Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NA OSTRZU NOŻA

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Galeria kobiet nosi różne imiona. Wielkie heroiny, femme fatale, Pytie, Kasandry, Pandory, dziewczynki o słomianych włosach, piękne Madonny, cierpiące święte, wirujące tancerki, matki, niewolnice, królowe, dziwki, chłopki… Przebrane w kostium, z dumą noszące swoją historię, nagie. Kobiety z mitów i z prawdy. Z opowieści zmyślonych przez literatów, wierzących, albo odwzorowane wiernie, gdzie sztuka podąża za naturą. Kobiety osadzone w historiach, miejscach, w mniej czy bardziej szczęśliwych miłościach, będące czystym pięknem, niezależnie od tego, co akurat odmalowano na ich obliczach. Kobiety śmiechu i łzy, roztrzepania i skupienia, te wciąż czekające albo już zrezygnowane, śniące o księciu z bajki albo świadome, że taki zdarza się tylko w legendzie. Kobiety spracowane, zaczytane, zakrzyczane przez dzieci, zajęte cerowaniem skarpet lub przekładaniem poduszek. W szale uniesień, w obojętności, na wyciągnięcie ręki, na bez-dotyk. Wybierające i wybrane. Kobiety niecierpliwe, ze złośliwie zmrużonymi oczami, ale i te, którym w kąciku ust zawisł uśmiech, których oczy rozbłyskają radością. Te, co wciąż jeszcze chcą. Te, co nie chcą już niczego. Każda z setek, z tysięcy, z wielkiej galerii wymalowanych postaci upozowana raz na zawsze. Niezmienna. Zaklęta w bezruchu. Zamknięta w ramach portretu. Prawdziwa, choć przecież wymyślona tak, jak „upatrzył” ją sobie artysta.

Dali im wiele imion. Odzyskały własne. Przypisali role. Wybrały je na nowo. Ucharakteryzowali. Zachowały twarze. Wymyślili je. Znalazły własne sposoby na życie. I poszły… w świat. Jako myśl, jako obraz, jako szansa. Już nie takie jak komuś tam, ale jak mnie, jak tobie, jak każdej z nas z osobna się podoba. Poza schematem wieków. Poza ciężarem oczekiwań. Poza cieniem obowiązków. Poza koniecznością tkwienia w zaklętym kręgu tego, co wypada, w kierunku marzeń, co przybierają kształt misternie tkanych planów. W los, co od zawsze dziełem kobiet – mitycznych prządek, które nić podają sobie z rąk do rąk. Nie inaczej my. Gdy w słowach brzmieć ma szczerość (Na jaką potrafisz się zdobyć?); gdy pracą dnia każdego jest cierpliwość (Ta, którą mam „dla”, ale którą pielęgnuję „pomimo”); gdy działaniu towarzyszy szacunek (Do cudzego czasu, do czyjejś pracy, do uczuć moich i twoich); gdy widzimy siebie w naszej wolności. I jeszcze one...

Dwie kobiety, dwie głowy, a „odsłon” tysiące. Mity… symbole… Dwie stawiające życie na ostrzu… w tak różny sposób. Postaci na niegdyś, a przecież na dziś. Dwa imiona, dwa losy, dwa sposoby. Dziewczę, co tańczy ku uciesze cudzych oczu, by dostać dar; by pięknem swym kupić „zabawkę”, by zaspokoić cudzą przecież zachciankę odciętej głowy, co ofiarowana jej na krwawej misie. Salome… tam, i tam i... dalej jeszcze. A przecież obecna. Wypisana zachcianką na tylu twarzach. Starczy się rozejrzeć. Ta co tańczy dla oczarowania. Ta co zatrzymuje przy sobie szantażem. Ta co przywiązuje, nawet do pustki. I ta druga; ta, co decyduje. Równie przecież młoda, niedoświadczona, a wie, że świat trzeba brać we własne ręce. Mieć plan na wypadek, gdy świat się wydarzy. Judyta z mieczem w jednej, z odciętą głową wroga w drugiej dłoni. Zaskoczona jeszcze, że oto potrafi, a przecież ratująca z opresji, ratująca od zguby, zwodnicza, pewna, zwycięska. Ta, co pozwala odejść. Obie świat stawiające na ostrzu… Tak podobne, tak różne. Jak ty i ja. Wymyślił nas artysta. Wybieramy siebie same. I tak każdego dnia.

Koniec

FELIETON

FELIETON

FEMINIŚCI WSZYSTKICH KRAJÓW - ŁĄCZCIE SIĘ!

JAROSŁAW GUGAŁA

Tegoroczny ósmy dzień marca, zwany tradycyjnie Dniem Kobiet, zwiastuje nową epokę w dziedzinie ich praw. Przebiegł w atmosferze buntu wobec obowiązujących dotychczas reguł życia społecznego. Coraz więcej kobiet na świecie jest świadomych tego, że są dyskryminowane. Jednak próby walki z dyskryminacją napotykają wciąż na opór ludzi, którzy często określają się jako konserwatyści. W praktyce termin konserwatyzm bywa w tej sprawie przykrywką dla zwyczajnego zacofania i służy utrzymywaniu spetryfikowanych i niesprawiedliwych nierówności. Niektóre z nich bywają ukryte pod szyldem uprzywilejowania. Typowym przypadkiem jest wypychanie kobiet z rynku płatnej pracy przez niższy wiek przechodzenia na emeryturę. Skutkuje to rozrostem szarej strefy, obniżeniem szans kobiet na rynku pracy, niższymi świadczeniami społecznymi i spychaniem ich w strefę niepłatnych usług domowych i pełną zależność od mężczyzn.

Nawet w nowoczesnych społeczeństwach europejskich wciąż utrzymują się dysproporcje w zarobkach mężczyzn i kobiet na takich samych stanowiskach. Gołym okiem widać różnice w liczbie członków i członkiń parlamentów narodowych oraz samorządowych rad. Nawet tam, gdzie wprowadzono zasadę parytetu płci wśród kandydatów – liczba wybieranych kobiet na ogół jest mniejsza. Przełamywanie stereotypowego – utrwalonego przez wieki – postrzegania ról płci napotyka wciąż na głęboko osadzone uprzedzenia i resentymenty. Rozpowszechnione notabene wśród przedstawicieli obu głównych biologicznych płci.

W Polsce trwa ciekawy eksperyment lingwistyczny, polegający na tworzeniu żeńskich nazw zawodów i funkcji społecznych, które tradycyjnie miały tylko męskie formy. Jesteśmy tak przyzwyczajeni do formy „profesor”, że forma „profesora” nas razi, a „profesorka” wydaje się być niepoważna. Podobnie jest z takimi tytułami jak „minister”, „doktor” i wieloma innymi. Nieistnienie językowych form żeńskich – to efekt tradycyjnej nierównowagi i dyskryminacji płci w życiu społecznym. W naszym języku pokutuje nawet określenie „słaba płeć”, które – wbrew faktom – oznacza kobiety…

Badaniem ról osób różnych płci w społeczeństwie zajmuje się, dla niektórych wciąż nowa dziedzina nauki: gender studies. Jej pojawienie się w przestrzeni akademickiej i społecznej wywołało nerwową reakcję polskiego Kościoła katolickiego i ostry sprzeciw powiązanych z nim politycznych konserwatystów. W Polsce Kościół określa gender studies jako „ideologię gender” i odwołuje się do tak zwanego zdrowego rozsądku. Ta ludowa mądrość każe wszystko, co wykracza poza tradycyjne rozróżnienie mężczyzna–kobieta, traktować jako dewiację albo pochodną jakichś lewackich czy neomarksistowskich ideologii. Gdzieś głęboko, w tle tego oporu, jest koszmarna dla konserwatystów wizja ministrantek, proboszczek, biskupek, kardynałek, czy nawet papieżek.

Konserwatywna i nieżyciowa postawa wielu biskupów odrzuca od Kościoła wielu Polaków i skończy się niechybnie radykalną sekularyzacją państwa i laicyzacją. Po prostu, obrona źle pojętych wartości musi się tak skończyć. To tylko kwestia czasu. Już dziś możemy obserwować w łonie Kościoła objawy buntu kobiet. Na przykład siostry zakonne zaczynają odmawiać hierarchom świadczonych im tradycyjnie bezpłatnych usług, takich jak pranie, gotowanie czy sprzątanie. Pojawiło się więc ważne dla przyszłości Kościoła pytanie, czy pranie gaci i skarpet hierarchom, którzy mogą sami o siebie w tych kwestiach zadbać, jest służbą Bogu? Przecież każdy duchowny, oprócz bycia pośrednikiem między światem a Bogiem, jest także mężczyzną pracującą i żadnej pracy nie powinien się bać! Podobnie jak nie boją się jej jego siostry.

