Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

ŻĄDAJ NIEMOŻLIWEGO

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

„Ten dzień wprowadził do mojego życia wielkie zmiany. Ale tak dzieje się w życiu każdego człowieka. Przypomnij sobie taki jeden dzień, który zaważył na twoim życiu. Przerwij na chwilę ty, który to czytasz i pomyśl o długim łańcuchu złotych czy żelaznych ogniw, cierni czy kwiatów, które by nigdy ciebie nie oplątały, gdyby nie było jakiegoś jednego ważnego i pamiętnego dnia w twoim życiu” – pisał w Wielkich nadziejach Charles Dickens. Wielkie nadzieje! Wielkie oczekiwania, a przecież tak zwykłe, tak powszednie. Na takie dni czekamy, wyglądamy ich, ale gdy nadchodzą, witamy je w pewną podejrzliwością, by nie rzec, że ze strachem. Jakby nie chcąc wierzyć, że „staje się już”. Jakbyśmy chcieli odpędzić nieuniknione, przeznaczone. Bo dni takie burzą systemy, rozsadzają układy, wprowadzają w życie element ryzyka, że oto „stracimy” to, do czego się przyzwyczailiśmy. Że będziemy musieli podjąć decyzję, dokonać zmian. Że postawią nas wobec wyborów, których dokonywanie oddalamy od siebie najdalej, jak się da. Że nas zmienią, albo wydobędą na jaw prawdę o nas, która skrywamy nawet sami przed sobą.

Gdy spojrzymy wstecz, to rzeczywiście bez trudu odnajdujemy je w łańcuchu zdarzeń. Te spektakularne, które za jednym zamachem wywróciły nasze światy do góry nogami, ale i takie, które nie wydarzyły się „na raz”, ale dopiero niczym koraliki godzin, nanizane na sznurek czasu, dały obraz całości, stanowiącej o istocie życiowego przełomu. Nagły „trach”, albo konsekwencja wydarzeń. Zasłużone lub niespodziewane. Niezależnie od tego, jaki jest ich wymiar, są początkiem nowego, którego nie należy się lękać. Pozornie niemożliwego, którego z uporem powinniśmy żądać od losu, żądać od samych siebie. Bo może okazać się, że owo „niemożliwe” jest realniejsze niż by się mogło zdawać, że jest na wyciągnięcie ręki. Że wystarczy po nie sięgnąć, zrobić pierwszy odważny krok. A strata, którą sami sobie wieszczyliśmy, to tak naprawdę zysk. Nie zawsze łatwy, nie zawsze bezpośredni, ale w dłuższej perspektywie zysk dla każdego z tych najbardziej, ale i z tych nieco mniej zaangażowanych w sprawę. Nawet gdy to, co ostatecznie staje się szczęściem, na jakiś czas zdaje się odbierać spokój naszej „duszy”. Zatem… czy pamiętacie taki dzień? Jeden wydarzył się równo dwa lata temu, „pstryknął palcami” i oto jestem tu, gdzie jestem. Kolejny wydarza się dziś. Nie tylko mnie przecież.

W oczekiwaniach, w planach jakie snujemy na nowy rok wcale nie chodzi o to, by były wielkie, ale o to, by były na naszą miarę. Byśmy mogli przerastać w nich samych siebie ku temu, na co nas stać. Nie chodzi o to byśmy porady szukali w kryształowej kuli, kartach tarota czy precyzyjnych, matematycznych, do bólu zimnych wyliczeniach. Rachunek prawdopodobieństwa nie zawsze odnajduje się/odnajduje nas w życiu 1:1. Ostateczny ruch należy do każdego z nas. Na naszą miarę są bowiem decyzje, jakie podejmujemy, korekty czy zupełne zmiany życiowych kierunków; powroty i odejścia, zatrzymania i gnanie w nieznane; przewroty w pracy, układanie myśli, wyzwania jakie podejmujemy, prawdy jakie odkrywamy patrząc na swoją twarz w lustrze, uczucia przed którymi się chowamy, zamiast wyznawać je najbliższym nam ludziom. Te dobre i te złe, świadczące o pełni, ale również o niedostatku. Póki nie jest za późno. Dla nas albo dla nich. Ucieczka, nawet do przodu, daje niewiele bo (znów Dickens) „nie ma większego oszusta niż ten, kto oszukuje sam siebie”. Bo… tak naprawdę to po jakie licho?

Bo gdy nie żądasz, gdy nie wyciągasz ręki, gdy nie działasz, a tylko snujesz opowieści czy oczekujesz, że życie/decyzja/szansa przyjdą same, nawet nieproszone, bywa tak… „Smutno, smutno wzeszło słońce. I nie znalazło nic smutniejszego nad człowieka wielkich zdolności i dobrych porywów, niezdolnego nadać im odpowiedniego kierunku, nie umiejącego ani pomóc sobie, ani walczyć o własne szczęście, ulegającego złym skłonnościom i gotowego dać im się w końcu pożreć” (niezmiennie Dickens, tym razem z Opowieści o dwóch miastach). Zamiast wielkich oczekiwań, tych wielkich nadziei, w każdej z dziedzin potrzebujemy pierwszego kroku, wybrania i decyzji, zdolności nadania kierunku, który sprawi, że wschodzące słońce nie znajdzie nas smutnymi, ale gotowymi na to, aby każdego ranka walczyć o własne szczęście. O szczęście w każdej postaci. Nawet gdy po fatalnym poranku trzeba „naprawiać dzień”. Umiesz? Ja codziennie się uczę.

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

WIELKIE OCZEKIWANIA

PULP POLSKA

PIOTR BENIUSZYS

Co prawda w kalendarzu nie ma żadnych planowych wyborów, więc władza PiS jest uprawniona, aby trwać przez cały ten i cały kolejny rok, ale jednak wydarzyć się może erozja jej społecznego poparcia, piach może wniknąć w jej tryby, jej plany mogą ugrzęznąć, liderzy mogą się skompromitować, punkt zwrotny powrotu do liberalnej demokracji i państwa prawnego może znaleźć się na wyciągnięcie ręki.

Każdy nowy i niezużyty rok miesza człowiekowi w głowie. Choć przecież zmiana roku jest czysto umowna (Ziemia wykonuje obrót wokół Słońca i tak wyznacza długość roku, ale przecież nie jego początek i koniec), a procesy społeczne, polityczne i gospodarcze zachowują ciągłość zupełnie nowy rok ignorując, to jednak ulegamy co 12 miesięcy złudzeniu, że po 1 stycznia łatwiej jest nam wszystko zmienić. Mamy wobec nowego roku optymistyczne oczekiwania i silne postanowienia wobec samych siebie. Gdy rok kończący się był kiepski (a panuje powszechna zgoda, że taki był rok 2020), to odczuwamy ulgę, bo wierzymy, że zły okres dobiegł końca.

W Polsce takie, w gruncie rzeczy magiczne, myślenie ma ponadprzeciętny potencjał. Znaczna część Polek i Polaków, która nie popiera obecnej polskiej władzy, a w dodatku jest przekonana o zachodzeniu pod jej rządami zmiany ustrojowej zmierzającej w kierunku autorytarnym i antywolnościowym, oddaje się obecnie marzeniu, że może rok 2021 będzie przełomowy. Co prawda w kalendarzu nie ma żadnych planowych wyborów, więc władza PiS jest uprawniona, aby trwać przez cały ten i cały kolejny rok, ale jednak wydarzyć się może erozja jej społecznego poparcia, piach może wniknąć w jej tryby, jej plany mogą ugrzęznąć, liderzy mogą się skompromitować, punkt zwrotny powrotu do liberalnej demokracji i państwa prawnego może znaleźć się na wyciągnięcie ręki.

Może tak się rzeczywiście zdarzyć. Od jesieni 2020 pogłębia się bowiem kryzys rządu PiS i budowanego przezeń systemu władzy. Pandemia, protesty społeczne, wewnętrzne konflikty, poważne błędy strategiczne i narracyjne – wszystko to spowodowało, że kondycja PiS w drugiej kadencji jest wyraźnie słabsze aniżeli w pierwszej. Nie mniej jednak, już teraz władza prawicy trwa dłużej i zmienia kraj głębiej niż większość z nas zakładała w latach 2015-16. Od tamtego momentu raz za razem wydawało nam się, że oto potknęła się dostatecznie boleśnie, aby posypać się jak domek z kart, a jednak wzięła wszystkie ostre zakręty i nadal pozostaje dość mocna. Po stronie jej przeciwników narasta frustracja, zmęczenie, chwilami zwątpienie (przerywane wybuchami przedwczesnej euforii, po których zwątpienie powraca jeszcze większe). Realia te, napędzane dodatkowo magicznym momentem rozpoczęcia nowego roku oraz naszą narodową, polską skłonnością do wiary w cuda, powodują, że naszym największym oczekiwaniem i naszą koronną nadzieją związaną z nowym rokiem jest wiara w polityczny cud, w interwencję boskich lub innych nadprzyrodzonych sił, które wreszcie zakończą coś, co odbieramy jako koszmar. Wiara w taki cud to jednak logiczny błąd. Popełniając go tracimy z oczu zupełnie inny czynnik, w którym powinniśmy w zamian lokować nasze oczekiwania i nadzieje. Jest nim przypadek.

Najbardziej doniosła popkulturowa dyskusja o opozycji cudu i przypadku miała miejsce w trzech scenach „Pulp Fiction” Quentina Tarantino, a toczyli ją Jules (stronnik cudu) i Vincent (zwolennik przypadku). Punktem wyjścia był moment, w którym partner „sprzątniętych” właśnie przez Julesa i Vincenta pomniejszych złodziejaszków wyskoczył zza drzwi łazienki i z małej odległości wystrzelał w ich stronę cały magazynek, chybiając za każdym razem. Kule utkwiły w ścianie za plecami Julesa i Vincenta tuż obok obrysu ich sylwetek. Gdy już poradzili sobie z napastnikiem, Jules i Vincent rozpoczęli dyskusję, którą tutaj przytoczymy.

Vincent: Mieliśmy farta.

Jules: To nie był fart. To była Boska interwencja. Wiesz, co to takiego?

Vincent: Chyba tak. To znaczy, że Bóg zstąpił z nieba i zatrzymał te kule?

Jules: Właśnie. Zstąpił i zatrzymał pierdolone kule. (…) Nie lekceważ tego. To był pierdolony cud!

Vincent: Gówno chodzi po ludziach.

Jules: Ale nie takie.

Vincent: Chcesz kontynuować tą teologiczną dysputę w wozie czy w pierdlu z gliniarzami?

Jules: Powinniśmy nie żyć! To był cud! Uznaj, kurwa, ten fakt!

Vincent: Dobra, to był cud. Możemy już iść?

W tym momencie Jules i Vincent uciekają z miejsca przestępstwa i kontynuują wymianę zdań w samochodzie, gdzie jedzie z nimi (i milczy) ich „wtyka” Marvin. Vincent próbuje argumentacji racjonalno-kazuistycznej i przywołuje przykład policjanta, który w telewizji, w programie „Cops”, opowiadał o podobnym przypadku. Kończąc, Vincent podkreśla: „No, wiesz. To dziwne, ale możliwe”.

Jules: Udajesz ślepca, kup owczarka. Ja mam oczy otwarte.

Vincent: Co to znaczy?

Jules: Koniec. Wypadam z branży.

Vincent: Chryste Panie…

Jules: Nie bluźnij! Milcz! (…) Powiem Marsellusowi, że odchodzę…

Vincent: I zdradź mu powód… Założę się, że dupa mu odpadnie ze śmiechu.

Jules: Sram na to.

Vincent (odwraca się w kierunku tylnego siedzenia z bronią w ręku): Marvin, a co ty o tym sądzisz…

W tym momencie ich dyskusję przerywa huk wystrzału. Broń Vincenta wypaliła i trafiła Marvina prosto w głowę, zamieniając wnętrze samochodu w rzeźnię. Obaj panowie mają więc teraz innym problem niż dyskusja o cudach i przypadkach. Wrócą do niej później, przy śniadaniu w Hawthorne Grill. Zanim jednak do niej przejdziemy, zaznaczmy, że Vincent stwierdza, że Marvina zastrzelił przypadkowo (być może broń wypaliła, gdy Jules najechał na wybój w drodze?) i w tym przypadku Jules z tym nie polemizuje. Tym razem Bóg nie zstąpił i nie pokierował kuli w Marvina? Może chcąc napytać biedy dwójce złych ludzi?

Przenosimy się do stołu śniadaniowego w Hawthorne Grill.

Jules: Siedziałem, myślałem…

Vincent: O czym?

Jules: O cudzie, który widzieliśmy.

Vincent: Ty widziałeś cud. Ja – dziwny przypadek.

Jules: A co to jest cud?

Vincent: Akt Boga.

Jules: A co to jest akt Boga?

Vincent: Kiedy Bóg czyni niemożliwe możliwym. Ale dzisiejszy ranek pod to nie podpada.

Jules: Nie, Vincent. Tutaj właśnie źle rozumujesz. Bóg może zatrzymać kule, zmienić colę w pepsi, znaleźć moje kluczyki… Ale nie o to chodzi. To nieważne, czy był to cud spełniający wymogi cudu. Ważne, że poczułem dotyk Boga. Bóg wmieszał się w nasze sprawy.

Vincent: Ale dlaczego?

Jules: Tego, kurwa, nie wiem. Ale przejrzałem.

Vincent: Mówisz serio? Naprawdę chcesz się wycofać?

Jules: Z branży? Jak najbardziej.

Vincent: I co potem?

Jules: Właśnie nad tym medytowałem. Najpierw oddam teczkę Marsellusowi. A potem będę chodził po matce Ziemi.

Vincent: Jak to?

Jules: Jak Caine w serialu „Kung Fu“. Nowe miejsca, nowi ludzie, nowe przygody.

Vincent: Długo tak będziesz chodził?

Jules: Aż Bóg wskaże mi miejsce.

Vincent: A jak nie wskaże?

Jules: Będę chodził dalej.

Vincent: Postanowiłeś zostać menelem?

Jules: Nie. Będę po prostu Julesem.

Vincent: Nie, będziesz menelem. Jak te dupki żebrzące o drobne. Śpią w kubłach, jedzą śmieci. To ma swoją nazwę. Menel. A bez pracy, bez mety, będziesz pierdolonym menelem.

Jules: I tu się różnimy.

Vincent: Dziś rano spotkało nas coś niezwykłego. Ale zamiana wody w wino…

Jules: Cuda bywają różne.

Vincent: Nie pierdol.

Jules: Jak się boisz odpowiedzi, nie zadawaj pytań.

Vincent: Idę się odesrać. Powiedz mi jedno. Podjąłeś tą decyzję, jedząc ciastko?

Jules: Tak. Jadłem ciastko, piłem kawę, wspominałem całe zajście i doznałem nagłego oświecenia.

Vincent: Kurwa. Ciąg dalszy nastąpi.

Jednak nie następuje, gdyż cały wątek zamyka – przypadkowa – konfrontacja z drobnymi bandziorkami Honey-Bunny i Pumpkinem, którzy postanowili obrobić akurat ten sam bar, w którym tego poranka jedli Jules i Vincent i wzięli tego pierwszego na muszkę.

Jules na całej tej historii wyszedł lepiej. Jeżeli jego (wybiórcza) wiara w cuda rzeczywiście doprowadziła go do realizacji podjętego zamierzenia zmiany zawodu, to może wydłużyło mu życie – nie było go z Vincentem, gdy ten zginał z rąk boksera Butcha. Nawet jako menel, był pewnie szczęśliwszy. Ale gdy Jules insynuuje Vincentowi, że jest ślepcem, to – o, ironio – trafia kulą w płot. Perypetie bohaterów „Pulp Fiction” to dzieje permanentnego przypadku. Jules neguje go tylko w przypadku zajścia z nieszczęsnym strzelcem czyhającym w łazience. Ale przecież dalej ciągle są przypadki: strzał Vincenta w głowę Marvina na wyboju drogi; praca Bonnie na nocną zmianę, która daje im możliwość zjechania z ulicy i ratuje ich przed odkryciem przez policję; spotkanie z Honey-Bunny i Pumpkinem w Hawthorne Grill, które umacnia postanowienie Julesa, ale i zmienia życie tej dwójki; wieczorem zażycie przez pozostawioną pod pieczą Vincenta żonę Marsellusa heroiny, którą wzięła za kokainą, więc niemal umarła, co bez wątpienia oznaczałoby kres Vincenta; zapomnienie przez Fabianne zegarka po ojcu Butcha, wobec czego ten wraca do mieszkania, gdzie czai się na niego Vincent; śmierć Vincenta, bo akurat był na kiblu, a broń zostawił w kuchni, gdy Butch wrócił do mieszkania (zresztą Vincent jest też w kiblu, gdy Honey-Bunny i Pumpkin zaczynają swój napad, co być może ratuje życie wielu ludziom, w tym Julesowi, bo raptus Vincent pewnie by z nimi nie negocjował i ich nie ewangelizował); natknięcie się Butcha na Marsellusa na ulicy w trakcie ucieczki z mieszkania, gdzie już stygł Vincent; no i oczywiście spotkanie Butcha i Marsellusa z Zedem i jego kolegami, które prowadzi do nieprawdopodobnego zawarcia pokoju przez boksera i gangstera. Niesamowita seria przypadków. Bo przecież nie były to cuda, interwencje Boskie! Bóg raczej potraktowałby to towarzystwo w stylu Sodoma-Gomora.

„Pulp Fiction” uczy nas… To jest może źle powiedziane, że „uczy”, ale pokazuje nam, do jakiego stopnia zwykły, najczęściej głupi i błahy przypadek może zmienić bieg zdarzeń i życie ludzi. Vincent nie ma inteligencji Julesa i nie jest w stanie go przegadać w przytoczonej powyżej debacie, zwłaszcza że Jules akurat jest nieskończenie natchniony. To nie jest Jules, który opowiada o pilotach seriali, o przyczynach bojkotu wieprzowiny, czy dopytuje się o ofertę europejskiego McDonalda i Burger Kinga. To Jules, któremu uroił się dotyk Boga i który postanowił przestać być tyranią złych ludzi. Vincent przegrywa debatę, ale to on ma rację. Uratował ich przypadek, ten sam który bodaj dwa dni później go uśmiercił rękami Butcha.

Nic nie ma takiego potencjału zmienić biegu zdarzeń, jak zagregowany przypadek. Czyli seria wielu przypadków. Czego więc powinniśmy oczekiwać od losu w nowym roku, w tej polskiej przykrej rzeczywistości politycznej? Ja proponuję oczekiwać i mieć nadzieję na szczęśliwe dla nas zbiegi okoliczności. Miejmy szczęście, niczym Jules i Vincent tamtego poranka. Może wówczas władza PiS skończy niczym Marvin, a lider opozycji, którego przywołamy – nasz Mr. Wolf – posprząta Polskę i obmyje nas z resztek autorytaryzmu zimnym szlauchem.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych..

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

SKOK Z CZELUŚCI W PRAWNĄ NADPRZESTRZEŃ

MICHAŁ WAWRYKIEWICZ

Gdyby tak sądy konstytucyjne krajów członkowskich mogły swobodnie derogować (usuwać) z systemu prawnego przepisy prawa UE, to nie miałoby w ogóle sensu funkcjonowanie wspólnej, europejskiej przestrzeni prawnej. Obowiązywałaby zasada „wolnoć Tomku w swoim domku” i każdy robiłby, co chciał.

