP25 w Katowicach, że spalanie węgla nie szkodzi klimatowi Ziemi, a Polska ma zamiar węgiel wydobywać przez nawet kolejne 200 lat. Można to jeszcze zwalić na karb interesu energetycznego państwa posiadającego dużo węgla i mającego poczucie deprywacji wynikające z tego, że epoka „czarnego paliwa” mija akurat w niekorzystnym dla tych interesów momencie. Ale czym jeśli nie dumą z troglodytyzmu ekologicznego można wytłumaczyć głośną obronę starych, pożerających bez sensu energię żarówek, sformułowaną w obecności osłupionego i zaczynającego wątpić w jakość pracy swojego tłumacza prezydenta Niemiec? I to w trakcie słuchanego przez poważnych ludzi panelu dyskusyjnego?

Być może obrona starej żarówki w Berlinie służyła jako narzędzie do ataku na Unię Europejską. Postawa Dudy i jego obozu politycznego wobec UE to zresztą źródło całego pasma zażenowań. Czy to nie wstyd, że prezydent nie kryje się nawet z tym, że najważniejszy projekt pokojowy w dziejach Europy, dzięki któremu od 1945 r. nie dotknął nas dramat wojny, jest dla niego wyłącznie dojną krową dającą fundusze? Jak oceniać człowieka, którego interesuje tylko wypłata, zaś niczym są dla niego wszystkie inne powodu spotkania z ludźmi? Duda zawstydził nas nazywając publicznie UE „wyimaginowaną wspólnotą”, negując istnienie jakiejkolwiek wspólnoty wartości z narodami Europy zachodniej. Uczynił to przecież wbrew wysiłkom całych pokoleń Polaków, którzy uwypuklenie kulturowo-cywilizacyjnych związków Polski z Zachodem (zamiast ze światem rosyjskiego panslawizmu, co zawsze było jedyną alternatywą) uczynili osią narodowego interesu. Straszny wstyd przynosiła nam postawa Dudy, który negował prawo Wspólnoty do zainteresowania kwestią niezależności polskiego sądownictwa, ale niezmiennie żądał jak największych transferów pieniężnych na rzecz Polski.

Na tym tle można w zasadzie łaskawie pominąć nieudane starcia Dudy z językiem angielskim na międzynarodowym forum. Prezydent państwa zawsze ma prawo mówić w języku ojczystym, acz od polityków jego pokolenia oczekuje się jednak lepszego przygotowania lingwistycznego i jego koledzy-rówieśnicy z reguły się nim legitymują. Dłuższa dygresja o podpisaniu dwustronnej deklaracji z USA w pozycji stojącej obok rozwalonego w fotelu Trumpa też nie byłaby potrzebna (wstyd spowodowany tą fotografią już jakoś przeminął; staramy się ten obraz wyprzeć z naszej podświadomości), gdyby nie nieustające wrażenie, że w nieformalnej hierarchii wyżej od Andrzeja Dudy stoi nie tylko cały poczet polityków PiS, ale także ambasador USA Georgette Mosbacher. Jedno oświadczenie pani ambasador, krytyczne wobec ataków Dudy na osoby LGBT, uciszyło prezydenta z miejsca. Duda dał sobie nałożyć kaganiec przez obce państwo. To zdumiewające w kontekście jego gromkich i pełnych zadufania w sobie deklaracji o „wstawaniu z kolan”, „suwerenności”, o odrzuceniu „dyktatów w obcych językach”, itp.

Na forum wewnętrznym wstyd największego kalibru związany z prezydenturą Dudy wiąże się ze sposobem jego „stania na straży konstytucji”. Począwszy od odmowy zaprzysiężenia prawidłowo wybranych sędziów Trybunału Konstytucyjnego, przez udział w powołaniu i nominacjach nielegalnej Krajowej Rady Sądownictwa, po machlojki przy wyborze nowej „prezes” Sądu Najwyższego – Duda ma na koncie cały szereg deliktów konstytucyjnych, zorientowanych przede wszystkim na likwidację niezależnego sądownictwa. Głębokie zażenowanie budziły jego absurdalne tłumaczenia tych bezprawnych działań rzekomym komunistycznym rodowodem znacznej liczby urzędujących sędziów. Fatalnie odebrano zaprzysiężenie nielegalnie wybranych „sędziów” (tzw. dublerów) TK w nocy, w nadziei, że ten hańbiący akt przykuje wówczas mniejszą uwagę (swoją drogą, cóż za naiwność!). Manewr ten udoskonalono, gdy przyszedł czas na zaprzysiężenie do TK, również wadliwie wybranych, kolegów partyjnych, Krystyny Pawłowicz oraz Stanisława Piotrowicza – w tym przypadku ceremonia odbyła się bez rejestracji audiowizualnej. Zgorszenie prezydent wzbudził także na początku kadencji, gdy ułaskawił innych kolegów partyjnych, pomimo iż sądy nie wydały w ich sprawach jeszcze prawomocnych wyroków. Uczynił to po to, aby mogli oni bezzwłocznie objąć ważne funkcje państwowe – choć ciążące na nich zarzuty nie zostały wyjaśnione, a dotyczyły newralgicznej dla państwowych urzędników kwestii ewentualnego nadużycia uprawnień!

Oczywiście Duda przynosił nam wstyd co krok, w sytuacjach mniejszego kalibru. W pamięci została jego wizyta w programie publicystycznym telewizji Tadeusza Rydzyka, w trakcie którego zakonnik zadzwonił do studia i przez wiele minut kazał prezydentowi w milczeniu (upstrzonym jedynie okazjonalnymi „tak jest, ojcze dyrektorze” lub „tak zrobimy, ojcze dyrektorze”, tudzież „oczywiście, ojcze dyrektorze”) słuchać jego monologu na temat bieżącej sytuacji politycznej. W zasadzie była to reprymenda, którą Duda wysłuchał z pokorą słabego uczniaka. Jest jasne, że także Rydzyk w nieformalnej hierarchii jest o wiele wyżej niż Duda. Innym razem, raczej ważny w sensie ceremonialnym akt podpisania ustawy został przez Dudę dokonany na świeżym powietrzu przy koślawym stoliku ustawionym na środku kolejowego peronu. Niestety co bardziej uważni internauci dostrzegli, że w trakcie wydarzenia jeden z ochroniarzy daleko (a jednak nie dość daleko) za plecami prezydenta udał się pomiędzy zarośla w dość łatwym do odgadnięcia, prozaicznym celu. Jeszcze innym razem Duda usiłował błysnąć żartem, ale wyszedł mu klasycznie rasistowski „dowcip” o rektorach, którzy znaleźli się w Afryce, a więc zostali pożarci przez ciemnoskórych „dzikusów”.

Kiedy indziej pragnął sięgnąć po patos i zarzucił liberalno-lewicowym rządom III RP, że ponad 25 lat zwlekały one z pogrzebaniem szczątków polskich bohaterów „Inki” i „Zagończyka”, choć ich ciała udało się odnaleźć 2 lata przed tymi słowami, a czas pomiędzy zajęła ekspertom IPN identyfikacja. Innym razem Duda popierał zaś ekshumacje ofiar katastrofy smoleńskiej, narzekając że zostały pochowane w pośpiechu bez dostatecznej identyfikacji ich szczątek. Wyjęcie ich ciał z grobów Duda nazwał „oddaniem szacunku”, co doprawdy przekroczyło ludzkie pojęcie wstydu. Duda twierdził także, że uchodźcy byliby przez UE przymusowo lokowani w Polsce i byłaby to niewola. Twierdził, że w Polsce nie ma problemu przemocy domowej wobec kobiet. A także, że tylko z pomocą Matki Boskiej polskie wojska pokonały bolszewików w 1920 r.

Na koniec nie można sobie odmówić przypomnienia, że Andrzej Duda z pozycji majestatu urzędu prezydenckiego prowadził na Twitterze późną nocą dialogi z młodymi ludźmi. Samo w sobie nie byłoby to niczym złym, ale jednak mógł rozważyć, na ile autorytet prezydencki ucierpi wskutek dialogowania z osobami przedstawiającymi się jako „Ruchadło Leśne” czy „Seba Sra Do Chleba”.

Andrzej Duda przez minione 5 lat nauczył Polki i Polaków, że wstyd niejedno ma imię, że ma wiele różnorakich wymiarów, form, źródeł, zakresów nasycenia, kontekstów i metod racjonalizacji. To była doprawdy szeroka paleta: od odnowienia i wystawienia nas wszystkich na oddziaływanie stereotypu Polaka-antysemity oraz nadania nam wizerunku łasej wyłącznie na euro „hołoty”, po dowartościowanie młodego pana Sebastiana z Twittera, który w kreatywny sposób rozwiązuje kłopot z brakiem dostępu do toalety.

Tylko od nas zależy, czy uczynimy z tego dekadę wstydu i „chodzącą żenadę” Andrzeja Dudę wybierzemy ponownie na prezydenta. W najbliższą niedzielę, 12 lipca, mamy w rękach narzędzie, aby ten wstyd dla Polski zakończyć.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

Z „BEJSBOLEM” W SKŁADZIE PORCELANY. RZECZ O NISZCZENIU SPRAWIEDLIWOŚCI

Z MICHAŁEM WAWRYKIEWICZEM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Bardzo dużo mówimy o sprawiedliwości. Niemal z każdej strony możemy usłyszeć, że ma być sprawiedliwie, że sprawiedliwość objawia się w takiej czy innej kategorii, że jest wymagana dla tej czy innej grupy. Że się należy. Gdy myślę o tego rodzaju ideach, zawsze wracam do starożytnych. I tak, dla Platona początkiem sprawiedliwości jest ta chwila, gdy ludzie zaczęli stanowić między sobą prawa i układy. Arystoteles mówi o „sprawności dobrowolnego czynienia drugim tego, co dobre oraz unikania czynów przynoszących im szkody”, wskazuje także na sprawiedliwość legalną oraz na cnotę słuszności, jaka winna cechować każde legalne działanie. Z kolei u Cycerona „gruntem sprawiedliwości jest dobra wiara” połączoną z niezłomnością, jaka musi tej ostatniej towarzyszyć. To oczywiście jedynie wycinek wielkiej teorii, którą rozwijano przez wieki. A gdy patrzymy dziś? Powiedz mi jak to jest ze sprawiedliwością.

Michał Wawrykiewicz: Czym jest sprawiedliwość? Jak jest rozumiana dzisiaj? To jest pytanie, a zarazem samo pojęcie bardzo abstrakcyjne i z pewnością rozumiane przez wielu bardzo różnie. Z pewnością są jednak pewne obiektywne kryteria, które można nadać pojęciu sprawiedliwości. Sprawiedliwość to przede wszystkim bezstronność, bezstronność oceny danej sytuacji, danego zdarzenia, czy danej osoby. To także równy dostęp do sprawiedliwości. Z mojej perspektywy musimy ją rozpatrywać w kontekście funkcjonowania państwa, czyli mówić wymierzaniu sprawiedliwości przez państwo. Jeśli rozkodowujemy to pojęcie w tym kontekście, to niezwykle istotna jest ta pierwsza cecha, o której mówiłem, czyli bezstronność. W tym przypadku oznacza ona poczucie obywatela, że w momencie, gdy stanie przed wymiarem sprawiedliwości, będzie oceniony tak samo, niezależnie od tego, czy jest bogaty, czy biedny, czy pochodzi z uprzywilejowanych kręgów, czy też nie, czy po drugiej stronie stoi silny przeciwnik czy słaby. Dlatego mówimy, że sprawiedliwość musi być ślepa tak, jak Temida i musi oceniać sytuację, osobę czy zdarzenie, tak jakby nie widziała stron konfliktu, zamykała oczy na ich status, wygląd, przekonania i poglądy.

Moglibyśmy powiedzieć, że zasady owej sprawiedliwości ustalane są za „zasłoną niewiedzy”, która gwarantować ma – między innymi – bezstronność, równość, ale i „ślepotę”, o której mówisz.

Właśnie. Bezstronność i niezależność to pierwsze, fundamentalne cechy sprawiedliwości. Kolejna to równy dostęp wszystkich do wymiaru sprawiedliwości, czy przed ten wymiar sprawiedliwości. Czyli każdy niezależnie od swojego statusu, niezależnie od swoich kontaktów, niezależnie od swojej zasobności, musi mieć dostęp, ten access to justice, taki sam. Jeśli nie ma środków na uregulowanie opłat, to państwo musi mu zapewnić możliwość dostępu do wymiaru sprawiedliwości tak samo jak temu, którego stać na wpis sądowy. Jeżeli nie ma dostępu do profesjonalnego prawnika, czyli adwokata lub radcy prawnego, ponieważ go nie stać, to państwo musi mu zapewnić taki dostęp, taką pomoc prawną. I to nie byle jaką, która wynika z formalnego obowiązku państwa, gdzie obywatel ma poczucie, że dostał byle jakiego pełnomocnika, który to robi, mówiąc nieładnie – „po łebkach”. System profesjonalnej, państwowej pomocy prawnej można i trzeba zorganizować tak, aby z jednej strony profesjonalni pełnomocnicy pracowali w sposób całkowicie oddany sprawie, czyli angażowali się tak samo jak funkcjonują na zasadach rynkowych, otrzymując normalne, a nie symboliczne honoraria. Z drugiej strony, aby beneficjenci pomocy prawnej otrzymywali adekwatną do swoich potrzeb poradę i ekspertyzę oraz jeśli jest potrzeba, zastępstwo przed sądem. I na tym polega ów access to justice. Powiedzieliśmy o dwóch kryteriach sprawiedliwości. Trzecie wyłania się na podstawie publicznej dyskusji z ostatnich kilku lat, kiedy w przestrzeni publicznej dużo mówi się o tzw. reformie sądownictwa. Chodzi o to, aby sądy nieco zmieniły podejście do swojej roli, do swojego nastawienia do klientów, czyli tych, którzy idą przed sąd by poszukiwać sprawiedliwości lub być jej poddanym, niezależnie czy w sprawach cywilnych, administracyjnych czy karnych. Żeby wszyscy byli traktowani podmiotowo, żeby nie czuli tej różnicy swojego poziomu.

Bo powaga instytucji nie musi oznaczać tworzenia dystansu nie do przebycia. Tak aby nikt nie mógł powiedzieć nie tylko, że nie stać go na profesjonalną pomoc, ale by nie wycofywał się już na początku drogi trochę z obawy, że „pójdę do sądu, ale i tak nic nie zrozumiem”…

Bo nie zrozumiem, bo będę bał się sędziego, bo będę bał się zapytać itd. Wielokrotnie to mówię, że nie chcę wychodzić z klientem z sali sądowej po ogłoszeniu wyroku, który się mnie pyta: „panie mecenasie, czy myśmy wygrali czy przegrali?” Bo sąd w tak zawiły sposób przedstawił zarówno wyrok, jak i uzasadnienie, że prawnik ledwo się połapał, a co dopiero klient. To jest to, o czym mówię, że w ramach przeprofilowania sądów, dostępu do sprawiedliwości, trzeba modus operandi sądów ustawić tak, aby lepiej i prościej komunikowały się, aby mówiły tak, żeby każdy był w stanie to zrozumieć. Bo można tak zrobić. W krajach zachodnioeuropejskich, na przykład w Niemczech, uzasadnienia wyroków mają zaledwie kilka stron – dwie, trzy, podczas gdy u nas mają po kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt. Dla obywatela te wywody są całkowicie niezrozumiałe.

Tymczasem – znów Platon – sprawiedliwego (ale również i sprawiedliwość) powinna cechować prostota...

Absolutnie tak! Mądrość i sprawiedliwość nie wyraża się w liczbie stron, ani cytowanych elementów doktryny czy orzecznictwa.

Miałam okazję uczestniczyć w rozprawie w amerykańskim sądzie. Sąd najniższej instancji, prosta sprawa, sąsiad sąsiadowi zrujnował płot. Sędzia mówił w tak prosty sposób, że w zasadzie jeden i drugi wyszli zadowoleni, praktycznie ze sobą pogodzeni. Nie było tam nerwówki. Nie było wielkich obaw. Zwyczajni ludzie, bodaj budowlaniec i mechanik. Sąd mówił do nich bardzo prosto, było sporo wyjaśnień, elementy mediacji, a jednocześnie nie dawał im odczuć, że różni ich poziom wykształcenia, czy nawet znajomości języka.

Amerykańskie sądy mają bardzo głęboko zakorzenione myślenie mediacyjne, w ogóle wymiar sprawiedliwości w Stanach, które są ojczyzną Alternative Dispute Resolutions, myśli przede wszystkich kategoriami, które mają spór zakończyć ugodą. Wszyscy prawnicy mówią zgodnie, że lepsza jest najgorsza ugoda niż najlepszy wyrok. Bo wyroku nie znamy, to jest rozstrzygnięcie przyszłe i niepewne. Dlatego Amerykanie myślą kategoriami mediacyjnymi. Znaczna większość sporów kończy się tam zawarciem ugody, często zawieranej jeszcze na etapie przedsądowym.

Często na etapie złożenia pozwu sąd kieruje na mediacje. Koszty są naprawdę niewielkie, by nie powiedzieć, że symboliczne. Podobnie niskie koszty trzeba było ponieść w przypadku opłacenia tłumacza, gdy strony nie władały angielskim w stopniu upewniającym sąd o pełnym rozumieniu. Również terminy rozpraw czy mediacji nie były rozciągnięte w czasie. I tak dalej. To jest dostępność.

Po pierwsze to jest dostępność, to jest mądrość i to jest sprawiedliwość. Bo dobrze jest, jeżeli z sądu obie strony wychodzą chociaż w części usatysfakcjonowane. A nie tak, że jedna strona wychodzi całkowicie niezadowolona, a druga w pełni usatysfakcjonowana. Stąd mówi się, że 50% klientów sądów jest niezadowolonych. Bo ci, co przegrywają nie są zadowoleni z wymiaru sprawiedliwości. Nawet, jeśli działa bez zarzutów. I tu można przyjrzeć się niedostatkom procedury. Bo co się dzieje? Procesujemy się czasami niemal w nieskończoność. Kończymy proces po wielu latach, po wielu instancjach i okazuje się, że ten proces był absolutnie niepotrzebny, bo w głowie sędziego już na samym początku była ocena tej sytuacji, tego roszczenia. Czyli niepotrzebne było prowadzone postępowanie dowodowe. Bo i tak powództwo byłoby oddalone. I to jest obszar dostosowania sądów do lepszego funkcjonowania. Można tak zmodyfikować procedurę, aby uniknąć opisanej sytuacji. Tu znów kłaniają się dobre wzorce niemieckie. Przez to też rozumiem prawdziwą reformę wymiaru sprawiedliwości, w odróżnieniu od tego z czym mamy do czynienia przez ostatnie lata. Ta prawdziwa reforma, której polskie sądownictwo naprawdę potrzebuje i przed którą wcale się nie wzbrania, musi zawierać w sobie między innymi elementy upraszczające procedury. Tworzące je bardziej plastycznymi w stosunku do potrzeb życia. Jeszcze chciałbym wrócić do tej jednej rzeczy, tego jednego elementu dobrze funkcjonującego wymiaru sprawiedliwości, o którym zacząłem mówić. Mam na myśli ten równy poziom. Tak jak ty odniosłaś się do sądownictwa amerykańskiego, tak ja odniosę się do skandynawskiego czy holenderskiego. Tam sędzia nawet w tej warstwie symbolicznej jest równym uczestnikiem postępowania, ponieważ siedzi na tym samym poziomie co strony. To robi różnicę, ogromną różnicę w psychicznym poczuciu klienta. Że nie jest on gorszy od sądu, że sędzia jest mediatorem i rozjemcą. Empatycznym rozjemcą, który rozumie interesy stron, musi je jakoś rozstrzygnąć, bo taka jest jego rola, ale nie jest panem i władcą, który nie siedzi na podwyższeniu i grozi palcem, tylko jest właśnie empatycznym rozjemcą.

Takiego wymiaru sprawiedliwości byśmy sobie życzyli. Tymczasem nawet alternatywne metody rozwiązywania sporów, o których wspominałeś – czyli mediacje czy negocjacje – wprowadzane są u nas z wielkimi oporami.

To jest oczywiście kwestia kultury prawnej, która nie została tak w Polsce rozwinięta nawet na porównywalnym poziomie jak na przykład w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii. W krajach funkcjonowania common law, czyli prawa precedensowego. U nas możemy to zwalać na różne czynniki, przyczyny odnajdywać w tym, że mieliśmy duży przestój przez 50 lat, wielką wyrwę czasową w kształtowaniu normalnego systemu prawnego i normalnej kultury prawnej. Myślę, że gdyby u nas ten system formował się bez czasów komunizmu, to pewnie bylibyśmy w miejscu zbliżonym do tego, w jakim są kraje zachodniej Europy. Gdzie jest absolutnie normalne korzystanie z prawnika przed zaistnieniem problemu, a nie po.

U nas prawnik wciąż jest traktowany niczym ostateczna instancja albo zło konieczne, do którego zwracamy się w sytuacjach podbramkowych, gdy już zupełnie nie umiemy sobie poradzić.