Tymczasem nasi hierarchowie, niepomni doświadczeń innych europejskich społeczeństw, brną w ultrakonserwatyzm, odstraszając od Kościoła zwłaszcza nowe pokolenia. Niedawno kapituła nagrody Stowarzyszenia Wydawców Katolickich przyznała swoje doroczne wyróżnienie arcybiskupowi Markowi Jędraszewskiemu. Uzasadnienie tego wyboru jest bardzo charakterystyczne. Czytamy w nim, że „jest kapłanem, który nie boi się medialnych ataków, co więcej, w wielu sytuacjach odważnie i nieugięcie idzie pod prąd. Pokazuje, że trzeba myśleć, walczyć o prawdę i pokazywać nowe lub stare, lecz ubrane w nowe szaty ideologie: gender, LGBT, skrajny feminizm, aborcjonizm, antyludzki ekologizm, które są groźne dla człowieka i ludzkiej cywilizacji”. W tym uzasadnieniu wymienione są dziedziny, w których Kościół i polityczni konserwatyści nie chcą żadnych zmian. A są to dziedziny, w których mamy do czynienia z masowym łamaniem praw człowieka, dyskryminacją, mową nienawiści oraz interesami drapieżnego kapitału, nieliczącego się ze spustoszeniem, jakiego dokonuje na Ziemi. Jest tam wszystko, z czym walczą dziś ruchy obywatelskie i feministyczne na całym świecie.

Rządzący obecnie w Polsce konserwatyści próbują pod wpływem Kościoła forsować tak zwany tradycyjny model rodziny, w którym rola kobiety jest ograniczana do spraw domowych. Nie przewidują także rozpadu małżeństwa, choć obecnie rozpada się w Polsce już prawie co drugie. Tym samym nie potrafią dostrzec, że polska rodzina to coraz częściej samotna, pracująca, odpowiedzialna za los dzieci kobieta, jakże często pozbawiona pomocy ze strony ich ojca. Mimo dotkliwego i powszechnego w naszym kraju zjawiska przemocy w rodzinie, konserwatyści odrzucają tak zwaną Konwencję Stambulską, której celem jest ochrona kobiet i dzieci. Ta konwencja też jest przez nich zaliczana do kategorii szkodliwych ideologii zagrażających tradycyjnej rodzinie. Po zerwaniu przez PiS tak zwanego „konsensusu aborcyjnego” doszło w Polsce do masowych protestów. Prym wiodą w nich kobiety, które nie chcą już, by tak zwani „dziadersi” urządzali im życie podle swoich zacofanych poglądów i szowinistycznych interesów społecznych.

Walka o prawa kobiet w Polsce zaczęła się na poważnie. Wszystko wskazuje na to, że jeśli chodzi o tak zwanych konserwatystów, czy – jak określają ich przeciwniczki – „dziadersów”, bój ich to będzie ostatni i wszystko wskazuje na to, że przegrany, mimo niesłabnących wysiłków, żeby utrzymać status quo. Taka jest logika dziejów. Po prostu nie da się rządzić światem, mając przeciwko sobie tyle młodych, ambitnych, wykształconych i świadomych swoich praw i siły kobiet. Każdy mężczyzna nosi w sobie mniejszego lub większego „dziadersa”. Panowie, nadszedł czas, żeby powiedzieć mu: „Wypierdalaj!” I trzeba to zrobić szybko, zanim powie mu to ktoś inny. Im szybciej – tym mniejszy będzie wstyd…

Koniec.

SIŁA KOBIET

SIŁA KOBIET

CZUŁA PRZEWODNICZKA

Z NATALIĄ DE BARBARO ROZMAWIA MARIA KLAMAN

Maria Klaman: Chcę zacząć od kobiet… Od lat pracujesz z kobietami, wsłuchujesz się w ich historie, narracje, wzmacniając je, prowadząc autorskie warsztaty dla kobiet „Własny pokój”, inspirowane jednym z najprawdziwszych tekstów feministycznych Virginii Woolf. Piszesz felietony – dla kobiet, o kobietach. Szkolisz kobiety, które idą do polityki. Zrywasz kwiaty, tworzysz bukiety, dzielisz się nimi i zapraszasz inne dziewczyny do tego, żeby się też nimi dzieliły… To wszystko niezwykłe, składa się w całość. Pewnie ludzie często cię o to pytają, ale proszę powiedz dlaczego dla ciebie tak ważna stała się praca z kobietami? I czy pamiętasz ten moment, w którym o tym zdecydowałaś? Co w tobie zdecydowało, że rzeczywiście to jest właśnie to – praca z kobietami?

Natalia de Barbaro: Wiesz, akurat nikt nie zadał mi tego pytania. Powiedziałabym tak, że mam pewne poczucie. Wydaje mi się, że ono się we mnie zrodziło z uczucia tęsknoty za taką przestrzenią, gdzie będę w swoim pierwszym, a nie w drugim języku. W tym drugim języku mówię płynnie, ale to jednak co innego niż pierwszy język. Ale myśląc o tym naszym kawałku świata, to on jednak jest męskocentryczny. Przynajmniej w tych bardziej wyraźnych aspektach. Wydaje mi się, że to, co mnie przyprowadziło do pracy z kobietami, to jest uczucie, że wytropiłam w sobie taką tęsknotę za przestrzenią, która będzie mnie karmić. Chyba mogę powiedzieć o takim momencie, który teraz, gdy o tym myślę, to jakoś był dla mnie ważny. Robiłam szkolenie liderskie dla młodych kobiet z różnych części Europy, które się przymierzały do tego, żeby zostać liderkami politycznymi. To był przedostatni dzień i miałam wrócić do domu, w którym czekali na mnie mój mąż i mój syn, których po prostu całym sercem kocham. Pamiętam, że szłyśmy aleją, pamiętam, że lipową, gdzieś w Warszawie. Pamiętam te lipy i to, że usłyszałam śmiech tych kobiet. Kilkanaście, kilkadziesiąt kobiet szło razem i śmiały się. Usłyszałam taki lekki, dziewczęcy śmiech i pamiętam, że poczułam żal, że wracam do domu. I nie było tak, że mi nie było dobrze w moim domu. A mimo to poczułam jakiś żal i zrozumiałam, za czym ten żal jest. Później zaczęłam się nad nim głębiej zastanawiać. Zaczęłam tropić jakiś taki rodzaj energii czy powietrza, który powstaje wtedy, kiedy są same kobiety. Później złapałam się na tym, że jak przez wiele lat robiłam warsztaty czy szkolenia biznesowe z komunikacji, to po prostu wchodziłam do sali, gdzie czekało na mnie pudło z materiałami i lista uczestników, i miałam odruch, że brałam tę listę żeby sprawdzać, ile jest na niej kobiet. Nie rozumiałam, czemu. Później zaczęłam kminić, że ja najzwyczajniej tęsknię do przestrzeni i ta przestrzeń mnie karmi. Zaczęło mi się to od takiego uczucia, że tęsknię za przestrzenią, w której będzie więcej miejsca na energię kobiecą. Można tu dać bardzo dużo cudzysłowów, ale ja wiem, że to jest coś, co jest prawdziwe i coś, co jest inne.

Stąd „Własny pokój”, który jest przestrzenią dla języka, którym się posługujesz i którym możesz się znowu swobodnie posługiwać wśród kobiet i z kobietami. Ten język czuję także w twojej nowej książce Czuła Przewodniczka. To co najmocniej mnie zatrzymało przy Czułej Przewodniczce, to kategoria czterech sióstr. Po trosze wracając do śmiechu kobiet w lipowej alei. Dla mnie te postacie sióstr są właśnie jak te kobiety, z którymi szłaś w Warszawie. Idą razem. Skąd w tobie wzięła się kategoria sióstr, skąd pomysł na cztery siostry, które zdaje się każda z nas bardziej lub mniej karmi w sobie: Męczennicę, Potulną, Królową Śniegu i Czułą Przewodniczkę? Mnie w pierwszej chwili czytania na myśl przyszła historia Kopciuszka, gdzie mamy dwie złe siostry i jednego dobrego Kopciuszka, ale mam poczucie, że w Czułej Przewodniczce chodzi o coś innego.

Mam dość poetycką wyobraźnię, a jednocześnie jestem psycholożką. Myślę ludźmi, postaciami, i mam poczucie wewnętrznego wielogłosu. Po prostu wiem. I wiem też po tych kilku latach warsztatów dla kobiet, że to jest prawda nie tylko o mnie; że faktycznie mamy różne głosy w sobie. Wtedy, kiedy te głosy zostaną jakoś wyodrębnione czy nazwane, to pomaga być bardziej wolnym człowiekiem. A przynajmniej tak było na mojej osobistej drodze. Rozumiem tą wolność w taki sposób, że jak coś nazwę i wyodrębnię, to wtedy mam większy wpływ na to, co zrobię. Mam też większą możliwość, żeby być zgodna ze sobą w tej warstwie najgłębszej, czyli takiej warstwie wartości, a nie odruchu. To, co chcę powiedzieć, co mi się wydaje ważne, to jest to, że rzeczywiście z jakiegoś powodu właśnie ta Potulna, Królowa Śniegu i Męczennica są lepiej nazwane. Natomiast dla mnie najważniejszymi siostrami, najważniejszymi postaciami w tej książce, są te kobiety, te postacie, te głosy, które słyszymy po przekształceniu. Mam na myśli ten moment, kiedy Potulna zamienia się w Dziką Dziewczynkę, kiedy Królowa Śniegu zmienia się w Dorosłą, a Męczennica w  postać Serdeczną. Przed tym przekształceniem głosy są połączone strachem, opierają się właśnie na strachu. Chciałam napisać książkę o wolności, która dokonuje się po tym przekształceniu. Jeśli napisałam o ograniczeniach, to tylko po to, żeby je przezwyciężyć.