Rok 2021 na gruncie prawnym zaczął się od kosmicznego absurdu w postaci zapowiedzi ministra Ziobry o skierowaniu do trybunału przy ul. Szucha wniosku o stwierdzenie niezgodności z konstytucją unijnego rozporządzenia o powiązaniu wypłaty funduszy z przestrzeganiem praworządności. Pomijam już ignorancję ministra i prawną niedorzeczność tego posunięcia, ponieważ po pierwsze w swojej twitterowym anonsie pomylił organ wydający akt prawa Unii (Komisja Europejska zamiast Parlament i Rada UE – co tam, przecież ministrowi może się pomylić), a po drugie nie dostrzegł, że Trybunał Konstytucyjny – nawet gdyby w naszym kraju był taki prawidłowo ustrojowo ustanowiony, działający w granicach prawa organ – nie ma żadnych kompetencji do oceny konstytucyjności prawa unijnego (poza traktatami, czyli umowami międzynarodowymi). Gdyby tak sądy konstytucyjne krajów członkowskich mogły swobodnie derogować (usuwać) z systemu prawnego przepisy prawa UE, to nie miałoby w ogóle sensu funkcjonowanie wspólnej, europejskiej przestrzeni prawnej. Obowiązywałaby zasada „wolnoć Tomku w swoim domku” i każdy robiłby, co chciał w swoim kraju. Tyle, że wówczas nie byłoby Unii Europejskiej, której jedną z fundamentalnych zasad jest przestrzeganie przez każdy kraj tych samych ram prawnych. Wszyscy członkowie zgodzili się w traktatach na pewne ograniczenie swobody w imię możności funkcjonowania w tym zamożnym klubie cywilizacyjno-normatywnym i czerpania z tego niezmierzonych korzyści. Zgodzili się dobrowolnie, a nie pod przymusem. U nas nawet konstytucja wyraźnie to przewiduje. Prymat prawa unijnego nad prawem krajowym (co jest warunkiem sine qua non sprawnego funkcjonowania Wspólnoty) zapisany jest w orzecznictwie unijnego trybunału w Luksemburgu już od lat 70. ubiegłego wieku.

Co jednak najistotniejszego płynie dla nas z tego niedorzecznego komunikatu? Otóż mamy tak zdewastowane i zdemoralizowane państwo i jego struktury, tak zdemolowane organy konstytucyjne oraz wszelkie do nich zaufanie i ich powagę, że prawnik – minister sprawiedliwości i prokurator generalny może sobie pozwolić na taką impertynencję. Bo w istocie nie jest to ani niekompetencja, ani dezynwoltura. Władza może sobie w pełni cynicznie pozwolić na takie posunięcia nie narażając się nawet na śmieszność wśród popierającego ją elektoratu, nie obawiając się srogiej reprymendy od autorytetów prawniczych i kompromitacji przy najbliższym spotkaniu w Brukseli. Minister wie, że trybunał do którego składa absurdalny wniosek jest trybunałem tylko z nazwy i wyda wyrok taki, jak mu władza nakreśli. To wynik kilku lat podporządkowywania sobie wszystkich sfer państwowości i demontażu demokracji. I to jest właśnie miara upadku praworządności w Polsce. Nie mamy już podziału władz oraz systemu checks and balances, nie mamy mediów publicznych, nie mamy autonomicznych, bezstronnie działających organów konstytucyjnych takich jak TK, Sąd Najwyższy czy Państwowa Komisja Wyborcza, nie mamy zaufania do państwa jako takiego, nie darzymy estymą żadnych mentorów, nie szanujemy wiedzy, doświadczenia i powagi.

Tak to wygląda na początku 2021 r. Jakie więc mam ekspektatywy na najbliższe 12 miesięcy? Wbrew pozorom wynikającym z powyższego opisu sytuacji, oczekuję od tego roku bardzo dużo. Pewność siebie i arogancja władzy przejawiająca się niemal codziennie w takich popisach jak ta nakreślona, ministerialna petycja, wskazują, że są oni już dość mocno odklejeni od rzeczywistości i wydaje im się, że będą sobie rządzić tu nad Wisłą przez pokolenia. Tymczasem wydarzenia ostatniej jesieni pokazują, że społeczna świadomość, szczególnie młodszej części społeczeństwa, gwałtownie wzrosła. Abstrakcyjne, niewiele mówiące postulaty obrony praworządności, przemieniły się w konkret. Łamanie konstytucyjnych praw i wolności stało się łamaniem naszych indywidualnych praw. Ludzie poczuli teleskopową pałkę na swoich plecach, brutalne odebranie prawa decydowania o sobie i swoim losie, przedsiębiorcy poczuli, co to znaczy bezprawnie zamykać im firmy, pozbawiając jednocześnie uprawnienia do odszkodowania. W końcu zaś młodzi poczuli bardzo wyraźnie, że zabiera im się drogę do przyszłości, do nowoczesności, wolności ekspresji, edukacji i do świata w ogóle, wpychając w średniowieczny, śmierdzący i ciemny zaułek. Ogromna większość już tego nie chce i wykrzyczała swoje zdanie na ulicach, nie bojąc się brutalnej policji przypominającej coraz bardziej ZOMO. Dlatego wierzę, że koniec tej fatalnej, tragikomicznej, polskiej przygody jest już bliski. Ten kartonowy, bowiem w gruncie rzeczy dość groteskowy, choć czyniący takie spustoszenie w naszej młodej demokracji, reżim chwieje się w posadach. Myślę, że nie wytrzyma już trzech lat, myślę, że może nie wytrzymać tego roku. Choć nigdy nie wiadomo.

W tym czasie w europejskich trybunałach toczyć się będzie kilkanaście bardzo ważnych spraw dotyczących polskiej praworządności, w kilku z nich zapadną na pewno wyroki. Będą to, głęboko wierzę, bardzo ważne prejudykaty, takie kamienie węgielne, które pozwolą nam przedefiniować nasz kraj na nowo, ustawiając go z powrotem i tym razem stabilnie na torach państwa prawa. Te wyroki, jak się spodziewam, wraz z innymi instrumentami, którymi dysponuje Unia, takimi jak nowy mechanizm warunkujący strumień europejskich pieniędzy, zahamują skutecznie destrukcję praworządności i co jeszcze ważniejsze, dadzą nam ten fundament i jednocześnie precyzyjną instrukcję do odbudowywania zrujnowanego gmachu. Dadzą też wskazówki całej Europie, jak uchronić się przed populizmem, który niszczy marzenia o wspólnym, pokojowo i dostatnio żyjącym kontynencie oraz jak wzmacniać i egzekwować rządy prawa, które są najważniejszym filarem Unii Europejskiej.

Naszą państwowość, nasz ustrój będziemy musieli na tych fundamentach zbudować w zasadzie całkowicie od nowa. To będzie bardzo pracochłonne i długotrwałe dzieło, wymagające wiedzy, doświadczenia, zapału i dobrych intencji. Trzeba odbudować nie tylko niezależne instytucje, szacunek do prawa, autorytet władzy i zaufanie obywateli do niej. Trzeba odbudować naszą pozycję oraz wiarygodność w Europie i świecie. Trzeba odbudować szacunek do wiedzy i edukacji. To praca, jak myślę, na pokolenie, ale należy zabrać się do niej już w tym roku. Ja w każdym razie nie mam zamiaru próżnować. Trzeba przygotowywać, dyskutować i spisywać pomysły oraz założenia, harmonogram koniecznych zmian i projekty legislacyjne, przygotować się mentalnie do tej nieodległej już przyszłości. Nie ma co biernie czekać na to, aż bestia wreszcie upadnie, trzeba robić swoje. Nawet jeśli to się nie stanie w tym roku, to my – jako społeczeństwo obywatelskie – bardzo przybliżymy się do tej nowej Polski, mentalnie i praktycznie.

Wierzę, że w tym roku Europa podźwignie się i dzięki wspólnym finansom, w tym Funduszowi Odbudowy, który jest takim trochę współczesnym Planem Marshalla, odbuduje gospodarkę po pandemii, już w nieco nowocześniejszej, bardziej przyjaznej klimatowi formule. My też na tym skorzystamy. Nawet obecna władza nam tego nie zabierze.

Takie są moje oczekiwania i marzenia na 2021 rok.

MICHAŁ WAWRYKIEWICZ

Adwokat. Specjalista w zakresie prawa cywilnego, handlowego, konstytucyjnego i europejskiego. Ekspert zespołów parlamentarnych m.in. ds. Ładu Konstytucyjnego, ds. Reformy Wymiaru Sprawiedliwości oraz ds. Uregulowanie Spraw Własnościowych. Konsultant prawny Biura Analiz Sejmowych oraz komisji senackich przy procesach legislacyjnych. Ekspert komisji LIBE oraz uczestnik wysłuchań w Parlamencie Europejskim w sprawie praworządności w Polsce, pełnomocnik sędziów SN i NSA oraz sędziów sądów powszechnych przed TSUE w postępowaniach prejudycjalnych. Współzałożyciel inicjatywy #WolneSądy (2017) oraz Komitetu Obrony Sprawiedliwości KOS (2018). Wraz z inicjatywą #WolneSądy uhonorowany za działalność publiczną nagrodą Newsweeka im. T. Torańskiej (2018) oraz TOK FM im. A. Laszuk (2019).

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

2021: PRZEŁOM CZY CZAS SMUTY?

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Wielu z nas po trudnym w wielu wymiarach roku 2020 wyczekuje powiewu pozytywnych zmian. Istotnie, rok 2021 może być kluczem do uformowania trzeciego dziesięciolecia XXI w. Nie należy jednak spodziewać się błyskawicznego przełomu w wielu dziedzinach. Rok 2021 niesie nadzieje, będzie jednak raczej mozolną próbą przełamywania czasów smuty i zagrożeń.

Pandemia vs. lockdown

Pierwsza kwestia to oczywiście pandemia i dalekie implikacje dla życia społecznego, gospodarczego, geopolityki i demokracji, jakie niosą powzięte w walce z nią środki. Należy spodziewać się, że pierwsza połowa roku nie przyniesie gwałtownej zmiany polityki, której jesteśmy światkami. Szkodliwa polityka lockdownu będzie zapewne dominować do końca okresu zimowo – wiosennego i dopiero maj może przynieść szerokie znoszenie obostrzeń. Dla wielu branż i przedsiębiorców ta zima będzie lub już jest zabójcza. Przetrwają ci najlepiej przygotowani na poważny kryzys.

Kluczowe jednak pytanie dla naszej przyszłości brzmi: co stanie się jesienią, kiedy w październiku wróci okres chorobowy. Przed administracją państwową oraz systemami służby zdrowia wszystkich krajów wyścig z czasem, od którego będzie zależało zarówno życie setek tysięcy ludzi, jak również sposób funkcjonowania całej cywilizacji. Czy uda się w ciągu dziewięciu miesięcy tego roku zaszczepić wszystkie grupy ryzyka? I najważniejsze pytanie, czy w przypadku sukcesu tej operacji, która wcale nie musi oznaczać drastycznego zmniejszenia liczby zakażeń Covid-19, ale (jak mamy nadzieję) znacząco obniży śmiertelność tej choroby, rządy będą miały odwagę powiedzieć, że lockdown się nie powtórzy. To będzie absolutnie kluczowy moment, ponieważ należy racjonalnie założyć, że o wiele lepiej już nie będzie. Połączenie odporności nabytej przez tę część osób, która przeszła Covid, plus szczepienia grupy ryzyka, to w zasadzie wszystko, co możemy zrobić. Jednocześnie Covid nie zniknie, stanie się stałym elementem naszego życia.

Dlatego jeśli jesienią tego roku rządy nadal będą chciały wprowadzać ograniczenia w normalnym życiu i funkcjonowaniu społeczeństwa, to można oczekiwać, że staną się one stałym elementem naszego życia. A na to nie można w żadnym wypadku pozwolić. Już dziś dane na temat wzrostu śmiertelności Polaków w porównaniu z latami poprzednimi jasno pokazują, że panika przed zarażeniem, paraliż służby zdrowia, zaniedbanie w leczeniu innych schorzeń przyniosły o wiele więcej ofiar niż sam Covid. Jeśli jesienią nie nastąpi zmiana obecnej polityki, będzie to cywilizacyjny koszmar na miarę pokolenia, który zabierze naszym dzieciom edukacyjną szansę, zerwie na trwałe więzy społeczne, zniszczy kulturę, społeczeństwo obywatelskie i życie demokratyczne, jakie znaliśmy przez ostatnie dziesięciolecia. Będzie krok po kroku burzyć współpracę międzynarodową, zbliżenia między narodami i kulturami. Wszyscy będziemy się od siebie niezwykle szybko oddalać. Trwale odwróci się trend rozwoju miast, ośrodków otwartości i liberalizmu, przyczyniając się do migracji na prowincję ze wszystkimi społeczno-politycznymi konsekwencjami tego trendu.

To, czy przełamiemy politykę lockdownu jesienią 2021, będzie najważniejszą decyzją rzutującą na życie nas wszystkich w kolejnym dziesięcioleciu.

USA, populizm i przyszłość demokracji

Nowy rok obudził nas z zimowego letargu obrazami tłumu wdzierającego się na waszyngtoński Kapitol, człowieka – bizona – szamana w miejscu, w którym właśnie miał być zatwierdzany wybór prezydenta najpotężniejszego kraju na świecie, kompromitacji służb bezpieczeństwa USA po latach rządów Trumpa. Sytuacja w USA jest dramatyczna, pisząc te słowa nadal nie wiem, w jaki sposób Donald Trump ostatecznie przekaże swoją władzę. Jego zachowanie, kwestionowanie wyników wyborów wbrew wszelkim faktom, nakręcanie spirali nienawiści, faktyczne zachęcanie do zamieszek są czymś absolutnie niewybaczalnym. Jednak zachęcałbym do spokoju i oceniałbym sytuację z dystansu w racjonalny sposób. Zwycięstwo Joe Bidena w wyborach pod koniec roku 2020 to jeden z niewielu wielkich pozytywów roku odchodzącego właśnie w przeszłość. Demokracje mają tą przewagę nad innymi systemami, że mają możliwość korekty i systemowej zmiany. USA właśnie tej zmiany dokonują stawiając na Bidena. Mimo dramatyzmu wydarzeń dziś w Waszyngtonie, pamiętajmy że w Rosji czy Chinach trudno byłoby o takiej zmianie nawet pomarzyć. Wiele wskazuje na to, że jesteśmy właśnie świadkami jednego z największych triumfów demokracji nad innymi systemami. Gdyby taki człowiek jak Donald Trump doszedł do władzy w kraju autorytarnym, zapewne trwałby na swoim stanowisku do śmierci i posuwał się do działań absolutnie skandalicznych. Tymczasem ten dobrze zbudowany system demokratyczny nie tylko ograniczał jego szaleństwo w czasie sprawowania funkcji, ale pozwolił także obywatelom na skuteczne odsunięcie go od władzy. Wiele też wskazuje na to, że przed Partią Republikańską stoi unikalna szansa na uwolnienie się od koszmaru trumpizmu.

Nie oznacza to oczywiście, że problem się zakończył. Trump obudził demony, które będą obecne w amerykańskim życiu publicznym. Nieraz zapewne jeszcze usłyszymy o absurdalnie niebezpiecznym ruchu QAnon, faszyzujących ruchach w nowych szatach. Amerykańskie elity polityczne muszą odnowić swoją umiejętność pacyfikowania i marginalizowania takich ruchów. Jednocześnie Joe Biden i Kamala Harris nie mogą po prostu stać się czasowymi przedstawicielami starego establishmentu u władzy. Muszą dać ludziom nadzieje na lepsze życie, pracę, przyszłość, wrócić na ścieżkę rozwoju gospodarczego i skutecznie rozprawić się z pandemią. Biden musi też zawrócić USA z powrotem w kierunku Europy, szczególnie w sytuacji gdy dalsza przyszłość „starego kontynentu” stanie pod znakiem zapytania, a więzi transatlantyckie okażą się szczególnie ważne.

Unia Europejska po erze Merkel

Angela Merkel sprawuje funkcję kanclerza Niemiec od 2005 roku, stała się przez te 16 lat realnym liderem Unii Europejskiej, niezwykle rozsądnie, racjonalnie i w umiarkowany sposób rozwiązując kolejne kryzysy. Jej zapowiedziane przejście na polityczną emeryturę wraz z jesiennymi wyborami w Niemczech będzie jednocześnie początkiem kryzysu przywództwa w całej Wspólnocie. To Merkel miała niezwykły dar łączenia najważniejszych założeń swojego umiarkowanego, europejskiego kursu, z jednoczesną umiejętnością godzenia różnych interesów we Wspólnocie. Jaki porządek wyłoni się po jej ustąpieniu, zarówno w Niemczech, jak i w Unii, pozostaje niewiadomą. Wydaje się mało prawdopodobne, aby rolę kanclerz wypełnił obecny prezydent Francji. Czy faktyczny parasol ochronny nad Polską, rozciągnięty za czasów Merkel, pozostanie utrzymany? Czy pojawi się ktoś z nową wizją i nowym impulsem do rozwoju Europy?

Kapitalizm i korporacje

Jeśli rok 2021 przyniesie przełom w walce z pandemią, będziemy to zawdzięczać szczepionkom. Tak się nieprzypadkowo składa, że ponownie skutecznie i w ekspresowym tempie były w stanie działać wielkie, prywatne korporacje farmaceutyczne, działające w anglosaskim systemie kapitalistycznym, a nie instytucje państwowe. To Pfizer, Moderna i AstraZeneca przynoszą ratunek. Szczepionka nie powstała ani w Chinach, ani w Rosji, ani na żadnym państwowym uniwersytecie. System kapitalistyczny, który niesłusznie od roku 2008 roku miał złą prasę, uzyskał wielką szansę na potrzebne wizerunkowe odbicie.

Niezwykle ważny i ciekawy proces odbywa się też wśród wielkich korporacji technologicznych takich jak Twitter, Google czy Facebook, które po ataku tłumu na Kapitol zadecydowały o blokowaniu treści udostępnianych przez wciąż urzędującego prezydenta USA Donalda Trumpa. Od lat nasila się dyskusja o roli i odpowiedzialności wielkich platform technologicznych za udostępnianą na nich przez użytkowników treść. Wbrew różnym radykalnym głosom, trzeba powiedzieć, że jest to niezwykle trudny temat o potencjalnie ogromnej sile oddziaływania na przyszłość. Temat, w którym nie ma rozwiązań idealnych.