Tak jest. Idziemy do prawnika wtedy, gdy stało się coś bardzo złego i kiedy często nie można już nic, albo niewiele poradzić. Bo przychodzimy do adwokata w momencie, w którym uprawomocnił się przeciw nam nakaz zapłaty, którego nie da się już zaskarżyć. W Stanach Zjednoczonych właściwie większa część społeczeństwa, jak słyszymy nieraz na filmach mówi: „Muszę skontaktować się z moim adwokatem”, to nie znaczy, że każdy ma indywidualnego adwokata. To znaczy, że ma ubezpieczenie za niewielkie pieniądze i w ramach tego ubezpieczenia ma pakiet pozwalający mu raz, czy dwa razy w miesiącu, zatelefonować i odbyć pięciominutową rozmowę z adwokatem, która w danej sytuacji może być bardzo pomocna. Czy to w sklepie kiedy wciśnięto nam wadliwy produkt, czy w razie konfliktu z policją, czy w razie wypadku. To normalna sytuacja. U nas nie ma absolutnie czegoś takiego. Bo ja wiem zawsze lepiej sam, autorytetem jest sąsiad z bloku, kuzyn, bądź też Internet. To jest wielka plaga, czyli niekorzystanie z fachowych porad, a z różnego rodzaju wpisów, wypowiedzi, komentarzy, czy wzorów umów, które jakoś funkcjonują w sieci. Często pytając klientów, którzy są już w trudnej sytuacji procesowej mówię: „Dlaczego nie skorzystała pani/pan wcześniej z porady prawnej?”. W odpowiedzi słyszę: „Bo wziąłem umowę z Internetu. I ona była za darmo, a tak to musiałbym zapłacić 100 czy 200 zł”.

To poważna sprawa. Ale problem bierze się chyba z nieświadomości, braku edukacji. Prowadzę na uniwersytecie przedmiot praktyczny, dotyczący pozyskiwania funduszy, organizacji własnej firmy. Studenci piszą budżety itp. Z około pięćdziesięciu osób może trzy uwzględniły w nich pomoc prawną. Na pytanie o umowy odpowiadają: „Weźmiemy z netu. To przecież proste. Darmowe”. W dalszej kolejności wyliczają trudności finansowe, niedostępność sądu, dystans… Wszystko, o czym mówiłeś. Jest i drugi aspekt, a mianowicie edukacja. Myślę, że jest taki moment, na pewno na uniwersytecie, ale pewnie dużo wcześniej, gdy powinniśmy wkładać młodym ludziom w głowy, że prawo może być obywatelowi bliskie, że ono jest dla obywatela. Jak tego nauczymy, to może nastąpi zmiana – zarówno w myśleniu o prawie, jak i o państwie.

Myślę, że edukacja w tym zakresie powinna się odbywać znacznie wcześniej, już na poziomie szkoły podstawowej. To edukacja związana nie tylko z umiejętnością funkcjonowania, ale ze świadomością prawa i tego, że prawo otacza nas od najmłodszych lat i będzie nam towarzyszyć aż do śmierci, a nawet po śmierci. Że funkcjonujemy w pewnym ustroju, że potrzebna nam zarówno edukacja, jak i świadomość prawa publicznego, też międzynarodowego – przynajmniej w podstawowym zakresie, jak na przykład znajomość instytucji Unii Europejskiej, sądownictwo i tak dalej. Ale niezbędna jest także znajomość prawa prywatnego, tego o czym wcześniej mówiliśmy, czyli na przykład, że ważnych życiowo umów nie należy zawierać bez konsultacji z prawnikiem. Podobnie jak sami nie wyrywamy sobie zębów i nie operujemy własnej wątroby. Tak samo nie powinniśmy żadnych ważnych kontaktów zawierać sami, bez konsultacji z prawnikiem. Bo to się może bardzo źle skończyć.

A ucząc prawa od najmłodszych lat uczymy dzieci także życia we wspólnocie, uczymy ich tego, jak funkcjonuje państwo, obywatelstwo, demokracja… Tej wiedzy wciąż nam brakuje.

Bardzo nam brakuje. Szczególnie ostatnie lata nam to pokazują, że edukacja po roku 1989 była bardzo niewydolna tym zakresie. Nie wykształciła poczucia funkcjonowania w społeczeństwie, nie wykształciła umiejętności obywatelskich. Nie spowodowała odpowiedniej refleksji w społeczeństwie na to, co się złego działo w strefie ustrojowej naszego państwa w ostatnich latach i przez co jednak ogromna część społeczeństwa prezentuje apatię na niszczenie prawa, niszczenie praworządności, niszczenie konstytucyjnych podstaw państwa.

Dokładnie. Skoro tą pokrętna nieco droga doszliśmy do państwa to zatrzymajmy się tu na chwile. Simone Weil pisała, że „sprawiedliwość i uczciwość są uciekinierami z obozów zwycięzców". Nasi współobywatele często z takiej perspektywy patrzą na rządzących. I zastanawiam się, czy nie jest to dobra perspektywa, która nam opowiada o tym, co już się stało, o rzeczy/zjawisku, którego ileś osób przy każdej politycznej zmianie się boi.

To jest oczywiście obawa, którą też mamy głęboko w sobie myśląc o przyszłości i o tym co będzie kiedyś. Ta okupacja ustrojowa, z którą mamy teraz do czynienia zakończy się kiedyś i przyjdzie czas na odbudowywanie zarówno podstawowych filarów państwa w ogóle, ale także na takie aksjologiczne przekonwertowanie Polski w zupełnie innym kierunku, abyśmy nie tkwili w przeszłości. Nie wolno nam bowiem wracać do przeszłości – musimy szukać zupełnie nowych wzorców funkcjonowania państwa. Znacznie bardziej zbliżonych do zachodniej Europy, w szczególności do Skandynawii, o której wcześniej wspomniałem w zakresie uczciwości, transparentności, sprawiedliwości i wsparcia słabszych. Rzeczywiście jest taka obawa, że jeżeli jakaś nowa formacja polityczna dojdzie do władzy, to będzie chciała skorzystać z pewnych instrumentów, które ta obecna, mocno oparta o autorytarne wzorce ekipa, utworzyła. To tak, jak powiedziałaś, że w pierwszej kolejności ta sprawiedliwość i uczciwość szybko wyparuje z nowego obozu władzy. No i teraz jak temu zapobiec? Ja myślę, że właśnie działalność obywatelska jest najlepszym remedium na to. My, obywatele, jesteśmy zobowiązani pilnować nowej władzy, która kiedyś przyjdzie, żeby odbudowała Polskę na tych wartościach, które teraz uznajemy i które cały obóz demokratyczny uznaje za właściwe i sprawiedliwe. Aby to gdzieś nie wyparowało, nie uciekło, nie stała się znów najważniejsza władza per se.

W takim momencie myślę o ostatnich zdaniach Folwarku Zwierzęcego, kiedy zwierzęta patrzą na ludzi i świnie nie są w stanie rozpoznać kto jest kim; nie są w stanie rozpoznać różnic między obaloną niegdyś władzą, a władzą nową, wywodzącą się z ich środowiska. Myślę, że to jest obawa mocno zakorzeniona w różnych częściach, w różnych pokoleniach naszego społeczeństwa. Bo z jednej strony kiedy mówisz o odbudowaniu... Powiedzmy, że mamy 30-latków, którzy tego odbudowywania nigdy nie zobaczyli i nie doświadczyli zwrotu po roku 1989. Mamy to pokolenie, nasze pokolenie, które ten okres pamięta. Mamy również i to, które postrzega ją przez pryzmat opowieści rodziców czy dziadków, których ta odbudowa bardzo mocno dotknęła.

Dotknęła w sensie negatywnym…

Dokładnie. I poczuli się nią rozczarowani. Oni są tak naprawdę rozczarowani do każdej formy władzy. Mają problem z zaufaniem komukolwiek w jakikolwiek sposób. Myślę, że to jest ta grupa, wciąż bardzo liczna, do której ciągle nikt nie trafia, albo inaczej, trafia do niej różnej maści populizm.

No tak, uszeregowałaś nasze społeczeństwo w kilka istotnych grup… Rzeczywiście dzisiaj inne doświadczenia, inne spojrzenie na funkcjonowanie dzisiejszej Polski, także na to co się dzieje i to co się stało przecież przez ostatnie lata, ma ta grupa, która doświadczyła tej transformacji. W taki czy inny sposób. Będąc jej uczestnikiem, obserwując to co się dzieje, co się działo przedtem. Jestem dobrym przykładem tej grupy, bo miałem 18 lat w chwili, kiedy przyszła w Polsce niepodległość. I 4 czerwca 1989 to były pierwsze moje wybory, w których mogłem wrzucić kartę wyborczą do urny. Mogłem też aktywnie uczestniczyć w kampanii wyborczej, mogłem być zaangażowany jako młody człowiek, w jakimś małym stopniu, w budowanie nowego państwa, z wielką nadzieją. Pewnie dlatego patrzę na ostatnie 30 lat, szczególnie na te pierwsze lata po upadku komunizmu, potem kiedy trafiliśmy do NATO i Unii Europejskiej, w taki bardziej pobłażliwy sposób.

Obserwowałem tę transformacje społeczeństwa, transformacje całego państwa, infrastruktury, przebudowę, to jak Polska piękniała z dnia na dzień, jak budowały się instytucje demokratyczne, jak zaczynało funkcjonować nowe sądownictwo, Trybunał Konstytucyjny, jak pisała się Konstytucja. To był ten czas, który napawał mnie ogromną dumą, gdy ogromnymi krokami zbliżaliśmy się do tej wymarzonej przez wiele pokoleń cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Ziszczało się coś, co było nieosiągalnym marzeniem. Tablica na granicy z napisem „Polska”, otoczona dwunastoma gwiazdami Unii Europejskiej, była wielkim marzeniem, także moim. Dlatego moje pokolenie inaczej podchodzi do tego, co się stało, z większą na pewno pobłażliwością, z większą wyrozumiałością. To pokolenie znacznie młodsze, szczególnie to urodzone po roku 1989, podchodzi do liberalizmu i kapitalizmu, do Unii Europejskiej, do ochrony praw i wolności, w zupełnie inny sposób. Odbierają to, co mieliśmy i mamy za oknem nie jako wielkie osiągnięcie, ale jako coś, co po prostu jest. To jest rzeczywistość, która ich otacza i można tylko narzekać, można wybrzydzać, że ona nie jest taka, jak być powinna i ją poprawiać. Z jednej strony jest to bardzo dobre, ponieważ prowadzi czy też pobudza tych ludzi do zmierzania w kierunku ulepszania tego, co było. Ale z drugiej strony to młodsze pokolenie zupełnie nie docenia tego, co mieliśmy, tego benefitu, który otrzymaliśmy w postaci bycia pełnoprawnym uczestnikiem wspólnoty europejskiej. Nie widzą w tym jakiejś pokoleniowej, czy może dziejowej szansy i jakiegoś niezwykłego sukcesu Polski. Biorą to za rzecz zupełnie normalną i daną. Nawet perspektywa ewentualnego wyjścia z Unii Europejskiej, konfliktu z Unią Europejską, nie jest niczym niesamowitym i przerażającym. Dla mnie to jest perspektywa katastrofy absolutnej. To jest cofnięcie się o kilka wieków wstecz i zamknięcie na zawsze drogi w przyszłość.

Jestem absolutnie przekonany – i to nie jest wielkie odkrycie – że gdybyśmy dzisiaj aspirowali do akcesji do Unii Europejskiej, to nie zostalibyśmy przyjęci, bo nie wypełnilibyśmy podstawowych kryteriów. Zresztą zachodnia Europa, która nas obserwuje, przede wszystkim w tych ostatnich czterech latach, bo trzeba powiedzieć, że przed 2015 rokiem było inaczej.

Wtedy nie pakowaliśmy się w kłopoty, a co najwyżej z zaniepokojeniem spoglądaliśmy na działalność Victora Orbana… A dziś… stoimy w jednym szeregu z Węgrami, albo nawet wybijamy się przed ten niechlubny szereg…

Absolutnie – byliśmy takim prymusem Unii Europejskiej, bo to jest dobre określenie, nie ma w tym nic pejoratywnego. Nie znaczy to, że byliśmy sługą, wiernym poddanym zachodniej Europy. Byliśmy dobrym uczniem, który szybko przyswaja pewne standardy, szybko przyswaja te wszystkie kryteria, które są zapisane w traktatach, umie korzystać z naszej pozycji i stara się być z roku na rok coraz lepszym. Dzisiaj byśmy już tej akcesji nie dostąpili. To jest największy sukces w historii Polski, to też największa szansa na następne dziesięciolecia, że Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Uważam Unię Europejską – mimo jej wad, pewnej ociężałości i niewydolności – za najdoskonalszy twór w historii Europy, który udało się powołać do życia, który mimo przeciwności losu i ogromnych trudności udało się przy tym życiu utrzymać.

To jest realizacja wizji Kanta, prawda? Idei wiecznego pokoju. To jest moment kiedy mamy instytucje międzynarodowe, mamy Unią Europejską czy mamy ONZ, który się w mniejszym czy większym stopniu sprawdza. W którym pilnujemy wzajemnie interesów wartości, praw i strzeżemy pokoju.

Oczywiście nie zapominajmy o tym, bo wiele osób o tym nie pamięta bądź nie wie, że to właśnie leżało u podstaw, że to było kamieniem węgielnym ojców założycieli. Pamiętajmy, że Wspólnota Węgla i Stali powstała po to, by kontrolować produkcję stali i wydobycie węgla co w naturalny sposób było dla Europy wyznacznikiem tego, czy dane państwo się zbroi i tym samym szykuje do wojny. Jeśli daje się kontrolować tą produkcję i to wydobycie, to oznacza, że jesteśmy we wzajemnym szachu. Ten piękny plan, który był krok po kroku realizowany, doprowadził do tego, że Europejczycy tak naprawdę się polubili, że uznali, że lepiej prowadzić ze sobą interesy niż wojny, że lepiej podróżować niż się izolować, że nasza Europa jest najwspanialszym miejscem na świecie do życia. Że możemy z tego korzystać bez okładania się po głowie pałką. To jest cały benefit Unii Europejskiej. Myślę, że duża część młodego pokolenia tego nie rozumie. Ma nastawienie bardziej roszczeniowe, że Unia Europejska jest takim bankomatem i my mamy do niego złotą kartę. My nadal tę kartę mamy, ale podejście np. obecnej władzy jest takie, że mając złotą kartę możemy z tego wspólnego bankomatu wyciągać ile chcemy, ale nie musimy już przestrzegać regulaminu karty.

Myślę, że to złudzenie, iż nie musimy przestrzegać regulaminu tej złotej karty, podprowadza nas pod kolejny problem, a mianowicie pod kwestię kłamstwa politycznego. Bo jak słuchamy polityków, gdy słuchamy przede wszystkim tak zwanego obozu rządzącego, to przypomina mi się co Józef Tischner pisał w Polskim młynie. Że polityk kłamie „jak najęty” to jedno, że owe kłamstwa służą mu często za manifestację jego „przywiązania do prawdy” to drugie, polityczny monopol na prawdę to… rzecz kolejna. Ale najistotniejszy jest opis, gdzie kłamstwo polityczne to „gmach na glinianych nogach (…), budowla pełna zakamarków, z rozległymi korytarzami, schodami i drabinkami, otoczona z zewnątrz dzikimi zagajnikami i wypielęgnowanymi alejkami”. Tylko nikt nie zauważa że on się sypie, a jest tylko pomaziany jakąś tanią farbą. Politycy zaś – co obserwujemy dziś nie bez przerażenia – potrafią się po tym domu poruszać, ale także mają specyficzny „talent” dodawania do tego gmachu kolejnych cegiełek. A później pokazują społeczeństwu, że to kłamstwo, ten „dom” jest naprawdę piękny i mu służy. Pytanie, czy nie mamy teraz takiego gmachu i… jakiego buldożera potrzebujemy aby go rozwalić?

Ale to jest piękne, że profesor Tischner potrafił aksjologię opowiadać w taki prosty sposób. I obrazowy. Cieszę się, że teraz w przestrzeni publicznej pojawiają się nawiązania do Tischnera. Wracając do tematu kłamstwa… Ten gmach jest potężny, oparty na bardzo silnych filarach.

A wielu powtarza, że podstawowym filarem, że jego fundamentem jest prawda.

To jest bardzo ciekawe. Spójrz – nastąpiło przestawienie kodu językowego, to też jest jeden z elementów kreowania kłamstwa i manipulacji. Zwróć uwagę, jak mówi dzisiejszy obóz rządzący, czy jak mówił niszcząc Trybunał Konstytucyjny kilka lat temu. Nazywał to demokratyzacją Trybunału Konstytucyjnego, co tak naprawdę oznaczało jego podporządkowanie, ubezwłasnowolnienie i systemowe zniszczenie. Jeśli mówi się o pluralizacji mediów, to oznacza to absolutne podporządkowanie ich jednej myśli politycznej, jakiejś prawomyślności tego strumienia.

Moglibyśmy tak wymieniać długo. Kiedy mowa jest o niezależności sądownictwa i niezawisłości sędziowskiej, to mówi się tak naprawdę o zniewoleniu tego sądownictwa, rozmontowaniu jego niezależności i bezstronności. Mamy do czynienia z kłamstwem permanentnym, które powtarzane jest każdego dnia… Właściwie stało się, jakby to powiedzieć, chronicznym obrazem przekazu obozu politycznego, który rządzi krajem od 5 lat. Nie ma dnia bez kłamstwa, każda niemal narracja opiera się na kłamstwie lub manipulacji i stało się to już normą. Co więcej, kiedy to kłamstwo wychodzi na jaw, kiedy jest w jakiś sposób ujawniane przez jeszcze wolne media, to nie robi to żadnego wrażenia na dzisiejszym społeczeństwie. W ślad za tym nie idą żadne konsekwencje. Nikt nie ponosi odpowiedzialności. Żadne sankcje nie następują. Polityk może kłamać, świetnie się z tym czuje i nawet jeżeli to kłamstwo jest zdemaskowane, to on nadal czuje się świetnie, bo nie spotyka go jak niegdyś infamia.

Tak… Polityk „nie detronizuje prawdy jako wartości moralnej i nie stawia w jej miejscu kłamstwa, lecz «kłamiąc jak najęty» stara się wciąż potwierdzać swe przywiązania do prawdy”. Znów Tischner. Rok 1989. Straszne jak bardzo to aktualne… I jak ciężko myśleć o momencie przełamania tego „monopolu na medialną prawdę”. Bo… coś musi być dalej.

Jesteśmy w sytuacji, w której niesamowicie ciężko będzie to odbudować. Dlatego wcześniej mówiłem o tym, że przed nową władzą, która kiedyś nadejdzie – miejmy nadzieję, że szybciej niż później – będzie nie tylko zadanie administrowania państwem, ale jak powiedziałem, całkowita przebudowa, przewartościowanie państwa, odbudowa zaufania do państwa jako instytucji, do prawa i praworządności. Odbudowa zaufania do polityki.

A jednocześnie nie utracenie tego zaufania, które zostało w społeczeństwie, bo jednak ileś procent tego społeczeństwa ufa powiedzmy dzisiejszej władzy jako władzy i uważa, że jest to właściwy kształt państwa. Czy da się nie stracić ich zaufania do państwa jako takiego, do samej instytucji. Czy da się uzyskać od nich, może nie carte blanche, ale chociaż odrobinę kredytu zaufania?

Zwróć uwagę, że teraz ogromna część społeczeństwa straciła zaufanie do takiej czy innej władzy. Czyli dzisiaj, szczególnie po tej stronie tzw. demokratycznej, tej która szanuje pewne zachodnioeuropejskiej wartości, słowo „polityk” jest bardzo źle konotowane. W momencie kiedy ktoś pojawia się w przestrzeni publicznej i deklaruje, że nie jest politykiem, że nie jest związany z żadną partią, to jest znacznie lepiej odbierany. Tego nie było jak sięgam pamięcią wstecz – zaledwie 5 lat, tego nie było. Nie było takiej negatywnych asocjacji polityki.

Przynajmniej nie aż takiej. Były też „gwiazdy jednego sezonu”, Paweł Kukiz czy Janusz Palikot, do pewnego stopnia nawet – kojarzony z wiedzą ekspercką – Ryszard Petru. Zaufanie zyskiwali szybko, ale pryskało ono niczym bańka mydlana. Nie byli to politycy sensu strice.

Tak, ale jednak powtórzę, że 5 lat temu polityk, samo słowo „polityk”, nie było jakimś wielkim naznaczeniem, obelgą. W tej chwili polityka została bardzo źle nacechowana przez to wszystko, co się teraz dzieje, ze strony obozu rządzącego, ale także przez pewną indolencję opozycji, która nie była w stanie się temu przeciwstawić. Nie była w stanie zbudować żadnego instrumentarium, żadnego skutecznego remedium, które powinno być użyte, aby ten marsz w kierunku autorytaryzmu skutecznie zatrzymać. Natomiast ogromną rolę w powstrzymywaniu marszu w kierunku dyktatury odegrało właśnie społeczeństwo obywatelskie. Jestem przekonany, że w przyszłości, kiedy przyjdzie Polskę odbudowywać z tych ruin, kiedy ten gmach, o którym powiedziałaś, w końcu się zawali, a zawali się z pewnością także pod ciężarem tego kłamstwa… Myślę, że wtedy ogromną rolę w odbudowywaniu Polski, mam nadzieję, odegrają aktywni i zaangażowani obywatele. Mam nadzieję, że w polityce to będzie trochę powrót, a przynajmniej nawiązanie do sytuacji z ‘89 roku, kiedy polityka przejmowana była przez obóz solidarnościowy i nie była naznaczona takim profesjonalizmem, ukształtowanym od lat sposobem działania. A z kolei była naznaczona ogromną spontanicznością i świeżą energią, co było jej niezwykle pozytywną cechą, była nacechowana wiedzą ekspercką, niebywałą erudycją, inteligencją, empatią, umiejętnością dyskusji i poszanowaniem przeciwnika.