Żeby je zobaczyć i nazwać, bo dopiero wtedy można zacząć przekształcać i przezwyciężać. Dla mnie te cztery siostry to rodzaj wiecznego dojrzewania, szukania. Sama mam cztery siostry, z którymi się wychowałam. O siostrach z Czułej Przewodniczki myślę trochę jak o moich siostrach, że towarzyszą mi w różnych momentach mojego życia, w których i ja, i one się zmieniają, dorastają. Powiedz mi… co ty byś chciała, żeby czytelniczki zrobiły z siostrami z twojej książki?

Jak mówisz to „zrobiły”, to to słowo dla mnie jest bardzo akcyjne. Chyba bardziej mi zależy na tym, żeby czytelniczki zobaczyły, że pewne wewnętrzne konstrukty są właśnie oparte na strachu. Że jest możliwe, że można popatrzeć na życie w taki sposób, że świat ma miejsce dla nas i naszego głosu. Żeby zobaczyć – to mi się wydaje bardzo ważne – że intencją tych postaci, których głosy dzisiaj nam nie służą, pierwotnie była ochrona nas. To znaczy, że Potulna myślała, że jak nie będzie grzeczna, to ją spotka straszna kara. Że Królowa Śniegu myślała, że jak nie będzie zasuwać, to nie zapracuje na własne istnienie, a Męczennica była przekonana, że jak się nie będzie poświęcać, to nikt jej nie będzie kochał. Ale można na swoje życie popatrzeć inaczej. Dlatego dla mnie ta droga do siebie ma charakter drogi powrotnej. Najbardziej bym chciała, aby kobiety sięgnęły do żywego zasobu, który, mam głębokie przekonanie, jest w każdej z nas. Do swojej wewnętrznej mądrości, wrażliwości i mocy. To jest zaszyte w tej metaforze Czułej Przewodniczki i jakby pod jej spojrzeniem, pod jej skrzydłami. To nie jest kwestia akcji, to nie jest sytuacja sportowa, wiesz, wpadłaś na metę, złoty medal i od teraz jesteś medalistką. Uważam, że to jest coś, co jest w energii właśnie kobiecej, a która jest teraz coraz bardziej doceniania. To jest energia praktyki, codzienności, ciała życia. Nie idei życia. My mamy przerost idei, wystarczy wejść do supermarketu, sklepu budowlanego, żeby zobaczyć całą prawdę o życiu na poduszkach dekoracyjnych. Love yourself, impossible is nothing i tak dalej… Później to przyklejamy na swoje różne strony, a inni myślą, że my tak żyjemy. Mi się wydaje, że brakuje nam środkowego piętra. Jest ta codzienność, która często po prostu boli, bo wiem, jak jest naprawdę, jak się budzę. Żeby zbliżyć się właśnie nie do doskonałości, tylko do swojego własnego życia, potrzebna jest praktyka, tak jak się mówi na przykład o jodze. Nie mówi się, że się jogę ćwiczy, tylko mówi się, że się praktykuje jogę. Dla mnie kluczowe pytanie, to jak praktykować przyjaźń ze sobą. Tutaj chcę zachęcić do poszukiwania indywidualnych odpowiedzi.

Obecne w twojej książce „Bój się i rób” jest o tym praktykowaniu. Ale chcę zapytać o jeszcze jedną kategorię – o siostrzeństwo. Wydaje mi się, że siła i twój przekaz, jak to praktykować i to, co ty robisz na „Własnym pokoju”, na warsztatach, na spotkaniach, jest już w samym sposobie, w jaki to robisz. Gromadzisz kobiety wokół ciebie, ale też gromadzisz je wokół siebie nawzajem. Chciałam cię więc zapytać, na ile wierzysz/czujesz, że właśnie taki rodzaj siostrzeństwa pomaga w rozpoznaniu w sobie sióstr i odnalezieniu postaci Czułej Przewodniczki.

Dla mnie to jest fundamentalne. Siła więzi między kobietami i doświadczenie takiego odsamotnienia poprzez powiedzenie „Ja też”, „Mam tak samo”, prawda? To się dokonuje właśnie przez odsamotnienie. Przeciwieństwem tego są dla mnie te wystawki, ścianki, Instagramki. Natomiast więź między kobietami to jest ogromna siła. To jest tak dostępne, oczywiście gdy się stworzy odpowiednie warunki. No bo jak jestem w miejscu, gdzie bardzo silnym elementem kultury jest rywalizacja, to może się we mnie uruchomić postać Królowej Śniegu. I wtedy nie ma okoliczności na powstanie tej więzi. Ale daj mi dziesięć Królowych Śniegu i kilka dni, a się okaże, że podrapiesz i pod taką cienką warstewką będzie kobieta, która płacze w nocy, która tęskni za siostrzeństwem. To naprawdę jest na wyciągnięcie ręki, pod warunkiem, że zaryzykujemy takie stanięcie przed sobą nawzajem i przed sobą samą w prawdzie tego, czym jest nasze życie dzisiaj. Mogę w rozmowie z koleżanką prześcigać się w historiach o sukcesach naszych dzieci, ale mogę też usiąść naprzeciwko tej samej kobiety, powiedzieć „Ciężko mi jest”, „Jak się budzę rano, to nie wiem, po co mam wstać”. Nie mówię, że wszystkie kobiety tak mają, ale chodzi o to – pięknie pisze o tym Elizabeth Lesser w książce Broken Open, powołując się z kolei na Rumiego – chodzi o to, że często udajemy przed sobą nawzajem, że się w życiu nie zmagamy. Z tego się robi cały ocean samotności. Ja się patrzę na ciebie, ty się patrzysz na mnie i obie się uśmiechamy, nawet, jeśli jesteśmy smutne, zmęczone, przestraszone. I obie myślimy sobie „O kurcze, to tylko ja się zmagam?”. Jeśli przestaniemy przed sobą udawać, wokół nas i w nas będzie więcej przyjaźni i mniej samotności. Często jednak nie robimy tego kroku.

Ujawnianie sekretu... Siostrzeństwo... Ty pamiętasz, gdzie ja siedziałam na twoim warsztacie, na „Własnym pokoju”. Ja pamiętam, fotel odwrócony przodem do okna, w którym siedziałam patrząc na ogród i opowiadając swoja historię tobie i pozostałym dziewczynom. Zaczyna się rozmowa, otwartość, zmiana. Przejdźmy w takim razie jeszcze na chwilę do polityki. Czy myślisz, że w życiu publicznym jest miejsce na ujawnienie tego sekretu?

Nie wiem, czy na ujawnienie sekretu, że się zmagamy?

Tak. Na myśl przychodzi mi np. premierka Nowej Zelandii Jacinda Ardern, która mówi o zmaganiach wprost, mówi jak jest, bez ukrywania, autentycznie.

Wiesz, ja w ogóle mam taką myśl, sama się trochę boję jakoś ją wypowiadać, że to, co się dokonało w Polsce jesienią, to już… rewolucja. Ta rewolucja jest dokonana. To znaczy – i chciałabym się nie mylić – że przekształcenie, które się w Polsce dokonało w kobietach i przekształcenie, którego kobiety dokonały, jest nieodwracalne. My nie wrócimy do czasu przed protestami. Ja trąbiłam z samochodu, na zewnątrz kobiety, które mogłyby być moimi córkami śpiewały i tańczyły. W ich pokoleniu jest więcej poczucia wewnętrznej wolności i mniej zgody na uciszanie. W każdym kolejnym pokoleniu jest mniej zgody na to zło, a w tym kolejnym pokoleniu kobiet takich już nie będzie. Podczas jednego z wywiadów Katarzyna Kasia pytała mnie co się powinno stać, żeby właśnie kobiety były słyszane. W pierwszym odruchu chciałam powiedzieć: „Nic, to się już stało”. Mam takie przeczucie, że zmiana, która się dokonała, jest głęboka, nieodwracalna i że wtedy kiedy ci, których moje pokolenie może się bało, dla pokolenia niżej stali się śmieszni. To jest ta różnica, która w jakimś planie – nie jutro, nie pojutrze – nieodwracalnie zmieni Polskę w taki kraj, gdzie będzie wiadomo, że jest tyle samo kobiet co mężczyzn i że mają prawo do takiej samej przestrzeni. Wielu ludziom: i kobietom, i mężczyznom, ale mężczyznom częściej, włącza się nagle od razu taki paradygmat walki, że kto wygra, kto przegra, czy jesteście przeciwko i tak dalej. Wewnątrz tej energii, o której mówię – ja o tym myślę jako o energii kręgu, z paradygmatu kręgu, a nie drabiny, nie hierarchii. To jest sytuacja, tak jak byśmy siedzieli wszyscy w kręgu – mężczyźni i kobiety. Ja o tym marzę, ale wiem, czuję, że jest bliżej tego i że to już nie wróci do takiej sytuacji, w której kobiety były widziane jako ktoś, kogo się wyprowadza na ulicę, kim się manipuluje, bo nie ma własnej podmiotowości.