Co paradoksalne, w ostatnich dniach wielu z tych, którzy gremialnie domagali się ścigania fake newsów i nieodpowiednich treści, którzy żądali radykalnej ochrony praw autorskich na platformach, czyli generalnie ponoszenia odpowiedzialności przez platformy za treść, która się na nich znajduje, jest w konsternacji i dziś piszą oni o zagrożeniach wynikających z faktu, że prywatna korporacja może zabrać głos danemu, w tym przypadku urzędującemu politykowi. Jak odpowiednio określić granice wolności słowa na tego typu platformach? Kto powinien być cenzorem i komu możemy dawać takie prawo? W przypadku Trumpa, z racji na wagę sprawy, decyzje podejmuje zarząd spółek na najwyższym szczeblu. Ale już w przypadku milionów codziennych przypadków zwykłych użytkowników decyduje algorytm albo szeregowy pracownik, często z zupełnie innego kręgu kulturowego, niebędący specjalistą w danej dziedzinie. Czy taki system automatycznej i powszechnej cenzury może być sprawiedliwy? Czy czeka nas przyszłość cenzury algorytmów?

Z jednej strony byłbym bardzo ostrożny w żądaniach restrykcyjnego ścigania „nieodpowiednich” treści w codziennym działaniu platform. Wolność słowa jest jednak wielką wartością demokracji. Wolność słowa niestety oznacza również wolność do głoszenia rzeczy niemądrych. Kluczowym problemem pozostaje to, kto i jak, na podstawie jakich i przez kogo wypracowanych kryteriów, ma oceniać setki tysięcy przypadków „złej” treści w sieci. Dlatego opracowywany przez Unię Europejską kodeks usług cyfrowych (Digital Services Act – DSA), który ujednolica procedury usuwania z sieci nielegalnych treści na terenie Unii, jest co najmniej kontrowersyjny.

Oczywiście trzeba zdawać sobie sprawę z siły, odmienności i skali oddziaływania gigantów technologicznych. Z drugiej strony istnieje jednak ileś podobieństw między nimi a mediami tradycyjnymi. Gdyby Unia Europejska postanowiła opracować kodeks praktyk zobowiązujących Onet, Gazetę Polską, Gazetę Wyborczą czy The Economist do usuwania określonych treści – moglibyśmy poczuć się zaniepokojeni. W kroku drugim od razu pojawia się pytanie o to, z jakiej opcji politycznej wywodzący się urzędnicy napisali ów kodeks i kto będzie go zmieniał w przyszłości. Tradycyjnie w mediach decyduje o tym redakcja, a zadaniem państwa powinno być raczej dbanie o różnorodność na rynku medialnym i pluralistyczną debatę.

Czy sposób, w jaki traktujemy platformy technologiczne, nie powinien być jednak podobny do tego, jak traktujemy media tradycyjne? Czy one same nie powinny indywidualnie decydować o swoim wizerunku i linii „redakcyjnej”, oczywiście z pełną odpowiedzialnością za łamanie prawa na ich „łamach”? Piszę o tym, ponieważ jednocześnie zakazywanie platformom usunięcia wpisu czy zablokowania użytkownika, który ewidentnie kłamie, szerzy dezinformacje, również trudno sobie wyobrazić. To, jak Donalda Trumpa potraktował Twitter, Facebook czy Google, jest ostatecznie kwestią odpowiedzialności za kraj, system demokratyczny i w sposób decydujący wpływa na wizerunek tych firm. I tak jak nie wyobrażam sobie, żeby ktoś zmusił mnie do publikowania na liberte.pl bloga Kai Godek, tak samo jak nie wyobrażam sobie, aby jakaś regulacja z góry nakazywała Marcinowi Mellerowi albo Pawłowi Lisickiemu zapraszać takich, a nie innych rozmówców do swoich programów. Podobnie nie wyobrażam sobie, aby Twitter nie miał prawa podziękować za współprace jakiemukolwiek użytkownikowi, nawet jeśli nazywa się Donald Trump. Trump w sposób faktyczny korzysta z gościny Twittera.

Dbajmy przede wszystkich o pluralizm i konkurencję na rynku oraz o maksymalnie szeroką niezależność i możliwość podmiotowego działania firm prywatnych. Tak czy inaczej, rok 2021 intensyfikuje naszą dyskusję o roli wielkich korporacji i ma zdecydowaną szansę na korektę odbioru społecznego kapitalizmu od 2008 roku. Giganci technologiczni na początku roku 2021 byli w stanie zaryzykować i w imię demokracji oraz obrony idei wolnych wyborów wystąpić przeciw urzędującemu prezydentowi Stanów Zjednoczonych.

Gnicie obozu rządzącego w Polsce

Jeśli chodzi o polskie podwórko polityczne należy spodziewać się powolnego procesu gnicia obozu rządzącego, którego popularność z racji na nieskuteczność walki z pandemią oraz uderzający ekonomicznie i psychologicznie w coraz więcej osób lockdown będzie regularnie spadać. Prawdopodobnie rok 2021 przyniesie odczuwalny kryzys w socjalnej polityce PiS oraz odczuwalne zwiększenie obciążeń podatkowych. Na tym tle kluczowe będzie zachowanie opozycji. Czy będzie potrafiła budować swoją narrację? Czy pozwoli PiS dalej medialnie przykrywać swoje błędy w walce z pandemią? Czy zaoferuje wiarygodną alternatywę dla strategii PiS walki z pandemią oraz nową nadzieję, na ekonomiczną odbudową po kryzysie i powrót do wyczekiwanej normalności? Przełomu jednak zapewne nie będzie. PiS mierząc się ze spadającym poparciem i osamotnieniem na arenie międzynarodowej po odejściu Trumpa i parasola ochronnego Merkel, może zarówno zakopać się w konfliktach wewnętrznych jak i wykonywać coraz to bardziej nerwowe ruchy i chcieć zawłaszczać kolejne przestrzenie życia w kraju. Na tym tle absolutnie kluczowa będzie kwestia ochrony niezależności i kompetencji samorządów, pozostałych niezależnych mediów oraz organizacji pozarządowych.

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Politolog, publicysta, prezes zarządu Fundacji Liberte!.

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

FORMOWANIE POKOLENIA

TOMASZ KASPROWICZ

Jako że dość już przeszliśmy doliną cieni, moje przewidywania na rok 2021 pokoloruję jaśniejszymi barwami – w pełni zdając sobie sprawę, że te scenariusze i oczekiwania zahaczają o myślenie życzeniowe.

Rok 2020 okaże się najprawdopodobniej punktem formującym pokolenie, tak jak wcześniej kryzys finansowy, 9/11, czy obalenie muru berlińskiego. Pandemia to szok dla społeczności globalnej, narodów, państw i pojedynczych ludzi. Niewątpliwie będzie też osią zmian i punktem odniesienia w roku 2021 Jako że dość już przeszliśmy doliną cieni, moje przewidywania na rok 2021 pokoloruję jaśniejszymi barwami – w pełni zdając sobie sprawę, że te scenariusze i oczekiwania zahaczają o myślenie życzeniowe.

Wzmocnienie autorytetu nauki

i ekspertów

Rozwój mediów społecznościowych od lat napędzał grupy o skrajnych poglądach znane pod wspólną nazwą „foliarzy”. Ta czapkowa nazwa dotyczy pewnych cech tych grup: antynaukowości, wiary w spiski i odporności na argumenty. Nie oznacza zaś koniecznie sojuszy, bo grupy te potrafią zajadle się zwalczać, nawet w ramach podobnych paranoi: antyszczepionkowiec wierzący w to, że w szczepionkach są chipy do kontroli umysłu, często zwalcza antyszczepionkowca wierzącego, że szczepionki mają służyć depopulacji. Tak czy inaczej, osoby o takich zapatrywaniach były kiedyś uznawane za nieszkodliwych, wioskowych głupków i pozostawiane swemu losowi. Kiedy jednak Internet pozwolił im swobodnie się łączyć, uzyskali siłę płynącą z liczb. Nawet jeśli takie poglądy to ułamek promila społeczeństwa w skali kraju, to w sali kontynentu czy świata są to już setki tysięcy. A większa liczba to większe możliwości także ekonomiczne, to możliwość przygotowania odpowiednich materiałów i powolnej ewangelizacji. Jak się okazało ewangelizacji skutecznej, co widać w rozpowszechnieniu tych różnych dziwnych poglądów wśród „normalnej” części społeczeństwa. To rozpowszechnienie nie musi przyjmować nawet formy ich wyznawania – wystarczy zasiać niepewność, wątpliwość, dopuścić bzdurę jako jeden z równorzędnych punktów widzenia. W ten właśnie sposób kreacjonizm wpycha się do szkół w USA, a minister Czarnek pewnie będzie go promował i u nas.

W efekcie w szczycie pandemii większość Polaków nie chce się zaszczepić, powtarzając brednie antyszczepionkowców nawet niekoniecznie jako fakty, ale jako wątpliwości. Wątpliwości, w które sam słabo wierzy, bo wedle badań za kilka stówek opłaty chętnie się zaszczepi, czyli to ryzyko bezpłodności, raka i zdalnej kontroli przez Billa Gatesa nie może być zbyt duże. To jednak wystarczy, aby potencjalnie doprowadzić do długotrwałych lockdownów, bo bez odpowiedniej liczby zaszczepionych nie nabędziemy odporności stadnej.

Jednak szczepienia ruszyły i każdy mijający dzień będzie pokazywał, że nikomu nic złego się od nich nie stało i te kalkulujące masy zderzone z tym, że znają ludzi zaszczepionych miesiąc temu, którym nic nie jest, dojdą do wniosku, że może warto, skoro to i tak nic nie kosztuje. Oczywiście twardzi antyszczepionkowcy będą dalej twierdzić, że prawdziwe efekty pojawią się w czwartym pokoleniu – no ale pewnych rzeczy nie przeskoczymy.

Czy tak się stać musi? Wcale nie. Jeszcze latem antymaseczkowcy zapowiadali masową zapadalność na grzybicę płuc ze względu na przymus maseczkowy. Grzybica jest? Nie ma. Antymaseczkowcy osłabli? Niespecjalnie. Zagrożeń jest zresztą więcej. Nasz rząd może przekazać nadzór nad programem szczepień Jackowi Sasinowi (lub jego ekwiwalentowi), a jest to spore wyzwanie logistyczne. Nawet pobieżne oględziny filmów ze startu programu szczepień pokazują, że procedury nie są przestrzegane. Szczepienie przy braku zachowanej procedury może wpłynąć na skuteczność szczepień (w najlepszym przypadku), a nawet na zdrowie szczepionych (w najgorszym). Zaszczepieni chorujący na COVID będą stanowić argument dla antyszczepionkowców, jeszcze istotniejszym byliby zaszczepieni chorujący z powodu zaszczepienia. A możemy liczyć na wyostrzoną czujność antyszczepionkowców – jeśli ktoś po szczepieniu wpadnie pod samochód na pewno wytłumaczą to ciężkim NOP-em. Tymczasem jeśli zaszczepimy miliony, prawo wielkich liczb doprowadzi do tego, że część z nich zachoruje czy umrze niedługo po szczepieniu i niewątpliwie w Internecie będą się pojawiać historie sugerujące, że przyczyną było szczepienie. Oby prezentowana nieustannie nieudolność naszych władz nie doprowadziła do tego, że triumf nauki i naukowców przerodzi się w dalszą erozję autorytetu ekspertów.

Erozja populizmu

Wzrost fali populizmu w ostatnich latach wynikał z różnych czynników. Jednym z głównych był brak istotnych problemów, co spowodowało, że kluczowymi elementami sporu okazały się kwestie „wartości”, „godności” itp. Pandemia zmieniła to dość zasadniczo – w przypadku zagrożenia życia, zdrowia czy bytu na trzeci plan schodzi to, czy jakaś gazetka na drugim końcu świata napisała „polskie obozy śmierci”. W świecie politycznym okazało się zaś, że nie jest wszystko jedno, kim się obsadza instytucje. W czasach prosperity spółką skarbu państwa może kierować osioł i raczej nic spektakularnego się nie stanie (no, chyba że trafi w miejsce, gdzie rynek ma dużo do powiedzenia, jak na przykład w Janowie Podlaskim). W czasie pandemii to już inna sprawa: jak wleje etanol do linii dla metanolu to zepsuje linię produkcyjną zamiast wyprodukować płyn do odkażania.

Rzeczywistość puka więc do naszych drzwi i niesie nam bardzo konkretne skutki – liczone także w zgonach. Na chwilę obecną wygląda na to, że niekompetencja naszego rządu kosztowała nas życie 60.000 obywateli – o tylu więcej umarło w tym roku niż w ubiegłych latach (po odjęciu jeszcze ofiar koronawirusa). To efekt nieprzygotowania służby zdrowia na jesienną falę zachorowań, o której wszyscy wiedzieli. Rząd tymczasem uwierzył we własne zapewnienia, że wirus jest w odwrocie i zajął się bójką Zbysia z Mateuszkiem. W normalnych czasach niewiele by to zmieniło. W obecnych czasach ludzie z zawałami czy wylewami umierali w karetkach stojąc w kolejkach do szpitali. To krew na rękach rządzących.

To dociera powoli do społeczeństwa. Na razie opornie, bo satysfakcja z pogonienia elit, przemądrzałych technokratów i tym podobnych ekspertów jest jeszcze bardzo silna. Z każdym zgonem i upadkiem każdej małej firmy bliżej jednak suwerenowi do zrozumienia, że lepiej mieć u steru kogoś kto się zna, a nie koniecznie kogoś swojskiego. Trump przegrał prezydenturę za swoją niekompetencję w radzeniu sobie z pandemią. Powolne spadki sondażowe pokazują, że podobną drogą idzie PiS zbierając ocenę za brak przygotowań czy podpalenie Polski w środku pandemii nikomu teraz niepotrzebnym sporem. Sporem, który wybudził z politycznego letargu młodych. Sporem, który wyraźnie zmienia społeczne nastawienie do wielu kwestii światopoglądowych – wyraźnie nie po drodze konserwatystom.

Czy ta zmiana jest nieuchronna i trwała? Wydaje się, że tak. Główne pytanie dotyczy jednak jej tempa. Poparcie dla PiS spada, ale bardzo powoli. Jego żelazny elektorat to grupy może i najbardziej zagrożone pandemią, ale jednocześnie najmniej nią dotknięte. Emeryci dostają swoje pieniądze, bezrobotni czy upadający przedsiębiorcy już nie. Emeryci i tak siedzą w swoich mieszkaniach spotykając się raczej w wąskim gronie – zwykły dzień nie różni się aż tak bardzo od lockdownu. To zupełnie inaczej niż w przypadku rodziców zamkniętych w domach z dziećmi, które to dzieci próbują się uczyć zdalnie, nie mając do tego odpowiedniej infrastruktury, przygotowanych programów i nauczycieli.

Biorąc pod uwagę, że najstarsze roczniki wyraźnie dominują liczbowo nad młodszymi te przemiany z natury zasad działania demokracji będą powolne. Tak jak emeryci zafundowali brexit młodym Brytyjczykom, tak dziś emeryci meblują młodym Polskę. Optymizmem napawa fakt, że młodym coraz mniej się to podoba. Obawiam się jednak, że zmiany polityczne w Polsce będą miały charakter nie zmiany poglądów społeczeństwa, a biologicznej wymiany pokoleń. A na to trzeba jednak trochę poczekać.

Czy 2021 będzie powrotem do normalniejszego świata – nie tylko tego sprzed pandemii, ale też sprzed zalewu głupoty i populizmu? Nie wiem – ale tego sobie i Państwu serdecznie życzę.

DR TOMASZ KASPROWICZ

Wiceprezes Fundacji Res Publica, członek redakcji Res Publica Nowa i Liberté!, wykładowca akademicki z doświadczeniem na trzech kontynentach, przedsiębiorca działający w branży IT. .

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

NIE MAM ZŁUDZEŃ CZYLI RZECZ O OBECNYCH I PRZYSZŁYCH CENTRALIZACJACH

RAFAŁ GAWIN

To będzie drobna prognoza w – wydawałoby się – drobnej sprawie. Sprawie, która jest jednak kluczowa w rozumieniu państwa czy miasta jako zdrowo funkcjonującego organizmu. Wołanie w pustyni i w puszczy miejskiego ośrodka, który prężnie się rozwija, ma aspiracje europejskie i światowe. Ale postawił wyłącznie na rozwój piarowo-komercyjny, z pominięciem niemierzalnej, nieprzeliczalnej na pieniądz tudzież inne kosztowności, lajki, udostępnienia i lansy, więc nieopłacalnej istoty głębi narodu czy lokalnej społeczności. Kultury.

Tak, może to zabrzmieć patetycznie i pretensjonalnie. Ale jak inaczej udźwignąć bagaż doświadczeń, jaki niesie ze sobą kultura? Bagaż, który Łódź prawdopodobnie chce zostawić na lotnisku, też przecież praktycznie nieużywanym, ale utrzymywanym promocyjnie; bo duże miasto musi mieć lotnisko, nawet jeśli z niego za bardzo nie korzysta.

Nie mam złudzeń. Wyzbyłem się oczekiwań. Kultura, a zwłaszcza literatura, ma w tym kraju przyszłość bardzo wątpliwą. Kultura, a zwłaszcza literatura, nie ma w tym mieście przyszłości.

Być może takimi sformułowaniami, jako pracownik miejskiej instytucji, strzelam sobie w stopę. Ale ktoś to musi wreszcie powiedzieć głośno. Gdy próbuję na ten temat rozmawiać na portalach społecznościowych, dostaję wiele wiadomości prywatnych: z uwagami, sugestiami w stylu „napisz mu to”, „wklej ten link” itd. Ludzie mają jedną pracę i w trudnych czasach pandemii boją się ją stracić. A nawet jeśli interweniują wprost, jawnie, to dowiadują się, że tak naprawdę walczą wyłącznie o swoje stołki. Że procesy zachodzące w łódzkiej kulturze są po prostu dla niektórych „niewygodne”. Że kiedy państwo centralizuje studia filmowe, stanowi to zamach na ich niezależność, ale kiedy miasto łączy instytucje kultury, to zamierza nimi skuteczniej i nowocześniej zarządzać.

Istotność roli kultury w kształtowaniu społeczności lokalnych, jak i całego społeczeństwa, obecnie rozumieją wyłącznie radykałowie od żołnierzy wyklętych i polskiej martyrologii oraz od narzucania roli niemiłościwie i niesłusznie nam panującego w codziennym życiu Kościoła katolickiego. Lewicowo-liberalna frakcja rządząca moim miastem – zdecydowanie niekoniecznie. Woli łatwy i szybki PR: stadiony i obiekty sportowe (na których, zresztą, potem organizuje się wielkie różańce i inne imprezy religijne), jarmarki i tanie (w odbiorze), a drogie (pod względem budżetu) błyskotki i światła na ulicach – w święta i nie.

Pandemia sprzyja takiemu wybiórczemu postrzeganiu rzeczywistości. A przecież potrwa jeszcze co najmniej rok. Pod pretekstem oszczędności, kryzysu, niższych subwencji itd. można obciąć każde wydatki. I będzie się obcinać te najdrobniejsze, ponieważ tak jest najłatwiej. Ponieważ kibic może coś zniszczyć albo podpalić, a człowiek kultury co najwyżej wrzuci kilka postów na Facebooku, stworzy kilka petycji w sieci, które podpisze po tysiąc osób. Skrzyknie autorytety uniwersyteckie, aktorskie, muzyczne i literackie, ale w dużej części z innych miast. To nie jest grupa wyborcza, o którą trzeba w Łodzi zadbać, zwłaszcza na dwa i pół roku przed kolejnymi wyborami samorządowymi. Zwłaszcza że w 2023 roku z organizacji kultury, jaką w naszym mieście znamy, mogą pozostać strzępy.