Oboje pamiętamy pierwsze gabinety i znaczące postacie życia publicznego, później politycznego, które je kształtowały.

Pamiętamy pierwsze obrady Sejmu na początku lat 90., jak potrafiono się do siebie wspaniale zwracać, jakie debaty potrafiono toczyć, jacy ludzie przemawiali na trybunie sejmowej. Dla ówczesnego pokolenia to byli nauczyciele, wzorce, autorytety, idole. To byli wspaniali artyści, choćby twórcy kultury. Przecież na trybunie sejmowej stawali Andrzej Wajda, Jerzy Waldorf, Andrzej Łapicki, z drugiej strony fantastyczni myśliciele, dyplomaci, dziennikarze, profesorowie. Bronisław Geremek, Krzysztof Skubiszewski, Adam Michnik…

Można powiedzieć… rządy mędrców, spełniony sen Platona. Przynajmniej w skali mikro. Życzylibyśmy sobie choć odrobiny ówczesnej mądrości, ówczesnej kultury..

Jak spojrzymy na dzisiejszy Sejm... Funkcjonowanie parlamentaryzmu zostało całkowicie zagubione, nie ma tam jakiegoś nadzwyczajnego, ponadprzeciętnego potencjału intelektualnego, nie ma kultury debaty, dobrych manier. Nie ma szacunku do opozycji, akceptacji odmiennego zdania. Pamiętajmy, że parlament to jest władza ustawodawcza, to jest odrębna władza, a u nas zupełnie zatraciła się odrębność władzy ustawodawczej. Nie ma prawdziwej deliberacji parlamentarnej w takim znaczeniu jak powinna ona wyglądać. Od wielu lat, jeszcze przed 2015 rokiem, nasza władza ustawodawcza i wykonawcza to było jedno, parlament był i jest tylko maszynką do głosowania, a nie areną dyskusji nad najlepszą ideą i pomysłem dla kraju. Nie był już od bardzo dawna prawdziwą, mądrą i autonomiczną kontrolą dla władzy wykonawczej, czy idzie w dobrym czy złym kierunku. Dopiero teraz zauważamy jak niezwykłą rolę może odgrywać Senat, kiedy mamy inną arytmetykę polityczną od tego, do czego się przyzwyczailiśmy w ciągu tych 30 lat. Ale ja bym bardzo chciał żeby parlament – popatrz na Wielką Brytanię, gdzie większość ma partia rządząca – potrafił się postawić rządowi niejednokrotnie słusznie, a niejednokrotnie niesłusznie, ale na tym polega dyskusja polityczna. I to jest ciekawe i twórcze. To jest też bezpiecznik funkcjonowania demokracji, tarcza dla nas – obywateli, przed szaleństwami władzy.

Już Monteskiusz, ojciec trójpodziału władzy, pouczał, że owe władze – ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza – muszą dialogować, debatować. Nie mogą skostnieć.

No właśnie. Więc ja bym sobie życzył tego, skoro mamy dwie władze zespolone, obecna władza, większość rządząca chciałaby teraz wchłonąć także tę trzecią, mieć jednolity aparat polityczny, który zarządza wszystkimi trzema władzami. Ale ja bym życzył sobie tego, aby w przyszłości, kiedy przyjdzie czas odbudowywania tego pięknego kraju z ruin, tego zagarniętego gmachu, jak to trafnie metaforycznie ujęłaś, chciałbym żebyśmy się wówczas skupili na wykrystalizowaniu trzech władz, które rzeczywiście powinny być od siebie naprawdę oddzielone, powinny się nawzajem kontrolować, powinny toczyć ze sobą piękną i mądrą dyskusję dla dobra obywateli.

Dobrze, załóżmy, że dochodzimy do sytuacji kiedy ten gmach się wali, mamy władzę która nie budzi naszych wątpliwości, nie budzi też proceduralnych czy prawnych obaw.. Obawiam się tego, co naszemu społeczeństwu nie jest obce, czyli opowieści o resentymencie i potrzeby odwetu. To tkwi w Polakach. Takie: „Daliście nam popalić, no to my wam teraz pokażemy”. „Duch odwetu oślepia”. Nie mówię o rozliczeniu, czyli postawieniu tych, których by należało, przed trybunałem. Ale rozliczeniu, pokazaniu także społeczeństwu tego w jaki sposób to działało, może zdemaskowania pewnych mechanizmów, które były w państwie, które działały źle. Mamy rozliczenie w granicach prawa, jasne. A z drugiej strony mamy ludzi, którzy tej władzy – być może naiwnie, być może z wyrachowania – zaufali czy służyli. Oni mogą się bać właśnie odwetu, który przyjąć może różne formy. Nie rozliczenia, ale odbierania przywilejów czy w końcu ostracyzmu.

Odwet i rozliczenie ma bardzo różne oblicza. Ja chciałbym tego, aby w momencie kiedy skończą się rządy Prawa i Sprawiedliwości, ci którzy zawinili niszczenia, ci którzy podburzali do niszczenia oraz ci, co kierowali i doprowadzili faktycznie do zniszczenia ustroju, państwa, Konstytucji i podstaw demokracji, ci którzy popełnili przestępstwa karne, byli po prostu zgodnie z prawem potraktowani przez prokuraturę i sądy. Przez niezależną prokuraturę i niezależne sądy. Przy okazji to jest jeden z pierwszych postulatów naprawy państwa, prokuratura musi zostać uwolniona od władzy wykonawczej, musi stać się niezależnym oskarżycielem publicznym, który będzie działał w interesie nas wszystkich w zakresie ochrony interesów zarówno państwa, jak i obywateli. Ta prokuratura ma spojrzeć na to, co się wydarzyło i wyselekcjonować te osoby, które popełniły przestępstwa w związku ze sprawowaniem władzy lub przy okazji, a niewątpliwie jest takich osób wiele. One powinny zostać postawione przed sądami karnymi, niezawisłymi, nienastawionymi w żaden sposób na odwet, ale wyłącznie skupionymi na materiale dowodowym i prawie. Wszystkie te osoby powinny korzystać z niczym nieskrępowanego prawa do obrony swoich interesów, powinny być traktowane w tym zakresie wręcz modelowo w procesie karnym. Mamy też oczywiście Trybunał Stanu, który konstytucyjnie i ustrojowo jest trochę niedostatecznie skrojony i umocowany, aby móc skutecznie działać, ponieważ niestety wymaga kwalifikowanej większości w parlamencie samo postawienie kogoś przed Trybunałem Stanu. W Trybunale Stanu zasiadają osoby wybrane przez polityków, w większości przez rządzących. Doprowadzenie do sądzenia kogoś przed Trybunałem Stanu będzie znacznie trudniejsze, ale pamiętajmy, że Trybunał Stanu ma bardziej symboliczny charakter rozliczenia, a nie rzeczywisty, karny. Faktyczne rozliczenia odbędą się przez niezależną prokuraturą i przed niezależnymi sądami. To jest jedno, ale zgadzam się z tobą, że nie życzyłbym sobie tego, aby nastąpił odwet na społeczeństwie, szczególnie na tej części społeczeństwa, która wspierała obecną władzę, bo ona niejednokrotnie kompletnie nie jest winna tego, co ta władza wyprawia. Nie jest nawet świadoma pewnych mechanizmów i działań, ani też nie wspiera tych przeróżnych operacji przestępczych, wręcz mafijnych, z którymi mamy do czynienia w Polsce w ostatnich latach. To są ludzie, którzy ulegli pewnemu czarowi populistycznej narracji, którzy ulegli łatwości w uzyskiwaniu tych transferów socjalnych, którzy poczuli się upodmiotowieni przez tę władzę. Trzeba uczciwie powiedzieć, że przez wiele lat duża część społeczeństwa była zaniedbana przez elity rządzące. Ta obecna ekipa poczuła w odpowiednim momencie fantastyczne paliwo wyborcze i na nim pojechała...

To chyba pierwsza władza w Polsce, która nie będąc władzą liberalną, mówi o jednostce, a nie mówi o wspólnocie.

Prawda? To jest to upodmiotowienie ludzi, którzy byli w zapomnianym zaułku.

Mówi się o oczekiwaniu godności, o osobie...

To jest piękna retoryka, która towarzyszy każdej władzy autorytarnej. Teraz możemy się na chwilkę cofnąć do manipulacji i kłamstwa. To jest ta manipulacja i kłamstwo, tak naprawdę powkładane wprost do kieszeni, upchane w tych transferach socjalnych z naszych wspólnych pieniędzy, w tych wyścigach w kolejnych kosmicznych obietnicach. To oczywiście jest też wielka manipulacja i kłamstwo w samym przekazie, że państwo coś daje. Bo to nie państwo coś daje, tylko rozdaje się ze wspólnej kupki, na którą się wszyscy składamy. No oczywiście wiadomo, że to są nasze wspólne pieniądze, które – co ważne – są w największej części transferowane tylko do pewnej części uprzywilejowanych, do swoich. Reszcie daje się tak naprawdę malutki, choć niekiedy satysfakcjonujący i wystarczający ochłap, a uprzywilejowana grupa, związana z rządzącym aparatem politycznym, dostaje ogromne fundusze.

A społeczeństwo jak dostaje, to przestaje patrzeć na ręce.

Tak, dlatego powiem jeszcze raz, że byłoby to bardzo negatywne zjawisko, gdyby nastąpił odwet na tej części tzw. suwerena, która wspierała obecnie rządzących. Jak powiedziałem, oni są często nieświadomi tego co robią, nie są świadomi niszczenia państwa, systemu, pewnych mechanizmów, które kształtowane były 30 lat, pewnej nieodwracalności tego co się dzieje, niszczenia naszej pozycji międzynarodowej etc. Bo na ich małym podwórku to się wydaje, że nie ma większego znaczenia, albo w ogóle nie jest to istotne, jaką mamy pozycję Unii Europejskiej czy na świecie. Czy też jak funkcjonuje Trybunał Konstytucyjny lub Sąd Najwyższy. Bo wydaje się im, że są to całkowicie abstrakcyjne światy i zagadnienia.

Ewentualnie jest część społeczeństwa, której wydaje się, że w końcu to wszystko jakoś działa. Bodajże Ralph Waldo Emerson mówił, że głupie prawodawstwo jest jak sznur ukręcony z piasku, że ten piasek znika w momencie ukręcenia. I to trochę tak jest, że wszystko to pozostaje kruche, a jednocześnie wiążące, a pokrętne drogi dojścia do politycznych celów maskowane są słowami o prawdzie i godności. Prawdziwe drogi czy motywy bywają nieważne. Dla pewnej części społeczeństwa liczy się tylko efekt, który widzą w swojej kieszeni.

Tak, dlatego że zagadnienia funkcjonowania ustrojowego państwa są tak trudne i skomplikowane oraz abstrakcyjne w percepcji, że naprawdę niewielkiej części społeczeństwa dane jest rozumieć te mechanizmy zależności i konsekwencji, które niestety wiążą się z demontażem państwa prawa. Ja nawet mam wrażenie, że niektórzy politycy z obozu rządzącego, może nawet większość z nich, nie rozumie kompletnie tych mechanizmów. Czasami słuchając pana prezydenta Dudy, mam również takie wrażenie, że sam bez reszty nie rozumie skali dokonywanej przez siebie destrukcji, nie rozumie jak przyczynia się swoją osobą i swoim działaniem, swoją inspiracją, swoim podpisywaniem ustaw… do niszczenia, państwa, mówiąc że tak trzeba, że tak jest dobrze, że przyszedł czas na zmianę. Na zmianę jest zawsze czas, tylko że musi się ona mieścić w cywilizacyjnych ramach ustrojowych i kulturowych. Nigdy nie można wchodzić do sklepu z porcelaną z kijem bejsbolowym, bo to się zawsze źle skończy.

MICHAŁ WAWRYKIEWICZ

Adwokat. Specjalista w zakresie prawa cywilnego, handlowego, konstytucyjnego i europejskiego. Ekspert zespołów parlamentarnych m.in. ds. Ładu Konstytucyjnego, ds. Reformy Wymiaru Sprawiedliwości oraz ds. Uregulowanie Spraw Własnościowych. Konsultant prawny Biura Analiz Sejmowych oraz komisji senackich przy procesach legislacyjnych. Ekspert komisji LIBE oraz uczestnik wysłuchań w Parlamencie Europejskim w sprawie praworządności w Polsce, pełnomocnik sędziów SN i NSA oraz sędziów sądów powszechnych przed TSUE w postępowaniach prejudycjalnych. Współzałożyciel inicjatywy #WolneSądy (2017) oraz Komitetu Obrony Sprawiedliwości KOS (2018). Wraz z inicjatywą #WolneSądy uhonorowany za działalność publiczną nagrodą Newsweeka im. T. Torańskiej (2018) oraz TOK FM im. A. Laszuk (2019).

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Zastępca redaktora naczelnego miesięcznika Liberté!

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

LGBT A SPRAWA POLSKA

JAROSŁAW GUGAŁA

W polskiej polityce temat LGBT pojawia się podczas kampanii wyborczych, gdy przywoływany jest na ogół jako obelga i straszak. Prawica próbuje wykorzystywać go do zwalczania przeciwników politycznych i mobilizowania konserwatywnego elektoratu. Ogólnie rzecz biorąc podejmowanie tego tematu jako ważnego aspektu życia społecznego jest u nas politycznie nieopłacalne, stąd też panuje wokół niego obskurancka cisza.

Prawa osób LGBT stały się gorącym tematem polskiej kampanii wyborczej. Temat wzbudził wiele negatywnych emocji. Padło wiele słów, które mogą mieć fatalny wpływ na tę kwestię w przyszłości, a które pokazują, jak bardzo rozpowszechniona jest w Polsce pogarda dla osób homoseksualnych oraz jak łatwo wywołać u nas wobec nich agresję i nienawiść. Te uczucia– wynikające z głębokiej ignorancji – wciąż bywają wykorzystywane przez polityków jako instrument budowania poczucia zagrożenia, demonizowania przeciwników i mobilizowania politycznych zwolenników.

W rankingu ILGA Europe, mierzącym poziom równouprawnienia osób LGBT, Polska wylądowała w tym roku na ostatnim miejscu w Unii Europejskiej. Międzynarodowa niezależna organizacja ILGA Europe bada przestrzeganie praw człowieka, praworządność oraz równouprawnienie osób LGBT. Prowadzi systematyczny monitoring wydarzeń oraz przepisów prawnych i ich stosowania w Unii Europejskiej, a także w pozostałych krajach kontynentu. Nasz spadek jest niewielki, bo przez kilka lat zajmowaliśmy przedostatnie miejsce, ale wyprzedziła nas najgorzej notowana wcześniej Łotwa. Jednak spadek na ostatnią pozycję na wymowę symboliczną I niesie fatalne skutki dla opinii o Polsce na świecie. Przez 30 lat Wolnej Polski w tej kwestii pozostajemy na marginesie zachodniej cywilizacji i wciąż dużo bliżej nam do Rosji, czy Turcji niż do Niemiec, Wielkiej Brytanii czy Francji. Z danych ILGA wynika między innymi, że w większości krajów Unii osoby tej samej płci mogą zawierać związki partnerskie lub małżeństwa równoprawne z heteroseksualnymi. Jedynie Polska, Bułgaria, Rumunia, Grecja, Cypr i Łotwa nie uznają tego typu prawnych rozwiązań. Dzieje się tak, mimo iż Europejski Trybunał Paw Człowieka wzywa do wprowadzenia jakiejś formy związku partnerskiego dla osób tej samej płci, a kraje starające się o wejście do Unii, wprowadzają rozwiązania prawne zgodne z zaleceniami Trybunału. Kilka dni temu wprowadziła je starająca się o przyjęcie do Unii Czarnogóra. To obecnie jeden z warunków akcesji. Dzieje się tak nie tylko w Unii Europejskiej. W XXI wieku równość małżeńską gwarantują kolejne państwa na całym świecie. Obecnie krajów, w których małżeństwa hetero i homoseksualne są równoprawne jest – według danych ONZ – już blisko 40. W wielu innych można zawierać związki partnerskie.

Niestety w ostatnich latach widać także stagnację, a nawet tendencję spadkową w sferze pozytywnych zmian dotyczących równouprawnienia. Dotychczasowi liderzy nie idą dalej, a nawet wycofują się z niektórych rozwiązań prawnych chroniących mniejszości. Organizacje pracujące na rzecz równouprawnienia osób LGBT alarmują o podejmowanych przez władze państwowe działaniach podważających ich autorytet i ograniczających możliwości oddziaływania. Zakazy publicznych imprez, agresja i podważanie autorytetu aktywistów działających na rzecz równouprawnienia stają się coraz częstsze. Dzieje się to przy jednoczesnej bierności władz wobec problemów osób LGBT.

W niniejszym tekście skupiam się na związkach partnerskich oraz równości małżeńskiej, ponieważ możliwość zawierania przez osoby tej samej płci oficjalnych, chronionych prawem związków to najczęściej poruszana kwestia. Rozwiązania tego rodzaju zaczęły być stosowane stosunkowo niedawno. Pierwszym krajem, który wprowadził związki partnerskie była Dania, a wydarzyło się to w roku 1989. Od tamtego momentu na świecie w tej kwestii dokonała się gruntowna przemiana. W wielu miejscach pojawia się jednak opór przeciwników takich rozwiązań. Najsilniejszy jest on w państwach wyznaniowych oraz tam, gdzie demokracja i prawa człowieka są słabo ugruntowane albo ograniczane przez rządy dyktatorskie. Charakterystyczne jest to, że ochronę i równe prawa dla osób LGBT bardziej skłonne są przyznawać społeczeństwa Zachodu. W krajach postkomunistycznych, w tym w Polsce, takie rozwiązania jak związki partnerskie dla osób tej samej płci, przez wiele lat były zdecydowanie odrzucane przez społeczeństwo.

Jednak także w Polsce akceptacja dla praw osób LGBT systematycznie rośnie. Według sondażu przeprowadzonego przez OKO.press za związkami partnerskimi gejów i lesbijek jest już 60% Polaków. Według danych Eurobarometru również liczba popierających równoprawność ślubów hetero i homoseksualnych zbliża się do 50%. Jednak wciąż co piąty Polak uważa, że parom homoseksualnym nie powinny przysługiwać prawa przysługujące parom heteroseksualnym. Chodzi między innymi o dziedziczenie po sobie czy wychowywanie dzieci z poprzedniego małżeństwa albo adopcję. Wyraźnie widać zmianę pokoleniową. Najbardziej tolerancyjne są młode kobiety. Aż 75% z nich popiera związki partnerskie, równość małżeńską – 63%, zaś adopcję dzieci przez pary homoseksualne – 40% tej grupy. Dokładnie po przeciwnej stronie mieszczą się poglądy starszego pokolenia, a zwłaszcza mężczyzn. Jednak zmiana jest wyraźna, bo jeszcze niedawno – w 2013 roku – przeciwnikami związków partnerskich było aż 70% Polaków. Tymczasem, dla porównania, mniej więcej w tym samym czasie w podobnym wydawałoby się do polskiego społeczeństwie Irlandii, na mocy powszechnego referendum wprowadzono równość małżeństw hetero i homoseksualnych.

U nas trudno sobie coś takiego wyobrazić, gdyż temat praw osób LGBT pozostaje w Polsce tematem tabu. W szkołach mówi się o tym rzetelnie tylko w przypadku oddolnych inicjatyw obywatelskich. W mediach raczej sporadycznie i nieregularnie. W debacie publicznej podobnie. Z kolei w polskiej polityce temat LGBT pojawia się podczas kampanii wyborczych, gdy przywoływany jest na ogół jako obelga i straszak. Prawica próbuje wykorzystywać go do zwalczania przeciwników politycznych i mobilizowania konserwatywnego elektoratu. Ogólnie rzecz biorąc podejmowanie tego tematu jako ważnego aspektu życia społecznego jest u nas politycznie nieopłacalne, stąd też panuje wokół niego obskurancka cisza.

Obskurantyzm został w tej kwestii podniesiony do roli symbolu „zdrowego konserwatywnego społeczeństwa”. Wiedza na temat LGBT jest u nas na bardzo niskim poziomie. Temat jest traktowany jako wstydliwy. W opinii publicznej mnożą się szkodliwe stereotypy. Rozpowszechniane są pogarda i mowa nienawiści. O tym, jak trudna jest to kwestia świadczy przypadek mężczyzny mieszkającego na polskiej wsi, który na wieść o tym, że jego syn jest gejem, popełnił samobójstwo. To pokazuje, jak silna jest środowiskowa presja i jak nietolerancyjne mogą być tradycyjne społeczeństwa. Z drugiej strony myśli samobójcze towarzyszą prawie wszystkim młodym osobom LGBT. Występują w tym środowisku dziesięć razy częściej niż w pozostałej części społeczeństwa. Politycy, zamiast pomagać i podejmować próby poprawy sytuacji, dolewają oliwy do tego ognia.