Bardzo ci dziękuję, Natalio, dajesz też dużo nadziei tym, co mówisz. Ale też myślę, że ta rewolucja, faktycznie daje poczucie, że oto coś się zadziało, że coś wreszcie puściło. I znów przypomina mi się początek naszej rozmowy I… śmiech sióstr. Dla mnie te demonstracje były takim momentem, gdy – niezależnie od tego, jak jest trudno – po prostu trzeba wyjść i iść. Tu jest dramat, ale też idziesz z dziewczynami, z kobietami, z jednej strony w dramacie, ale z drugiej strony, w energii i sile, która jest pozytywna. Z muzyką, radością, tańcem.

Nie ponurej energii tych demonstracji pod sądami, tylko takiej mocy, z którą po prostu nie pogadasz. Dziaders z tym nie wygra, bo w ogóle nie ma do tego dostępu. Oni nie rozumieją podmiotowości kobiet. W związku z tym nie mają wyobraźni, nie widzą, co się dzieje, jak często kobiety się spotykają, z jaką otwartością ze sobą rozmawiają, ile jest kręgów kobiet, jak silne są więzi pomiędzy nami. Bo jak to się nie odbywa w błysku fleszy, to oni myślą, że tego nie ma. A tego codziennie, każdego dnia jest więcej. I będzie jeszcze więcej.

Zupełnie na koniec naszej rozmowy zapytam, czy może jest coś, o co nie zapytałam, a co ty chciałabyś powiedzieć…

Hm.., co ja bym chciała powiedzieć. Wiesz co, wszystko, co mi przychodzi do głowy, to są jakieś zakrzyki, które są za podobne do tego, co pojawia się na poduszkach dekoracyjnych. Dlatego raczej zaapelowałabym o to, żeby to oddać osobom, które nas będą czytać, żeby się spytać, co one by chciały powiedzieć.

Co chciałybyście powiedzieć, a czego nie usłyszałyście w tej rozmowie?

Tak. Co chciałybyście powiedzieć sobie, czego ja nie powiedziałam, a jest prawdą dla was?

NATALIA DE BARBARO

Psycholożka, trenerka, publicystka. Prowadzi warsztaty dla kobiet „Własny pokój”. Właśnie wydała książkę „Czuła Przewodniczka. Kobieca droga do siebie” – o tym, dlaczego kobiety grają role, które im nie odpowiadają, pracują ponad siły, surowo się oceniają, i jak z tym skończyć (Wydawnictwo Agora)

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

SIŁA KOBIET

ODWAGI I SIŁY

MAGDALENA M. KAJ

W świecie, w którym za błędy i żądze mężczyzn przychodzi płacić kobietom, kobiecie nie pozostaje nic innego, jak być silną.

Wyzwalająca Europę spod jarzma nazizmu, zwycięska i niepokonana Armia Czerwona wywoływała popłoch wśród ludności cywilnej. Sowieci dopuszczali się grabieży, egzekucji oraz gwałtów. Sołdaci byli przekonani, że mają do tego święte prawo, z jednej strony otrzymując ciche przyzwolenie od swoich dowódców, z drugiej – wsłuchując się w sowiecką machinę propagandową, która na plakatach czy we frontowych gazetach krzyczała do nich: „Czerwonoarmiści! Niemieckie kobiety są wasze!”.

Niemieckie kobiety potraktowane zostały jako łup wojenny, przechodnią rzecz, z którą zwycięzcy mogli robić, co tylko zechcieli. Biorąc więc odwet na nazistach, swoją złość, nienawiść i chęć zemsty czerwonoarmiści skierowali w stronę kobiet. Skala zemsty, jaka przypadła w udziale Niemkom, jest bezprecedensową. Wedle różnych źródeł szacuje się, że ofiarami masowych gwałtów mogło paść nawet 2 miliony niemieckich kobiet. Historie tych kobiet, choć miały miejsce od Prusów aż po Berlin, są podobne i opowiadają historię tego samego, niezasłużonego cierpienia. Mówi jedna z ocalonych, zamieszkująca ówcześnie Elbląg: „Miałam wtedy 39 lat. Jeden z pokoi komendy przeznaczony został na gwałty, które wkrótce miały się rozpocząć. Na pierwszy ogień poszły młode kobiety, ja dopiero nad ranem i zaraz zgwałciło mnie trzech rosyjskich żołnierzy. Te gwałty powtarzały się dwa razy dziennie, za każdym razem gwałciło mnie wielu żołnierzy, aż do siódmego dnia. Ten dzień był dla mnie najgorszy, miałam zupełnie rozdartą pochwę, na obu udach aż do kolan grube jak ramię pęcherze. Nie mogłam chodzić ani leżeć. Później nastąpiły znowu trzy dni podobne do pierwszych sześciu. Wtedy, zdaniem rosyjskich żołnierzy, nie nadawałyśmy się już do niczego i przegonili nas nago z jaskini. Na nasze miejsce przyszły inne kobiety. Te potworności odbywały się w obecności 10 innych kobiet, a często nawet własnych dzieci. W ciągu tych okropnych dni nie dostałyśmy niczego do jedzenia, tylko alkohol i papierosy”1.

Podobna trauma stała się udziałem mieszkanek Berlina: szacuje się, że w okresie, od kwietnia do czerwca 1945, ofiarami napaści i gwałtów ze strony radzieckich żołnierzy padło pomiędzy 95 a 130 tysięcy kobiet. Druzgoczącą relację z tamtego okresu opisała jedna z nich w książce „Kobieta w Berlinie”. Berlinianka opisuje nie tylko wielokrotne gwałty, których padła ofiarą. Wspomina także o obojętności sąsiadów wobec dziejącej się tuż obok krzywdy, oraz, co wydaje się być szczytem bezczelności, o powracających z frontu mężach, którzy odrzucając zhańbione partnerki obarczali je winą, że zbyt szybko oddały się radzieckim żołnierzom.

Próbując racjonalizować przebyte upokorzenia i krzywdę, główna bohaterka uznaje, że doświadczenia jej i jej rodaczek są w istocie karą należną ich narodowi za piekło, jakie zgotowali ludzkości w czasie II wojny światowej: „Żadna z ofiar nie może nosić swoich cierpień niczym cierniowej korony. Ja w każdym razie mam uczucie, że to, co mnie spotkało, wyrównało w pewien sposób rachunek”2.

Motyw zdobycia, zgnębienia i upokorzenia kobiety wroga nie jest oczywiście nowy, wręcz przeciwnie – towarzyszy nam od zawsze, bez względu na charakter konfliktu, wyznawaną religię, bądź przynależność narodową czy etniczną.

Gdy myślimy o konflikcie plemion Tutsi i Hutu w Rwandzie, myślimy przede wszystkim o jednym z najokrutniejszych ludobójstw w powojennym świecie, myślimy o tym, że państwa europejskie czy kościół katolicki, w kluczowym momencie wygodnie odwróciły głowy i nie zrobiły wszystkiego, by, jeśli nie zapobiec, to aktywnie przeciwstawić się rzezi. Konflikt w Rwandzie to także niewyobrażalne cierpienie kobiet Tutsi. Uważane w społeczeństwie za niezwykle piękne, o królewskich rysach i niebiańskich ciałach, były obiektem nienawiści i pożądania. Jeszcze przed wybuchem konfliktu w 1994 r., propaganda Hutu przedstawiała kobiety z plemienia Tutsi jako wcielone diabły. Przychylne Hutu propagandowe gazety i radio ukuły Dekalog Hutu: z dziesięciu przykazań, cztery bezpośrednio odnosiły się do kobiet Tutsi. Zgodnie z nimi, mężczyzna Hutu nie mógł pojąć za żonę przedstawicielki wrogiego plemienia, a ona sama z gruntu była szpiegiem, zdrajcą i wrogiem.

W momencie wybuchu ludobójstwa, propaganda przyniosła wymierne skutki: wedle szacunków, w okresie od kwietnia do lipca 1994 zgwałconych zostało do pół miliona kobiet, mniej więcej 1 na 3 kobiety Tutsi. Ponieważ, zgodnie z nachalną propagandą, kobieta Tutsi była złem w czystej postaci, oprawcy nie zabijali jej od razu, jak miało to miejsce w przypadku mężczyzn i dzieci. Kobieta Tutsi miała umierać wolno, w męczarniach, zgwałcona tyle razy, ile zdołała wytrzymać.