Zasadniczy jest jeden fakt, związany z właśnie uchwaloną centralizacją: jeden ośrodek kultury, zamiast pięciu dotychczasowych, to pięć razy mniej szans na otrzymanie dotacji w konkursach Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytutu Książki itd. Konkursach dla funkcjonowania łódzkiej kultury kluczowych.

Instytucje kultury w Łodzi wyjściowo nie mają środków na działalność merytoryczną, choćby takiej jak spotkania autorskie, koncerty, wystawy, spektakle teatralne, pokazy filmowe czy wydawanie niekomercyjnych książek. Muszą je pozyskiwać. Dotacje państwowe, przy coraz mniejszych pulach w konkursach miejskich i niższych grantach w nich przyznawanych, to główne źródło finansowania tej działalności.

Nie ma alternatywy dla tych środków. Nie było przed pandemią, tym bardziej nie znajdzie się jej nagle i cudownie podczas pandemii. Już w zeszłym roku łódzka kultura dostała mocno po kieszeni, a przecież – jak prognozują eksperci – najgorsze ma dopiero nadejść. Dochody samorządów spadają. Lotnisko za kilkadziesiąt milionów trzeba utrzymać, stadion za jeszcze więcej zbudować, nawet jeśli będzie stał pusty i wymagał kolejnych środków na konserwację, nieużywany.

Oszczędności najlepiej znaleźć tam, gdzie krzyk jest najcichszy i gdzie negatywne skutki będą pozornie mało odczuwalne. Pozornie, ponieważ rezygnacja z kultury, zwłaszcza kultury wysokiej (a świętej pamięci łódzkie instytucje kultury miały w tej materii ofertę bardzo różnorodną i bogatą), odbija się na narodzie, społeczności lokalnej w perspektywie kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu lat.

Władza centralna zdaje sobie z tego sprawę, dlatego serwuje nam swoje szopki przy okazji celebrowania uznawanych przez siebie świętości. Władza lokalna nie proponuje alternatywy – protestując przeciwko nadużyciom centrum, lokalnie sama zwija interes. To, co się według niej nie opłaca, ginie.

Nie mówię o niuansach; o tym, że dotacja na festiwal / cykl wydarzeń może też mieć wpływ na podniesienie jakości i dostępności pracy u podstaw, warsztatów dla najmłodszych czy seniorów, prowadzonych przez domy kultury własnym sumptem (to jest jeszcze możliwe, dopóki istnieją pełne etaty instruktorskie, nawet przy bardzo niskim wynagrodzeniu). Że mogą mieć one oryginalniejszy i bardziej ekspercki charakter, że można je wzbogacić o dodatkowe atrakcje i wydarzenia. To sieć naczyń połączonych, która – odchudzona finansowo – zacznie przeciekać i w końcu przestanie działać.

Dlatego kultura, która zaczyna się centralizować, będzie się powoli zwijać. Coraz mniejsze nakłady na nią odbiją się na liczbie osób, które czerpią dochody z działalności kulturalnej. Na ich miejsce nie pojawi się nagle grupa dwudziestokilkuletnich zapaleńców na utrzymaniu rodziców, którzy zechcą za wszelką cenę łódzką kulturę reanimować. To już nie to pokolenie, które daje sobie kilka lat na „wstępowanie”; późne roczniki dziewięćdziesiąte chcą od razu mieć realny zarobek, konkretną sytuację zawodową; nawet jeśli, dziennie, ciągną dwa kierunki studiów.

Praca dla idei nie wchodzi w grę, zwłaszcza gdy coraz mniej autorytetów potrafi jakieś idee proponować.

Nieco od nich starszych, ale jeszcze naiwnie idealistycznych, władza skutecznie zniechęci do angażowania się w kulturę, zabierając nawet możliwości pozyskiwania środków umożliwiających realizację dotychczasowych działań, choćby w stopniu podstawowym. Cierpliwość ludzka ma swoje granice i jeśli ktoś rzuca tyle kłód pod nogi, w końcu spowoduje wiele upadków.

Nie tylko ja powoli tracę wiarę w funkcjonowanie kultury w Łodzi. Mam, niestety, ku temu poważne podstawy.

Prognozuję, na podstawie rozmów z ludźmi zaangażowanymi w sprawę i dotkniętymi cięciami oraz znającymi bardzo negatywne skutki centralizacji, że chodzi o zmianę modelu funkcjonowania kultury na możliwie najtańszy: oto kilka-kilkanaście lokali z minimalną liczbą etatowców będzie udostępniać przestrzenie do realizacji małych projektów przez NGO-sy. Jeśli, oczywiście, organizacje pozarządowe dalej będą decydowały się na realizację projektów na warunkach: działamy za grosze, po pracy zarobkowej (zdecydowanie poza kulturą), i cieszymy się, że w ogóle możemy coś zrobić, nawet jeśli do tego dokładamy.

Prognozuję, na podstawie rozmów z ludźmi kultury z innych miast, że ten proces będzie przebiegał wszędzie. Łódź zaczęła pierwsza, jest w awangardzie – i tym razem to nie jest pozytywne hasło. Druga, podobno, ma być Częstochowa. Efekt domina może wywrócić cały system.

Reasumując: było źle, będzie jeszcze gorzej.

RAFAŁ GAWIN

Poeta, recenzent, krytyk, konferansjer, reanimator kultury, redaktor, korektor i sekretarz "Arterii", instruktor w dziale programowym Domu Literatury w Łodzi.

Koniec

WIELKIE OCZEKIWANIA

PRZYLĄDEK DOBREJ NADZIEI

OLGA BRZEZIŃSKA

Nieznaczne przesunięcie wskazówek zegara o północy ostatniego dnia grudnia uruchamia drzemiące głęboko pokłady wiary, że po symbolicznym przejściu progu przychodzi nowe, a wraz z nim nowi my. Wobec świata zewnętrznego mamy szereg wymagań, by był dla nas łagodny, życzliwy i szczodry.

W dniu, kiedy ukazuje się styczniowy numer „Liberté!” miałam znaleźć się na Przylądku Dobrej Nadziei w Południowej Afryce. Już sama nazwa miejsca wydawała się znacząca – napawająca optymizmem, dająca nadzieję na nowe otwarcie i tym samym naładowanie akumulatora, mocno wyczerpanego po trudnych, wymagających miesiącach. Ale jeśli miało to być miejsce – symbol, to przewrotnie spełniło swoją rolę, przypominając, że pierwszą jego nazwą był Przylądek Burz. I tak właśnie się stało – pandemiczny zamęt z siłą sztormu zniweczył plany i uniemożliwił podróż. Trzeba więc szukać swojego cypla z nadzieją gdzie indziej.

Początek nowego roku zazwyczaj naznaczony jest wielkimi oczekiwaniami, ambitnymi planami i solennymi postanowieniami. Każdy na coś czeka, o czymś marzy, w czymś pokłada nadzieję, czegoś się spodziewa. Zwłaszcza po roku, który doświadczył nas niepewnością, poczuciem zagrożenia, stratą i zmianami dotykającymi wszystkich sfer życia. Bez żalu się z nim żegnamy i chętnie zaklinamy nowy, żeby był lepszy, bo już dość, już wystarczy, po tylu trudach zasłużyliśmy na wytchnienie. Nieznaczne przesunięcie wskazówek zegara o północy ostatniego dnia grudnia uruchamia drzemiące głęboko pokłady wiary, że po symbolicznym przejściu progu przychodzi nowe, a wraz z nim nowi my. Wobec świata zewnętrznego mamy szereg wymagań, by był dla nas łagodny, życzliwy i szczodry. Po pierwszym pandemicznym roku szczególnie życzymy sobie powrotu do normalności. I żebyśmy w zdrowiu doczekali swojej kolejki szczepienia, mogli wrócić do szkół, na uniwersytety, do pracy. Żeby można było chodzić do teatrów, kin, do kawiarni, znów się spotykać, podróżować. I jeszcze – mądrej polityki, wolności, równości, opamiętania w sprawach globalnego klimatu i ochrony środowiska, sprawiedliwej ekonomii.

Wielkie nadzieje na nowe, lepsze otwarcie pojawiają się naturalnie w symbolicznym punkcie przecięcia dat. Po zużytym, starym roku z jego rozczarowaniami, niezrealizowanymi planami i trudami potrzebujemy punktu odbicia, żeby uchwycić się czegoś pozytywnego, żeby mieć na co czekać i do czego dążyć. Poczucie sprawczości zapewniają osobiste postanowienia noworoczne, w których najczęściej obiecujemy sobie przejść na dietę, zacząć uprawiać sport, ograniczyć używki, więcej czytać albo w ogóle przejść totalny makeover i stać się lepszą, o ile nie idealną wersją siebie. W noworocznych postanowieniach zaklęta jest nadzieja na zmianę i na poprawę. Ich ciemniejsza strona to nieznośny przymus, by przeskoczyć samego siebie o kolejną długość, dowieść skuteczności, produktywności, wytrzymałości i czegokolwiek jeszcze, co da poczucie, że jesteśmy zwycięzcami. A z tyłu majaczy pręgierz, pod którym sami się ustawimy, im łatwiej porzucimy noworoczne postanowienia, wymyślimy usprawiedliwienia i wymówki. Z nadmiernych oczekiwań, obietnic i sztywnego gorsetu niemożliwych do spełnienia postanowień rodzą się rozczarowania i poczucie winy, że nie daliśmy rady, że nawet sobie nie umiemy dotrzymać słowa.

A może by tak zacząć inaczej, wysiąść z pędzącego pociągu oczekiwań na stacji z napisem „JA” i z należną łagodnością i troską sobie się przyjrzeć i sobie poświęcić uwagę? Może porzucić myśl o postanowieniach, oczekiwaniach, nadziejach i przewidywaniach? Wraca do mnie wypowiedź Wiktora Osiatyńskiego, bo mówi właśnie o tym, żeby zwolnić się samemu z obowiązku ciągłego udowadniania sobie i innym, jakim mocarnym, sprawczym i wydajnym się jest: „Wstać rano, zrobić przedziałek i się odpieprzyć od siebie. Czyli nie mówić sobie: muszę to, tamto, owo, nie ustawiać sobie za wysoko poprzeczki i narzucać planów, którym nie można sprostać. Bez egoizmu, ale bardzo starannie, dbać o siebie i o swoje własne uczucia. Poświęcać się temu, co sprawia przyjemność. Ja zapisuję rano, co mam zrobić. A chwilę potem skreślam połowę. To bardzo ważne, by siebie samego nie nastawiać na dzień czy na całe życie tak ambitnie, że niepowodzenie będzie nieuniknione. Jeśli człowiek chce za dużo osiągnąć, zaplanować, zrealizować, to jest stale z siebie niezadowolony. A może po to, by być z siebie zadowolonym, wystarczy robić rzeczy które są potrzebne, godziwe, warte, dobre, bez wymagania od siebie więcej, niż można osiągnąć”.

W dziwnym, pandemicznym roku wszystko było wyzwaniem, zadaniem, koniecznością. Długie listy nakazów i zakazów, obowiązki osobiste, zawodowe, społeczne, a to wszystko podlane zmęczeniem, lękami, niepewnością. Dlatego dzisiaj, kiedy myślę o wielkich nadziejach na 2021 rok, to wspominam te wielkie z początku 2020. Szybko się okazało, jak płonne były i jak bardzo zależne od okoliczności, na które mieliśmy niewielki wpływ. Dlatego ten rok zaczynam inaczej, bez nadmiernych oczekiwań wobec świata i siebie, bez katalogu postanowień i zobowiązań, za to z życzeniami dla siebie i innych, żebyśmy byli dla siebie łagodniejsi. Przechodzić spokojnie przez hałas i pośpiech, obok zdrowej dyscypliny być dla siebie łagodnym i zachować pogodę ducha, jak głoszą słowa słynnej Dezyderaty. Bez egoizmu dbać o siebie i swoje uczucia, jak sugeruje przywołany wcześniej Osiatyński. W miejsce „muszę”. „powinnam/powinienem” wstawiać „chcę” lub „mogę”. Przylądek Dobrej Nadziei na przyszłość odnaleźć w sobie. Rozpoznać swoją doskonałość w wersach zupełnie niekanonicznej współczesnej Dezyderaty Rona Padgetta:

Prześpij się trochę.

Nie udzielaj rad.

Dbaj o zęby i dziąsła.

Nie odczuwaj lęku przed rzeczami, nad którymi nie możesz zapanować. Na przykład nie martw się, że kiedy śpisz, runie budynek, albo że ktoś, kogo kochasz, w jednej chwili padnie trupem.

Codziennie rano zjedz pomarańczę.

Bądź przyjazny. To cię uszczęśliwi.

Cztery lub pięć razy w tygodniu przyspiesz bicie swojego pulsu do 120 uderzeń na minutę wykonując coś, co sprawia ci przyjemność.

Miej nadzieję na wszystko. Nie oczekuj niczego.

Najpierw zadbaj o rzeczy wokół domu. Ogarnij własny pokój, zanim zbawisz świat. Potem zbawiaj świat.

Wiedz, że wola stania się doskonałym jest prawdopodobnie wyrazem innej woli – może chcesz być kochanym, albo nie chcesz umierać.

Nawiąż kontakt wzrokowy z jakimś drzewem.*

*Ron Padgett, Jak stać się doskonałym (fragm.), tłum. Jacek Gutorow.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO PRZEMIAN

SPOŁECZEŃSTWO PRZEMIAN

WOJNA POKOLEŃ CZYLI „STARSI PAŃSTWO MUSZĄ ZNIKNĄĆ”

ANNELIESE MISTEL

Niestety z biegiem czasu, obserwując ludzi, zasilających struktury władzy, partii czy elity dziennikarskie, można odczuć wrażenie, że zatrzymali się na przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych. Problem w tym, że od tego czasu minęło już dwadzieścia lat, w trakcie których społeczeństwo diametralnie zmieniło swój kształt. Strajk Kobiet ostatecznie obnażył oraz uwidocznił różnice między młodszymi i starszymi.

Podział polityczny społeczeństwa nikogo właściwie już nie dziwi. Wszyscy są świadomi faktu, że główna linia przebiega mniej więcej w połowie, gdyż ta narracja gości w mediach już od wielu lat. Jednak obecny zryw obywateli pokazał o wiele więcej, gdyż obnażył wyrwę międzypokoleniową, która wyrosła na fali przemian kulturowo-społecznych wolnej Polski. Młodzi myślą inaczej, patrzą w innym kierunku, a co ważniejsze, chcą zupełnie czego innego niż to, co starszym pokoleniom wydaje się ważne.

Odgrzewanie kotletów

Nie ulega wątpliwości, że władza należy zdecydowanie do osób reprezentujących starsze pokolenia. Początków działalności wielu polityków obecna młodzież nawet nie ma prawa kojarzyć, ponieważ sięgają czasów, kiedy tych młodych ludzi nie było na świecie. Wielu z tych piastujących ważne w państwie funkcje osób zdobyło w tym czasie dużo doświadczenia, a nawet zasługi, które są bardzo cenne. Niestety z biegiem czasu, obserwując ludzi, zasilających struktury władzy, partii czy elity dziennikarskie, można odczuć wrażenie, że zatrzymali się na przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych. Problem w tym, że od tego czasu minęło już dwadzieścia lat, w trakcie których społeczeństwo diametralnie zmieniło swój kształt. Strajk Kobiet ostatecznie obnażył oraz uwidocznił różnice między młodszymi i starszymi.

Pierwszym rzucającym się w oczy elementem jest kształt debaty publicznej, skupiającej się na tematach dyktowanych przez starsze pokolenie. Z jednej strony wyłania się PiS, który swoją walkę o władzę opiera na emocjonalnych tematach światopoglądowych, godnościowych, patriotycznych czy powiązaniu władzy z religią (na czym zbił w przeszłości duży kapitał polityczny). Na młodych nie robią wrażenia patriotyczne teatrzyki czy obecność w pierwszym rzędzie na obchodach urodzin Radia Maryja. Nie podoba im się wciskanie na siłę tzw. tradycyjnych wartości podparte nagonką na osoby LGBT czy robienie z kwestii praw reprodukcyjnych albo Unii Europejskiej swoistej wydumanej wojny o honor Polski. Młodzi widzą, że to są tematy zastępcze, mające odwracać uwagę od walącego się państwa. Pojawiają się nurtujące pytania dotyczące służby zdrowia, pandemii czy kryzysu przyczyniającego się do tego, że młodzi tracą pracę, nie mogą jej znaleźć, a często są też najbardziej pokrzywdzeni przez brak funkcjonującego prawa pracy. Jednak to, co obóz rządzący jest im w stanie zaoferować, to głośne hasła o „wstawaniu z kolan” czy patriotyczne maszty z flagami.

Ale druga strona też nie stanowi zachęcającej alternatywy. Kolejni politycy czy komentatorzy pojawiają się w telewizji, żeby dywagować m.in. o tym, z kim Kosiniak-Kamysz wejdzie w koalicję, albo o czym myśli Jarosław Kaczyński lub jakie strategie polityczne przewiduje. Jednocześnie to wszystko jest przeplatane płomiennymi obietnicami reprezentantów KO, że rozliczą obecną władzę, choć próżno w tych przysięgach szukać konkretów. Te debaty młodych nigdy za bardzo nie interesowały, co na pewno przełożyło się również na brak wzrostu poparcia dla największej partii opozycyjnej. Młodzi nie są zainteresowani tym, co mówią przedstawiciele Koalicji Obywatelskiej, ani ich podwórkowymi potyczkami z przedstawicielami PiS-u, ponieważ to jest odgrzewanie politycznych kotletów, które znudziły się już w 2015 roku. Jednakże ta forma prowadzenia debaty publicznej obudziła sprzeciw w momencie, kiedy zaczęła odnosić się do bieżących protestów i bolączek, które wyprowadziły tłumy na ulice. Politycy z dziennikarzami zaczęli prognozować z perspektywy partyjnej, kto w przyszłości poprze prawo do aborcji, albo komentować zachowania manifestujących lub też formy protestów (np. ujawniając karcący, mocno krytyczny stosunek do używania wulgaryzmów, wyrażających pewną bezradność ogółu). W telewizji pojawiają się uczestnicy wydarzeń lat 80., stawiający się w kontrze do młodych protestujących i porównujący ich w sposób protekcjonalny do własnych doświadczeń. Gdzieś wypowiada się też Tomasz Lis, którego niezwykle boli fakt, że na scenie politycznej pojawiło się zapotrzebowanie na lewicę inspirowaną rozwiązaniami stosowanymi w państwach skandynawskich. Wisienką na torcie była wypowiedź Grzegorza Schetyny postulującego odświeżenie tzw. kompromisu aborcyjnego, nadanie mu nowego życia, a całość okrasił własną opinią, że on „nie chce aborcji na życzenie”. Tak jakby jego zdanie miało decydujące znaczenie.