Niektóre ugrupowania zdobywają poparcie przy pomocy homofobicznych haseł i manifestacji. Ponieważ panuje u nas przyzwolenie na przejawów homofobii, osoby LGBT często stają się ofiarami słownej i fizycznej agresji. Ta zaś wyrasta na podłożu powszechnej ignorancji. Jedynie mała część polskiego społeczeństwa zna podstawowe fakty dotyczące osób LGBT. Wielu nieznane jest nawet znaczenie tego skrótu czy fakt, że w każdym społeczeństwie na świecie osoby LGBT stanowią około 5%, czyli, że w kraju wielkości Polski żyje około dwóch milionów gejów, lesbijek, osób biseksualnych oraz transpłciowych. Niewielu Polaków zdaje sobie sprawę, że statystycznie w każdej polskiej klasie szkolnej jest co najmniej jedna taka osoba…

W Polsce nie ma również powszechnej świadomości, że trzydzieści lat temu Światowa Organizacja Zdrowia stwierdziła oficjalnie, że bycie gejem czy lesbijką – to nie choroba, którą można wyleczyć, lecz wrodzona cecha taka jak kolor oczu czy wzrost. Mimo tego w Polsce wciąż praktykowane są „kuracje”, które mają przywracać „normalność”. Geje i lesbijki niejednokrotnie są zmuszani do udziału w tego rodzaju pseudoterapiach przez rodziny i otoczenie. W wielu środowiskach panuje przekonanie, że homoseksualizmem można się zarazić. Duża część Polaków teoretycznie pozostaje pod silnym wpływem Kościoła, ale wygląda na to, że praktykujący katolicy nie znają zapisów swojego Katechizmu, w którym czytamy, że osoby LGBT powinniśmy traktować z szacunkiem i delikatnością oraz należy unikać wobec nich jakichkolwiek przejawów niesłusznej dyskryminacji. Słabo wybrzmiewa u nas głos papieża Franciszka, który powtarza, że każda osoba niezależnie od orientacji seksualnej musi być szanowana i przyjmowana z troską oraz bez jakichkolwiek oznak niesłusznej dyskryminacji, agresji czy przemocy.

W polskim kościele dużo częściej słyszy się pogardliwe określenie „ideologia LGBT”, które niczego nie wyjaśnia i nie wnosi, ale zasiewa podejrzenie, że to coś wrogiego, obcego, zagrażającego naszemu dobremu, szanującemu tradycje społeczeństwu… Określenia „ideologia LGBT” podchwytują następnie politycy i znając rozpowszechnione w tej kwestii polskie stereotypy, używają go jako oręża w walce ze swoimi przeciwnikami. Ci z kolei w czasie kampanii wyborczych unikają prób uświadamiania i wyjaśniania tej kwestii, w obawie, że może im to przynieść poważne polityczne straty. Dzieje się tak zwłaszcza w trakcie kampanii wyborczych. A po wyborach temat znowu ląduje pod polskim dywanem ignorancji, obojętności i obskurantyzmu.

W czasie trwającej właśnie kampanii wyborczej temat LGBT jak zwykle się pojawił. I jak to zwykle bywa jeden z kandydatów wygłosił homofobiczne komentarze odwołując się do nieufnej lub wręcz wrogo nastawionej wobec osób LGBT większości. Mało tego w tej kampanii wyborczej doszło nawet do porównania „ideologii LGBT” do totalitarnej ideologii komunizmu. Wypowiadający to porównanie polityk nie ma chyba świadomości, jak okrutnie były w totalitarnych państwach prześladowane osoby LGBT. Inny polityk, który wcześniej deklarował wsparcie dla osób LGBT, żeby nie tracić poparcia, stara się unikać tego tematu albo „łagodzić” wymowę swoich wcześniejszych deklaracji. Kandydat lewicy, który nie ukrywa, że jest gejem, w pierwszej turze dostał marginalne poparcie, dużo niższe niż deklarowane dla jego ugrupowania. Badania opinii publicznej wykazują, że winę za słaby wynik należy przypisać głównie słabej merytorycznie kampanii wyborczej. Jednak, gdyby był to jedyny powód niskich notowań, to inni kandydaci również musieliby liczyć na znacznie niższe poparcie.

Podczas kampanii grupa znanych prawników wystąpiła z apelem (podpisanym notabene przez dwóch kandydatów, którzy nie weszli do drugiej tury) o niewykorzystywanie w walce wyborczej mowy nienawiści wobec osób LGBT. „Kieruje nami poczucie obowiązku wobec osób pokrzywdzonych przestępstwami z nienawiści a także mieszkających w Polsce przedstawicieli grup mniejszościowych, którym organy polskiego państwa winne są zapewnić bezpieczeństwo i ochronę praw. Oburzają nas homofobiczne wypowiedzi, które padły z ust przedstawicieli władz państwowych. (...) Z racji wykonywanych zawodów od lat obserwujemy, jak instrumentalne wykorzystywanie nienawistnego języka w życiu publicznym przekłada się na wzrost agresji werbalnej i fizycznej oraz pogłębienie dyskryminacji i wykluczenia stygmatyzowanych grup”. Apel zabrzmiał jak piękny wzniosły akord wśród kakofonii politycznych połajanek i… przeszedł do historii. Wielkiego wpływu na przebieg kampanii nie ma, bo przy poziomie agresji, z jakim mamy obecnie do czynienia w polskiej polityce, żaden tego typu apel nie będzie miał większego znaczenia. Mowa nienawiści wobec osób LGBT zmaleje w Polsce prawdopodobnie dopiero wówczas, gdy nie będzie przynosiła wyborczych korzyści lub gdy będzie uważana za kompromitację kandydata, narażającą go na powszechny ostracyzm. Jednak, żeby do czegoś takiego doszło, ktoś musi wreszcie zacząć poważną i odważną publiczną debatę na ten temat. Debatę i powszechną edukację. Zwłaszcza tam, gdzie homofobia powoduje największe spustoszenia. Do tego trzeba jednak odwagi, dużej dozy dobrej woli i zaangażowania.

Organizacje pozarządowe – takie jak Kampania Przeciw Homofobii – robią co mogą, ale ich działania mają z natury ograniczony zasięg. Bez wsparcia polityków i państwa nie będą w stanie skutecznie przeprowadzić powszechnej edukacji polskiego społeczeństwa. KPH działa w Polsce od dwudziestu lat. Ma na swoim koncie wiele osiągnięć, jednak zbudowanie masy krytycznej prawnych gwarancji równouprawnienia osób LGBT wciąż wydaje się odległą perspektywą. Przełamywanie negatywnych stereotypów dotyczących mniejszości wymaga silnego wsparcia ze strony mediów oraz środowisk akademickich i twórczych.

Oczywiście są kraje, w których jest pod tym względem jeszcze gorzej. Skrajna nietolerancja panuje między innymi w Rosji, gdzie prawo nie chroni przed dyskryminacją i gdzie podejmowane są próby przywrócenia kar za kontakty homoseksualne. W Rosji mowa nienawiści wobec osób LGBT stała się jednym z podstawowych narzędzi zdobywania poparcia przez obóz Władimira Putina. Amerykański historyk Timothy Snyder, w książce Droga do niewolności, opisuje budzące przerażenie zabiegi kremlowskiej propagandy, kreującej wroga w postaci osób LGBT. Wroga niezbędnego do mobilizowania zwolenników władzy. Wroga przedstawianego w postaci zohydzonej karykatury, która rzekomo ma zagrażać interesom tradycyjnej i praworządnej Rosji. Walkę z takim wrogiem dyktatorskie państwo może prowadzić do końca świata, z tej prostej przyczyny, że to wróg nieistniejący, wykreowany przez wyobraźnię autorytarnych propagandzistów.

Nawet w Stanach Zjednoczonych niektórzy zwolennicy prezydenta Donalda Trumpa nie unikają mowy nienawiści wobec osób LGBT. Jednak, w przeciwieństwie do Rosji czy Polski, Stany Zjednoczone należą do grupy liderów równouprawnienia. W  roku 2015 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych stwierdził konstytucyjną ochronę małżeństw jednopłciowych. Można je zawierać w większości stanów. W Ameryce obowiązuje również rozbudowany system przepisów chroniących przed dyskryminacją, który jest wciąż uaktualniany i poszerzany. Związki partnerskie można zawierać nawet na Węgrzech pod rządami Wiktora Orbana, tak często krytykowanych z powodu łamania europejskich zasad praworządności.

W Polsce temat ten był nieśmiało podejmowany podczas rządów koalicji PO-PSL, ale został szybko zablokowany przez konserwatystów z Platformy, którym przewodził notabene Jarosław Gowin, wspierany przez ludowców, obawiających się utraty poparcia na wsi na rzecz PiS. Sprawa została odłożona i schowana, bo z jej powodu ówczesnej koalicji groziła utrata sejmowej większości… W programie rządzącej obecnie Zjednoczonej Prawicy nie ma śladu zainteresowania tą kwestią, a sądząc po wypowiedziach liderów tego ugrupowania do końca ich rządów w tej sprawie nie należy spodziewać się żadnych zmian ani innych inicjatyw.

Wygląda więc na to, że los osób LGBT w Polsce pozostanie niełatwy, a dwa miliony Polaków należących do tej grupy, w najbliższych latach nie będzie mogło liczyć na poprawę swojej sytuacji, co wielu z nich skaże na gehennę ukrywania się albo emigrację. A jak ta sytuacja wygląda pokazują dane statystyczne zebrane przez Kampanię Przeciw Homofobii. Wystarczy przytoczyć tylko niektóre z nich… 70% osób LGBT doświadcza przemocy werbalnej. Obraźliwe określenia, pogardliwe epitety to w Polsce zjawiska powszechne. 30% osób LGBT otrzymuje groźby karalne, a kilkanaście procent doświadczyło przemocy fizycznej lub seksualnej. Jednak tylko 4% zgłasza takie przypadki na policję czy wymiarowi sprawiedliwości. Dlaczego? Między innymi ze względu na to, że osoby LGBT obawiają się ujawnienia i powiązanych z nim eskalacji hejtu, przemocy oraz dalszych prześladowań. Powszechna ignorancja panująca w polskim społeczeństwie powoduje, że tylko do dziesiąty mężczyzna i co czwarta kobieta są w stanie zaakceptować w swojej rodzinie osoby LGBT.

W obawie przed utratą rodziny i odtrąceniem większość osób LGBT nie ujawnia swojej orientacji przed bliskimi, sąsiadami, urzędnikami, kolegami ze szkoły czy uczelni. Z tego powodu 70% młodzieży LGBT ma myśli samobójcze a ponad połowa objawy depresji. W całym społeczeństwie tego rodzaju problemy dotykają tylko kilku procent ludzi… Z badań wynika, że 90% Polek i Polaków LGBT chciałoby zawrzeć związek partnerski albo małżeński, ale stan prawa w Polsce uniemożliwi im to jeszcze przez wiele lat. W tak zwanych tęczowych rodzinach wychowuje się w Polsce co najmniej 50 tysięcy dzieci, ale w sprawie adopcji dzieci przez pary homoseksualne poziom akceptacji jest jeszcze niższy. Brakuje rozwiązań prawnych, które pomagałyby w rozwiązywaniu wielu poważnych problemów, z którymi codziennie borykają się dwa miliony obywateli naszego kraju. Często bezradnych, zaszczutych, zepchniętych na margines, przerażonych, odrzuconych przez bliskich… Logika dziejów wskazuje, że prędzej czy później także w Polsce zapanują zachodnie standardy równouprawnienia. Jednak bez powszechnego zrozumienia tego problemu, wprowadzanie ich może jednak potrwać jeszcze wiele lat, a może i dziesięcioleci.

Na koniec chciałbym zadać proste pytanie: kto nam – przedstawicielom tak zwanej „normalnej” większości – daje prawo, żeby gotować naszym bliźnim taki straszny los?

JAROSŁAW GUGAŁA

Dziennikarz, prezenter telewizyjny. W latach 90’ dyrektor I Programu TVP oraz Telewizyjnej Agencji Informacyjnej. Reporter i prezenter Wiadomości oraz programów publicystycznych. Od 2003 dziennikarz TV Polsat. Prowadzący programy informacyjne, komentator i publicysta POLSAT NEWS. Był szefem Wydarzeń oraz Pionu Publicystyki i Informacji TV POLSAT. Współpracuje jako dziennikarz z wieloma tytułami prasowymi i rozgłośniami radiowymi. Wykładowca dziennikarstwa: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet SWPS i Collegium Civitas.. W latach 1999-2003 dyplomata – ambasador RP w Urugwaju. Absolwent iberystyki na Uniwersytecie Warszawskim oraz studiów doktoranckich z ekonomii w Kolegium Ekonomiczno-Społecznym Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Hobby: piosenka literacka. Muzyk i autor tekstów oraz przekładów. Współtwórca Zespołu Reprezentacyjnego wykonującego poezję śpiewaną i piosenki literackie.

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

KRÓTKA OPOWIEŚĆ O TYM, JAK PIS UKRYŁ SWÓJ NAJWIĘKSZY SUKCES

JAKUB DYMEK

W czasach wojen kulturowych i zarządzania strachem bardziej opłaca się wymyślać katastrofy niż z nimi walczyć.

1.

Na kilka dni przed pierwszą turą wyborów prezydenckich umówiłem się na rozmowę z Ryszardem Szarfenbergiem – badaczem biedy i wykluczenia, profesorem na Uniwersytecie Warszawskim. Moją uwagę zwróciły publikowane przez niego wykresy z najnowszymi wynikami badań dotyczących zamożności Polaków. Spływające z GUS-u informacje – choć pochodziły sprzed uderzenia pandemii – były bowiem zabójcze dla obowiązującej narracji o Polsce i lewicy, i liberałów.

Dlaczego? Bo po 2015 roku – wskazywały słupki i wykresy – poziom biedy gwałtownie spadał, radykalnie zmniejszyło się ubóstwo dzieci, najszybciej zwiększyły się zarobki i poziom wydatków najmniej zamożnych, proporcjonalnie to ubożsi zyskali więcej na wzroście gospodarczym niż bogaci i klasa średnia, poziom nierówności per saldo nieco się obniżył. Proszę wybaczyć długi cytat, ale warto oddać głos profesorowi:

Wzrost zamożności najbiedniejszych jest, jak sądzę, dość oczywistą sprawą. Te rodziny, w których są dzieci, są bardziej narażone na ubóstwo, a to one dostały zastrzyk dochodowy z programu 500+. Te pieniądze można bez żadnych ograniczeń łączyć z zasiłkami rodzinnymi, które trafiają do biedniejszych. Z drugiej strony następowała stała poprawa na rynku pracy. Spadało bezrobocie, więc łatwiej było o pracę. I, co warto zaznaczyć, wprowadzono też minimalną płacę godzinową. Z powodów wynikających z dobrej koniunktury i sytuacji gospodarczej ogółem, pracodawcom łatwiej było spełniać te wymogi i zatrudniać oraz płacić więcej. W skrócie: ekspansja świadczeń, bardzo dobra sytuacja na rynku pracy, dobra sytuacja gospodarcza ogółem. Wskutek tego klasa średnia i zamożni zyskiwali, ale więcej zyskali najbiedniejsi. To jest z mojej perspektywy, najlepszy możliwy model wzrostu gospodarczego, bo najbardziej korzystają na nim ci, którzy są w najgorszej sytuacji.

Słowem: jakby kota ogonem nie obracać, wychodzi na to, że PiS ma rację. Albo inaczej, to raczej i liberalna, i lewicowa krytyka PiS-owskiego „polskiego modelu państwa dobrobytu” chybia celu. Lewica próbuje przekonać wszystkich dookoła, że partia Kaczyńskiego w ogóle nie jest socjalna, Polską rządzi „bankster” Morawiecki i jego kumple, rząd ratuje w kryzysie banki, a zwykły Polak na śmieciówce wyzyskiwany jest jak za PO, jeśli nie gorzej!

Duża część liberałów uderza zaś z innej strony. PiS doprowadza Polskę do ruiny – mówią – prowadząc Polskę w stronę greckiej katastrofy, rozleniwia społeczeństwo i uzależnia je od zasiłków, trwoniąc dorobek polskiej transformacji przelewa państwowe pieniądze do kieszeni partyjnych działaczy, skazując miliony Polaków na nędzę, którą niechybnie sprowadzi na nich najbliższy kryzys. Jedna i druga opowieść – choć składają się na nie często trafne zarzuty i słuszne przesłanki – ostatecznie przegrywa z rzeczywistością.

Polacy – czego chciałaby lewica – nie odwracają się jednak od PiS-owskiego modelu „państwa dobrobytu” w poszukiwaniu lepszych ofert na stole, tylko biorą to co jest. Zaś wbrew kasandrycznym prognozom części liberałów gospodarka – przynajmniej do czasu pandemii – nie runęła, a bezrobocie w rzekomo rozpieszczonym świadczeniami społeczeństwie pozostawało rekordowo niskie. Statystyki dowodziły poprawy losu najbiedniejszych – mimo koszmarnej i usankcjonowanej przez państwo korupcji, „rekietu” publicznych instytucji i coraz śmielszych prób budowania Orbanowskiej w stylu oligarchii. Cóż, „kradną, ale się dzielą”.

Tak było dotychczas. Ale jednak mamy za sobą lockdown, prognozy pierwszego od blisko 30 lat spadku PKB i katastrofy dla tysięcy firm oraz większego bezrobocia – tyle tylko, że ktoś nawet uważnie śledzący trwającą kampanię wyborczą mógłby się tego zupełnie nie domyślić.

2.

Dlaczego liberałowie i lewica mogą mieć problem z zaatakowaniem urzędującego prezydenta w kwestiach gospodarki wyjaśnia trochę powyższy wywód – lewica musiałaby kwestionować politykę świadczeń, którą sama popiera, a liberałowie z kolei skazani byliby na wejście w buty krwiożerczych Thatcherystów domagających się odebrania pieniędzy emerytom i dzieciom. Czego zresztą PiS bardzo by chciał – mieląc nieustannie w swojej propagandzie groźbę, że Trzaskowski pierwsze, co uczyni, to własnymi rękoma wyszarpie staruszkom na Podkarpaciu kilkaset złotych trzynastej emerytury, a potem i tak jeszcze wiek emerytalny podniesie.

Ale mimo wszystko, to jak bardzo pandemia, usługi publiczne, kryzys, gospodarka i konieczność odpowiedzi na wszystkie związane z nimi wyzwania z kampanii zniknęły, zaskakuje – a przynajmniej zaskakuje takiego naiwniaka jak ja. Pandemia i lockdown obnażyły słabość usług publicznych w Polsce wyraźnie jak nigdy wcześniej. Zdalna szkoła okazała się w wielu przypadkach codziennym koszmarem rodziców, dzieci i nauczycieli – którzy kładli nierzadko spać ze łzami beznadziei i przemęczenia w oczach, by po kilku godzinach wstać i od nowa uprawiać tę samą upokarzającą fikcję „lekcji on-line”. Szpitale cierpiały na brak zaopatrzenia, a w Domach Pomocy Społecznej dzień w dzień umierali ludzie, którym nie był w stanie pomóc pozostawiony w dramatycznej sytuacji, zdany na siebie i haniebnie nisko wynagradzany personel. W tym samym czasie minister Szumowski kupował maseczki od narciarza, a prezydent oklaskiwał ukraiński samolot z chińskim sprzętem – w imię wielkiego polskiego sukcesu, rzecz jasna.

Mając w żywej pamięci te wydarzenia, do niedawna wszyscy sądziliśmy, że kandydaci w kampanii prezydenckiej będą WYŁĄCZNIE licytować się na to, kto lepiej naprawi niedziałającą służbę zdrowia, kto na ratowanie życia i zdrowia Polek i Polaków przeznaczy większe sumy, kto obieca ściągnąć z emigracji polskich medyków i pielęgniarki – zamiast ich tam wypychać. Przez pewien czas wydawało się nawet – tym bardziej optymistycznym z nas – że kryzys w ogóle otworzy okienko dla pomysłów prawdziwie radykalnych, odważnych albo oryginalnych. Że pojawi się plan uniwersalnego dochodu podstawowego, radykalnej reformy lub likwidacji części podatków, gwarancje zatrudnienia albo europejski Green New Deal. Nic z tego. Nawet najostrożniejsza z moich własnych nadziei – że dominujący kandydaci w prezydenckim wyścigu obiecają spełnić choć postulaty strajku lekarzy rezydentów z 2017 – okazała się wygórowana.