Kobiety, które przeżyły, są piętnowane w swoich wioskach, ponownie oskarżane o przyniesienie hańby i wstydu swoim rodzinom. Niektóre nadal mieszkają obok swoich oprawców: „Zgwałcili mnie, jak tylko mogli. Tutaj, w domu. (…) Zabrali mnie do szkoły, w której wcześniej uczyłam. Tam pisk jak w rzeźni: sto kobiet z okolicy. I setki naszych sąsiadów. Kobiety Tutsi rozbierane przez kobiety Hutu, które chciały sprawdzić, za czym to ich mężczyźni wzdychają. (…) I pilnie doglądały, by żadne nie umarło bez bólu. (…) Morderca moich synów wyszedł już z więzienia. Mieszka trzy domy dalej. Wita mnie co dzień: amakuru – jak się masz?”3

Kobieta tak często stają się obiektem przemocy, że ukuto specjalne określenie – „kobietobójstwo”. Kobietobójstwo ma miejsce wtedy, gdy ofiara traci życie z racji swojej płci. Termin „kobietobójstwo” związany jest z porwaniami i morderstwami, których ofiarą od 1993 roku padają młode Meksykanki z Ciudad Juarez. Państwo nie było w stanie w sposób oczywisty i jednoznaczny wytłumaczyć zbrodni, której efektem były porwania dziewcząt dojeżdżających autobusami do przygranicznych fabryk. Wszystkie z nich przed śmiercią doświadczyły tortur i gwałtów, a świat pamięta o nich patrząc na znane obrazy różowych krzyży stawianych na pamiątkę zamordowanym.

Pomimo braku sukcesów w dotarciu do przyczyn zbrodni, udało się wprowadzić kobietobójstwo do porządku prawnego w Meksyku i zagrożone jest ono karą 60 lat pozbawienia wolności. Wśród przesłanek do sklasyfikowania morderstwa jako kobietobójstwo znajdują się, między innymi: ślady przemocy seksualnej na ciele ofiary, okaleczenie ciała ofiary w poniżający i degradujący sposób, nekrofilia, wystawienie ciała zabitej na widok publiczny^4.

Wprowadzenie kobietobójstwa do kodeksu karnego Meksyku jest oczywiście krokiem w dobrym kierunku, nie zmienia jednak faktu, że nadal dochodzi tam do porwań, okaleczania i gwałtów na masową skalę. I znów, jedną z najczęściej wymienianych przyczyn jest mocno zakorzeniona w latynoamerykańskiej kulturze koncepcja macho, która na pierwszym miejscu stawia mężczyznę, jego pragnienia, żądania i wolę, z kobiety czyniąc osobę drugiej kategorii, której rola społeczna ogranicza się do służenia i spełniania męskich zachcianek. Rzecz jasna, maczyzm nie jest typowy jedynie w kręgach latynoamerykańskich. Nazwany inaczej lub po prostu, głęboko zakorzeniony w relacjach społecznych, jest obecny i towarzyszy nam na co dzień.

Trzeba wiele odwagi i siły, by być kobietą. Dzisiaj innej niż wieki czy lata temu. Czasem zwierzęcej, atawistycznej woli do przetrwania pomimo wojen i konfliktów, czasem poczucia własnej wartości i świadomości siebie, by dopominać się o, chociażby, równość w wynagrodzeniach pomiędzy płciami czy prawie o decydowania o swoim ciele.

Tej odwagi i siły nieodmiennie życzę Wam i sobie.

Przypisy:

1 M. Podlasek, Wypędzenie Niemców, Warszawa, 1995

2 Anonyma, Kobieta w Berlinie. Zapiski z 1945 roku, Warszawa 2009.

3 W. Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Wołowiec 2010.

4 Zob. A. Domosławski, Wykluczeni, Warszawa 2016.

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

SIŁA KOBIET

ADA LOVELACE - CZARODZIEJKA LICZB

JOANNA ELLMANN

Nieprzeciętne jednostki, których sposób rozumowania nie przystawał do swojej epoki, często wzbudzały kontrowersje, skrajne emocje i opinie. Jeśli do tego było się kobietą żyjącą w wiktoriańskiej Anglii, córką uwielbianego i sławnego w całym świecie poety, matematyczką, filozofką i twórczynią pierwszego na świecie programu komputerowego, naprawdę nie miało się łatwego życia.

Nie będzie przesadą, jeśli powiem, że była to osoba dotknięta psychozą maniakalno – depresyjną, przejawiająca niesamowite wręcz rojenia co do własnych talentów, a przy tym cokolwiek płytkie zrozumienie zarówno Charlesa Babbage’a, jak i Maszyny Analitycznej (…). Z mojego punktu widzenia (…) Ada była zupełnie szurnięta (…). Powstrzymam się od jednoznacznego orzeczenia, czy przyczyną szaleństwa Ady było nadużywanie przez nią substancji psychoaktywnych. (…) Najwyraźniej komuś musiała przypaść w udziale rola najbardziej przecenianej postaci w dziejach informatyki”. Tak w 1990 roku, niemal 150 lat po śmierci Augusty Ady King, hrabiny Lovelace, pisał w książce The Little Engines That Could’ve Bruce Collier. Natomiast wspominany w cytacie powyżej Charles Babbage, w liście do Michaela Faradaya, opisuje swoją przyjaciółkę zgoła inaczej: „To Czarodziejka, która rzuciła swój magiczny czar na najbardziej abstrakcyjną spośród Nauk i pochwyciła ją z mocą, jaką niewiele męskich umysłów (przynajmniej w naszym kraju), potrafiłoby na nią wywrzeć”.

Przyszła Czarodziejka Liczb była owocem krótkiego i burzliwego związku jednego z najbardziej znanych mężczyzn XIX wieku – Lorda Byrona, który rozgłos zawdzięczał nie tylko swojemu talentowi literackiemu, ale także miłosnym podbojom, którym ulegali przedstawiciele obu płci (w tym jego przyrodnia siostra), oraz pochodzącej z majętnej rodziny, obdarzonej wybitną inteligencją i wszechstronnie wykształconej Anny Isabelli Milbanke (zwanej w skrócie Annabellą).

Augusta Ada Byron przyszła na świat 10 grudnia 1815 roku. Nigdy nie zaznała miłości obojga rodziców, gdyż w kilka tygodni po jej narodzinach, w połowie stycznia 1816 roku, jej matka uciekła od awanturującego się i zdradzającego ją męża z niemowlęciem na rękach. Intymne szczegóły z pożycia małżonków miesiącami nie schodziły z ust angielskiej socjety i – obok olbrzymich długów największego poety Anglii – stały się przyczyną jego ucieczki za granicę, skąd miał już nigdy nie wrócić.

Matka przyszłej matematyczki robiła co mogła, aby jedyne ślubne dziecko utracjusza Byrona nie stało się kolejną pożywką dla spragnionego plotek, arystokratycznego grajdołka. Annabelle, jakby chcąc maksymalnie wyeliminować romantyczne geny literata, które córka mogła odziedziczyć po swoim ojcu, z żelazną konsekwencją i dyscypliną zadbała o solidne wykształcenie, które Ada zaczęła pobierać już w wieku 4 lat. Najlepsi korepetytorzy i guwernantki nie zawsze spełniali wysokie wymagania stawiane im przez Lady Byron, toteż często ona sama zajmowała się kształceniem swojej córki. Jeszcze w czasach, w których tworzyła związek z Lordem Byronem, ten zwykł nazywać ją „księżniczką równoległoboków” – nie powinno zatem dziwić, że mała Ada od najmłodszych lat uczyła się matematyki, co było raczej anomalią, niż standardowym rozwiązaniem stosowanym wobec dziewczynek żyjących w XIX wieku. Panował wtedy powszechny pogląd o biologicznej niższości kobiet względem mężczyzn, co argumentowano m.in. tym, że mają one lżejszy mózg, a „trud abstrakcyjnego myślenia nadwyręża ich delikatną, kobiecą konstrukcję”. Dziedzictwa przodków nie da się jednak tak łatwo wyplenić, toteż Annabelle z rozgoryczeniem i złością obserwowała, jak jej córka łączy nieokiełznaną wyobraźnię odziedziczoną po ojcu z zamiłowaniem do nauk ścisłych – zwłaszcza matematyki. To, co tak przerażało jej matkę, w przyszłości miało okazać się darem, którym Ada Lovelace podbije umysł Charlesa Babbage’a, i który pozwoli jej nadać nowy wymiar maszynie do liczenia, skonstruowanej przez jej dostojnego, starszego przyjaciela.

W liście do Lorda Byrona, Lady Byron tak scharakteryzowała ich pięcioletnią wówczas córkę: „Cechuje ją przede wszystkim radość i pogodne usposobienie. Spostrzegawczość. Nie brak jej wyobraźni, lecz okazuje ją przede wszystkim w powiązaniu ze swą pomysłowością mechaniczną – tworzeniem statków, łódek itp. Wysoka i krzepka”. Ten i inne listy wymieniane pomiędzy dawnymi małżonkami oraz poetą i osobami, które miały kontakt z jego córką, wskazują, że wprawdzie na odległość, ale jednak na swój sposób ją kochał i okazywał nią zainteresowanie. Podobno ostatnie słowa, jakie poeta wypowiedział na łożu śmierci, gdy 19 kwietnia 1824 w greckim mieście Missolungi umierał trawiony malarią, brzmiały: „Ach, moje biedne dziecko! Moja droga Ada! Boże mój, że też jej nie widziałem! Przekażcie jej me błogosławieństwo…”. Ada miała wtedy 9 lat. Mimo tych ciepłych słów, ani żona, ani córka nie pojawiły się na jego pogrzebie.