Stąd powstało określenie „dziaders”, pokrewne słynnemu już „ok, boomer”, używane w odniesieniu do polityków, dziennikarzy czy innych osób starszej daty wypowiadających się arbitralnie w kwestiach problemów społecznych trawiących Polskę. Słowo powstałe z bezsilności i wyrażające zmęczenie stosunkiem pokolenia rodziców czy dziadków do młodszych. Ludzi, którzy nie wiedzą, ale też nie chcą wiedzieć. „Dziaders” to spersonalizowany protekcjonalizm, lekceważenie, brak zrozumienia czy chęci komunikacji, a jednocześnie zamknięcie się w innej rzeczywistości, którą charakteryzowały inne realia. Strajk Kobiet pokazał rozwidlenie – na jednej drodze rządy PiS, na drugiej wiele osób przeciwstawiających się aktualnym porządkom i reprezentujących różne pokolenia. Jednak wśród nich są starsi, którzy chcą powrotu do dawnego porządku (czego dowodem jest chociażby wypowiedź Schetyny), podczas gdy pokolenie ich dzieci żyje już w innych realiach i to właśnie według ich własnego wyobrażenia, a nie opinii „dziadersów”, chce ono kształtować nową Polskę.

Idzie nowe

Dużym echem odbiła się rozmowa Andrzeja Morozowskiego w programie „Tak jest” z zatrzymanym podczas protestów siedemnastoletnim Janem Radziwonem. Zdziwienie prowadzącego, reprezentującego jakby nie patrzeć starsze pokolenie, wywołało stwierdzenie nastolatka, że uważa się za kosmopolitę, a patriotyzm uważa za zjawisko negatywne, które wcześniej czy później prowadzi do nacjonalizmu. Ten wywiad można pod wieloma względami uznać za przełomowy, gdyż pokazał jak bardzo zmieniły się ideały młodych na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat.

Obecne młode pokolenie wychowało się w świecie otwartych granic. Skończył się bezwzględny przymus życia według jednego modelu, który miał stworzyć państwowy monolit. Klasy wypełniły się dziećmi o różnym pochodzeniu etnicznym, kulturowym czy wyznaniowym, a bycie innym przestało być czymś ściganym przez władzę lub społeczeństwo. Dzisiejsza młodzież uczy się języków i dużo podróżuje, ot choćby w ramach programów wymian uczniowskich czy studenckich. Pokolenie wychowane w wolnej Polsce to światowcy, którzy są obeznani w zagranicznej kulturze i otwarci na nowe przekonania, a kontakt z czymś niepolskim ich nie przeraża, nie jest dla nich czymś egzotycznym, ale wręcz całkowicie oswojonym.

Z tego obrazu wyłania się współczesny młody człowiek, którego rzeczywistość znacznie odbiega od realiów jego rodziców czy dziadków. Młodzież kwestionuje miejsce katolicyzmu w swoim życiu, który bardziej kojarzy się z obłudą i przymusem niż narodowym spoiwem. Młodzi odrzucają też, forsowany głównie w państwowych mediach i sferach władzy, patriotyzm, który często staje się przyczynkiem do szykanowania ich przyjaciół czy znajomych, nie zgadzając się z idealną wizją narodowego monolitu. Bliższe są im prawa człowieka, a także postrzeganie wszystkich ludzi jako wspólnoty w miejsce wizji jednego narodu „wybranego”. Bardziej interesuje ich możliwość wyjazdu na Erasmusa, niż stawianie podziałów na „my” i „oni”, które są dla nich po prostu obce. Nie będą rozwodzić się nad LGBT, gdyż wolność jest dla nich wartością nadrzędną, a to, co powiedział jakiś duchowny, jest nieistotne. Jednocześnie zgodnie ze swoim wiekiem, nie patrzą się nostalgicznie wstecz i wolą koncentrować się na tym, co stanowi oraz utrwali się w przyszłości jako ich rzeczywistość. To dlatego właśnie młodych o wiele bardziej zajmują sprawy ekologiczne niż patriotyczne slogany największych partii. Zdają sobie sprawę, że te ostatnie niewiele im pomogą, jeśli świat stanie w obliczu globalnej katastrofy.

Co więcej, w obecnej młodzieży rozwija się coraz większe poczucie, że obecny system wartości jest już przeżytkiem i należy go poddać dogłębnej rekonstrukcji. Młodzi zauważają, że hasła partii rządzącej o rzekomym dobrobycie czy górach pieniędzy nie przekładają się na ich życie codzienne. Starsi mają stabilne życie, więc nie widzą tak wyraźnie, jak źle wygląda sytuacja na rynku pracy czy mieszkaniowym. Młodsze pokolenia na listę obaw spokojnie mogą wpisać lęk o to, że nie będą mogły się usamodzielnić i stworzyć własnego gospodarstwa. Dociera do nich pesymistyczna wizja postępującego kryzysu perspektyw, w tym także ryzyka braku perspektyw w dorosłym życiu, co odbija się drastycznie na ich zdrowiu psychicznym, niebezpiecznym zjawisku będącym czymś odległym dla ich rodziców. Na dokładkę odbierają obecnie na ulicach brutalną lekcję WOS-u. Są bezpodstawnie aresztowani, traktowani gazem pieprzowym czy bici. Odczuwają własnym ciałem to, jak wygląda „odbieranie praw” i są gotowi walczyć, żeby ten proces zatrzymać. Widzą różnicę między tym, co jest w telewizji, a tym co dzieje się na ulicy, a to potęguje frustrację przekładającą się na coraz większe pragnienie gruntownej zmiany oraz wniosek, że „dziadersi” muszą odejść. Nie ma szans, żeby Jarosław Kaczyński i jego partia zainteresowali najmłodszych swoją formułą, jaką są patriotyczne slogany czy sojusz tronu z ołtarzem. Zresztą starzy demokraci, żyjący w innej epoce i patrzący z perspektywy uklepanej strefy komfortu, też nie są już przekonujący. Dlatego nie pociąga ich wizja Romana Giertycha w polityce, a zabiegi działaczy KO, takich jak Borys Budka czy Grzegorz Schetyna, przynoszą skutki odwrotne do zamierzonych.

Należy w tym miejscu także podkreślić zmiany społeczne, idące w parze za nowym ładem, jaki niosą Polsce młodzi. Brak poczucia lojalności wobec Kościoła i otwarcie na zachodnie standardy powoduje, że budzi się świadomość praw kobiet. Młode Polki nie chcą żyć tak jak ich matki, których życie orbitowało wokół założenia rodziny i wiązało się z obawą, że może to nastąpić w nieodpowiednim momencie. Chcą pełni praw reprodukcyjnych oraz związków opartych na partnerstwie. Przeciwstawiają się kulturze gwałtu i mówią „dość” obleśnym starszym panom, pozwalającym sobie na zbyt wiele z powodu przyzwyczajenia do karygodnego społecznego przyzwolenia na złe traktowanie kobiet. Są gotowe odejść, kiedy czują, że ich prawa nie są przestrzegane. Ale to powoduje kolejne załamanie w społeczeństwie, ponieważ dla wielu mężczyzn, niezależnie od ich wieku, taki trend jest bardzo niepożądany. Wychowani na „starych” zasadach i według silnych za PRL-u stereotypów, obawiają się, że utracą swoją uprzywilejowaną pozycję. Stąd poparcie wielu młodych mężczyzn dla ruchów prawicowych. To oni, w obawie o utratę swojej uprzywilejowanej pozycji społecznej, kierują się na prawą stronę, pragną powrotu tradycyjnych wartości i występują przeciwko protestującym kobietom. W mediach społecznościowych bardzo często można natknąć się na pełne pogardy wypowiedzi, utyskujące na Polki, które wybierają sobie zagranicznych partnerów zamiast „prawdziwych Polaków”. Ich autorzy nie rozumieją, że młode Polki nie chcą już mężczyzny, który po prostu jest, a kryterium przynależności do jednego plemienia przestało odgrywać w globalnym świecie znaczącą rolę. Dlatego na scenie politycznej zawitało tak egzotyczne ugrupowanie jak Konfederacja, opierająca się na tzw. tradycyjnych wartościach, bliskich konserwatywnym mężczyznom, dając im poczucie zakotwiczenia w rzeczywistości, która jest im znana.

Trudno wyobrazić sobie zwycięstwo bez stworzenia siły, będącej w stanie uzyskać poparcie większości i wygrać wybory. Najprawdopodobniej jednak konsolidacja sił będzie potrzebna o wiele szybciej, choćby po to, żeby protesty odniosły sukces. Dlatego wewnętrzna wojna międzypokoleniowa nie służy, a wręcz szkodzi demokracji. Racja jednak plasuje się po stronie młodych. Stary porządek, tak bardzo stawiany za wzór przez pokolenie rodziców czy dziadków, po prostu uległ przedawnieniu, nieuchronnie zmierzając do punktu, gdzie musi ulec zmianie. Wymagają tego nie tylko młodzi, ale przede wszystkim palące problemy, z którymi mierzy się Polska, Europa, a także cały świat. Zresztą wymiana pokoleń jest naturalną koleją rzeczy i wyjątkiem nie jest tu także scena polityczna czy sfera debaty publicznej. Równie normalne jest to, że młodsi pragną świata lepszego niż ten, w którym się urodzili. Tym bardziej trudno się dziwić, że buntują się kiedy ktoś odbiera im należną kluczową rolę w decydowaniu o tym, jak będzie wyglądać państwo, które otrzymają w spadku.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO PRZEMIAN

BACZ NA JĘZYK!

MAGDALENA M. KAJ

Czy dlatego tak bardzo pastwimy się nad językiem? Skracamy, wymyślamy nowe słowa, tłumaczymy popularne słówka i zwroty z angielskiego i wrzucamy do codziennego języka, ignorując jak fatalnie brzmią? Żeby złapać mityczne zasięgi, które oznaczają pieniądze?

Tymi słowami zwracał się do uczniów mojej klasy nasz polonista, tzw. pedagog starej daty, uczący języka polskiego w tradycyjnym, żeby nie powiedzieć konserwatywnym liceum z ponad stuletnią historią i imponującą listą absolwentów, których nazwiska przez dekady przewijały się w polityce, biznesie czy sztuce.

Jednocześnie ów polonista, z wielkim oddaniem i zapałem, prowadził szkolny teatr, w którym mieliśmy szansę na zapoznanie się z odrobinę innym kanonem lektur a także – stanąć na scenie i zdecydować, czy jest to miejsce dla nas.

Pomimo, że znakomita większość z nas – niegdysiejszych adeptów teatru, marzących o błyskotliwej karierze aktorskiej, jeśli nie na deskach, to chociażby przed kamerą, recytujących z pamięci wersy „Ubu Króla” – zdecydowała się na bardziej stabilne i przewidywalne kariery, dbałość o język, którym się posługujemy, została z nami do dzisiaj. Tak samo jak dobra pamięć, wyćwiczona linijkami zakuwanego tekstu, i pewność siebie towarzysząca nam podczas wystąpień publicznych.

Moje wspomnienia ze szkolnej ławy, wyjęte niczym z kart Stowarzyszenia Umarłych Poetów, i twierdzenie, że „kiedyś to była szkoła!” sprawiają, że niewątpliwie brzmię jak dziaders (swoją drogą, czy funkcjonuje już żeńska forma tego trafnego określenia?). Będę jednak utrzymywać, że jestem szczęściarą, abiturientką, której udało się jeszcze zdać „starą” maturę, z nieodłącznym, wielostronicowym wypracowaniem, pisanym na papierze kancelaryjnym. Dlatego też z zaciekawieniem, ale również z niepokojem, obserwuję gwałtowne zmiany, które dokonują się w naszym języku, zarówno pisanym, jak i mówionym.

Od jakiegoś czasu nasze życie w dużej części przenosimy do sieci. Jeśli do tej pory się przed tym broniliśmy, pandemia i przymusowe zamknięcie w domach skutecznie nas pokonały. W sieci rozmawiamy ze znajomymi, tam randkujemy, tam flirtujemy, tam zrywamy, tam robimy zakupy, tam zarządzamy finansami, stamtąd czerpiemy informacje na temat świata.

Język, którym posługujemy się w sieci, jest szybki, skondensowany, nowy – w sieci informacje giną po sekundzie, przytłoczone natłokiem nowych. W obecnej rzeczywistości stare porzekadło dotyczące prasy drukowanej – dzisiejsza gazeta będzie wyściełać jutro kosz na śmieci – wydaje się z innej epoki.

Czy dlatego tak bardzo pastwimy się nad językiem? Skracamy, wymyślamy nowe słowa, tłumaczymy popularne słówka i zwroty z angielskiego i wrzucamy do codziennego języka, ignorując jak fatalnie brzmią? Żeby złapać mityczne zasięgi, które oznaczają pieniądze?

Czy może jednak należy przyczyn szukać w systemie oświaty? Wszystko zależy przecież od edukacji, od zaszczepienia pasji i dbałości o język, między innymi, poprzez zachęcanie do czytelnictwa. A na tym polu, zdecydowanie, nie odnosimy ogromnych sukcesów. Pierwszym zniechęceniem do spontanicznego sięgania po książkę jest, rzecz jasna, lista lektur obowiązująca uczniów na każdym etapie edukacji. Lista lektur, która od zarania dziejów jest przedpotopowa, trudna w odbiorze, a nierzadko – po prostu nudna. Niezmiennie polskie dzieci i młodzież mierzą się z opasłymi tomami Sienkiewicza, gigantycznym wolumenem twórczości Mickiewicza czy żałobnymi trenami Kochanowskiego. Gdzieś, upchnięty i prawie niewidoczny, jeden wiersz noblistki Wisławy Szymborskiej, w liście lektur wymieniony jednym tchem obok twórczości Jarosława Rymkiewicza. Rzecz jasna na próżno szukać jakiekolwiek pozycji, chociażby krótkiego opowiadania, kolejnej kobiety z Noblem – Olgi Tokarczuk. Na takie wybryki minister Czarnek z pewnością nie pozwoli.

A może zgubny na wpływ na język polski ma zupełnie specyficzna korpomowa, która stanowi osobliwą mieszankę spolszczonych angielskich słów wtykanych w zdanie, używania słów w nieodpowiednim kontekście czy absolutnie niezrozumiałego rezygnowania z deklinowania polskich nazwisk? W wielkich firmach nie stawia się wyzwań, rzuca się czelendże; nie składa się wniosku, a się go sabmituje; podobnie jak z wiadomościami – nikt już ich po prostu nie przesyła dalej, tylko forłorduje. Nie ma terminów, są dedlajny, nie ma również konstruktywnej krytyki – jest za to fidbak. O kwerendzie nie słyszał nikt, każdy za to jest biegły w riserczu. Spolszczenie angielskich wyrażeń poszło równie sprawnie, co zawłaszczenie pewnych słów i nadanie im nowego znaczenia. Nie adresuje się przecież kopert – adresuje się problemy, nie dedykuje się przecież wierszy ukochanej – dedykuje się rozwiązanie dla klienta, a koszerne nie jest jedzenie – koszerne jest nasze podejście.

Jak więc w takich trudnych i niesprzyjających okolicznościach, mimo wszystko, zadbać o ojczysty język? Czytać książki, przecież nic bardziej nie wzbogaca, zarówno nas, jak i naszego słownika.

Patrząc na statystyki publikowane co roku przez Bibliotekę Narodową, w ramach badania stanu czytelnictwa w Polsce, widać, że lekturze oddaje się zdeterminowana i niewielka grupa, która, jeśli się nie kurczy, to przynajmniej utrzymuje na tym samym, niskim poziomie. Od 2015 do 2019 r. odpowiednio 37%, 37%, 38%, 37% oraz 39% ankietowanych zadeklarowało przeczytanie jednej książki w ciągu roku. W tym samym okresie kolejno 8%, 10%, 9%, 9% i 9% badanych przeczytało siedem lub więcej pozycji. Oznacza to, że za zapalonego czytelnika uznamy już osobę, która przeczyta jedną książkę przez okres prawie dwóch miesięcy.

W 2018 roku norwescy badacze opublikowali raport, zgodnie z którym obserwujemy zjawisko systematycznego obniżania się IQ, notowane z pokolenia na pokolenia. Wnioski zostały wysnute na podstawie analizy testów na inteligencję, przeprowadzonych w okresie od 1970 do 2010 r. Za taką sytuację, zgodnie z opiniami uczonych, odpowiada zmiana w sposobie komunikacji, dominująca rola mediów społecznościowych, życie w sieci czy preferowanie filmów i gier komputerowych nad czytanie książek.

Mierzymy się więc z ogromnym zubożeniem języka, co prowadzi do gwałtownego spadku kompetencji w komunikacji z innymi, uproszczeniem gramatyki (również poprzez stopniowe wypieranie bardziej złożonych form na rzecz zastępowania ich prostymi i podstawowymi strukturami), czy ignorowaniem zasad ortografii (w tym użycia wielkich i małych liter) i interpunkcji.

Im uboższy jest nasz słownik, tym słabsza jest nasza zdolność do formułowania i wyrażania myśli, przekonań czy emocji, a większe agresja i frustracja. Dlatego – dbajmy i baczmy na język!

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

PRZEDSIĘBNIORCZOŚĆ W DOBIE KRYZYSU

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ W DOBIE KRYZYSU

MORAWIECKI, GOWIN, BORYS, CZYLI HISTORIA O TYM JAK TRZECH MĘDRCÓW ZE WSCHODU PRZEMIENIŁO WODĘ W WINO W KANIE GALILEJSKIEJ

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Brak elementarnej choćby logiki w tych wszystkich tarczach jest po prostu porażający. Byłem wczoraj w galerii handlowej. Rossman otwarty. Obuwniczy CCC na przeciw zamknięty. Ludzie koczujący gremialnie na ziemi, jedzący w kuckach posiłki kupowane na wynos, mimo że stoliki obok nich aż się proszą, żeby usiąść. Empik otwarty. Reserved zamknięte. Meblowy otwarty. Sportowy zamknięty. Większość ludzi wokół bez maseczek, albo z maseczkami na brodzie. Przestałem się wtedy dziwić. Zrozumiałem.

Dla przeciętnego polskiego przedsiębiorcy rok 2020 to był rok chaosu. Chaosu, który w warunkach światowej epidemii był niemożliwy do uniknięcia, ale sporo od siebie dołożyliśmy, aby ten chaos skorelowany z pandemią pogłębić. Rządowe tarcze pomocowe pączkowały z każdym miesiącem. Tarcza 1.0, 2.0, 3.0… 6.0. W tym tarcze PFR, pożyczki z urzędów pracy, dotacje, specjalne covidowe kredyty, zwolnienia z ZUS-u. Z każdym miesiącem, z każdym ogłaszanym przez rząd ograniczeniem przybywało pomocy i pieniędzy wydawanych przez budżet i różne instytucje pararządowe, ale ubywało zarazem sensu w tych działaniach. W końcu, tuż przed świętami i początkiem planowanych szczepień rząd wcisnął znowu hamulec i cała niemal branża eventowa, hotelarska, gastronomiczna, sportowa, duża część usług zostały wygaszone w stu procentach. W zamian premier Morawiecki, premier Gowin, prezes Borys obiecywali pomoc. Jednak to, co zostało tym razem zaproponowane i zgłoszone do Brukseli jako tzw. tarcza PFR 2.0, nie dość, że powiela wszystkie błędy poprzednich tarcz, to jeszcze zmusza nas do smutnej refleksji, że ci panowie wymienieni powyżej żyją w jakieś odrealnionej rzeczywistości. Nie w Polsce AD 2020/21, a w Państwie San Escobar, gdzie gospodarka i przedsiębiorczość to oddzielone od siebie byty, tak że nie występują między nimi żadne powiązania. Tym panom wydaje się, że wszystko dzieje się oddzielnie, że – cytując znowu Tuwima – ,,że dom... że Stasiek... że koń... że drzewo...”