Nie jestem ekspertem politycznego spinu – może faktycznie jest tak, że żaden z powyższych tematów, by nie „zażarł”, jak modnie jest dziś w Warszawie mówić. Skutek jednak jest taki, że złapany w tę pułapkę Rafał Trzaskowski licytuje się z Andrzejem Dudą nie na sposoby naprawy najbardziej potrzebujących tego sfer działalności państwa, a transfery finansowe. Które skądinąd sam – jako liberał – dość konsekwentnie krytykował. W niedzielę na wiecu w Katowicach małżonka kandydata Małgorzata Trzaskowska obiecała dodatek do emerytury dla matek w wysokości „przynajmniej 200zł na każde dziecko” – pomysł z różnych powodów wart rozważenia, ale zarazem z gatunku tych, jakie Platforma Obywatelska przez ostatnie kilkanaście lat wyśmiewała.

Jednocześnie obaj kandydaci po uczy tkwią już w podatkowo-budżetowym populizmie – chcą dać więcej, jednocześnie zmniejszając podatki, a to wszystko w czasach rosnącego zadłużenia publicznego i nadchodzącego kryzysu. Jak taki eksperyment ma znieść gospodarka i skąd wobec tego wziąć miliardy na szpitale i te większe emerytury – tego się nie dowiadujemy, choć może przyjdzie się nam przekonać o tym na własnej skórze. Paradoksalnie, im bliżej ostatecznego rozstrzygnięcia, różnic w tej kwestii między propozycjami obu obozów widać mniej, a nie więcej. Zamiast fundamentalnego sporu – w gospodarczy liberalizm Trzaskowskiego akurat wierzę, podobnie jak w populizm Dudy – mamy jednak wspólne gonienie jednego i tego samego króliczka.

3.

Dlaczego jednak – i to pytanie może najciekawsze – nawet dla PiS kwestie redukcji ubóstwa czy roli programów społecznych w rozwoju gospodarki i wzrostu zamożności Polek i Polaków, nie są tak istotne, jak mogłoby się wydawać? Dlaczego, skoro ewidentnie póki co Polska przechodzi pandemię łagodniej niż część naszych Zachodnich sąsiadów, i ten spin jakby ucichł? Czemu PiS nie okłada przeciwników tymi samymi statystkami, które przywołałem na początku tekstu?

Odpowiedzią jest trwająca w Polsce wojna kulturowa. Prawo i Sprawiedliwość spojrzało w badania, które pokazały, że choćby polska gospodarka w trakcie pandemii miałaby nawet zyskać, a Polacy się wzbogacić, to nic nie działa tak dobrze, jak widmo marksizmu-lesbianizmu (to nie moja, a jednego z publicystów prorządowych tygodników, kreacja). Ba, całych szwadronów zaczadzonych „ideologią LGBT” edukatorów seksualnych, którzy jak sto lat temu Lenin niemieckim wagonem pasażerskim pierwszej klasy zjadą na nasze ziemie, by zainicjować tu destrukcyjną rewolucję. W celu, jak powiedział jeden z gorliwych sympatyków Andrzeja Dudy, „dzieci nam pedalenia”.

Straszenie obcym i wzniecanie atmosfery zagrożenia – najbardziej skutecznego, bo o dzieci – po prostu musiało w bitwie o kliki, lajki i zbiorowe emocje wygrać. No i jest też doskonałą formą szantażu – bo gdy biją niewinnych, przyzwoity człowiek musi upomnieć się o bitych. A jest coś jeszcze.

PiS musi przecież wiedzieć, że idzie kryzys – a przynajmniej spowolnienie i w najłagodniejszym z możliwych scenariuszy gorsza koniunktura. Tak mocna inwestycja w stworzenie w trakcie kampanii potwornego wroga, jest też formą ucieczki do przodu. Pozwala wprowadzić do zbiorowej świadomości kozła ofiarnego zawczasu, zanim jeszcze nadejdą gorsze czasy. Skierować gniew z dala od faktycznych winowajców, a na niewinne osoby. A gniew już jest – z czasem będzie go, jakkolwiek trudno sobie to dziś wyobrazić, więcej.

Ten zabieg jeszcze mocniej też polaryzuje scenę na wyłącznie dwa stronnictwa i obozy – zostawiając na prawicy mniej tlenu dla Konfederacji, a jednocześnie spychając całą opozycję do narożnika z napisem „adopcja dzieci przez pary gejów”. Kosiniak, Trzaskowski i Hołownia będą wierzgać, że przecież nie o to im chodzi, ale umiarkowanie skutecznie. Tak długo, jak wyobraźnią milionów Polaków rządzi wizja zabrania im dziecka i oddania go gejom – co nie dzieje się w rzeczywistości nigdy, poza światem „Gazety Polskiej”, gdzie dzieje się dla odmiany codziennie – tak długo nie rozmawiają oni o tym, że sypie im się interes, oszczędności topnieją, a sprawny szpital widzieli tylko w „Na dobre i na złe”.

I dopóki wymyślone zagrożenia będą mocniej angażować emocje, niż te prawdziwe, tak będzie. I dlatego też o takich, nie innych rzeczach, jest ta kampania.

JAKUB DYMEK

Kulturoznawca, autor książki Nowi Barbarzyńcy (wyd. Arbitror, 2019), dziennikarz i publicysta tygodnika „Przegląd” i halo.radio.

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

TRZECI DZWONEK I KURTYNA

OLGA BRZEZIŃSKA

Spektakl trwa i trwa, i trwa,

W dusznych salach i ogrodzie.

Znów i znów kolejny akt.

[…]

Trzeci dzwonek i kurtyna

Trzeba żyć, musisz żyć!

Przedstawienie się zaczyna.

Jesteś aktor, jesteś widz.

Ty i teatr, brawa, finał,

Końca brak, musisz żyć.

Znów komedia się zaczyna.

Jesteś aktor, jesteś widz.

Jacek Janczarski

Kampania prezydencka rozbrzmiewała hasłami o naprawie, zmianie, korekcie, odnowie. Wsłuchując się w postulaty i deklaracje kandydatów dało się jednak zauważyć istotny brak – praktycznie przemilczany temat kultury.

Wybory prezydenckie, polityczne wydarzenie roku 2020 w Polsce, zogniskowały uwagę społeczeństwa wokół zagadnień kluczowych dla przetrwania i rozwoju wspólnoty politycznej, wizji przyszłości i konkretnych rozwiązań istotnych problemów. Można odnieść wrażenie, że kandydaci na prezydenta wypowiedzieli się już na każdy temat, od spraw gospodarczych i społecznych, po kwestie światopoglądowe i ideologiczne. Kampania prezydencka rozbrzmiewała hasłami o naprawie, zmianie, korekcie, odnowie. Wsłuchując się w postulaty i deklaracje kandydatów dało się jednak zauważyć istotny brak – praktycznie przemilczany temat kultury.

Kampania odbywała się w szczególnych warunkach, naznaczonych ograniczeniami związanymi z pandemią koronawirusa, która wymusiła zamrożenie życia kulturalnego w kraju. Pustkę po odwołanych wydarzeniach wypełnił festiwal obietnic, koncert życzeń, spektakl rozpisany na aktorów – pretendentów do urzędu, widowisko dla mas, w którym odegrali pierwszoplanowe role, czerpiąc z teatralnego instrumentarium – kostiumów, masek, wystudiowanych gestów i choreografii, dramaturgii i scenografii. Teatralna metafora w odniesieniu do areny politycznej nawiązuje do obecnego od antyku w kulturze europejskiej toposu theatrum mundi, który przedstawia świat jako teatr, a ludzi jako aktorów. Kampania wyborcza to szczególne przedstawienie, w których kandydaci wykonują zadania aktorskie, szefowie sztabów reżyserują, a wyborcy stanowią widownię. Wszyscy są uczestnikami spektaklu wyborczego, dostosowując się do przyjętego scenariusza. Odgrywanie tego cyklicznego przedstawienia jest rytuałem demokratycznej wspólnoty politycznej, organizuje ludzkie myśli i angażuje emocje zbiorowe. Ma moc generowania politycznej zmiany przez pokazanie ludziom nowych wizji ładu społecznego i rozbudzenie w nich chęci, by wprowadzić go w życie. Wyborcy nie są tylko bierną publicznością, ale stają się współtwórcami spektaklu, decydującym przy urnie o tym, kogo chcą dalej oglądać na scenie i obsadzić w głównej roli. W przedwyborczym spektaklu, politycznym rytuale, najsilniej uruchamiana jest sfera emocjonalna, zaburzająca intelektualny proces krytycznej oceny, oparty na merytorycznych, racjonalnych argumentach. Decyzję o tej obsadzie należy podejmować nie emocjonalnie, a świadomie, w przekonaniu, że wiemy, z czym wybrany przez nas kandydat wchodzi na scenę – i nie chodzi tu o uszminkowaną twarz ani starannie dobrane stroje, lecz przygotowanie do roli. Warto śledzić, co mówią kandydaci, jakie propozycje i obietnice składają w swoich programach, ale warto również skierować uwagę na tematy, które są przemilczane i nieobecne.

Według krążącej w sieci anegdoty, Winston Churchill miał zareagować na propozycję drastycznych ograniczeń finansowania kultury w związku z wydatkami wojennymi pytaniem: „Skoro nie ma kultury, to o co walczymy?”. Prawdziwości tych słów nie potwierdzają żadne źródła, ale samo pytanie jest warte powtórzenia właśnie teraz, kiedy w trakcie kampanii znowu spieramy się o to, jakiej Polski chcemy, do czego aspirujemy, o jakiej przyszłości marzymy.

Nieobecność kultury w kampanii dostrzegł portal Onet.pl i jeszcze przed pierwszą turą wyborów zorganizował debatę kandydatów poświęconą wyłącznie tej kwestii. Wzięli w niej udział Robert Biedroń, Krzysztof Bosak, Szymon Hołownia, Władysław Kosiniak-Kamysz i Rafał Trzaskowski. Starający się o reelekcję Andrzej Duda nie przyjął zaproszenia do rozmowy. Prowadząca program Katarzyna Janowska pytała swoich gości o to, jak wspierać kulturę w sytuacji kryzysu wywołanego pandemią, o konkretne propozycje rozwiązań w zakresie finansowania kultury, wolność tworzenia, kanon lektur szkolnych, a nawet bieżące lektury kandydatów. Robert Biedroń postulował podniesienie finansowania sektora do 2% PKB, zwiększenie dotacji dla samorządów, by uzupełnić mniejsze wpływy z podatków PIT i CIT w czasie pandemii, wykreślenie przepisu o obrazie uczuć religijnych z kodeksu karnego i inwestycje w media publiczne, żeby mogły realizować swoją misję. Krzysztof Bosak chciałby propagować prywatny mecenat kulturalny, żeby społeczeństwo wzięło na siebie większą odpowiedzialność, postulował odpolitycznienie mediów narodowych i utrzymanie zapisu o obrazie uczuć religijnych. Zdaniem Szymona Hołowni państwo powinno wspomóc organizatorów wydarzeń kulturalnych rekompensatą do 80% utraconych z powodu pandemii korzyści, należy uporządkować system ubezpieczeń artystów i wesprzeć samorządy subwencją w wysokości 15 mld. Władysław Kosiniak-Kamysz sprzeciwił się ograniczeniom w finansowania kultury pod pretekstem kryzysu, postulował dofinansowanie samorządów i pomoc dla indywidualnych twórców oraz odpolitycznienie TVP. Rafał Trzaskowski przyznał, że błędem PO było zlikwidowanie możliwości odliczania 50% kosztów uzyskania przychodu przez twórców i zapowiedział przywrócenie tej możliwości bez górnego limitu. Przedstawił również pomysł wprowadzenia bonu na udział w kulturze dla dzieci i młodzieży (do wykorzystania na zakup usługi kulturalnej) oraz zwiększenie finansów na kulturę bez tworzenia dodatkowego obciążenia dla budżetu dzięki zwiększeniu opłaty na rzecz kultury w ramach ceny kuponu Lotto z 5% do 20%, tak jak w sporcie.

Na koniec debaty padło pytanie o aktualne lektury kandydatów. Padły nazwiska Donny Tartt (Trzaskowski), Olgi Tokarczuk (Biedroń, Hołownia), Zygmunta Miłoszewskiego (Trzaskowski), Szczepana Twardocha (Trzaskowski, Bosak, ale z żalem, że ten jego niegdyś ulubiony pisarz „przestał być Polakiem” (Sz.T. deklaruje się jako Ślązak)), Marcina Wollnego (Kosiniak-Kamysz), Jacka Dehnela (Biedroń), ale także pisma św. Augustyna (Bosak).

Debata Onetu stała się głównym źródłem wiedzy o poglądach kandydatów na prezydenta na kulturę i pomysłach na jej wsparcie. W kampanii zabrakło jednak miejsca na nakreślenie śmiałej wizji rozwoju kultury, tak mocno dotkniętej przez ostatnie cztery miesiące. Te kilka propozycji przedstawionych przez kandydatów w debacie to pomysły niezaskakujące, w większości przypadków dość ogólnikowe. Trudno przeprowadzić analizę programu dla kultury, skoro kandydaci materiału do niej nie dostarczyli. Tylko w jednym programie wyborczym, Rafała Trzaskowskiego, kulturze poświęcony został osobny rozdział, mówiący o jej ważnej roli społecznej i gospodarczej i prezentujący siedem postulatów – wprowadzenia „Biletu wstępu do kultury” na zakup usługi kulturalnej dla dzieci i osób do 21 roku życia, zakończenia prac nad ustawą o statusie artysty, przywrócenia możliwości odliczania 50% kosztów uzyskania przychodu, zwiększenia nakładów na kulturę w małych miejscowościach i gminach, powołania Obywatelskiej Rady Kultury, opiniującej polityki kulturalne i edukacyjne państwa, przywrócenia edukacji kulturowej w powszechnym systemie nauczania i walki z cenzurą w kulturze. Program Andrzeja Dudy nie zawiera odniesień do sektora kultury, choć jeszcze przed poprzednimi wyborami prezydenckimi w 2015 roku kandydat zapewniał „Możecie być pewni, że dla mnie jako Polaka, kwestia kultury i jej budowy, jej wzmacniania, jest niezwykle istotna”.

Jest rok 2020. Czy o istocie kultury trzeba nadal przekonywać naszych polityków? To, ile uwagi i czasu kandydaci poświęcili kulturze w trakcie kampanii pokazuje, że tak. Czy należy powtarzać raz po raz o głębokim sensie kultury, o tym, że jest platformą społecznego kontaktu, że kierunkuje ludzkie działania, nadaje im sens i wartość, że pomaga oswajać, opisywać i tłumaczyć otaczający świat w całej jego złożoności, że jest probierzem kompetencji miękkich koniecznych do współistnienia we wspólnocie różnych od siebie ludzi – zaufania, solidarności, empatii, dialogu? Czy trzeba mówić o tym, że to ważny sektor gospodarki, zatrudniający ponad 300 tysięcy osób, wytwarzający ok. 3,5% PKB, dźwignia rozwoju społecznego i ekonomicznego? Te argumenty sektor kultury i kreatywny powtarzają jak mantrę od lat, a mimo to kultura łatwo ześlizguje się na dół listy tematów wiodących w kolejnych kampaniach wyborczych, jeśli w ogóle na nie trafia. Być może należałoby zadać politykom zadanie do odrobienia – ćwiczenie na wyobraźnię – żeby spróbowali odpowiedzieć na pytanie jaki jest koszt nie doceniania kultury i nie stawiania jej wysoko na liście priorytetów. Dla wyborców też jest zadanie. Za chwilę trzeci dzwonek i kurtyna pójdzie w górę, rozegra się kolejny akt spektaklu wyborczego – akt głosowania. „Jesteś aktor, jesteś widz” – jaką rolę wybierzesz, kierując swoje kroki do urny?

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

KOŚCIÓŁ NA ŁASCE PIS-U

JAROSŁAW MAKOWSKI

Dziś to nie PiS potrzebuje Kościoła, ale Kościół potrzebuje PiS-u. A dokładniej: zwycięstwa Andrzeja Dudy w niedzielnych wyborach. By wszystko mogło zostać, jak było. Choćby jeszcze przez chwilę.

Te wybory są kluczowe nie tylko do przyszłości demokracji w Polsce, ale także dla roli Kościoła w demokratycznym państwie prawa. Do dziś było jasne, że w każdych wyborach Kościół rozdawał poniekąd polityczne karty. Prawica szukała w Kościele – przede wszystkim u proboszczów – poparcia, gdyż blatowała narodowy katolicyzm ze swoim nacjonalizmem. Ale także widziała, że – by wygrać wybory – trzeba zaangażować katolickie parafie w kampanie wyborcze. Strona liberalna nie blatowała się z proboszczami, ale żywiła głębokie przekonanie, że z Kościołem nie można zadzierać i że najlepiej zachowywać kontrolowany dystans. To sprawiało, że Kościół pełnił rolę języczka u wagi, co przez ostatnie 30 lat pozwalało mu rządzić w sferze wartości i ducha. Czy w ostatnim czasie coś się zmieniło i te wybory pokazują nam nowe miejsce Kościoła w społecznej rzeczywistości?

Kościół jest dziś w słaby jak nigdy przedtem. I to z kilku powodów. Po pierwsze dlatego, że zawiązał jawny sojusz tronu i ołtarza. Ten sojusz Kościoła z PiS odstrasza ludzi od wiary. Kościół jawnie dobrą nowinę zawinił na „dobrą zmianę”. I stało się dokładnie to, przed czym przestrzegał Jarosław Kaczyński na początku lat 90. widząc, jak ZCHN łasi się do Kościoła. Wtedy prezes Kaczyński mówił: „Najkrótsza droga dechrystianizacji Kościoła wiedzie przez ZCHN”. To jednak, co się nie udało ZCHN, udało się PiS-owi. Bo dziś trzeba jasno powiedzieć, że Kościołowi nie zagraża ateizacja, ale PiSyzacja. Co znaczy: „Najkrótsza droga do dechrystianizacji Kościoła wiedzie przez PiS”. I ta sekularyzacja, będąca konsekwencją całkowitego upolitycznienia wiary przez PiS i biskupów, systematycznie się pogłębia. A to czyni Kościół słabym i zdanym na łaskę PiS-u.

Dodatkowo, i to po drugie, Kościół jest wewnętrznie pogrążony w kryzysie. Ten kryzys wiąże się oczywiście z konsekwencjami wywołanymi przez film braci Sekielskich „Zabawa w chowanego”. Choć może lepiej powiedzieć, że jest to jeden z ostatnich elementów składających się na wieloletnią politykę tuszowania pedofilii w Kościele. Zgoda, że Kościół w pewnym sensie przyzwyczaił nas, że każdy rodzaj oskarżania o ukrywanie nadużyć seksualnych udawało się mu przeczekać, zbagatelizować, zamieść pod dywan, ale dziś sytuacja jest wyjątkowa. Raz, arcybiskup Wojciech Polak, prymas Polski, zaraz po premierze filmu, w którym negatywnym bohaterem jest ordynariusz kaliski bp Edward Janiak, zgłosił jego przypadek do Stolicy Apostolskiej z prośbą o wszczęcie wobec hierarchy postępowania, które może skończyć się nawet usunięciem z urzędu (https://oko.press/po-filmie-sekielskich-abp-polak-zawiadamia-watykan/). Dwa, bp Janiak uznał jednak, że nie ma żadnej sprawy i kilka dni po premierze chciał – jakby nigdy nic się nie stało – udzielać święceń kapłańskich. Rekcja opinii publicznej, oburzenie, sprawiła, że bp Janiak zaniechał tego pomysłu. Najpewniej od tego zamiaru musieli go odwieść inni biskupi. I ostatnia rzecz, pokazująca determinację biskupa Janiaka, by zbudować krąg własnych obrońców. Biskup pomocniczy z Kalisza zwołał spotkanie, na którym przedłożył kapłanom do podpisu list w obronie bp. Edwarda Janiaka. Księża stanowczo odmówili podpisania (https://deon.pl/kosciol/ksieza-z-diecezji-kaliskiej-odmowili-podpisania-listu-w-obronie-bp-janiaka-rada-kaplanska-pokazala-mu-czerwona-kartke,885802?fbclid=IwAR3sccGx05lZWq2GAt-3IO7Un96FaPsdwuv4pYY08FKO7LheMS5mSiG_Gp8). Co więcej: bp Janiak ostatecznie się skompromitował, gdy upojony alkoholem musiał zostać odwieziony do szpitala. Watykan walną pięścią w stół, odwołując hierarchę. To jednak pokazuje, że Kościół jest w głębokim kryzysie i zostaną przy nim tylko ci, którzy dają hierarchom rozgrzeszenie za wszelkie grzechy i przerwany. A do tej grupy zaliczają się też politycy partii władzy.

Po drugie, rząd PiS, jak wiemy, nie tylko odmraża gospodarkę, ale także możliwość kultu religijnego. A więc katolicy będą mogli wrócić do świątyń, by niedzielną mszę celebrować już w swoich parafialnych kościołach. Pytanie, czy wrócą? Część katolików już przeniosła praktykowanie swojego życia religijnego do świata wirtualnego. Zamiast słuchać swojego proboszcza, który wkurza albo upolitycznia kazania, można włączyć sobie w internecie mszę u jezuitów lub dominikanów, gdzie mówi się do wiernych w sposób mądry i sensowny.