Tymczasem dla Ady i jej matki rozpoczęły się dobre czasy, a to za sprawą dwóch ogromnych spadków, które Lady Byron otrzymała po śmierci swojej matki oraz wuja. Teraz już nic nie stało na przeszkodzie, aby ambitna Annabelle mogła kształcić swe jedyne dziecko dokładnie tak, jak to sobie zaplanowała. Nie należy się jednak łudzić: pomimo awangardowego, jak na tamte czasy, podejścia do edukacji córki, Lady Byron zbyt dobrze pamiętała własne nieudane małżeństwo, zdrady, problemy finansowe i samotność, aby nie planować dla córki przede wszystkim spokojnego i dostatniego życia rodzinnego u boku zamożnego arystokraty, któremu urodzi gromadkę dzieci. Tymczasem jednak latorośl zamęczała matkę swoimi planami konstrukcji maszyny latającej… Dziecięce fantazje padły na podatny grunt Epoki Mechanicznej. Ówczesna epoka przyniosła kreatywnym umysłom niemal nieograniczone możliwości tworzenia nowych, nieznanych dotąd maszynerii i rozwiązań. Oczywiście pod warunkiem, że było się mężczyzną.

W tych czasach parowe maszyny tekstylne stały się prawdziwym kołem napędowym rewolucji przemysłowej. Ada dawne marzenia o skonstruowaniu parowej maszyny do latania, zamieniła na fascynację właśnie tą nową technologią. Maszyna żakardowa, która za pomocą perforowanych kart potrafiła w szybkim tempie stworzyć skomplikowane obrazy na tkaninach, stała się materializacją jej rozmyślań nad urządzeniem dającym ludziom możliwość kontrolowania procesów, do tej pory niemożliwych do opanowania. Tak w umyśle nastoletniej Byronówny zakiełkowała myśl o maszynach, które zamiast nad jedwabną nitką, panowałyby nad matematyką. Pomysł w swym założeniu był niezwykle rewolucyjny i niespotykany. Młoda adeptka miała jednak szczęście, gdyż na swej drodze, w wieku zaledwie 17 lat, spotkała starszego od siebie o niemal ćwierć wieku matematyka, astronoma i mechanika – Charles’a Babbage’a. I choć chwilę wcześniej Ada Byron została oficjalnie członkinią londyńskiej śmietanki towarzyskiej, po przedstawieniu jej parze królewskiej i uczestnictwie w kilku snobistycznych rautach, większe wrażenie, radość i emocje wzbudzały w niej rozmowy z naukową i intelektualną elitą ówczesnej Anglii, której Charles Babbage były jedną z najjaśniej świecących gwiazd.

Wprawdzie próby skonstruowania maszyny liczącej podejmowane były już w XVII wieku, jednak zawodne wynalazki Pascala czy Leibniza nie dokonały rewolucji i zyskały co najwyżej status osobliwych ciekawostek. Babbage natomiast był zdeterminowany, aby jego Maszyna Różnicowa była nie tylko niezawodna, ale także automatyczna. To właśnie jej prototyp, nad którym pracował 12 lat, miał zaprezentować pani i pannie Byron. Stało się to 17 czerwca 1833 roku, w domu wynalazcy przy Dorset Street. Celem Babbage’a było stworzenie urządzenia, które konstruowałoby dokładne tablice numeryczne, co w czasach, w których rewolucja przemysłowa z pełną parą ogarnęła Wyspy Brytyjskie, było niezmiernie ważne dla mechanizacji gospodarki. Mimo ogromnego wsparcia finansowego od rządu, które w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze wyniosło około 16 milionów funtów, prace nie przynosiły oczekiwanych rezultatów, a ich jedynym efektem był egzemplarz pokazowy, który w rzeczywistości odpowiadał 1/7 ostatecznej wersji urządzenia, do którego dążył wynalazca. Jedna z osób, które prawdopodobnie również uczestniczyły wtedy w pokazie, tak wspomina reakcję nastoletniej Ady: „Podczas gdy inni goście gapili się na działanie tegoż pięknego urządzenia z miną, a ośmielę się powiedzieć, że i z uczuciami, jakie niektórzy dzicy okazywali ponoć na widok lunety czy słysząc po raz pierwszy wystrzał z broni (…), panna Byron, pomimo młodego wieku, pojmowała zasady jego działania i dostrzegła ogromne piękno wynalazku”. Złożony mechanizm tysięcy zębatych kół, które tworzyły Maszynę Różnicową oraz nieprzeciętna osobowość i inteligencja jej wynalazcy, uruchomiły w nastolatce nowe pokłady wiary, zapału i nadziei w to, że kłębiące się w jej głowie pomysły, znalazły w końcu swój cel. Spotkanie tych dwojga dało początek rewolucji, której skutki, w postaci wszechobecnej komputeryzacji, odczuwamy do dzisiaj. Dało też Adzie bodziec do jeszcze pilniejszego rozwijania swoich naukowych pasji. W listach do jej nauczyciela matematyki możemy przeczytać: „Muszę przestać myśleć o życiu dla przyjemności czy też dla zaspokajania własnych chęci, a istnieje tylko jeden rodzaj podniety, jeśli istotnie można to tak nazwać, który uważam za dopuszczalny (…) tj. ta związana z nauką i intelektualnym samodoskonaleniem. Zauważam, że nic poza nader pilnym i wytężonym skupieniem się na sprawach natury naukowej nie powstrzyma teraz mojej wyobraźni przed nieskrępowanymi wybrykami (…)”. „Wydaje mi się, że w pierwszej kolejności powinnam przejść kurs matematyki, to znaczy geometrii euklidesowej, arytmetyki oraz algebry; a że nie jestem w tych zagadnieniach tak całkiem początkująca, nie spodziewam się żadnych poważnych trudności. (…) Pragnęłabym dobrze zapoznać się z astronomią, optyką itd. (…) Naprawdę pragnę każdego dnia na parę ładnych godzin przysiąść ostro do roboty”.

Na szczęście przyjaźń i współpraca Ady i Charlesa została szczegółowo udokumentowana setkami listów, które tych dwoje wymieniło między sobą od 10 czerwca 1835 roku do 12 sierpnia 1852 roku, dając nam wgląd w ich niezwykłą relację.

Od krosna do maszyny, która myśli

Kilka dni po swoich dziewiętnastych urodzinach, Ada wraz z matką i ich wspólną znajomą Mary Somerville – szanowaną matematyczką, ponownie odwiedziły Charlesa Babbage’a. Wtedy też wynalazca, nie kryjąc entuzjazmu, opowiedział im o swoim pomyśle na ulepszenie Maszyny Różnicowej. Jej wadą było ręczne ustawianie cyfr bazowych (rachunki wykonywane były już w pełni automatycznie) oraz nie w pełni dokładne obliczenia spowodowane koniecznością zaokrąglania niektórych liczb. Swoje nowe urządzenie nazwał Maszyną Analityczną, której schemat funkcjonowania opierał się na systemie dziurkowanych kart, zastosowanych już wcześniej w krośnie tkackim Josepha Marii Jacquarda. Wielkość umysłu Babbage’a polegała na tym, że zobaczył potencjał do wykorzystania kart z krosna do obliczeń matematycznych, co dało podwaliny do powstania i rozwoju technologii informacyjnej. Cały mechanizm miał być ogromny, wielkości ówczesnej lokomotywy parowej i składać się z tysięcy kół zębatych, przekładni, dźwigni, wałów rozrządczych i drążków napędowych.