Pomysł rządu, aby uzależnić przyznawanie pomocy od DEKLAROWANEGO w CEIDG PKD przedsiębiorcy, to koncepcja ludzi obłąkanych. Przecież uwzględnienie głównego PKD w CEIDG ma charakter deklaratywny. Każdy przedsiębiorca wpisuje to, co mu mniej więcej pasuje do profilu firmy. Zakładając firmę jako główne PKD wpisał np. handel detaliczny, a realia rynkowe sprawiły, że wypalił mu np. handel hurtowy i to hurt odpowiada teraz za 90% jego przychodów. Jednak w PKD ma wpisany dalej handel detaliczny jako główny, a handel hurtowy nie jest wpisany wcale lub jako poboczny. Kody PKD określające przedmiot działalności nigdy nie mają decydującego charakteru. Taki wniosek można wysnuć z chętnie cytowanego wyroku Krajowej Izby Odwoławczej z dnia 21 sierpnia 2008 roku. To samo orzeczenie mówi wprost, że ,,sposób klasyfikacji rodzajów działalności (czy to wg PKD czy wg PKWiU) nie ma znaczenia dla określenia, czy dany podmiot posiada uprawnienie do wykonywania określonej czynności”. W kontekście PKD wypowiadał się także Sąd Najwyższy, który wskazał, że: ,,w razie rozbieżności między faktyczną działalnością podmiotu, a działalnością uwzględnioną w rejestrze jedyny zarzut, jaki można w tym przypadku postawić płatnikowi, to niezgodność ze stanem faktycznym danych podanych dla potrzeb statystycznych”.

Często zdarza mi się w przypadku nowych, nieznanych mi klientów osobiście przeglądać ich KRS, aby oszacować ich wiarygodność, historię i ryzyko podjęcia z nimi współpracy. Nie uwierzylibyście, co firmy mają wpisane w te PKD. Zupełnie co innego niż to, czym się realnie zajmują. Dzieje się tak, bo w Polsce nigdy nie nakładało się kar administracyjnych czy grzywien z uwagi na niewłaściwe określenie działalności kodami PKD. Tymczasem według rządu to właśnie PKD mają zadecydować dziś o tym, która firma będzie miała szansę przetrwać, a która nie. Równie dobrze za kryterium mogłoby służyć to, czy właściciel firmy ma oczy błękitne czy jasnozielone. Tarcza Finansowa PFR 2.0 to 35 mld zł na wsparcie dla mikro, małych i średnich oraz dużych firm. 35 miliardów!!! Jest skierowana tylko do konkretnych 38 PKD. Prowadzisz pensjonat, którego nie możesz już prowadzić, bo rząd ci zakazał, a Twoje PKD nie znajduje się na tej liście, to nic nie dostaniesz, mimo że obroty spadły ci o 100%. Burmistrz Karpacza sprawdził swoich wyborców i z ponad 300 obiektów noclegowych dotkniętych zakazem na jakąkolwiek rządową pomoc może liczyć trochę ponad 30.

Na żadną pomoc również nie mają co liczyć wciąż ci przedsiębiorcy i spółki, które nie zatrudniają pracowników na umowę o pracę na pełnym etacie. Rząd bowiem, pomimo obowiązującej w Polsce definicji przedsiębiorstwa, stwierdził, że jak ktoś nie zatrudnia pracownika, to już nie jest przedsiębiorcą, choć przecież zatrudnia sam siebie, a często i żonę jako wspólnika i płaci za siebie składki, podatki. Takim rodzinnym przedsięwzięciom pomoc się nie należy. Tak uważa nasz propolski i prorodzinny ponoć rząd. Tak samo jak nie należy się pomoc tym, którzy utworzyli swoją firmę np. w styczniu 2020 roku. Nie należy, bo jednym z warunków otrzymania pomocy jest wykazanie spadku obrotu z rokiem 2019. Ktoś przekształcał swoją spółkę np. z jednoosobowej działalności w spółkę jawną w tym okresie? No to też ma pecha. Pomoc mu się nie należy.

Tą wyliczankę można ciągnąć w nieskończoność i wchodzić w jeszcze większe szczegóły wykazując, że rząd znowu – tak jak w przypadku 500 plus – zrzuca pieniądze z helikoptera, defraudując po prostu bez sensu nasze ciężko zarobione, publiczne pieniądze, bo rząd przecież nie ma żadnych innych pieniędzy, jak tylko Nasze, Twoje. Nic więc dziwnego, że jedną z pierwszych ustaw, które przyjął tenże rząd, gdy zaczął się COVID, było zniesienie odpowiedzialności rządu i podległych mu urzędników w czasach pandemii za podejmowane decyzje. Inaczej po zmianie rządu przyszłość panów Morawieckiego, Gowina czy Borysa byłaby przecież pasiasta.

Przede wszystkim jednak obserwując działania tej ekipy nasuwa mi się jedno pytanie: Jak można, podejmując decyzje warte dziesiątki, setki miliardów złotych, nie zauważać, że gospodarka to silnie powiązane ze sobą w skomplikowany sposób oddzielne ekosystemy, gdzie problemy jednej branży powodują turbulencje w następnych kilkudziesięciu? Jak można tego nie wiedzieć i piastować tak odpowiedzialne funkcje?

Podam tu przykład mojej firmy. Zajmujemy się dostarczaniem mrożonych owoców do wyspecjalizowanych hurtowni, które to hurtownie dostarczają je do hoteli, restauracji, barów, czyli do branż, które decyzją administracyjną zostały zamknięte. I niech nikt mi tu nie pisze, że mogą przecież sprzedawać na wynos. Tak. Mogą. Tylko że według wszystkich znanych mi statystyk sprzedaż dań na wynos stanowi zaledwie 10% całości. Na sprzedaży dań na wynos, poza pizzeriami, zarabiają głównie pośrednicy, a nie restauratorzy. Ta sprzedaż zresztą z wielu względów, których nie mam czasu tu wymieniać, jeszcze bardziej ciągnie ich pod wodę ku dnu.

Rząd stwierdził, że jak zamknął restauracje, to wystarczy uruchomić pomoc dla kodu PKD – 56.10. A brzmiącego: Restauracje i inne stałe placówki gastronomiczne. Tymczasem przecież ta rządowa pomoc dla tej restauracji nie sprawi, że ona nagle zacznie funkcjonować. Niestety nie zamówi ona od hurtowni kartonu truskawki, który zwykle zamawiała. Ta hurtownia będzie miała ten karton niesprzedany na magazynie i będzie on generował koszty. W efekcie nie zapłaci mi za ten karton, a ja nie zapłacę mojemu producentowi. Producent nie zapłaci rolnikowi. Rolnik nie zapłaci leasingu za swój traktor. Nie zapłaci za środki ochronne, nie zapłaci swoim pracownikom, nie zapłaci za magazyn, nie zapłaci swojej księgowej, nie zapłaci za energię, nie będzie miał na należności podatkowe, które państwo będzie chciało od niego wyegzekwować. To jest domino, w którym najpierw wali się jeden klocek. Jedno przewrócone PKD, jak sobie na szybko policzyłem, może spowodować przewrócenie kolejnych 41 PKD. Tego już rząd nie widzi. To już jest dla tych trzech tytułowych panów za trudne do ogarnięcia.

Ciekawi mnie też, jak ci geniusze wpadli na dobór kryteriów, które decydują o pomocy. Skąd im się przywidziało, że przedsiębiorcy prowadzą swoje biznesy po to, aby mieć przychód? Te ewentualne spadki przychodu, oprócz posiadania odpowiedniego PKD, są kryterium przyznania bądź nieprzyznania pomocy. Przecież biznes prowadzi się po to, aby mieć zysk (dochód), a podatki w tym nieszczęsnym dla przedsiębiorców kraju płaci się nie od przychodu, a od zysku. Dopóki tak jest, dopóty kryterium pomocowym musi być dochód, a nie przychód. Litości! Czy to jest dla was takie trudne do zrozumienia?

Jeżeli tego nie jesteście w stanie zrozumieć, to znowu na przykładzie mojej firmy wam to wytłumaczę, moi drodzy. Zwykle mam podobne marże na sprzedaży całego tira mrożonych owoców. Powiedzmy 40 groszy na kilogramie. Aby pokryć swoje koszty typu biuro, magazyn, księgowość, banki, transport, podatki, pracownika, powiedzmy że muszę zarobić 20 tysięcy złotych miesięcznie. Aby to osiągnąć, mogę sprzedać dwa auta jagody, której kilogram kosztuje 14 złotych, lub truskawki, której kilogram kosztuje 5 złotych. Rok temu sprzedałem dwa auta truskawki i zarobiłem na te 20 tysięcy kosztów. W tym roku sprzedałem jednak jedno auto jagody i brakuje mi na pokrycie kosztów 10 tysięcy złotych. Jednak pomoc mi się nie należy, bo w zeszłym roku mój przychód ze sprzedaży 2 tirów truskawki wyniósł, powiedzmy, 2x21600 kg x 5 PLN, czyli 216.000 PLN, a w tym roku 1x21600 kg x 14 PLN, czyli 302.400 PLN. Według kryteriów ustalonych przez panów Morawieckiego, Gowina, Borysa mam 40% więcej przychodu i jestem w świetnej sytuacji finansowej i pomoc mi się nie należy. Gdybym jednak sprzedał te owoce odwrotnie, to pomoc mi się by należała, choć bym jej przecież już nie potrzebował, bo przecież zarobiłem na swoje koszty.

Brak elementarnej choćby logiki w tych wszystkich tarczach jest po prostu porażający. Byłem wczoraj w galerii handlowej. Rossman otwarty. Obuwniczy CCC na przeciw zamknięty. Ludzie koczujący gremialnie na ziemi, jedzący w kuckach posiłki kupowane na wynos, mimo że stoliki obok nich aż się proszą, żeby usiąść. Empik otwarty. Reserved zamknięte. Meblowy otwarty. Sportowy zamknięty. Większość ludzi wokół bez maseczek, albo z maseczkami na brodzie. Przestałem się wtedy dziwić. Zrozumiałem.

Witamy w krainie San Escobar roku pańskiego 2021. W Nibylandii, gdzie Alicja już dawno przeszła na drugą stronę lustra. W tej krainie logika po prostu nie istnieje.

,,- Ale ja nie chciałabym mieć do czynienia z wariatami – rzekła Alicja.

- O, na to nie ma już rady – odparł Kot. – Wszyscy mamy tutaj bzika. Ja mam bzika, ty masz bzika.

- Skąd może pan wiedzieć, że ja mam bzika? – zapytała Alicja.

- Musisz mieć. Inaczej nie przyszłabyś tutaj”*

*Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA/ERSTORY

LEKTURY LIBERAŁA/HERSTORY

HERSTORY: „TRUDNE HISTORIE MAJĄ CZASEM SWJ HAPPY END”

OLGA ŁABENDOWICZ

Trwaj chwilo, jesteś piękna! – chciałoby się rzec w trakcie czytania Herstory. Nie tylko dlatego, że to bardzo przyjemne dla oka wydanie, lecz także dlatego, że uważność i docenianie bieżącego momentu są jedną z osi zebranych tekstów. Wśród głównych wątków znajdziemy tu przede wszystkim siostrzeństwo, siłę kobiet, relacje z przodkiniami („Ach, poczuć moc matki, babki, prababki w sobie!”, czytamy), a także czerpanie mocy w styczności z przeciwnościami losu. To zdecydowanie miła i prowokująca do myślenia odskocznia w czasach, gdy niepewność zdaje się być na stałe rozpanoszona w naszym życiu codziennym.

HerStory: Herstorie silnych kobiet (Srocza Góra, 2020) autorstwa praktykującej jogę bibliofilki-feministki, Katarzyny Szoty-Eksner, czyta się jak czasopismo – w dobrym tego określenia znaczeniu. Pozycja ilustrowana zdjęciami fotografki Moniki Burszczan (wyjątkiem jest tzw. część pyskowicka, która została opatrzona także archiwalnymi zdjęciami z „Kroniki Pyskowickiej” oraz autorstwa Rolanda Skubały) to rzecz ujmująca wizualnie dzięki wykorzystaniu delikatnej kolorystyki oraz formy okraszonej niekiedy łamaniem tekstu typowym dla prasy.

To zbiorek opowieści powstały „Z codzienności kobiecej. Z dążenia do bliskości. Z potrzeby własnej przestrzeni”, jak zaznacza autorka. To dająca do myślenia kompilacja powstała m.in. z felietoników (bo tak określa je sama Szota-Eksner) spisanych na kolanie – ale bez negatywnych konotacji, jakie to określenie może wywoływać, a raczej traktowane dosłownie, gdyż tworzone były one w chwilach pomiędzy wypełnianiem codziennych obowiązków związanych z macierzyństwem, bądź prowadzeniem domu – lecz nie tylko.

Czym są herstorie? Jeśli nie wiemy – choć mam nadzieję, że obecnie już mało kto choćby nie słyszał o tejże koncepcji – autorka spieszy nas doinformować (choć nie tak od razu, nie ma tak łatwo!).

„Herstoria to historia skupiona na opisywaniu świata w kobiecej perspektywie, jak się okazało, nieobecnej lub mało obecnej w opowieściach o przeszłości. Historię traktujemy uniwersalnie, a jednak uniwersalną nie jest, bo nie ma tam zbyt wielu kobiet” – czytamy.

Jest to zatem, szczególnie w tym przypadku i rozumieniu, opowieść wykorzystująca żeński logos. Ogólnie książka została podzielona na trzy części: wspomnianym „felietonikom” towarzyszą także herstorie, czyli rozmowy autorki z innymi kobietami (za obrany klucz można by tu uznać wytrwałość, która powtarza się w tymże opracowaniu niczym refren) oraz sylwetki pyskowickie (czyli krótkie biografijki ciekawych kobiet z niewielkiego śląskiego miasteczka zrealizowane w ramach projektu herstorycznego „Poznam panią z Pyskowic”). Ten intrygujący przerywnik (zaraz po nim wracamy bowiem do dalszych osobistych herstorii) stanowi ciekawe uzupełnienie, przedstawiając kobiety-przodkinie, które pozwalają szerzej spojrzeć na pozostałe opowieści zawarte w zbiorku. O ile każda z przedstawionych części ma Czytelniczce (lub też Czytelnikowi, choć śmiem przypuszczać, że znacznie mniejsza liczba panów sięgnie po to wydanie) coś do zaoferowania, o tyle ja chciałabym się pochylić nad dwiema głównymi częściami, czyli przemyśleniami Szoty-Eksner oraz jej interakcjami z rozmówczyniami.

Felietoniki: Notatki w międzyczasie

Część pierwsza, felietoniki, to dość ciekawa lektura, choć nie pozbawiona pewnych problemów. „Joginka, feministka i entuzjastka kobiecości, członkini kilku wywrotowych i bardzo kobiecych przedsięwzięć...”, jak sama określa się autorka, nie stroni od intertekstualności i nawiązań do osób, którymi się inspiruje – pojawiają się tu liczne odniesienia (często mediowane twórczością wspomnianych postaci) do choćby takich kobiet, jak Gloria Steinem, Emily Dickinson, Virginia Woolf, Pema Chödrön, Lucia Berlin, Zeruyia Shalev, Justyna Kopińska, Rebecca Solnit, Inga Iwasiów, Olga Tokarczuk, Katarzyna Miller, Paulina Młynarska, Karolina Kuszlewicz, Tove Jansson, Mona Chollet, Marta Szarejko, Clarissa Pinkola Estés. Edna Annie Proulx, Alice Munro, Audre Lorde, Anna Kowalczyk, Michelle Obama, Mary Oliver, Chimamanda Ngozi Adichie, Wangari Maathai, Rosalinda Franklin, Jolanta Brach-Czaina, Irene Lusztig, Clarice Lispector, Anna Świrszczyńska, Ronda Rousey czy Adele Aldridge. Są tu zatem przywołane kobiety silne, inspirujące, które swoim działaniem lub samym istnieniem skłaniały (ją) nas do namysłu. Nad samymi sobą, nad naturą naszego bytu, nad naszym miejscem w świecie. Znajdziemy także nieliczne wzmianki o mężczyznach (Jacek Dehnel, Ernest Hemingway, Max Ehrmann, Yoshimasa Ashikaga, Zygmunt Bauman, Clint Eastwood, Piotr C., Jacek Walkiewicz, Marcin Wicha) – selekcja których wydaje się dość nietuzinkowa, a przez ograniczoną liczbę panów w tym gronie, wydaje się nabierać dodatkowego znaczenia – jakiego? To już Czytelniczka powinna zapytać sama siebie, choć ja mam pewne mieszane odczucia.

Dzięki tak licznym nawiązaniom do innych tekstów, część ta stała się swoistego rodzaju przesiadkowem – punktem wyjścia do dalszej eksploracji tematyki pro-kobiecej. Ta intertekstuaność ma tu jednak charakter nieco powierzchowny – Czytelniczka wszystko dostaje podane na talerzu, z ładnie dobranymi i przeanalizowanymi cytatami. Z czasem podejście to staje się nieco nużące lub też za grzeczne, uładzone. Pomimo wyrażanego wprost nawoływania do działania, solidarności, współpracy, brakuje mi tu jednak czegoś bardziej konkretnego – choć faktycznie, nie taki był chyba cel tejże publikacji. Pojawia się zatem spokojne, jakże jogiczne, pogodzenie się z losem, które nieco kłóci mi się momentami z pomrukiem być może nie dość rozgniewanego kobiety na barykady!

Z racji na krótkość przyjętej formy, zawarte tu felietoniki poruszają całą gamę tematyczną: to, między innymi, inicjatywa, działanie, codzienne dobre uczynki, inspirujące słowa („Drobne aktywności dają nadzieję w mroku!”), to chińskie listy przyjaźni, „Szwedzka teoria miłości”, siostrzeństwo, budowanie asekuracyjnej siatki wsparcia, to dziewczyńskość, samotność, macierzyństwo, poświęcenie – wciąż bowiem czekamy na czasy, by to mężczyzna poświęcał się dla kobiety (wywrócony patriarchat?). Ale przede wszystkim to podszeptywane lub wykrzykiwane na każdym kroku: SPRAWCZOŚĆ! NIEZŁOMNOŚĆ!

Mamy tu zatem przemyślenia o podwójnych standardach (w polityce), o dysproporcji w nauczaniu historii (sami faceci!) i nieubłaganych statystykach parytetu (choć w tym kontekście to chyba nie jest najtrafniejsze określenie), o szacunku (a może i wręcz miłości?) do swoich blizn (na ciele i duszy), o szczęściu i niezliczonej liczbie jego obliczy, o znaczeniu (niejednokrotnie mozolnej) (współ)pracy oddolnej, której owocami cieszą się inni, a jej sprawczynie pozostają przeważnie zapomniane przez historię, o wspólnocie kobiet ponad podziałami (także – a może przede wszystkim – w obliczu zagrożenia lub w walce z przeciwnościami losu), o znaczeniu pewności siebie oraz potędze feminatyw, o pamięci, przemijaniu i przywiązaniu do rodziny (i do pamiątek po jej członkach i członkiniach), ale i o samoocenie (a w zasadzie o tym, jak niską ją mamy, przede wszystkim w zakresie własnego wyglądu), która wśród Polek kuleje – „Bo ciało to skafander, który musi być idealny”, czytamy.