Ludzie mogą nabrać przekonania, że taka forma religijności jest komfortowa: sami dostosowują swoje życie religijne do czasu, którym dysponują, do pragnień, które w nich się rodzą. Kościół naprawdę stoi przed nie lada wyzwaniem, by ponownie zapalić kościelne ławy. A brak wiernych w kościołach to nie tylko schłodzenie rodzimej religijności, ale także – co podkreśla wielu proboszczów – mniej pieniędzy z tacy. I ten kryzys nie zniechęcił proboszczów, by w swoich świątyniach uniknąć agitacji na rzecz PiS. Ostatni przykład to sytuacja w parafii w Czermnie w diecezji radomskiej. Tamtejszy proboszcz, ksiądz Jerzy Rozmysłowski, w ramach ogłoszeń parafialnych postanowił podzielić się swoimi przemyśleniami z wiernymi, mówiąc im wprost: albo głosujesz na Dudę, albo grzeszysz i stawiasz się poza Kościołem (https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/czermno-ksiadz-przestrzegal-przed-glosowaniem-na-rafala-trzaskowskiego/2wqcx57,79cfc278).

Wszystkie te znaki prowadzą do następującej konkluzji. Ludzie, wierni, zwracają Kościołowi bilet. Z Kościołem i biskupami, którzy kryją pedofilów, którzy blatują się władzą nie chcą mieć nic wspólnego. Ale im słabszy Kościół im bardziej pogrążony w kryzysie, to jedyną szansę na utrzymanie swojego status quo, widzi w całkowitym oddaniu się w ręce dobrej zmiany. A zatem: dziś to nie PiS potrzebuje Kościoła, ale Kościół potrzebuje PiS. A dokładniej: zwycięstwa Andrzeja Dudy w niedzielnych wyborach. By wszystko mogło zostać, jak było. Choćby jeszcze przez chwilę.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, teolog, publicysta, miejski aktywista, radny Miasta Katowice. Ostatnio opublikował: „Pobudka Kościele” (2018) – esej o społecznym nauczaniu papieża Franciszka..

Koniec

SŁOWNIK LIBERAŁA

SŁOWNIK LIBERAŁA

W UŚCISKU KONSERWATYZMÓW, CZYLI OD KONSERWATYZMU KACZYŃSKIEGO DO KONSERWATYZMU TUSKA

SŁAWOMIR DRELICH

Od piętnastu lat Polska rządzona jest przez partie konserwatywne, które od werbalizowania swojej konserwatywnej tożsamości nie uciekają, które również w swoich programach i praktyce politycznej tym konserwatyzmem się kierują.

Kiedy w roku 2005 wybory parlamentarne wygrało Prawo i Sprawiedliwość, a prezydentem Polski został dotychczasowy prezydent Warszawy Lech Kaczyński, nikt nie miał świadomości, że ukształtowany wówczas układ polityczny utrzyma się kolejne piętnaście lat. Gorący spór między Prawem i Sprawiedliwością a Platformą Obywatelską, którego pierwszą odsłonę ujrzeliśmy w kampaniach wyborczych 2005 roku, sztabowcy PiS-u zgrabnie dookreślili retorycznie jako konflikt między Polską solidarną a Polską liberalną. Już wówczas dało się dostrzec, że w istocie jest to spór między dwiema wersjami konserwatyzmu: narodowym konserwatyzmem socjalnym a konserwatyzmem liberalno-modernizacyjnym.

Czy rządzą nami konserwatyści?

Od piętnastu lat Polska rządzona jest przez partie konserwatywne, które od werbalizowania swojej konserwatywnej tożsamości nie uciekają, które również w swoich programach i praktyce politycznej tym konserwatyzmem się kierują. Również przed 2005 r., czyli zanim jeszcze sformułował się drugi system partyjny III Rzeczypospolitej, to właśnie konserwatyści dominowali w politycznym uniwersum, choć część z nich – mam na myśli czołówkę Sojuszu Lewicy Demokratycznej – ów konserwatyzm zawzięcie skrywała, a jego ewentualne przejawy uzasadniała konserwatywnymi postawami polskiego społeczeństwa. Także pierwszy system partyjny III RP zdominowany był przez wartości i programy konserwatywne. Partia postkomunistyczna, stanowiąca centralny element tego systemu, oficjalnie deklarowała się jako ugrupowanie lewicowe i zdarzało jej się podejmować – choć z rzadka – inicjatywy typowe dla klasycznej lewicy. Zwykle jednak SLD podporządkowywał się konserwatywnemu mainstreamowi programowo-politycznemu, a także godził się na symboliczny prymat typowych dla myślenia konserwatywnego wartości.

Drugi system partyjny – tzw. duopol Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości – stanowi jakość samą w sobie. Oba ugrupowania ukształtowały się na bazie dominujących w ruchu „Solidarności” środowisk bliskich konserwatyzmowi i chrześcijańskiej demokracji, w pewnym zaś stopniu nawiązujących do ideologii liberalnej. Na poziomie tożsamościowym obie partie deklarowały swoje przywiązanie do prawicowej identyfikacji, choć z biegiem lat Platforma Obywatelska w coraz większym stopniu rozbudowywała frakcję centro-lewicową. Jednakże równolegle w partii tej dokonywał się proces ideowo-programowego zubożenia. Uzasadniano to niekiedy przekonaniem o potrzebie politycznego pragmatyzmu, wiarą w moc wyzbytej wątków aksjologicznych centrowości, a także postawą euroentuzjastyczną, stanowiącą bodajże jedyny doktrynalny element spajający wszystkie frakcję na tę partię się składające. Tymczasem na poziomie decyzyjnym Platforma Obywatelska pozostała ugrupowaniem konserwatywnym, zarówno w kwestiach społecznych, jak też gospodarczych. Swoboda przepływu personalnego między PiS-em a Platformą stanowi namacalny dowód spoistości tożsamościowo-ideologicznej obu ugrupowań.

Platforma Obywatelska w momencie jej powstania zdefiniowana została jako partia konserwatywno-liberalna. Tzw. trzej tenorzy – Andrzej Olechowski, Donald Tusk i Maciej Płażyński, czyli ojcowie założyciele PO – deklarowali się jako liberałowie gospodarczy (to deklarowano expressis verbis) i zarazem konserwatyści światopoglądowi (w tym wymiarze deklaracje oficjalne były albo niespójne, albo formułowane z pewną li tylko nieśmiałością). Konserwatyzm Platformy od początku był jednakże konserwatyzmem europejskim i nadawano mu wymiar nowoczesny. Powoływano się na europejskie tradycje liberalnej demokracji czy też takie wartości, jak idea praw człowieka z szerokim katalogiem wolności jednostki czy tolerancji na czele. Tymczasem w wymiarze pragmatycznym stroniono od kontrowersyjnych zmian o charakterze społeczno-światopoglądowym, sferę obyczajową uznając deklaratywnie za „kwestię prywatną”. Tym samym wszelkie dyskusje w ramach Platformy Obywatelskiej na temat aborcji, stosunków państwa z Kościołem katolickim, związków partnerskich czy edukacji seksualnej gaszone były w zarodku bądź finalizowano je teatralnym wzruszeniem rękoma. Najodważniejsze liberalne projekty – od pomysłu finansowania in vitro czy regulacji związanych z dostępem do tzw. tabletki „dzień po” – w samej Platformie wywoływały daleko idący sprzeciw i należy je uznać za awangardę liberalizmu obyczajowego. Podejrzewam, że niejeden ideowy liberał integralny posiada na swoim twardym dysku wykazy głosowań posłów Platformy Obywatelskiej nad projektami wprowadzającymi rejestrowane związki partnerskie, które są kwintesencją jej konserwatyzmu postaw.

Prawo i Sprawiedliwość przyjęło odmienną wersję konserwatyzmu. Można go określić mianem konserwatyzmu narodowego czy wręcz narodowo-katolickiego, któremu nadano wymiar socjalny czy solidarystyczny. Bynajmniej ten ostatni wątek nie jest rzadki w środowiskach konserwatywnych czy narodowo-katolickich, a typowa dla prawicy wiara w kapitalizm i „niewidzialną rękę rynku” w ostatnim trzydziestoleciu przestała być elementem niewzruszonym. Niezależnie od socjalno-solidarystycznych predylekcji Prawa i Sprawiedliwości w kwestiach gospodarczych, tożsamość ideowo-symboliczna tego ugrupowania zakorzeniona jest głęboko w tradycjonalizmie społecznym oraz nacjonalizmie, przejawiającym się nie tylko na poziomie symboliczno-językowym, ale również w polityce zagranicznej. Czynnikom tym nadano tak istotną rangę, że porównywanie PiS-u do przedwojennego PPS-u, jakiego dokonywali niektórzy znani i aktywni w social mediach publicyści, należy włożyć między bajki. Kontrowersyjne czy wręcz żenujące wypowiedzi niektórych działaczy Prawa i Sprawiedliwości – w tym również prezydenta Andrzeja Dudy – w sprawach osób nieheteronormatywnych wskazują również na ludowy czy też populistyczny charakter przyjętego modelu konserwatyzmu. Pewnie w odniesieniu do tych konkretnych nienawistnych wypowiedzi, których nie warto nawet w tym miejscu przytaczać, trzeba by wręcz mówić o prymitywnej czy nawet ksenofobicznej wersji tego konserwatyzmu. Pewien jego wymiar wyszedł na jaw w trakcie dyskusji wokół kryzysu uchodźczego i planowanego kilka lat temu mechanizmu relokacji uchodźców.

Zdaję sobie sprawę, że postawiona teza o duopolu dwóch konserwatyzmów, na których opiera się drugi system partyjny III RP, może się niektórym wydawać kontrowersyjna. Zachęcam jednak niedowiarków, aby przeanalizować dorobek legislacyjny obu partii politycznych właśnie w kontekście idei i wartości typowych dla konserwatyzmu, a także tych, które utożsamiamy z liberalizmem czy socjaldemokracją. Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż konserwatyzm przejawiać się musi niewyłącznie w wymiarze polityczno-programowym, ale również w sferze szeroko rozumianych postaw politycznych, ze szczególnym uwzględnieniem stosunku do zmiany społecznej. Ów wymiar metapolityczny skłoniłby nas wręcz do innej konkluzji – niewątpliwie obrazoburczej dla niektórych „obrońców demokracji” czy też „publicystów walczących z dyktaturą Kaczyńskiego” – a mianowicie takiej, że to Platforma Obywatelska była jednakże bardziej skłonna od Prawa i Sprawiedliwości do przyjmowania postaw zachowawczych względem ustroju, systemu politycznego czy instytucji państwa. To Prawo i Sprawiedliwość – od początku swojego istnienia – opowiadało się za radykalną przebudową instytucjonalną czy wręcz za „obaleniem ładu pookrągłostołowego”. Tak, trudno taki metapolityczny rewolucjonizm utożsamiać z ideologią konserwatywną. Pamiętać jednak trzeba, że punktem odniesienia dla polskich partii politycznych tworzących się po roku 1989 była Polska Rzeczpospolita Ludowa, autorytarny czy wręcz totalitarny reżim oraz gospodarka centralnie planowana.

Dlaczego dwa konserwatyzmy?

Jak to zatem możliwe, że od piętnastu lat rządzą Polską wymieniające się u sterów rządów dwie partie konserwatywne? Jak to możliwe, że w uprzednich piętnastu latach nawet zadeklarowani socjaldemokraci niemalże pod rękę spacerowali z biskupami a zwlekanie z ratyfikacją konkordatu stanowiło wyżyny socjaldemokratycznej identyfikacji? Jak wytłumaczyć to, że Polacy przez trzydzieści lat demokracji głosowali za ugrupowaniami bądź jednoznacznie konserwatywnymi, bądź za takimi, które swoją lewicowość czy liberalizm chowały do plecaka nie tylko na czas kampanii wyborczej? Co musiałoby się wydarzyć, aby progresywne partie polityczne – lewicowe bądź integralnie liberalne – zdobywały znaczące poparcie społeczne właśnie ze względu na swoją lewicowo-liberalną agendę, nie zaś dzięki unikaniu tematów kontrowersyjnych i jednoznacznych deklaracji ideowych?

Oczywiście odpowiedź narzucająca się wręcz – jak już wspominano powyżej – skłania nas do powrotu do tego, co przed 1989 rokiem, a zatem do poprzedniego systemu politycznego. Polska Ludowa była krajem zinstytucjonalizowanego ateizmu państwowego, a zatem Kościół katolicki stanowił podmiot jednoznacznie uznawany za wrogi państwu i ustrojowi. Wszelkie formy krytyki Kościoła katolickiego i religijności jako takiej przez pierwsze dekady III RP przywoływały wspomnienia antykościelnych działań aparatu państwa komunistycznego. Takim sposobem Kościół katolicki – religia i religijność również – znalazł się pod swoistym parasolem ochronnym, a wszelkie przejawy „kościołosceptycyzmu” czy wręcz zdeklarowanego antyklerykalizmu porównywano do represji czasów PRL. Ochrona Kościoła katolickiego i nauczania religii w szkołach stały się jednym z fundamentów światopoglądu konserwatywnego nie tylko większości Polaków, ale przede wszystkim polskich elit politycznych, szczególnie tych nowych, pookrągłostołowych. Paradoksem jest to, iż ów parasol ochronny, jaki uzyskał w III RP Kościół katolicki, stał się niestety główną przyczyną braku transparentności działań kościoła zinstytucjonalizowanego w sprawach społecznie istotnych, jak chociażby rozwiązywanie skandali pedofilskich czy też zarządzanie i rozporządzanie nieruchomościami odzyskanymi przez Kościół katolicki bądź uzyskanymi w ramach rekompensaty.

Konserwatyzmy mają się w Polsce nieźle także dlatego, że zdecydowaną większość obywateli pierwszych dekad III RP stanowili ludzie wychowani jednakże w komunistycznych czasach. Pomimo deklaracji komunistycznych ideologów aparat państwa, jakim była Polska Ludowa, kształcił i wychowywał w duchu swoiście pojmowanego nacjonalizmu, ksenofobii przejawiającej się w wielu różnorodnych wymiarach, zamkniętości ideologicznej i światopoglądowej. Liberalne prawo aborcyjne w czasach PRL nie szło w parze z tolerancją względem różnych stylów życia. Państwo formowało społeczeństwo zuniformizowane, bierne, uległe i zastraszone. Polska po 1989 r. stała się areną gwałtownej, ale jednak późnej – niewątpliwie spóźnionej – modernizacji. Przemiany świadomości społecznej spowalniała także monolityczność etniczna i religijna społeczeństwa polskiego, sprawiająca, że tolerancja dla odmienności – przynajmniej przez pierwsze piętnastolecie, czyli do momentu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej – była raczej abstrakcyjnym celem niż codzienną postawą prospołeczną. Nie dziwi zatem, że szermowanie przez narodowych konserwatystów hasłami pobudzającymi i legitymizującymi niechęć do cudzoziemców – uchodźców, Niemców czy „ruskich” – bądź osób nieheteronormatywnych niejednokrotnie okazywało i wciąż okazuje się skuteczne. Seksualizujący dzieci potwór dżender, krwiożercza ideologia elgiebetyzmu czy też zarażający nas tropikalnymi chorobami uchodźcy-islamiści stały się figurami, które wrosły w ten lokalny ludowo-populistyczny konserwatyzm, głoszony przez kreujących się na wytrwałych pielgrzymów do Jasnej Góry czy też rzekomych kontynuatorów nauczania Jana Pawła II.

Wreszcie po półwieczu rządów lewicy – przynajmniej nominalnie Polska Zjednoczona Partia Robotnicza stanowiła ucieleśnienie lewicowości (ten temat jednak w tym miejscu pozostawimy) i kontynuatorkę tradycji Polskiej Partii Komunistycznej oraz Polskiej Partii Socjalistycznej – lewicowość stała się czymś podejrzanym. Lewica kojarzyła się z PZPR i będącym jej prawnym kontynuatorem Sojuszem Lewicy Demokratycznej. Lewica kojarzyła się z komunizmem, nie tylko w jego wymiarze ideologiczno-doktrynalnym, ale przede wszystkim w odniesieniu do wszelkich atrybutów totalitaryzmu komunistycznego. Dziś jeszcze wystarczy otworzyć Twittera i przejrzeć wpisy rzekomo liberalnych publicystów, z których wylewają się nieposkromione siłami rozumu konkluzje, w których socjaldemokracja czy też interwencjonizm państwowy utożsamia się z komunizmem, totalitaryzmem czy wręcz monopartyjnością. Trudno prowadzić jakiekolwiek merytoryczne dyskusje również z wieloma obrońcami państwa minimalnego, którzy zupełnie zapominają o tym etapie rozwoju państw zachodnioeuropejskich czy nawet Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej, kiedy to etatyzm i aktywność państwa w szeregu polityk publicznych stanowiły codzienność, a tym samym narzędzie wypracowywania dobrobytu społecznego. Tego typu narracja obecna jest dziś zarówno wśród konserwatystów narodowych – niezależnie od tego, że oficjalnie deklarują oni budowę polskiego modelu państwa dobrobytu (sic!) – jak również w jeszcze większym stopniu wśród tych rzekomo „fajniejszych”: nowoczesnych, europejskich, praworządnych. Paradoksalnie to ci drudzy właśnie straszyli lewicowych posłów koalicją z nacjonalistami z Konfederacji.

Czy jesteśmy skazani na Polskę konserwatystów?

Obserwacja polskiej sceny politycznej w całej erze III RP pewnie wielu liberałów integralnych, a tym bardziej przedstawicieli lewicy kulturowej, skłaniać może do nastrojów kapitulanckich. Nie powinno nas zatem dziwić, że część lewicowych elit politycznych szuka bezpiecznej przystani w okręcie dowodzonym przez tych „fajniejszych” konserwatystów. Nie powinno nas także dziwić, że lewicowo-liberalny elektorat od lat daje się uwieść tej proeuropejskiej części polskich elit konserwatywnych. Co dziwne, elektorat ten nie oczekuje od naszych eurokonserwatystów niczego ponad to, żeby zagwarantować sobie mniejsze stężenie tych „gorszych” konserwatystów, nacjonalistycznych, eurosceptycznych i populistycznych. Nie dziwi także fakt, iż elektorat ten zdaje się być usatysfakcjonowany biegłą angielszczyzną czy francuszczyzną kandydata, a nie oczekuje od niego jasnych deklaracji w zakresie postępowych reform społecznych. Niestety ów konserwatywny duopol – wspierany notabene przez ludowo-konserwatywną partię zawiasową, jaką jest Polskie Stronnictwo Ludowe, a w ostatnich miesiącach uzupełniony przez systematycznie wzrastającą nacjonalistyczno-libertariańską Konfederację – wciąż zdaje się być mocny i jeszcze nic nie zwiastuje, że zamieni się w kruszywo.

Nie należy mieć jednak szczególnych złudzeń co do kierunku przemian społecznych, jakie zachodzą we współczesnej Europie, a także we współczesnej Polsce. Badania opinii społecznej wskazują, że Polacy stają się coraz bardziej liberalni w kwestiach obyczajowych. Polki coraz odważniej i dobitniej domagają się liberalizacji prawa do aborcji. Mniejszości seksualne wreszcie będą miały możliwość formalizowania swoich relacji poprzez zawarcie związków partnerskich. Proces społecznej liberalizacji obyczajowej idzie w parzę z laicyzacją społeczeństwa. Myślę, że najwięcej w tym temacie mają do powiedzenia księża katoliccy, jeśli tylko instytucjonalna presja pozwoliłaby im rozmawiać o problemach współczesnego Kościoła. Wszystko wskazuje na to, że czas liberalnej rewolucji obyczajowej zbliża się nieuchronnie. Konserwatywna dominacja na polskiej scenie politycznej zdaje się być jednak zapowiedzią liberalno-lewicowej rewolucji społeczno-obyczajowej, która nastąpi nagle i niespodziewanie, która mieć będzie twarz zapaterowską i której obce będą wszelkie formy poszukiwania „trzeciej drogi”. Nie uda nam się wyrwać z dialektycznego uścisku konieczności, choć nikt rozsądny nie będzie w stanie przewidzieć, kiedy ów rewolucyjny moment nadejdzie. Można siąść w kawiarni i sącząc sojowe latte przyglądać się „byciu ku dekonstrukcji” polskiego porządku ideologiczno-partyjnego. Można też zakasać rękawy i przegrupowywać siły, będąc w ciągłej gotowości.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

NOWY STAN SKUPIENIA

NOWY STAN SKUPIENIA

PRZEKAZ PODPROGOWY

KRZYSZTOF SIWCZYK

Widzę cię w tej metaforze,

obok domu, w drzwiach,

w samochodzie, kiedy ruszasz

na spotkanie słońca

i po wielu godzinach

wracasz, plecami zwrócona do niego.