Mniej więcej w tym samym czasie (8 lipca 1835 roku) Ada Byron wyszła za mąż za Williama lorda King, barona Ockham (późniejszego wicehrabiego Ockham, earla Lovelace), który był nie tylko młody i bajecznie bogaty, ale – co ważne – nie miał problemu z uznaniem intelektualnej wyższości swojej małżonki i z przychylnością patrzył na jej naukowe pasje. Para w krótkim czasie doczekała się trójki dzieci. Wkrótce jednak domowe i rodzinne obowiązki przestały Adzie wystarczać, a brak ambicji jej męża – zaczął ją irytować. Ich małżeństwo w gruncie rzeczy było dość nudne: ona oddawała się naukowej pasji i swoim towarzyskim obowiązkom, a on z uporem maniaka zlecał i nadzorował budowę kolejnych tuneli pod ich rezydencjami – cel tych działań pozostawał tajemnicą nawet dla przenikliwego umysłu jego inteligentnej żony. W jednym z listów z tamtego okresu, który Lady Lovelace napisała do Chrales’a Babbage’a czytamy: „(…) podjęłam decyzję, by w przyszłym roku pokształcić się nieco w mieście (…). Uczę się w osobliwy sposób. (…) Nie bierz tego za zarozumialstwo (…), wierzę jednak, że mam w sobie moc, która pozwala mi posuwać się w takich dociekaniach tak daleko, jak tego zapragnę (…), zastanawiam się, czy nie ma w tym wręcz pewnej dozy przyrodzonego geniuszu”. Nie będzie nam trudno uwierzyć w przymioty umysłu, o których pisze Ada, jeśli uzmysłowimy sobie, że potrafiła ona dostrzec w Maszynie Analitycznej potencjał i możliwe zastosowania, o których nie miał pojęcia nawet jej twórca i inne światłe, męskie umysły ówczesnej Europy. A to wszystko dzięki kawałkowi jedwabnej tkaniny o wymiarach 35x50 cm będącej portretem Josepha Marie Jacquarda. Utkany na maszynie, której działanie oparte zostało na systemie dziurkowanych kart, stworzonej przez lyońskiego tkacza i wynalazcę, dało asumpt do rozwoju Maszyny Analitycznej i o mały włos nie skończyło się rewolucją komputerową w XIX-wiecznej Anglii.

Ze względu na horrendalne koszty, zbudowanie Maszyny Analitycznej stawało się coraz bardziej iluzoryczne. Pomimo tych przeciwności Babbage, po powrocie z konferencji naukowej w Turynie, w której uczestniczył w 1840 roku, nadal z zapałem pracował nad swoją idée fixe. Miał bowiem nadzieję, że po zaprezentowaniu założeń urządzenia podczas wizyty we Włoszech, któryś z tamtejszych naukowców napisze artykuł opisujący działanie jego komputera na koła zębate. Poza tym nadal ufał w to, że rząd brytyjski, tak hojnie niegdyś finansujący jego Maszynę Różnicową i tym razem okaże mu wsparcie. Zawsze mógł także liczyć na Adę, która tak pisała do niego w jednym z listów: „Mam wrażenie, że gdzieś w przyszłości (…) moja głowa może Ci się przydać do jakichś Twych planów i zamierzeń. Jeśli tak, jeśli kiedykolwiek miałabym być warta czy też zdolna przydać się Tobie, moja głowa będzie Twoja. (…) rzadko kiedy zdobywam się na odwagę tak wysoko o sobie mniemać, by mieć choćby pokorną nadzieję, że kiedykolwiek okażę się pod względem intelektualnym tyle warta, by spróbować Tobie się przydać”. „Odkąd się widzieliśmy, intensywnie pracowałam, jak dotąd z dużym powodzeniem. Teraz uważnie uczę się Różnic Skończonych… I tym interesuję się szczególnie, albowiem zdaję sobie sprawę, że wiąże się to bezpośrednio z częścią Twojej działalności. Generalnie idzie mi dobrze, tak, jak mogliśmy się tego spodziewać”.

Pierwsze z założeń twórcy Maszyny Analitycznej ziściło się wkrótce, kiedy to Luigi Federico Menabrea opisał działanie urządzenia Babbage’a w szwajcarskim magazynie naukowym. Zapewne pozostałby on nic nie znaczącą wzmianką, potęgując frustrację angielskiego wynalazcy, gdyby nie Ada. Lady Lovelace doskonale orientowała się w mechanizmach działania wynalazku, miała analityczny, matematyczny umysł i świetnie znała francuski, była także córką jednego z największych szermierzy słowa w historii. Poza tym jej ambicje, aby stać się częścią intelektualnej elity oraz chęć pomocy przyjacielowi sprawiły, że z własnej inicjatywy dokonała ona przekładu artykułu Menabrea. Gdy efekt swojej pracy zaprezentowała Babbage’owi, ten wyraził swoje zdumienie, że sama – mając tak ogromną wiedzę o maszynie, nad którą pracował – nie podjęła się napisania własnego tekstu na jej temat. W efekcie Ada przetłumaczony przez siebie artykuł wzbogaciła o własny komentarz, który swoją objętością trzykrotnie przewyższał pierwotny tekst Włocha. Wielu, także współczesnych, uważa, że dzieło to tak naprawdę wyszło spod pióra Charlesa Babbage, jednak przeczą temu zapiski wynalazcy, które potwierdzają, że ich autorką była Lady Lovelace.

Tymczasem czarne i gęste chmury zebrały się nad mentorem Ady i jego planami dotyczącymi konstrukcji Maszyny Analitycznej. 11 listopada 1842 roku odbył on spotkanie z premierem Wielkiej Brytanii, sir Robertem Peelem. Było ono katastrofalne w skutkach i – jak pisze autor biografii Ady, James Essinger: „Gdyby spotkanie przebiegło pomyślnie, dałoby początek rewolucji informatycznej w wiktoriańskiej Anglii. Nie sposób wręcz ogarnąć tego, pod jak wieloma względami na przestrzeni tych bez mała dwóch stuleci technologia by przyspieszyła, a historia potoczyła się inaczej”. Niestety czas i forma rozmowy, jaką przyjął Babbage w rozmowie z premierem, były najgorsze z możliwych: bieda, głód i niepokoje społeczne to nie był najlepszy moment na wydanie przez rząd setek tysięcy ówczesnych funtów na maszynę, której zastosowania nie rozumiano; defensywna postawa matematyka dopełniła dzieła zniszczenia. Jeśli dodamy do tego fakt, że sam wynalazca nie potrafił przedstawić politykowi praktycznych, wykraczających poza automatyczne, matematyczne obliczenia, zastosowań Maszyny Analitycznej, mamy gotowy obraz katastrofy. Ada natomiast od razu zrozumiała gdzie popełnione zostały błędy i w jaki sposób można próbować je naprawić. Wiedziała, że koncept jej przyjaciela wymaga wsparcia wpływowych i zamożnych członków angielskiej socjety oraz że w możliwie przystępny sposób należy przedstawić praktyczne możliwości prototypu komputera, co – poza danymi technicznymi – zawierają jej „Uwagi” do artykułu Menabrea. Nie tylko Babbage, ale także inni naukowcy tamtych czasów, nie rozpatrywali potencjału Maszyny Analitycznej w tak wizjonerski jak Lady Lovelace sposób: rozróżniała ona np. dane od ich przetwarzania, co obecnie jest oczywistym paradygmatem, ale w czasach wiktoriańskiej Anglii było czymś niesłychanym. To właśnie tego typu analizy sprawiły, że Ada przez wielu uważana jest za prekursorkę informatyki. Jak pisze w swych „Uwagach”: „(…) nauka o działaniach, wyodrębniona z matematyki, jest nauką na własnych prawach i ma własną osobliwą prawdę i wartość (…)”. Autorka idzie w swych rozważaniach jeszcze dalej: „Mechanizm przetwórczy można wręcz wprawić w działanie niezależnie od jakiegokolwiek obiektu, na którym miałby on działać. (…) Zakładając na przykład, że fundamentalne relacje dźwięków o określonych wysokościach (…) dawałyby się w ten sposób wyrazić i zaadaptować, maszyna mogłaby komponować złożone, naukowe utwory muzyczne o dowolnym skomplikowaniu i dowolnej długości”. XIX - wieczna kobieta w tej części swoich „Uwag” przewidziała zapis muzyki na nośnikach cyfrowych i zdolność syntezatorów do generowania muzyki. Jak nikt przed nią i niewielu po niej, potrafiła połączyć w piękną i spójną całość matematykę z filozofią, a jej nieposkromiona wyobraźnia odziedziczona po ojcu, którą matka tak starała się stłumić i wyplenić lekcjami matematyki, odnalazła w „Uwagach” swój najpiękniejszy wyraz. Pokazała, że matematyczne prawa mogą przyjmować praktyczne formy. Podkreślić należy, że pomimo wielkiego żaru i pasji, którą daje się wyczuć w „Uwagach”, ich autorka nie przecenia aktualnych możliwości Maszyny Analitycznej. Zdaje sobie sprawę z technologicznych ograniczeń XIX. stulecia. Jednocześnie pisze zdanie, które pokazuje dobitnie, że jej intelekt podążał innymi ścieżkami niż umysły Babbage’a oraz innych mężczyzn z ówczesnego naukowego świata i rzucał nowe światło na zastosowania maszyn w przyszłości: „We wszelkich rozwinięciach człowieczej mocy czy też dodatkach do człowieczej wiedzy znajdziemy rozmaite dodatkowe wpływy poza osiąganym głównym i podstawowym celem”. Tej oczywistej, wydawałoby się, konkluzji zabrakło w innych rozważaniach wielkich umysłów tamtej epoki. Co więcej, jeden z fragmentów „Uwag”, tzw. część „G”, przez wielu uważana jest za pierwszy w historii spisany program komputerowy. W tym miejscu ponownie pojawiają się insynuacje i podsycane wątpliwości, co do autorstwa „Uwag” – zwłaszcza tego przełomowego fragmentu. Niestety nawet współcześni autorzy zdają się powielać XIX – wieczną mentalność. Na szczęście zachowała się korespondencja lady Lovleace i Babbage’a, z której jasno wynika, że wprawdzie wynalazca współpracował z nią przy pisaniu tego kluczowego fragmentu, jednak to ona nadawała mu ton, a także poprawiała merytoryczne błędy swojego wielkiego przyjaciela.