Wnikając między linijki, zauważymy jednak, iż to także opowieść o tym, jak na naszą zwykłą ludzkość wpłynęła (wpływa?) pandemia. Zwykła ludzka życzliwość stałą się towarem deficytowym – nawet te z nas, które miały prawidłowe odruchy dobra w stosunku do nieznanych nam osób, pod wpływem koronawirusa często zachowują dystans (dosłownie i w przenośni), rezygnując z przejawów uprzejmości na rzecz bezpieczeństwa. I przyznam, że w tym punkcie doskonale się z autorką rozumiemy – bo nagle to siostrzeństwo w dobie izolacji i mnie niejednokrotnie z jednej strony ratowało z opresji (jak żyć, skoro wszelkie relacje ograniczają się do rozmów online lub przez telefon – tu to moje przyjaciółki wyciągały mnie z dołków mniejszych i większych), a z drugiej strony na ulicy, czy też w kolejce do kasy, będąc z natury towarzyską osobą, która zawsze uśmiecha się do nieznajomych i zagaduje starsze panie, teraz takie moje typowe zachowanie zaczęło wprawiać mnie w niepokój – bo przecież ktoś może na mnie nachuchać, nakasłać, a przecież nie wiadomo, co tam w tych wyziewach się znajdzie. Za tę perspektywę – dziękuję, gdyż pomaga poczuć się zrozumianą i mniej samotną w dobie pandemii.

Jednym z głównych przemyśleń w tym kontekście, jakie zaczęło migać w mojej głowie niczym irytująca żółta lampka, jest to, czy równouprawnienie nadal nam wystarcza? Czy może konieczny jest pokojowy przewrót? W ostatnich tygodniach w internecie krąży dający do myślenia mem, przedstawiający przywódczynie państw, które najlepiej poradziły sobie z pandemią koronawirusa. I choć to zjawisko godne podziwu, to mam jednak wątpliwości, czy użytkownicy podający dalej ten obrazek zatrzymali się na chwilę, aby zastanowić się, co tak naprawdę oznacza bycie kobietą-liderką we współczesnym świecie. Obawiam się, że w większości przypadków raczej traktowali go jako nic nieznaczącą anegdotkę, wrzuconą do tej samej szuflady co wideo przedstawiające świnię malującą obrazy – de facto, bardzo zdolną bestię!

Muszę jednak przyznać, że zwięzłość i enigmatyczność niektórych felietoników Szoty-Eksner wprawiła mnie niejednokrotnie we frustrację. Bo po co publikować luźne myśli, niby na kartce, bez wstępu, rozwinięcia, zakończenia, pozbawione szerszego kontekstu – myśli, które postronna Czytelniczka może potraktować jako przypadkowe, niepowiązane ze sobą? Ale, przecież, wydaje się, że jakiś powód ku temu być musiał, a zatem może to ja czegoś nie zrozumiałam? W obliczu myśli przewodniej przyświecającej całemu zbiorkowi (dodawanie kobietom siły i mocy) nie sądzę, by pozostawienie mnie, Czytelniczki, z takimi odczuciami, miało być efektem docelowym – bo w końcu byłby to zabieg całkowicie z tymże założeniem sprzeczny. Siłą rzeczy te niedopowiedzenia mają także swój niewątpliwy urok – otwierają przestrzeń niezbędną do samoodkrycia i autorefleksji. I w tym świetle fakt, że może ja czegoś tu nie rozumiem, wcale nie oznacza, że ty w tych konkretnych tekścikach czegoś dla siebie nie znajdziesz.

W kilku miejscach, autorka powtarza po sobie – co mnie osobiście nieco nużyło, bo przecież już to czytałam, i powodowało konsternację, bo może doświadczam deja vu? Ale w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze zbiorkiem luźnych przemyśleń, fakt ten nie razi tak bardzo. Ileż to bowiem razy same przywołujemy po wielokroć ulubione anegdotki i historie? Wiem, że mnie się to zdarza całkiem często. A zatem i ta powtarzalność dobrze wpisuje się w ogólny modus operandi.

Herstorie: Kobiecy świat pod lupą

Część druga, czyli herstorie, mogłaby spokojnie stać się niezależną opowieścią. Czyta się ją z zapartym tchem, w napięciu przewracając kartki – co się przydarzy tej bohaterce, a co kolejnej? Choć wiem, że to historie prawdziwe, to układają się jak miłe (choć niełatwe) fabułki. Napisane są z ciepłem i zrozumieniem, dopiero tutaj pokazując jak wrażliwą rozmówczynią i słuchaczką jest Szota-Eksner.

Każda z herstorii porusza bardzo wiele wątków. Mamy tu zatem opowieść o Michalinie Trefon, biegaczce, malarce, feministce, ekolożce, w której poruszane są takie motywy jak kobiecy sojusz, przemoc w rodzinie, walka, zmagania, relacje międzypokoleniowe (z niepoznaną prababką, znaną babcią, mamą), historia przodkiń i ich niezłomność, ale też siła i jej źródła. Spotykamy się także z Kasią, czyli Katarzyną Dacyszyn – projektantką bielizny, która w świadomości opinii publicznej zapisała się na trwałe sytuacją, w której jej wieloletni dręczyciel oblał ją kwasem siarkowym przed rozprawą w łódzkim sądzie. To jednak nie determinuje (nie może!) jej tożsamości. Nie boi się ona słowa „ofiara”, ale to właśnie bycie nią obudziło w bohaterce pokłady nieuświadomionej wcześniej siły. Autorka rozmawia z nią o mocy tworzenia wypełniającej tęsknotę za macierzyństwem, o pięknie i urodzie – wątek, którego można się było zresztą spodziewać po tej rozmowie, o poczuciu sprawczości i czerpaniu siły z przeciwności losu i o akceptacji, pogodzeniu się z losem i otwarciu się na kolejne rozdziały.

„Takie jesteśmy, my, kobiety! W obliczu trudności podnosimy gardę w obronie siebie. Walczymy! Dzielne wojowniczki! Nawet jeśli wydaje nam się, że nie ma w nas takich cech, to nietrzeba się tym martwić, dostałyśmy w genach zaszyfrowany zapis – instrukcję przetrwania, która uaktywnia się w trudnym momencie. Ufajmy sobie. Wspierajmy się. Życie bywa ciężkie, ale nic nie dzieje się bez powodu. Poradzisz sobie ze wszystkim. Udźwigniesz każdy ciężar. A potem spokojnie spojrzysz z góry na świat i powiesz: to, kim się stałam, było warte tej drogi” – pisze Katarzyna Dacyszyn w liście do autorki.

Oprócz tych dwóch inspirujących postaci odkrywamy także ułamek światów Basi (restauratorki, byłej instruktorki jogi dla dzieci), Agaty (douli), Inki (kobiety z harcerskim zacięciem i ogromną siłą ducha, która w wieku 16 lat została mamą), Marty (zawodniczki sztuk walki), Patrycji (instruktorki jogi) oraz Małgorzaty Tkacz-Janik (feministki, aktywistki i polityczki), którą z Szotą-Eksner łączy wieloletnia przyjaźń. Każda z tych rozmów-opowieści poruszy każdą z nas na swój sposób – i o to chyba właśnie chodzi. W końcu herstorie pełnią także, nieodzownie, funkcję odkrywczą, edukacyjną – mają szansę obudzić w innych kobietach pokłady nieodkrytej jeszcze siły. „Wraz z upływem lat i z herstoriami kobiet, które wysłuchałam”, – pisze joginka, „przyszło przekonanie, że w kobiecych opowieściach drzemie siła, która jest dla nas dostępna i którą możemy się przecież dzielić. Nie trzeba już zatem czekać bezczynnie!” A zatem, nie czekajmy!

Kiedy sequel?

HerStory to książka, która uzmysławia Czytelniczce (a miejmy nadzieję, że także Czytelnikowi) cały szereg zjawisk, bądź też przynajmniej staje się impulsem do uważniejszego pochylenia się nad poruszanymi zagadnieniami. Całość ma nieco metafizyczny charakter – pojawiają się liczne odniesienia do sfery odczuć – zaś podbijana jest podszewką z minimalizmu i życiowej prostoty (ciesz się tym, co już masz).

Wybrzmiewają tu głównie siła kobiecego głosu, ale i potęga pokory wobec wszechświata. Przyjęta formuła zaś aż się prosi o kontynuację w postaci kolejnego wydania, kolejnych herstorii, felietoników i nowych sylwetek silnych kobiet. Ja na pewno będę na nią czekać. W końcu, cytując za Katarzyną Szotą-Eksner, „nikt inny tylko MY same kreujemy naszą bajkę o życiu”.

OLGA ŁABENDOWICZ

Doktorka lingwistyki, tłumaczka, redaktor naczelna anglojęzycznego półrocznika „4liberty.eu Review”, poświęconego zagadnieniom społeczno-politycznym i ekonomicznym z perspektywy Europy Środkowo-Wschodniej. Foreign Relations Officer w łódzkiej Fundacji Liberté!, gdzie z ramienia Fundacji Friedriecha Naumanna na Rzecz Wolności koordynuje prace sieci think tanków 4liberty.eu.

Autorka polskiego przekładu książki „Tak umierają demokracje” (2018) autorstwa Stevena Levitsky'ego i Daniela Ziblatta z Uniwersytetu Harvarda. Współautorka i koordynatorka e-podręcznika naukaobywatela.pl. Wykładowczyni na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. W wolnym czasie zaangażowana w aktywizm na rzecz praw zwierząt w kraju i za granicą oraz w lokalne działania związane z walką ze zmianami klimatycznymi.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

CZY POTRZEBUJEMY DRUGIEJ LIZBONY?

SYLWIA SKURNÓG

A wy, filozofowie, którzy twierdzić śmiecie,

Że „dobre jest cokolwiek się zdarzy na świecie”,

Chodźcie spiesznie oglądać te kupy popiołów,

Te kobiety i dzieci leżące pospołu,

Te smutne szczątki domów wkoło rozrzucone,

Pod rozbitym marmurem ciała rozproszone;

Sto tysięcy nieszczęsnych podartych przez ziemię,

Rozdartych, krwią broczących, których murów brzemię

Za życia pogrzebało. Nikt ich nie ratuje,

Więc, wśród męki, czekają, aż śmierć się zlituje!

(Voltaire, Poemat o zagładzie Lizbony)

Jak wynika z badań poświęconych historii Ziemi, katastrofy naturalne za każdym razem, gdy występowały, zagrażały życiu ludzkiemu oraz światu wytworzonemu przez człowieka. Mając świadomość nieprzewidywalności oraz niebotycznej siły przyrody wynikającej z przeszłych katastrof naturalnych, ludzkość nie wyciągnęła właściwych wniosków dotyczących jej potęgi. Analizując największe kataklizmy można wysnuć tezę świadczącą o tym, że nie panujemy nad światem przyrody. Wielkie katastrofy naturalne zamanifestowały ludzkości to, że człowiek nie ma możliwości ingerować w panujące w danym momencie mechanizmy zachodzące w przyrodzie.

W XXI wieku homo faber może pochwalić się wysoko rozwiniętym przemysłem, wydłużeniem średniej długości życia, poprawą jakości warunków bytowych – wszystkim, co jest powiązane z życiem w dostatku. Ciągła chęć posiadania nowych, lepszych i droższych rzeczy przyczyniła się do wzmożenia trywializacji przyrody. Niestety, za każdym sukcesem człowieka związanym z rozwojem infrastruktury, gospodarki czy technologii stoi zanieczyszczona oraz cieplejsza planeta, zużycie ogromnych ilości zasobów naturalnych, wylesianie oraz wymieranie bioróżnorodności. Czy to oznacza nasz sukces, czy tylko zaspokojenie antropocentrycznych dążeń do uczynienia życia łatwiejszym?

Doświadczaliśmy w przeszłości katastrof naturalnych, które pozbawiły życia tysięcy przypadkowych oraz niewinnych ludzi. Trzęsienie ziemi, które miało miejsce w Lizbonie w 1755 roku, obrazuje również „trzęsienie” światopoglądowe. W wyniku katastrofy naturalnej ówcześni myśliciele powrócili do namysłu nad podstawowymi kwestiami związanymi z życiem, śmiercią, złem oraz dobrem. Trzęsienie ziemi, które nadeszło w ważnym dla osób wyznających wiarę chrześcijańską dniu Wszystkich Świętych, tj. 1 listopada, sprawiło, że mieszkańcy Lizbony ginęli na porannych mszach pod murami kościołów, w swoich domach lub na ulicach. Nielicznych, którym udało się przetrwać trzęsienie, pochłonęła kolejna katastrofa – tsunami. Podziemne wstrząsy oraz wielkie fale to nie wszystkie tragedie, które zaistniały w Lizbonie pamiętnego poranka. Kataklizm zakończył ogromny pożar, który zniszczył ocalałe resztki zabudowań w mieście. W jednej chwili mieszkańcy Lizbony stali się bezbronnymi ofiarami nieprzewidywalnej i potężnej natury.

Osiemnastowieczny filozof Voltaire zastanawiał się Dlaczego Lizbona? Dlaczego miasto niewyróżniające się na tle innych ówczesnych miast zostało doszczętnie zniszczone - czym zawiniło? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie przez oświeceniowych myślicieli oscylowało pomiędzy wolą Bożą, a przejawem Jego gniewu. Pełen rozpaczy Voltaire nie godził się ze śmiercią niewinnych mieszkańców miasta. W Poemacie o Zagładzie Lizbony polemizuje z aksjomatem mówiącym o tym, że wszystko na świecie jest dobre. Wskazuje wyraźnie, że na świecie istnieje zło, które pojawia się nie tylko za sprawą ludzkiej ingerencji. Zło, które definiujemy jako szkodę lub ludzkie cierpienie, wynika także ze świata natury.

Będąc świadomym występujących w świecie katastrof naturalnych, warto zastanowić się nad współczesną ludzką ekspansją w świat naturalny. Dokonując analizy klimatu, należy wziąć pod uwagę granice wytrzymałości Ziemi, która – jak wiemy obecnie – nie jest poznawalna. Natomiast rozpatrując dotychczasowe badania naukowe, znajdujące się między innymi w publikacji Nauka o Klimacie, można stwierdzić, że zbliżamy się do punku krytycznego, miejsca, w którym dalsza egzystencja ludzkości na Ziemi pozostaje niepewna.

Katastrofy naturalne – huragany, tsunami, pożary, powodzie oraz fale upałów pojawiają się również współcześnie. Rozważając przeszłe zdarzenia możemy zauważyć, że każda klęska żywiołowa zbliżała człowieka do namysłu nad przyrodą oraz nad tym, że za każdym razem drastyczna ingerencja w świat naturalny może stanowić zagrożenie dla dalszego ludzkiego życia.

Warto podkreślić, że aktualnie następstwa największych kataklizmów uległy zapomnieniu. Ludzie, podejmując dotychczasowe działania, postępowali bez większego namysłu nad tym, czy ich skutki okażą się być degradacyjne dla świata przyrody czy też nie. W efekcie powstały wielkie huragany takie jak: Katrina (2005 rok), Maria oraz Harvey (2017 rok), które doprowadziły do powstania niebotycznych powodzi, a ostatecznie do zniszczenia miast oraz zgromadzonego ludzkiego dobytku. Wystąpiły także pożary lasów, chociażby w Europie Środkowej – w Biebrzańskim Parku Narodowym oraz w oddalonej od naszego kraju Australii czy też w Kanadzie. W pożarach ginęły zwierzęta, rośliny oraz ludzie. Powyższe przykłady można by mnożyć, jednak to na czym warto skupić uwagę to źródło ich powstawania.

Nie sposób nie zauważyć, że na wzrost poziomów wód w morzach i oceanach, wzrost średniej temperatury na Ziemi oraz na szeroko pojęte zmiany klimatu wpływa globalne ocieplenie.

Wraz z cieplejszą planetą pojawiają się i w przyszłości również będą się pojawiać katastrofy naturalne. Według ustaleń naukowców może okazać się, że nie będą one częstsze, jednak na pewno będą to zjawiska bardziej intensywne i wzmożone – generujące ogromne szkody. Wielu myślicieli oraz badaczy klimatu alarmuje, że cieplejsza planeta zagraża przyszłemu życiu na Ziemi. Z ich komunikatów wynika, że powinniśmy ograniczać antropocentryczne emisje gazów cieplarnianych. Należy jednak zastanowić się, czy jesteśmy w stanie wyhamować drastyczne zmiany klimatu, których jesteśmy świadkami. Może okazać się to trudne, ponieważ wiąże się to ze zmianą obecnych nawyków. Natomiast jeśli nie spróbujemy, skażemy przyszłe pokolenia na porażkę oraz na nową normalność, w której katastrofy naturalne będą stanowić jedynie zapowiedź globalnej klęski humanitarnej.

Bez zmiany w światopoglądzie, która będzie dotyczyć całościowego pojmowania świata przyrody, nie uchronimy siebie, a przede wszystkim przyszłych pokoleń przed katastrofami naturalnymi. W cieplejszym świecie kataklizmy mogą okazać się w znacznym stopniu trudniejsze i bardziej niebezpieczne w skutkach niż te, które dotychczas się wydarzyły. Klimatolodzy wyraźnie zwracają uwagę na zachwianie równowagi w świecie naturalnym objawiające się zanikaniem bioróżnorodności, a także wymieraniem całych gatunków zwierząt. Hans Jonas w Zasadzie Odpowiedzialności wskazuje na aspekt dotyczący odpowiedzialności człowieka w nowym wymiarze – otwartym w przyszłość. Wspomniany myśliciel proponuje zmianę Imperatywu Kategorycznego Immanuela Kanta w sposób pozwalający na odniesienie go do aktualnej sytuacji klimatycznej i brzmi ona „Postępuj tylko w taki sposób, aby skutki twojego działania nie były destrukcyjne względem możliwości takiego życia w przyszłości”. Wynika z tego, że naszą odpowiedzialnością jest pozostawienie ziemi przyszłym pokoleniom w stanie, w jakim my sami ją zastaliśmy. Niestety, literatura związana ze zbliżającą się katastrofą klimatyczną pokazuje, że pozostawimy przyszłym pokoleniom cieplejszą planetę oraz problemy, z którymi sami nie musieliśmy się zmagać.

Warto zatem postawić pytanie, czy tak jak osiemnastowieczni myśliciele potrzebujemy katastrofalnego wydarzenia, które wywoła w naszym pokoleniu refleksję nad podstawowymi kwestiami związanymi z dalszym życiem na Ziemi. Refleksję, która pozwoli poznać miejsce człowieka w świecie i zrozumieć, że jest on tylko mieszkańcem Ziemi, który powinien jak najszybciej powstrzymać swoje zawłaszczycielskie popędy wobec natury. Powróćmy do życia w zgodzie i harmonii z otaczającym nas światem.