Peter Gizzi Dodaj to do domu. Z tomu Pieśni progowe, Przełożył Kacper Bartczak

W jednym z wierszy tomu Pieśni progowe Peter Gizzi pisze: „Bo marzec przechodzi w kwiecień / bo dzień był wymowny / jak dzień // Bo co myślałeś / bo co pogrzebałeś / bo to kim jesteś”. Przełożony przez Kacpra Bartczaka wiersz amerykańskiego poety, który miał odwiedzić tegoroczny Festiwalu Miłosza, tylko na pozór wydaje się wyliczanką stanu ducha, pozbawioną wyrazistego dopełnienia. Ten „nowy stan skupienia” – stan wyczekiwania w pandemicznym kolapsie – okazuje się właściwą kondycją indywidualnej percepcji świata. Rzeczywistość jawi się rozciągliwym oczekiwaniem na powrót tego, co o niej myśleliśmy, kim byliśmy. Tymczasem grzebiemy dawne przyzwyczajenia i życiowe rytuały, pogrążeni w chaotycznych próbach reorganizacji egzystencjalnych porządków. Mościmy się w globalnym bałaganie, w którym trwa pamięć czasu „sprzed” pandemii. „Nowa normalność” okazuje się liczmanem, który „odmraża” wielką studnię lęków, z jakiej dochodzą nas echa dobrze znanych, apokaliptycznych przepowiedni. Wydaje się, że jako ludzkość jesteśmy zawezwani do poważnej refleksji światopoglądowej. Świat i pogląd, dzięki wirusowi, dziwnie się ze sobą uzgadniają we wspólnym mianowniku lęku. O rzeczywistości coraz częściej opowiadamy w języku dużych kwantyfikatorów. W języku tym pojawia się, najpewniej nieunikniony, patos. Perspektywa globalna, ogólnoludzka zdaje się zasłaniać istnienie indywidualne. Śmiem jednak twierdzić, że jedynie perspektywa indywidualna stanowi właściwe źródło etyczności rozumianej jako odpowiedzialna i empatyczna postawa wobec rzeczywistości.

Poezja – ten uprzywilejowany i czuły język empatii – pozwala w sposób możliwie złożony opowiadać o realności doświadczenia. Wbrew szkolnym i społecznym kazuistykom, jest ona detektorem wewnętrznych poruszeń, jakie wzmaga w nas zmienna postać świata. Ta zmienność w wierszu Gizziego, okazuje się heraklitejskim przepływem czasu, odkształcającym wszelkie nasze, stabilne sądy i przekonania. Najściślej sugerowane w poincie wiersza pytanie o tożsamość tego, kto doświadcza ciągłego przepływu i zmienności świata, wybrzmiewa dziś w dwójnasób mocno. Rzucone w czeluść pandemicznego znieruchomienia istotnie uruchamia nowy stan skupienia zmysłów i – co ważniejsze – słów. Już dawno językowi komunikacji nie nadarzyła się podobna okazja na odświeżenie kodu wzajemnego porozumienia. Odnoszę wrażenie, że pewne słowa i konkretne pojęcia mogą wkrótce okazać się owymi portami zakotwiczeń dla naszych zwątpień. Tych słów i pojęć jeszcze nie znamy, ale niekoniecznie muszą to być słowa i znaczenia pochodzące ze słownika metafizycznego sceptycyzmu. Od bardzo dawna żyjemy w czasach „po Bogach”. Jesteśmy przyzwyczajeni do ontologicznych suchot, leczonych objawowo przez wirtualne obrazki pełne szczęśliwości, wyrażanej w różnych modelach udanego, sytego życia. A przecież prawdziwie udane może być życie rozumiane jako wyrzeczenie. Z paru znaczeń, które brzmią w słowie „wyrzeczenie”, dziś sens najgłębszy lokuje się w zrzeczeniu się egoizmu na rzecz empatii. Nowy stan egzystencjalnego skupienia w wierszu wyrzeka się narcystycznej maniery głoszenia jedyności cierpienia. To nie ja cierpię. Jestem tylko uczestnikiem cierpienia natury, istnień ode mnie odrębnych i niepodległych. Cierpienie jest mi darowane. Jest darem uważności na Innego – to pseudonim wszystkich istnień ożywionych. Ożywia mnie ponoszenie winy za cierpienia, które zadaję nie wyrzekając się ślepego instynktu podboju. Podbój chciałbym traktować jako każdą próbę ekspansji liczby pojedynczej w wierszu. Owszem, liczba pojedyncza powinna być w nim obecna, ale na prawach empatycznego prześwitu, kiedy chcę mówić „my” – wspólnota cierpienia. Tak rozumiem nowy stan skupienia etyki tego, jedynego, darowanego mi życia, o którym, jak sądzę, również traktuje początek wiersza „Zdania w polu synaptycznym” Petera Gizziego, z którego wzięły początek moje uwagi: „Bo chciałem dźwięku / żeby // wbić się w dźwięk // Bo śnieg i krew / bo / wino i lustro / bo / elektrony / i elektryczność // Bo gruz / Bo strzaskana sztuka / nasze // szczęście powszechne / przyszłe // Bo póki są żołnierze / są / też poeci / bo dopóty poeci / dopóki most // Bo jakiś pokój chciałem zatrzymać w ciszy / Bo gruz rzednie w falę // Bo póki cząstki / ładunek / bo / niedowierzaniem / powinniśmy żyć // Bo te rzeczy które da się powiedzieć /aż // tajemnica przejdzie w elegię”.

Przekaz tego wiersza jest podprogowy. Chociaż stoi na progu, czeka na gest gościnnej lektury tych, którzy pozostając w nowym stanie skupienia nie wyrzekają się jednak nadziei powszechnej, przyszłej, najlepiej czującej się w domu, który nigdy nie zamieni się w izolatorium. Jest otwarty jak wersy poezji Petera Gizziego i innych znakomitych gości tegorocznej, sieciowej edycji Festiwalu Miłosza.

NOWY STAN SKUPIENIA

O zmianie, zwłaszcza tej, o której wiemy tylko tyle, kiedy się zaczęła i że trwa I dzieje się – nieomal bezwiednie, bez naszego udziału, przez samo „się“ zwalniając nas z odpowiedzialności. Doświadczenie ostatních miesięcy było ćwiczeniem z cierpliwości, uległości, odporności.

Dział „Nowy stan skupienia” powstaje we współpracy z Festiwalem Miłosza. Organizatorzy Festiwalu: Miasto Kraków, Krakowskie Biuro Festiwalowe i Fundacja Miasto Literatury.

KRZYSZTOF SIWCZYK

Ur.1977 r. Autor piętnastu tomów wierszy: Dzikie dzieci (1995r.), Emil i my (1999r.), Dane dni (2001r.), Wiersze dla palących (2001r.), Zdania z treścią (2003r.), W państwie środka (2005), List otwarty (1995-2005) (wiersze zebrane, 2006), Centrum likwidacji szkód (2008r.), Koncentrat (2010r.), Gdzie indziej jest teraz (wiersze wybrane, 2011r.), Gody (2012r), Dokąd bądź (2014r.), Jasnopis (2016r.), Mediany (2018r.), Osobnikt (2020r.) oraz książek krytyczno-literackich, eseistycznych i prozatorskich: Ulotne obiekty ataku (2010r), Kinkiety w piekle (2012r), Koło miejsca/Elementarz (2016r.), Bezduch (2018r.). Zagrał również główne role w dwóch filmach fabularnych: Wojaczek (reż. Lech Majewski, 1999r.) oraz Wydalony (reż. Adam Sikora, 2010r.) Mieszka w Gliwicach.

Koniec

NOWY STAN SKUPIENIA

PETER GIZZI

DODAJ TO DO DOMU*

Nie martwą naturę podatną na sztuczki,

lecz robotę pod opis zaworów

i kabli, co opasują ten pokój;

napięcie tu takie, że może zabić.

Któż w stęchłej szarzyźnie poranka

pojmie tępą przypowieść pobudki,

łóżko, flaszkę, segregowaną przestrzeń,

w której się poruszamy. Pięknie byłoby powiedzieć,

parkiet pozuje w refleksach ognia,

węgle dogasają, a pokój

pomału się wyłania. A tu już dzień

napoczęty, mrok bielony przez zegar,

obietnicę pracy, clorox,

telefon. Widzę cię w tej metaforze,

obok domu, w drzwiach, w samochodzie, kiedy ruszasz

na spotkanie słońca i po wielu godzinach

wracasz, plecami zwrócona do niego.

GNIEW HOMERA (FRAGMENT 5)

Nasłuchuję życia, którego nie da się przeżyć

w żaden inny sposób.

Pomyśl tylko. Dźwięki trwają,

gdy wróble przechodzą zmianę

od ziemi po jajo. Od wiosny

po wiosnę. Może o to chodzi.

Molekularny świat

opada i wznosi się

wewnątrz jednej melodii.

Więc czemuż nie wolność?

Dzisiaj będziemy rozmawiać

o rządzie.

Ważne, żeby pamiętać.

Wszystkie te rozsiane operacje

na odwrocie strony. Straty w ludziach.

Lud pracujący i prawo

do życia, ich dążenia,

ale nie samo szczęście,

nie zwycięstwa –

zwycięstwo w jego nieskończonej serii.

OKO WIERSZA

Idę ku niemu po krawędzi

odmieniony i okulały

w ciągłej odmianie. Jest też

palnik gramatyki,

jej niepodległy płomień.

Być może zabrzmi to śmiesznie,

ale trzeba nam zebrać siły.

Trzeba nam będzie giętkości wierzby,

łopotu wiatrowskazów.

Będziemy potrzebować każdej cząstki

słonecznego wiatru, mocnych gogli.

Ten kanał jest śniegowy

i śnieży. Hej tam,

chciałeś gaz do dechy,

chciałeś pełnej mocy.

Bądź otwarty na przygodę.

Nareszcie przebudzenie

sprawia kompletną radość.

Bądź otwarty na ten nimb

wokół podwórkowej wizji,

na każdą segmentację aury

wśród aut na lewo i prawo od ciebie.

Wstępuję rdzeniem

i odurza mnie przejrzystość.

Z powietrza się biorę, a pstrokate przypory

lśnią w tej próżni.

Odmieniam swoje życie.

Jakież parcie gna ten żwawy zwój.

Rwetes jakiż, wszystek

rurek i nakrętek dzwoni na ciebie.

Jasna plama nad dachem

śpiewa siebie na robocie.

„ZIMĄ SŁOŃCE MÓWI WALCZ”

Zimą słońce mówi walcz.

Arktyczne erupcje mówią walcz.

Ten polarny świat jest płaski,

nawet jeśli głowa mówi mi,

że okrągły. Że niby

to coś dla mnie

znaczy, niby nic.

Przyrastałem raczej

w tych dniach

do płaszczyzn. Cóż zatem

o poranku

dla otuchy?

Raz widziałem miasto

Boga odbite

w dziwacznym cieniu rzuconym

przez słońce. Obmyślałem

życie kompletne,

mocne, w szczęściu.

Teraz słońce mówi papieros

i w to mi graj. Kiedyś

promień rozdzwonił mi

izbę i na kolanach

szukałem okruchów.

Pamiętam dni i noce i dni i noce, dni, noce,

brudne, zawrotne.

Teraz mgła mówi kawa,

to cię przywróci.

Dokąd? Gdzie

tak naprawdę mieszkam z dala

od głowy, głęboko

w chemicznej zupie

genetycznej.

Walczę o miłość,

ale potrzebuję nowego boga.

Ten tu, porzucony,

już nie pasuje. Ja, chory

na gada w sobie,

obelżywość czasu,

jego pogiętą agonię.

Już kiedyś tak miałem.

ZDANIA W POLU SYNAPTYCZNYM

Bo chciałem dźwięku / żeby

wbić się w dźwięk

Bo śnieg i krew / bo

wino i lustra / bo

elektrony / i elektryczność

Bo gruz / Bo strzaskana sztuka / nasze

szczęście powszechne / przyszłe

Bo póki są żołnierze / są

też poeci / bo dopóty poeci

dopóki most

Bo jakiś pokój chciałem zatrzymać w ciszy

Bo gruz rzednie w falę

Bo póki cząstki / ładunek / bo

niedowierzaniem / powinniśmy żyć

Bo te rzeczy które da się powiedzieć / aż

tajemnica przejdzie w elegię

Bo marzec przechodził w kwiecień / bo

dzień był / wymowny jak dzień

Bo co myślałeś / bo

co pogrzebałeś / bo

to kim jesteś

* WIERSZE POCHODZĄ Z TOMU PIEŚNI PROGOWE OPUBLIKOWANEGO PRZEZ WOJEWÓDZKĄ BIBLIOTEKĘ PUBLICZNĄ I CENTRUM ANIMACJI KULTURY W POZNANIU. TŁUMACZENIE KACPER BARTCZAK

PETER GIZZI

(ur. 1959) – autor ośmiu tomów poetyckich, ostatnio: Archeophonics (finalista The National Book Award), In Defense of Nothing: Selected Poems 1987-2011, a także Treshold Songs. Dwie nowe książki ukażą się w 2020 roku: Now It’s Dark oraz Sky Burial: New & Selected Poems. Zdobywca Lavan Younger Poet Award, stypendysta The Rex Foundation, The Howard Foundation, The Foundation for Contemporary Arts, The John Simon Guggenheim Memorial Foundation. Dwukrotny stypendysta The Judith E. Wilson Visiting Fellowship. Pracuje na Uniwersytecie w Massachusetts, w Amherst..

Koniec

HERSTORY

HERSTORY

Drogie Siostry,

Piszę do Was z magicznego Sopatowca.

Praktykujemy tu jogę. Jogę Kobiet.

Dziś najdłuższy dzień w roku. I pierwszy dzień lata.

Dużo czytamy.

Oddychamy.

Jest bardzo kobieco.

Zarazem feministycznie.

Nie jestem buddystką. (W ogóle chyba jestem tutaj tylko na chwilkę, bez nazywania tego kim jestem, tak sobie jestem.)

Ale w mojej ulubionej książce o yin jodze napisano:

„Pierwszą z dwóch strzał Buddy jest dukkha: będą momenty w życiu, kiedy pojawi się ból. Druga strzała, którą nazwał cierpieniem, spowodowana jest tym, co zrobimy z pierwszą strzałą, i dlatego jest opcjonalna. Możemy wybrać, by po prostu być z bólem, który pojawi się w naszym życiu, ale tego nie robimy: dokładamy do niego. Uwielbiamy tworzyć dramaty. Pewien komik powiedział kiedyś, że Boże Narodzenie to czas, gdy dysfunkcyjne rodziny spotykają się i ponownie wywołują u siebie traumy. To jest opcjonalne!”*

(A Mądra Kobieta Stąd miesiąc temu, podczas rozmowy telefonicznej, powiedziała mi, że Koronawirus jest pierwszym komornikiem, który zapukał do drzwi ludzkości.

Żyć jednak trzeba dalej – obie zgodnie stwierdziłyśmy.)

„Jeśli chcesz być nieszczęśliwy, myśl o nieszczęśliwych rzeczach. Jeśli chcesz być zadowolony, myśl o wszystkich tych rzeczach, które już masz”.

Ślę siłę i radość z Sopatowca,

Katarzyna Szota-Eksner

*Yin Joga, Bernie Clark

Koniec

***

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

W noc po rozmowie z Agatą – doulą – przyśnił mi się mój poród.

Ja rodziłam, ale też mnie rodzono. To był ciężki poród. Odarty z intymności. Byłam bardzo daleko od swojego ciała. Wczesna lata siedemdziesiąte. Migające światło jarzeniówki i blade lamperie na ścianach. Ból. Zimne i ostre narzędzia. Obudziłam się nagle cała zlana potem. (Bo jest we mnie mała dziewczynka urodzona w taki właśnie sposób. Dla kobiet w mojej rodzinie poród był traumą. Takie to były czasy.)

Wiele lat później urodziłam dwoje dzieci i noszę w sobie obraz tego czasu jako najszczęśliwszego w moim życiu.

Kiedyś wydawało mi się, że poród dotyczy tylko dzieci, które przychodzą wtedy na świat, ale po latach zrozumiałam, że dotyczy też nas, kobiet. I może być źródłem naszej siły.

…

– Bycie mamą pochłonęło mnie bez reszty. Macierzyństwo pokazało mi drogę, której wcześniej nie widziałam i nie miałam pojęcia, że chcę się na nią wspinać. To mój życiowy projekt – mówi Agata na samym początku naszej rozmowy.

Agata-doula. Mama Janka i Jagienki. Doula z zamiłowania i z zawodu.

Zaczynamy więc tę nasza rozmowę od początku. Czyli od porodu.

– Początek mojego macierzyństwa był bardzo trudny. Nie od razu zakochałam się w swoim synu. Nie było porywającej fali miłości. Teraz, gdy na to patrzę to widzę, że ten mój pierwszy poród nie poszedł tak jak chciałam. Hmm... a może nie do końca się do niego przygotowałam? Owszem, przeczytałam kilka książek, ale czy to wystarczy? (Zastanawiamy się obie)

– Same złe wspomnienia w głowie, tak? – dopytuję.

– No wiesz, bo zaczęło się od tego, że lekarz anastezjolog prychał, że jestem za gruba (Rzeczywiście niezły początek – myślę sobie). Ale najgorsze było to, że nie miałam przy sobie Janka przez te pierwsze, bardzo ważne kilkanaście godzin. Ciało nie miało okazji zadziałać tak, jak powinno. Nie wytworzyła się od razu więź, bo na to trzeba więcej czasu. Dotyku. Bycia razem. A kiedy w końcu mi tego Janka przywieźli – kontynuuje Agata – to zobaczyłam jego krzywe nogi (Janek urodził się z chorobą Stopy Końsko-Szpotawe), wpadłam w panikę. Bo skąd niby miałam wiedzieć co robić?

Agata opowiada o tym czasie spokojnym i mocnym głosem. Nie słychać w nim żalu i roztkliwiania się nad sytuacją.

– Przyjechała do mnie moja przyjaciółka. Pełna euforii. Patrzy na Janka, który leży obok w tym szpitalnym łóżeczku-mydelniczce, potem zerka na mnie i pyta: Co Ty nie bierzesz go na ręce? A ja sobie myślę – no przewijam, próbuję karmić, ale nie czuję tego, co wszyscy nazywali szumnie miłością od pierwszego wejrzenia.

(A ja myślę sobie po cichutku, że wiele kobiet pewnie na początku czuje się podobnie…)

– A co z tą magiczną więzią? Działa? – pytam przekornie.

Wtedy Agata spokojnie wyjaśnia mi czym jest więź. I jak bardzo ważny jest pierwszy kontakt. I że wszyscy jesteśmy noszakami (Uśmiecham się do tego słowa). Bo jesteśmy stworzeni tak, żeby przez pierwsze miesiące życia nie rozstawać się z ciałem matki. Pierwszy kontakt nie ze szpitalną wagą czy narzędziami, ale z ciepłym i znajomym ciałem matki!

Więź. Ludziom wydaje się, że w tym słowie tkwi jakaś magia. A to przecież czysta biologia.

A potem przyszły zmagania z choroba Janka…

Od początku widać było, że z nóżkami Janka jest jakiś problem.

Agata opowiada o jeżdżeniu z małym Jankiem po całej Polsce. O bezradności lekarzy. Złych diagnozach. Zbieraniu pieniędzy na leczenie we Wiedniu, żmudnych operacjach i bolesnych zabiegach.

– Kiedyś myślałam, że można pewne rzeczy zrozumieć nie mając doświadczenia, ale dopiero kiedy zachorowało moje dziecko dotarło do mnie, że to jest szczególna sytuacja. Wyobraź sobie, że musisz swojemu dziecko codziennie założyć cholernie niewygodne ortopedyczne obuwie lecznicze. Jesteś matką, zakładasz mu te buty, on ma już trzy i pół roku i  prosi Cię – „Mamusiu nie zakładaj mi tych butów” (Agata ma łzy w oczach). On tego nie ogarnia, że jak będzie miał 16 lat, to będzie miał proste stopy. Ty wiesz po co to robisz. Ale on przecież nie wie…– dodaje Agata.

Agata opowiada mi jak Janek zapytał kiedyś dlaczego oni, rodzice, nie kochają jego krzywych nóżek. Jak odpowiedzieć na tak postawione pytanie?

Kocham Cię synku najbardziej na świecie i każdy milimetr Twojego ciała kocham równie mocno!

Bycie mamą otworzyło mi głowę…

– Kiedy w końcu ogarnęłam się w tym swoim trudnym macierzyństwie , to pierwsza myśl była taka, żeby inne kobiety nie musiały przeżywać tego co ja – mówi stanowczym głosem Agata. Pomyślałam też o młodych mamach pozamykanych z malutkimi dziećmi w tych M3 albo nawet w wypasionych willach, ale spędzających całe dnie samotnie. I że tak bardzo brakuje kobietom bycia razem. Towarzyszenia. Nie oceniania. Dawania wsparcia sobie wzajemnie. A może poszłabym na jakieś szkolenie albo kurs żeby dowiedzieć się czegoś więcej i móc się tym dzielić? Tak wtedy pomyślałam – opowiada Agata. – Bo doulowanie to właśnie takie towarzyszenie jest, wiedziałaś o tym? – pyta mnie Agata (Tak naprawdę to mało do tej pory wiedziałam o doulowaniu…) – Położna puszcza w końcu rękę rodzącej kobiety ale doula cały czas jest obok. Dyskretnie, ale jest. To głos, który pokazuje różne drogi, ale nie ocenia wyborów – wyjaśnia Agata.

– Ale zdarza się że para klientka-doula się nie uda? – dopytuję.

– Pewnie, że tak! Dlatego trzeba się najpierw poznać. Być blisko. Bo to jest przecież szczególna relacja – odpowiada Agata.

A mnie interesują początki. Bo w moich czasach, kiedy staraliśmy się o dziecko nikt nie słyszał o doulowaniu. Agata opowiada więc jak dawno temu, jeszcze w czasach licealnych przeczytała w „Wysokich Obcasach” artykuł o douli.

– Wow! Jaka ciekawa rzecz, pomyślałam sobie – mówi Agata.

Na świecie to wcale nie był nowy temat. Bo jak się ogląda stare ryciny, widać dwie kobiety przy rodzącej. Położna i ktoś jeszcze, kto daje bezwarunkowe wsparcie. Ach, bo poród to przecież mocna kobieca energia, której mężczyźni nie powinni zaburzać (Teraz już trochę wiem na temat doulowania).

– Czy wiesz Kasiu, że kiedyś mężczyźni-lekarze czekali za drzwiami podczas porodów? – pyta mnie z uśmiechem Agata.

– Agato, Ty masz wielką robotę do zrobienia. Uświadamiać i iść z tym w świat – wyrywa mi się.

– Ale ja tego tak nie traktuję. Myślę o tym bardziej jednostkowo. Dam wsparcie kobietom, które będą go potrzebowały – spokojnie tłumaczy mi Agata.

Ten spokój w połączeniu z mocnym i stanowczym głosem sprawia, że ufam w to, co mówi. I autentyczność Agaty wynikająca z tego, że szczerze opowiada o swoich przeżyciach.

– Bo wiesz, wszystko po kolei mi nie wychodziło. Tak wtedy myślałam. Poród. Dziecko. A później jeszcze karmienie piersią. Karmienie, bo mam duży biust i płaskie brodawki. W szpitalu nie dostałam żadnego wsparcia, ale pomogła mi przyjaciółka, która była certyfikowanym doradcą laktacyjnym. Kiedy wyszłam ze szpitala od razu do mnie przyjechała. A ja zaparłam się, choć bliska mi osoba powiedziała, że nie wierzyła, że mi się uda – opowiada Agata. – Miałam świadomość co daje mleko mamy i jakim cudem jest karmienie piersią – kontynuuje. – Kasia, a czy Ty wiesz, że karmienie piersią jest też zdrowe dla matki, bo na przykład zmniejsza ryzyko raka sutka? (Nie widziałam)

Agata po urodzeniu Janka skończyła kurs promotorki karmienia piersią.

Moja siła jest w moich słabościach…

I kiedy wydawało się, że wszystko w życiu Agaty zaczyna się powoli normować, okazało się, że jest w kolejnej ciąży.

– To było dla mnie koszmarnie trudne – mówi szczerze Agata. – Poczułam się jakby ktoś zabrał odrobinę mnie (Ach, te stereotypy… drugi pasek na teście ciążowym, a my powinnyśmy od razu czuć wielką i niczym niezmąconą radość – myślę sobie). – Byłam potwornie zmęczona. Trudny początek macierzyństwa z Jankiem. Walka o karmienie piersią. Leczenie Janka. Zbliżał się jego roczek, a tu nowa ciąża.

Ale to właśnie narodziny córki, Jagienki, uświadomiły Agacie, że siła jest w jej słabościach. I że pomimo koszmarnego zmęczenia fizycznego, nawrotu choroby Janka, cotygodniowych wyjazdów do Wiednia na leczenie, walki o utrzymanie w tych trudnych warunkach karmienia piersią… daje radę.

– Dlaczego tak rzadko my, kobiety, mówimy sobie: Jesteś zajebista, dałaś radę?

– Bo ja teraz to mówię sobie – śmieje się Agata – i Tobie to mówię, napisz o tym (O tak! Teraz śmiejemy się już obie).

– Siłę dają mi też moje klientki doulowe – kontynuuje Agata. – Wzmacniają mnie, to jest energia w dwie strony, taka energia przepływająca. Pomyśl tylko, byłaś przy tym kiedy ona stawała się mamą. To jest niesamowicie ważne!

Agata opowiada o swojej pierwszej klientce, Gosi i o tym jak jechały razem do szpitala.

– Byłam spokojna i czułam, że jestem odpowiednią osobą na odpowiednim miejscu.

A potem przy porodzie, jak rodziła się Gaja, to razem z Agatą płakała też położna (Położna Kasia zapewnia, że to normalne – matki nie płaczą, ale położne i osoby towarzyszące często).

Siła kobiet i feminizm

Wysłuchiwanie i obserwowanie kobiecych historii uświadomiło Agacie, że kobiety nie czują się umocowane w swoim ciele i w swojej cielesności. Kobiety po różnych przejściach, które chciałyby urodzić kolejne dziecko naturalnie mówią: Lekarz mi pozwolił albo lekarz mi nie pozwolił. (Agata jest mocno zaangażowana w projekt Naturalnie po Cesarce).

– To jest tarcie na płaszczyźnie natury i zaufania sobie – tłumaczy Agata. – Mogę rodzić. Lekarz mi pozwolił. Jak to Ci pozwolił? – denerwuje się Agata – To nie Ty decydujesz o tym jak chcesz urodzić swoje dziecko? W domu? W wannie? Ze swoim partnerem czy bez?

Jak to się dzieje, że większość kobiet decyzjęw tak ważnej sprawie oddaje w ręce mężczyzn– lekarzy? - zastanawiamy się obie.

A poród to jest przecież kobieca energia. Od tego zaczęłyśmy naszą rozmowę, a teraz zastanawiamy się skąd taka dominacja mężczyzn w świecie okołoporodowym. Agata opowiada mi, o tym jak usłyszała historię o rozwarciu: położna po badaniu stwierdziła, że pacjentka ma 7 cm rozwarcia, ale kiedy przyszedł lekarz to okazało się, że rozwarcie jest na 4 cm i ten ostatni pomiar został wpisywany do karty.

- A może ta różnica w rozwarciu u kobiety była kwestią stresu związanego z badaniem przez osobę, której nie ufała i której się bała? – zastanawiamy się obie.

Agata wspominając drugi poród ze świetną położną Katarzyną opowiada o tym, że też nie obeszło się bez zgrzytów:

- Bo wiesz, wyobraź sobie: jestem w swoim świecie, akcja porodowa w pełni, 7-8 cm rozwarcia i nagle przychodzi lekarz, który żąda ode mnie odpowiedzi na różne, ważne (ale dla niego) pytania. A ja nie chciałam teraz odpowiadać więc zachowałam się bardzo niemerytorycznie i pokazałam mu fucka. Niewerbalnie, ale stanowczo zadecydowałam o sobie.

(Cała Agata – myślę sobie.)

Siła bliskich mi kobiet

Agata doświadczyła życia w wielopokoleniowym domu. Domu kobiet. Mama, babcia i prababcia, która zmarła niedawno w wieku 104 lat.

– Wychowywaliśmy się wszyscy w jednym domu. Dlatego mam wpojony szacunek do starszych osób i to żeby się trzymać się zawsze razem.

Agata wspomina zloty czarownic czyli spontaniczne posiadówki u babci. I opowiada o niezwykłej siostrzanej więzi pomiędzy jej mamą a ciocią.

– Jak myślę o sile kobiet, to myślę też o sile wynikającej z bycia razem. Tak jak moja mama i jej siostra czyli moja ciocia. Mają siebie i chociaż są tak różne, to jednak zawsze sobie pomagają.

Bo to jest rodzaj rodzinnego kręgu kobiet, z którego czasem się wychodzi, ale zawsze się do niego wraca.

Agata opowiada, że mama i ciotka bardzo silnie związane są ze swoją matką. Babcia Agaty była księgową, po wojnie robiła maturę, uczyła się po nocach w łazience (mieszkały w pokoju z kuchnią wiec nie chciała przeszkadzać reszcie rodziny). Wszystko oczywiście ogarniała. Ich dzieciństwo było bardzo wesołe, pełne wybryków. Agata opowiada jak mama i ciocia zaprosiły do siebie do domu kilkanaście dzieciaków z podwórka i urządziły konkurs skoków z szafy na łóżko. A ja widzę w uśmiechu Agaty zawadiackość i sama się uśmiecham do tych jej rodzinnych kobiecych opowieści.

….

Siła Agaty tkwi jest w jej słabościach więc cały czas trzeba coś z tymi słabościami robić. Działać. Nie podawać się. Rodzice Agaty byli taternikami jaskiniowymi. Jej mąż też jest związany z górami, jest wspinaczem i górskim biegaczem. Agata w młodości również się wspinała i na pewno do tego wróci. Ale teraz jest mamą, która chce pomagać innym kobietom. Bo bycie mamą to mozolna wspinaczka a właśnie z potknięć i kryzysów rodzi się siła do zmiany. Agata dobrze to rozumie.

„Bycie w naturze, wyjazdy w skałki, proste biwakowe życie wspinaczy nauczyło mnie czerpać radość taką zwyczajna, codzienną. Z dobrej kawy pitej w zimny poranek na plecaku pod skałami, z promieni słońca, które ogrzewają zmarznięte po nocy w namiocie ciało. Góry dają mi poczucie spokoju, wolności, harmonię i odpoczynek. Tam czerpię, żeby potem rozdawać. Kiedy tylko możemy całą rodziną uciekamy do naszego górskiego domu wybudowanego przez tatę. Kiedy to piszę siedzę właśnie w jego salonie i zerkam na zaśnieżony horyzont. Czasem chciałabym stąd nie wracać, bo tu nie dosięgają mnie żadne życiowe zakręty, ale po kilku dniach ładowania baterii przypominam sobie gdzie prowadzi moja droga i wracam do kobiet, które czekają na wsparcie. Istotne wydaje mi się jednak być to, że moja siła płynie właśnie stąd. I z miłości.

Jestem doulą, właśnie dlatego, że ciągle mam w sercu tą wolność i siłę górskich kobiet”.

KATARZYNA SZOTA-EKSNER

Prowadzi szkołę jogi Yogasana www.yogasana.pl , organizatorka wielu kobiecych wyjazdów i warsztatów w całej Polsce. I w świecie! Współtworzy gliwicki Klub Książki Kobiecej. Twórczyni projektu Kino Kobiet z Pyskowic. Jak Polska długa i szeroka namawia kobiety do szukania (mimo wszystko!) siły w sobie. Spisuje herstorie kobiet z sąsiedztwa. Dziewczyna ze Śląska, joginka, wegetarianka, felietonistka i feministka. Autorka bloga www.her-story.pl.

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - ADOLPHE THIERS

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkach postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Gdy przez niemal cały XIX wiek Francja miotała się od jednego modelu ustrojowego do drugiego, Adolphe Thiers, niczym twarda skała liberalizmu na wzburzonym morzu reakcjonizmu, konserwatyzmu, socjalizmu i komunizmu, trwał niewzruszony. Bronił pryncypiów konstytucjonalizmu i państwa prawa, wolności obywatelskich i swobód gospodarczych. Gdy morze zalewało z prawa w dobie ultramontańskiej restauracji Burbonów (1815-30) czy plebiscytarnego reakcjonizmu Drugiego Cesarstwa pod przywództwem Napoleona III (1851-70), Thiers bronił praw jednostki przed autorytarną władzą i nawoływał do postępu w imię wolności. Gdy fale uderzały z lewa w dobie protosocjalistycznej II Republiki (1848-49) lub pod naporem Komuny Paryskiej (1870), opowiadał się za utrzymaniem porządku i stabilności państwa oraz systemu społecznego opartego na prywatnej własności. Gdy istniał ustrój liberalny, który sam współtworzył, jak w czasach Monarchii Lipcowej (1830-48) i III Republiki (od 1871 roku), nie ustawał w przestrzeganiu przed ich tendencją do samounicestwienia, wskazywał na źródła degeneracji, przestrzegał. W 1848 roku na próżno, ale w latach 1873-76 skutecznie.

Okrągła twarz, niemały nos, bystre spojrzenie ukryte za okrągłymi okularkami, bujna, siwa czupryna. Thiers robił wrażenie doświadczonego intelektualisty, który nie tylko dogłębnie przemyślał swoje poglądy, ale także miał okazję wielokrotnie przetestować ich przewagę nad innymi w praktyce politycznych bojów.

Urodził się w Marsylii w 1797 roku, zmarł jako człowiek wygrany i spełniony w momencie ustabilizowania się liberalnej III Republiki, w roku 1877. Ten Prowansalczyk jest w zasadzie, na skalę globalną (jeśli nie liczyć eklektycznych prób w polskiej I RP), „sprawcą” wdrożenia teorii o ograniczonym władztwie monarchy konstytucyjnego w praktykę. Co prawda równolegle, też od roku 1830, ustrój ten zaczął funkcjonować w Londynie, ale tam był on jednak wynikiem presji parlamentu na niezbyt ochoczego monarchę. W Paryżu linia orleańska w osobie Ludwika Filipa była zachwycona zastąpieniem korony cylindrem, a berła laską, nazywaniem się „obywatelem królem” i ogólnie przyjęciem zasady, że „król panuje, ale nie rządzi”, że jest sługą narodu, a nie jego władcą.

Thiers był adwokatem, historykiem i dziennikarzem o ostrym, liberalnym piórze. Od lat licealnych zapamiętale wrogi restauracji burbońskiej, porzucił swoje wczesne sympatie napoleońskie pod wpływem m.in. dzieł Monteskiusza. Zaczynał też pisać: m.in. mowę pochwalną na cześć Tadeusza Kościuszki, ale także Historię Rewolucji, która stała się „biblią” liberalnego stanowiska wobec przebiegu Rewolucji Francuskiej. Choć katolik, Thiers oscyluje w kierunku jasno postawionego antyklerykalizmu, dostrzegając, że Francja „jest nie tyle liberalna, co niewierząca” i że nic nie budzi takiego obrzydzenia Francuzów, co nadużycia kleru na styku z władzą. W roku 1830 powołuje magazyn „Le National” i jest gotów wejść na polityczną scenę.

W okresie Monarchii Lipcowej dwukrotnie, acz krótko, premier, parokrotnie minister spraw to wewnętrznych, to zagranicznych. Ewoluuje z frakcji „partii oporu” ku „partii ruchu” – bardziej sceptycznej wobec Ludwika Filipa (i filozofii „Bogaćcie się!” Guizota i innych „doktrynerów”) tzw. opozycji dynastycznej. Pomimo narastających animozji, na tym etapie pozostaje przeciwnikiem republikanizmu i wszelkich tendencji lewicowych, odrzucając między innymi uchwalenie prawa pracy czy legalizację robotniczych związków zawodowych, neguje możliwość włączenia reprezentacji politycznej mas ludowych i robotniczych w procesy wyborcze.

Jednak w miarę, jak rządy Ludwika Filipa zmierzają ku nieuniknionemu zderzeniu z rzeczywistością w postaci Wiosny Ludów, narasta sceptycyzm i zdumienie Thiersa wobec tego braku elastyczności. Zaczyna kwestionować własne antyrepublikańskie przekonania – to w końcu okres zdawania przez Tocqueville’a relacji z USA. W ostateczności uzna, że nawet ktoś taki jak on, bez kropli królewskiej krwi w żyłach, może stanąć na czele egzekutywy liberalnego państwa konstytucyjnego, gdy w latach 1871-73 będzie prezydentem III Republiki.

Wcześniej były jednak rozczarowania: radykalizmem niektórych rewolucjonistów 1848 roku, wobec którego na krótko związał się z prawicową „partią porządku”, a następnie przede wszystkim degeneracją Ludwika Bonaparte w kierunku prostackiego dyktatora i ludowego trybuna, Napoleona III. Thiers zostaje więźniem politycznym, uchodzi na emigrację, w końcu wraca i angażuje się w działalność opozycyjnej „partii trzeciej”, a potem Unii Liberalnej, w której liberalni monarchiści i republikanie umiarkowani po raz pierwszy tworzą wspólny front, przeciwko cesarzowi. W tym czasie pisze swój manifest o pięciu „wolnościach niezbędnych”, które – jeśli respektowane, mogą uszlachetnić każdy ustrój, nawet imperialny – i do których zalicza: wolność indywidualną (od arbitralnego rządu i ustaw o tzw. bezpieczeństwie publicznym), wolność wymiany idei i publikacji prasowych, wolność głosu wyborczego (zniesienie ułatwień dla kandydatów popieranych przez władzę), wolność interpelacji legislatywy wobec ministrów i ich odpowiedzialność konstytucyjna przed przedstawicielami narodu, przywrócenie systemu parlamentarnego z uzależnieniem składu rządu od większości parlamentarnej.

Thiers przestrzegał przed nieprzygotowaniem Francji na atak Prus, więc gdy jego kasandryczne wołania się ziściły, zyskał popularność, która wyniosła go na szczyt nowej republiki. Wówczas już przekonany republikanin, lider partii „umiarkowanych republikanów” poświęcił ostatnie lata życia finalnej walce na dwa fronty. Zdusił Komunę Paryską nie dlatego, że jako marsylczyk nienawidził paryżan, ale dlatego, że pamiętał, czym skończyły się takie działania w roku 1850. Zwłaszcza, że życie polityczne III Republiki nie było wolne od reakcjonistów szukających pretekstu do kolejnej restauracji Burbonów, klerykałów walczących o nowy sojusz z ołtarzem. Udało im się nawet wypchnąć Thiersa z urzędu i majstrować przy konstytucji. Jednak ostatnimi siłami, w wyborach 1876 roku, Thiers poprowadził „umiarkowanych” do wyborczego zwycięstwa, które pozwoliło republice okrzepnąć przez te prawie 20 lat do afery Dreyfusa.

Centryście trudno postawić na swoim w niespokojnych czasach, a Francja w XIX wieku była beczką prochu. Thiers raz wygrywał, raz przegrywał, ale mógł umrzeć z poczuciem postawienia na swoim. Po swojej śmierci wstydziłby się reżimu Vichy i mlaskał z dezaprobatą na przewrót de Gaulle’a ku prezydenckiej V Republice, bólu głowy przysporzyłaby mu niestabilność rządów III i IV Republiki. Ale generalnie uznałby, że zatrzymał rozbujane, francuskie wahadło polityczne w okolicach środka.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

CZERWONE MAJTKI NA MONTE CASSINO

KACPER PŁUSA

latem odwiedzasz kurort i korci cię, żeby coś nabroić. jakby tak dla sportu rozpierdolić sopot?

leż na plaży z książką, wygrzewajcie grzbiety. zapalisz? w tle najlepszy polish jazz w historii.

susza. gdzieś na sznurze suszą się czerwone majtki na monte cassino i czujesz pełne znużenie.

prułeś tu całą noc, a teraz szukasz sztuki pastiszu w zbiorowym negliżu, na zgliszczach ciepła.

wolisz zadłużyć się w czyichś falbankach, niż we frankach. a frak leży na tobie jak się patrzy.

tańcz z nieznajomą dance macabre, bosą bossanovę na pluszu plaży i nie oddawaj czczej czci

tym, którzy przelali krew a konto. lepszy jest seans w kinie plaza i nie jesteś bez szans. każdy

powód jest dobry, by opuścić łódź razem z powodzią głupoty. interakcja zgodnie z instrukcją.

frakcja polska przegrywa z kretesem – frajerzy! i marzy ci się dziewczyna, którą weźmiesz ze

sobą we franczyzę.

Kacper Płusa (ur. 1992) jest poetą. Debiutował zbiorem wierszy Ze skraju i ze światła (Kwadratura, Łódź 2012), uhonorowanym Nagrodą im. Kazimiery Iłłakowiczówny i nominowanym do Nagrody Literackiej Gdynia. Następnie wydał Wiersze na żółtym papierze (MBP, Świdnica 2015) i Brzydki charakter pisma (Kwadratura, Łódź 2019). Był stypendystą Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za lata 2014 i 2016. Mieszka w Łodzi..

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

NIE BÓJ SIĘ... ZMIAN Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

NIE BÓJ SIĘ ZMIAN

ANDRZEJ DUDA. 5 LAT WSTYDU Piotr Beniuszys

Z „BEJSBOLEM” W SKŁADZIE PORCELANY. RZECZ O NISZCZENIU SPRAWIEDLIWOŚCI Z Michałem Wawrykiewiczem rozmawia Magdalena M. Baran

LGBT A SPRAWA POLSKA Jarosław Gugała

KRÓTKA OPOWIEŚĆ O TYM, JAK PIS UKRYŁ SWÓJ NAJWIĘKSZY SUKCES Jakub Dymek

TRZECI DZWONEK I KURTYNA Olga Brzezińska

KOŚCIÓŁ NA ŁASCE PIS-U Jarosław Makowski

SŁOWNIK LIBERAŁA

W UŚCISKU KONSERWATYZMÓW, CZYLI OD KONSERWATYZMU KACZYŃSKIEGO DO KONSERWATYZMU TUSKA Sławomir Drelich

NOWY STAN SKUPIENIA

PRZEKAZ PODPROGOWY Krzysztof Siwczyk

PETER GIZZI

HERSTORY

***Katarzyna Szota-Eksner

CO W TTRAWIE PISZCZY.

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - ADOLPHE THIERS

WIERSZ WOLNY

CZERWONE MAJTKI NA MONTE CASSINO Kacper Płusa