SYLWIA SKURNÓG

Studentka ostatniego roku Etyki na Krakowskim Uniwersytecie Pedagogicznym. W swojej pracy naukowej proponuje rozszerzenie pojęcia egzystencjalizmu na sferę biosfery i alarmuje o konieczności odpowiedniej edukacji etycznej społeczeństwa. Aktualnie pracuje nad wykazaniem, że to człowiek jest odpowiedzialny za wyrządzone zło ekologiczne. Miłośniczka zwierząt pragnąca, aby każde istnienie było traktowane z odpowiednim szacunkiem.

Koniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - WILLIAM EWART GLADSTONE

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Żaden cykl o XIX-wiecznych politycznych liderach liberalnych Europy nie byłby kompletny bez Williama Ewarta Gladstone’a. Gladstone był jednym z najważniejszych i najznamienitszych przywódców w dziejach liberalnego ruchu politycznego, zapisał się w brytyjskiej historii jako jeden z największych mężów stanu, przez 12 lat pełnił obowiązki premiera rządu, przez kolejne 12 lat był kanclerzem (ministrem finansów), był także jednym z założycieli nowej, postwigowskiej Partii Liberalnej, która w znacznej mierze za jego sprawą zdominowała brytyjską politykę w II połowie XIX wieku. Był politycznym innowatorem oraz ideologiem liberalizmu, który ufundował cały nowy nurt (nie w sensie filozoficznym, lecz politycznym), nazwany gladstoneskim liberalizmem, decydując o kierunkach działania całej partii przez długie dekady.

Gladstone urodził się w 1809 r. w Liverpoolu, ale jego rodzinne korzenie wskazują na pochodzenie stuprocentowo szkockie. Już w młodych latach odwiedzał on Szkocję i nawiązał relacje emocjonalne z regionem pochodzenia swoich dziadów oraz tradycjami celtyckimi. Jego ojciec był relatywnie dobrze sytuowanym kupcem, który uzyskał tytuł baroneta. Młody Gladstone od najmłodszych lat obracał się w sferach politycznie zaangażowanych, a następnie uczęszczał do Eton oraz na uniwersytet oxfordzki, gdzie studiował klasyczną literaturę oraz matematykę i obronił licencjat w 1831 r. Jednak jego największym talentem już wówczas okazała się sztuka oratorska, którą rozwijał jako prezydent klubu dyskusyjnego Oxford Union. To zdecydowało o rezygnacji z planów kariery prawniczej na rzecz polityki. Już w 1832 r. objął po raz pierwszy mandat w Izbie Gmin.

Polityczna kariera Gladstone’a rozpoczęła się więc w młodym wieku i trwała niezwykle długo – w parlamencie zasiadał 63 lata (z jedną, niewiele ponadroczną przerwą). Jej dzieje to więc siłą rzeczy dzieje politycznej ewolucji człowieka, który zaczynał będąc pod wpływem diuka Newcastle (diuk w zasadzie wręczył mu mandat poselski w kontrolowanym przez siebie okręgu wyborczym) oraz swojego ojca, właściciela niewolników. Zaczynał zresztą jako torys: opowiadał się przeciwko regulowaniu pracy niepełnoletnich robotników oraz przeciwko abolicji. Kreślił dyktowane mu przez ramię koncepcje stopniowego uwalniania niewolników po uprzednim procesie ich edukacyjnej emancypacji. Dopiero po kilkunastu latach udała mu się jego osobista emancypacja spod wpływu ojca, której wyrazem było poparcie dla wolnego handlu, w tym np. dla ścięcia o połowę ceł w odniesieniu do cukru produkowanego bez użycia pracy niewolniczej. Swoje własne wczesne poglądy na niewolnictwo miał starszy Gladstone w zwyczaju często przywoływać jako przykład tego, jak często przedstawiciele elit społecznych się mylą, a masy ludowe mają słuszność.

Być może nigdy nie byłoby w ogóle Gladstone’a-liberała, gdyby nie fakt, iż w toku swojej emancypacji w latach 40-tych związał się z premierem i ówczesnym liderem Partii Konserwatywnej, Robertem Peelem. Od 1841 r. pełnił w jego rządzie mniej eksponowane funkcje (m.in. przewodniczył radzie handlowej, zajmował się regulacją kolei, był sekretarzem stanu ds. polityki kolonialnej) i dzięki Peelowi przetrwał w polityce, gdy diuk Newcastle – fundamentalista protekcjonizmu handlowego – pozbawił go okręgu wyborczego. Z Peelem też się spierał – do krótkotrwałego rozejścia się z premierem skłoniło go zwiększenie grantu dla katolickiego seminarium Maynooth w Irlandii. Został jednak u jego boku w chwili kluczowej, gdy Partia Konserwatywna pękła w poprzek wokół sporu o zniesienie ceł na zboża i o zakończenie w efekcie plagi głodu w uboższej części brytyjskiego społeczeństwa. Gladstone, wraz z Peelem, opowiedział się za wolnym handlem i w efekcie znalazł w 1846 r. poza szeregami torysów. Od 1850 r. – po śmierci Peela – był liderem frakcji „Peelites”, która związała się sojuszem z wigami, nonkonformistami i radykałami, aby w 1859 r. uczestniczyć w powołaniu Partii Liberalnej.

Od 1852 r. Gladstone zaczął zasiadać w kolejnych gabinetach liberalno-wigowskich w ważnej roli kanclerza. Jego polityka od pierwszego budżetu jego autorstwa była stale nakierowana na: sprzeciw wobec zaciągania długu publicznego, redukcję i znoszenie ceł, przejściowe finansowanie tego podniesieniem podatków bezpośrednich, ale z zachowaniem celu całkowitej likwidacji podatku dochodowego poprzez redukcję wydatków rządowych i lepszy balans pomiędzy podatkami bezpośrednimi a pośrednimi. Gladstone uciekał się nawet do przebiegłości: proponował obniżenie progu, tak aby podatek dochodowy musiało płacić więcej obywateli posiadających prawo głosu, licząc na ich poparcie dla postulatu zniesienia tego podatku i redukcji wydatków budżetowych, a w czasie wojen ten pacyfista chciał ich finansowania ze zwiększonych podatków zamiast z obligacji, aby po prostu uczynić bogatych Brytyjczyków przeciwnikami wydatków na wojny i wojen jako takich. Ta filozofia fiskalno-finansowa stanowiła pierwszy filar gladstoneskiego liberalizmu. Zwłaszcza że Gladstone potrafił przemawiać na tematy budżetowe w sposób, który powodował, iż „cyferki stawały się ekscytujące, a debaty budżetowe epickie”.

Od 1860 r. Gladstone blisko współpracował z ruchem na rzecz wolnego handlu i pokoju, czego owocem był traktat celny z Francją. Wymusił na premierze Palmerstonie zniesienie akcyzy na papier, co miało niebagatelne znaczenie dla rozwoju oświaty i wolności słowa dla politycznych ruchów ubogich mas społecznych. Doprowadził do opodatkowania spadków wielkich fortun. W latach 60-tych zyskał więc wielką popularność jako „Ludowy William”, za sprawą którego na stołach pracujących Brytyjczyków pojawiła się wystarczająca ilość nieoclonego, więc kosztującego rozsądne ceny jedzenia oraz gazety, a więc wiedza. Był polityczną supergwiazdą, której każdy przyjazd do każdego miejsca w kraju ściągał setki i tysiące wdzięcznych mu ludzi. Żaden brytyjski minister przed nim nie zaznał takiego widoku.

Od 1864 r. Gladstone opowiadał się za poszerzeniem prawa wyborczego, co oznaczało w praktyce nadanie politycznych praw robotnikom w miastach, dotąd ich pozbawionych. Był więc w gruncie rzeczy pierwszym Liberalnym Demokratą w dziejach brytyjskiej polityki. Pogląd ten spotkał się z furią Palmerstona i królowej Wiktorii, a w Partii Liberalnej narastało napięcie pomiędzy wigami a resztą bloku. Śmierć premiera i przejęcie funkcji przez Earla Russella otworzyło drogę do próby reformy wyborczej w 1866 r., zablokowanej przez część wigów. Skutkiem politycznego zamieszania było przeforsowanie niemal tej samej reformy rękami konserwatystów Benjamina Disrealiego po przejęciu władzy rok później. Stało się to zarzewiem osobistego konfliktu Gladstone’a i Disraeliego w kolejnych latach.

Premierem Gladstone został krótko po przejęciu pozycji lidera liberałów, w 1868 r. Partię udało mu się zjednoczyć wokół haseł wolności religijnej, a konkretnie idei pozbawienia kościoła anglikańskiego pozycji „kościoła oficjalnego” w Irlandii, a więc zwolnienia tamtejszych katolików z finansowych obowiązków wobec anglikańskiego kleru. W latach 70-tych gladstoneski liberalizm ujawnił się więc oto pełnej krasie. Gladstone za swój cel główny uznał rozkwit wolności indywidualnej poprzez likwidację politycznych i finansowych barier wolności. Pierwszym filarem jego programu była wspomniana polityka ograniczania wydatków państwa i redukcji obowiązków podatkowych. Wolność religijna była drugim filarem. Trzecim była pacyfistyczna polityka zagraniczna i idea wolnego handlu. Czwartym w końcu likwidacja regulacji, które utrudniały obywatelom podejmowanie skutecznych działań na rzecz poprawy swojego bytu. Służyły temu likwidacje barier w wojsku, służbie cywilnej i władzach lokalnych. Rząd podejmował ponadto inicjatywy nakierunkowanie na zwiększenie efektywności samopomocy i dobroczynnego wsparcia osób ubogich. Przyniosło to znaczne efekty, m.in. niwecząc polityczny plan Disrealiego, aby wciągnąć robotników w sojusz z arystokracją przeciwko „kapitalistom” i uczynić z nich wyborców torysów (plany Disraeliego pokrzyżowało zwłaszcza wprowadzenie zasady tajnych wyborów). Dodatkowo, po raz pierwszy w historii kraju, uczyniono zakładanie i działalność związków zawodowych legalnym. W 1870 r. uchwalono ustawę o powszechnej edukacji do 12. roku życia, która zakładała znaczące finansowanie szkół ze środków publicznych. Rok później zlikwidowano dyskryminację katolików, nonkonformistów i niechrześcijan w kontekście karier uniwersyteckich w Oxfordzie, Cambridge i Durham. W 1874 r. Gladstone przegrał większość w Izbie Gmin, pomimo przewagi Partii Liberalnej w głosowaniu powszechnym nad Partią Konserwatywną.

Gladstone był krytykiem katolicyzmu i socjalizmu, które w równym stopniu oceniał jako wrogie wolności człowieka. Był przeciwnikiem jakiegokolwiek regulowania życia wewnętrznego kościołów przez państwo i tego samego oczekiwał z ich strony w zamian. Kościół katolicki w największym zakresie wydawał się odrzucać tą sekularną zasadę, był radykalnie antyliberalny i autorytarny. Gladstone krytykował katolickie mieszanie porządków władzy, doczesnego i transcendentnego. Dostrzegał w efekcie sprzeczność pomiędzy żądaniem posłuszeństwa katolików wobec papiestwa a lojalnością wobec brytyjskiej Korony. Oburzył go „dogmat” o tzw. nieomylności papieża z I Soboru Watykańskiego w 1870 r. i w szeroko cytowanym tekście wzywał brytyjskich katolików do odrzucenia „dogmatu”. W kolejnym tekście w 1875 r. nazwał Kościół katolicki „monarchią w azjatyckim stylu”, despotyzmem żądającym od wiernych postawy uniżonego sługusa; oskarżył papieża o zamiar zniszczenia rządów prawa i zastąpienia ich tyranią arbitralizmu.

W odniesieniu do socjalizmu Gladstone stwierdzał: „Jeśli coś efektywnie dobrego może być wam [młodym ludziom] uczynione, to musi to być uczynione poprzez zachętę i pomoc w tym, abyście pomagali sobie samym. Wszyscy ci ludzie, którzy udają, że wezmą wszystkie wasze troski z waszych barków i zrobią wszystko za was – nie powiem, że są to oszuści, nie powiem, że są to znachorzy; powiem jednak, że są to ludzie tkwiący w głębokim błędzie”. Współcześni Gladstone’owi nazywali go „najsilniejszym antysocjalistą pośród tych, którzy poświęcili się poważnej refleksji nad sprawami społecznymi i politycznymi”, zaś „jego koncepcja liberalizmu była negacją socjalizmu”.

Po trwającym dwa lata poświęceniu się pierwszej w dziejach nowoczesnej kampanii wyborczej, tzw. kampanii z Midlothian, w ramach której wrócił do polityki i obnażył próbę odwrócenia uwagi opinii publicznej od kryzysu finansowego poprzez wszczęcie niepokojów międzynarodowych przez gabinet Disraeliego, w 1880 r. Gladstone ponownie objął funkcję premiera. Jego drugie urzędowanie było naznaczone nieudanymi posunięciami w polityce zagranicznej, gdzie liberałowie lawirowali pomiędzy swoim generalnym antyimperializmem i pacyfizmem, z niechęcią odnosząc się do presji lobby kolonialnego, a z drugiej strony angażowali kraj w konflikty zbrojne, aby zabezpieczać szlaki handlowe i ich „oczko w głowie” – wolny handel międzynarodowy.

Gladstone stracił władzę w 1885 r., ale już rok później na krótko powrócił do władzy, gdy ogłosił się zwolennikiem autonomii Irlandii i utworzenia dla niej samodzielnego parlamentu (Home Rule). Irlandzcy nacjonaliści byli w Izbie Gmin „języczkiem u wagi” i pomogli liberałom obalić torysowski gabinet Salisbury’ego. Niestety Gladstone nie przewidział głębokości opozycji części liberałów (tzw. liberalnych unionistów) i elektoratu partii z mniejszych ośrodków w Anglii wobec emancypacji irlandzkiej. W 1886 r. doszło do rozłamu w partii, a ustawa o Home Rule przepadła. Gladstone na 6 lat wrócił do opozycji. W czasie ostatniego premierostwa w latach 1892-94 podjął kolejną próbę, tym razem wygrywając w Izbie Gmin, ale nie w Izbie Lordów.

Na dobre i na złe, losy Partii Liberalnej w XIX w. były związane z Williamem E. Gladstonem. U zarania kariery rządowej rozpruł Partię Konserwatywną, aby potem z resztą „Peelites” wejść do Partii Liberalnej i nadać jej bardziej liberalny kształt, aniżeli tradycyjni wigowie by chcieli. Czy to w kwestiach prawa wyborczego, czy wolności religijnej, czy polityki gospodarczej, finansowej, podatkowej i zagranicznej, Gladstone dał silniejszą pozycję głosom radykałów liberalnych, nonkonformistów religijnych i irlandzkich nacjonalistów, którzy wcześniej łamali sobie zęby na wigowskim oporze i strachu. Zepchnął nurt imperialistyczny na margines i poza partię na długie dekady, gdy wytrącił inicjatywę z rąk spadkobiercom ideowym Palmerstona, a Josepha Chamberlaina i liberalnych unionistów wypchnął w sojusz z torysami. Pod koniec kariery jednak skupiony bardziej na własnym miejscu w historii, a nie na taktycznym myśleniu o dobru partii, pozwolił utrwalić się podziałowi, który początkowo dotyczył tylko jednej, irlandzkiej kwestii. Skutkiem tego miała być negatywna ewolucja potencjału liberałów, którzy w XX w. zachowali siły już tylko na jeden okres reformatorskich rządów tuż przed i w trakcie I wojny światowej.

Gladstone przeczytał w życiu około 20.000 książek, w wolnym czasie uwielbiał rekreacyjnie ścinać drzewa (podobną liczbę drzew miał jednakowoż posadzić). W okresach opozycyjnych poświęcał się takim zajęciom, jak pomoc rozpijanym przez szynkarskie lobby pracownikom portowym, czy usiłowanie wyciągania młodych kobiet z prostytucji. Nie miał oporów wchodzić w społecznie najtrudniejsze środowiska, odmówił i nigdy nie przyjął żadnego tytułu arystokratycznego. Ze względu na swoją pracę wśród kobiet „z półświatka” krótko przed śmiercią sporządził list, który miał zostać otwarty tuż po jego śmierci, a w którym przysiągł przed Bogiem, iż nigdy nie naruszył małżeńskiej przysięgi wierności.

Zmarł w 1898 r. w Walii, a pochowany został w katedrze westminsterskiej.

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

***

WOJCIECH BOROS

Spójrzcie na stare zdjęcia. Nikt się nie uśmiecha.

Śmiertelnie poważni ludzie wiedzą, że

uczestniczą w misterium. Trwają.

Na nowych fotach śmiejemy się wszyscy.

Nie mamy złudzeń. To tylko migawka.

Wojciech Boros (ur. 1973 w Gdańsku) jest poetą, redaktorem działu poezji w „Blizie”, stałym współpracownikiem „Autografu” i organizatorem wydarzeń literackich w Trójmieście. Wydał cztery zbiory wierszy, ostatnio Pies i Pan (2014), oraz audiobook Pusta noc w opracowaniu muzycznym Marcina „Emitera” Dymitera (2012). Tłumaczono go na język niemiecki, czeski, angielski, białoruski i ukraiński. Był wielokrotnym stypendystą: Baltic Centre for Writers and Translators, Marszałka Województwa Pomorskiego, Prezydenta Gdańska i ZAIKS-u. Mieszka w Gdyni. Prowadzi stronę

http://www.boroswojciech.pl/.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

ŻĄDAJ NIEMOŻLIWEGO Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

WIELKIE OCZEKIWANIA

PULP POLSKA Piotr Beniuszys

SKOK Z CZELUŚCI W PRAWNĄ NADPRZESTRZEŃ Michał Wawrykiewicz

2021: PRZEŁOM CZY CZAS SMUTY? Błażej Lenkowski

FORMOWANIE POKOLENIA Tomasz Kasprowicz

NIE MAM ZŁUDZEŃ CZYLI RZECZ O OBECNYCH I PRZYSZŁYCH CENTRALIZACJACH RAFAŁ GAWIN

PRZYLĄDEK DOBREJ NADZIEI Olga Brzezińska

SPOŁECZEŃSTWO PRZEMIAN

WOJNA POKOLEŃ CZYLI „STARSI PAŃSTWO MUSZĄ ZNIKNĄĆ” Anneliese Mistel

BACZ NA JĘZYK! Magdalena M. Kaj

PRZEDSIĘBNIORCZOŚĆ W DOBIE KRYZYSU

MORAWIECKI, GOWIN, BORYS, CZYLI HISTORIA O TYM JAK TRZECH MĘDRCÓW ZE WSCHODU PRZEMIENIŁO WODĘ W WINO W KANIE GALILEJSKIEJ Bartłomiej Austen

LEKTURY LIBERAŁA/ERSTORY

HERSTORY: „TRUDNE HISTORIE MAJĄ CZASEM SWJ HAPPY END” Olga Łabendowicz

ZIELONY LIBERALIZM

CZY POTRZEBUJEMY DRUGIEJ LIZBONY? Sylwia Skurnóg

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - WILLIAM EWART GLADSTONE

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

***

Wojciech Boros