Widziała także, że ze swoim trudnym charakterem, butą, zadziornością i brakiem umiejętności dyplomatycznych, Charles Babbage nigdy nie przekona ani rządu brytyjskiego, ani zamożnych inwestorów, do finansowego wsparcia konstrukcji maszyny. Zaoferowała więc przyjacielowi swoją pomoc, którą dzisiaj nazwalibyśmy działaniami PR i lobbingiem. Urażony naukowiec odrzucił jednak jej propozycję. Tymczasem przetłumaczony przez lady Lovelace artykuł o Maszynie Analitycznej, który wraz z jej uwagami został opublikowany we wrześniu 1843 roku w „Scientific Memoirs” – wprawdzie przyjęty z zaciekawieniem, nie wywołał jednak sensacji, na jaką liczył Babbage. Może gdyby, tak jak pierwotnie zamierzała to zrobić Ada, komentarz podpisano by tylko jej inicjałami A.A.L., które nie wskazywały na płeć autora, a nie jej pełnym imieniem i nazwiskiem, los Maszyny Analitycznej potoczyłby się inaczej. Jednak w świadomości XIX-wiecznego społeczeństwa (a także części współczesnych), praca naukowa kobiety nie zasługiwała na taki szacunek i uwagę, z jakimi spotkałaby się, gdyby wyszła spod pióra mężczyzny.

Rok 1843 był pod względem intelektualnego rozwoju najlepszym w życiu Lady Lovelace. Jednak już nigdy więcej nie miała zaznać takich wzniosłych emocji i twórczego pobudzenia, jakie towarzyszyły jej podczas pracy z Charlesem Babbage nad Maszyną Analityczną. Choć nadal utrzymywali ze sobą bliskie relacje, na drodze Ady na naukowy Olimp stanęła straszliwa choroba – rak macicy, który nie tylko wyniszczał ją fizycznie; miał także duży wpływ na jasność jej umysłu, mąconego odtąd oparami opium, konopiami i laudanum, które zażywała, aby uśmierzyć coraz częstsze i silniejsze bóle.

Krótko przed śmiercią pisała do matki: „(…) moja przypadłość (…), najwyraźniej uszkodziła mój umysł i wielce ograniczyła jego moce i jasność rozumowania; (…) śmierć miałaby nastąpić w wyniku całkowitej niewydolności umysłu (…). Ześlijcie mi spazm, który zabije mnie w jednej chwili, już to bym wolała od tak upiornego losu…”. Niestety los nie był dla niej łaskawy - zmarła po wielu miesiącach agonii, 27 listopada 1852 roku, w wieku zaledwie 36 lat. Zgodnie ze swoją wolą, na przekór matce, została pochowana obok swego słynnego ojca, w małym kościele w wiosce Hucknall Torkard, niedaleko rodzinnej posiadłości Lorda Byrona Newstead Abbey. „Labor ipse voluptas (praca sama przez się jest przyjemnością) to motto dla mnie jak znalazł!”. Taki napis wyryto na jej nagrobku.

Przepaść, jaka dzieliła niezwykły intelekt Ady od najtęższych umysłów tamtej epoki, znalazła wyraz nie tylko w jej wybitnych talentach matematycznych, ale przede wszystkim w umiejętności dojrzenia potencjału maszyny, który odkryto dopiero 100 lat później.

JOANNA ELLMANN

Absolwentka Historii Sztuki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Public Relations na Uniwersytecie Warszawskim oraz Gdańskiej Akademii Debaty. Prezeska Fundacji Aureus Link zajmującej się wspieraniem przedsiębiorczości. Radna Osiedla Św. Łazarz w Poznaniu. Była członkiem i szefem wielu sztabów wyborczych. Jej wielką pasją jest mechanika kwantowa, sztuka i kultura amarneńska, twórczość Witkacego, Oscara Wilde'a, Davida Lyncha, aktualne wydarzenia polityczno-społeczne.

Koniec

SIŁA KOBIET

ŁABĘDZI ŚPIEW ALFY

PIOTR BENIUSZYS

Młodzi ludzie są zbyt zapatrzeni w smartfony i zajęci powiadomieniami od aplikacji, zbyt zaabsorbowani budową wymuskanego, indywidualnego wizerunku na profilach w siedmiu sieciach społecznościowych, aby wtopić się w „zjawisko kontrkulturowe” czy zaryzykować zerwanie z głównym nurtem, bo przecież „internet nie zapomina”. Pomimo to, choć mniej zauważalnie i nie tak gwałtownie, dokonuje się właśnie zamiana obyczajowo-społeczna na miarę nie mniejszą niż w latach 60-tych.

To jest czas przełomu, doniosłej zmiany społecznej w świecie zachodnim. Trwa od dobrych już kilkunastu lat, ale ostatnio mocno przyspiesza. Wchodzi w krytyczną fazę percepcji ogólnospołecznej, napotyka na zdecydowaną próbę odporu. Towarzyszy temu mniej zgiełku aniżeli po 1966 r., więc może doniosłość zmiany nie jest tak czytelna jak wtedy. To dlatego, że muzyka i reszta popkultury nie ma dzisiaj tego potencjału wyrażania buntu, perwersyjnej radości z burzenia porządków, jest bowiem wygładzona, estetyczna, „czysta” i uśmiechnięta, nie ma umiejętności by bulwersować i szokować. Młodzi ludzie są zbyt zapatrzeni w smartfony i zajęci powiadomieniami od aplikacji, zbyt zaabsorbowani budową wymuskanego, indywidualnego wizerunku na profilach w siedmiu sieciach społecznościowych, aby wtopić się w „zjawisko kontrkulturowe” czy zaryzykować zerwanie z głównym nurtem, bo przecież „internet nie zapomina”. Pomimo to, choć mniej zauważalnie i nie tak gwałtownie, dokonuje się właśnie zamiana obyczajowo-społeczna na miarę nie mniejszą niż w latach 60-tych.

Ustawienia fabryczne

Kulturalna ideologia męskości hegemonicznej zawsze leżała u fundamentów zachodniego społeczeństwa. Epoki zmieniały się jak w kalejdoskopie. Raz liczyło się życie wieczne, raz życie doczesne. Raz rozum i nauka, raz uniesienia serca. Raz utrwalony konwenansem prestiż, a kiedy indziej konkretny pieniądz. Raz podbój, a potem odbudowa. Jednak jedną cechę wszystkie te czasy miały wspólną: było nią oczywiste dla wszystkich ludzi o zdrowych zmysłach przypisanie „naturalnej” predyspozycji do społecznej dominacji białym, heteroseksualnym i pełnosprawnym mężczyznom, postawionym nad kobietami, „kolorowymi”, homoseksualistami i niepełnosprawnymi. Było to jasne jak słońce, społeczne „ustawienie fabryczne”, od którego – niczym rodzynki w cieście – zdarzały się tu i ówdzie wyjątki w stylu Eleanor Roosevelt czy Margaret Thatcher, głośno opiewane przecież głównie przez wzgląd na bycie tym drastycznym złamaniem schematu. Były to (zwłaszcza Thatcher właśnie) „umężczyznowione” kobiety, dopuszczone do klubu na zasadzie wyjątkowych zasług. Zwykle polegających na wyjątkowo usilnie eksponowanej internalizacji zasad hegemonicznej męskości, trochę niczym pierwsi afroamerykańscy członkowie country clubów na amerykańskiej Północy, robiący za znak tamtejszej postępowości i moralnego oburzenia segregacjonizmem i ustawami Jima Crowa na Południu, dopuszczani pod warunkiem umiejętności „zachowywania się” jak inni, czyli jak biali.

Białemu mężczyźnie, niezależnie od jego cech indywidualnych – wykształcenia, wiedzy, potencjału na rynku pracy i zdolności przywódczych – przynależał wysoki status społeczny, władza nad swym bezpośrednim otoczeniem (minimum nad własną rodziną), dysponował on wrodzonym szacunkiem, posłuchem i estymą. O wszystko to nie musiał się wystarać, „ustawienia fabryczne” społeczeństwa mu to przyznawały i w najgorszym razie mógł on to utracić, lecz zazwyczaj dopiero w przypadku długotrwałej i spektakularnej serii klęsk w tej roli społecznej. Wbrew całej narracji o seksualnym i obyczajowym wyzwoleniu lat 60-tych XX w., wbrew rozwoju antykoncepcji, emancypacji kobiet w życiu zawodowym i postawieniu celu równouprawnienia płci całościowo, we wszystkich obszarach życia, na politycznej agendzie po raz pierwszy w dziejach, „ustawienia fabryczne” pozostały bez zmian. Owszem, kwestionowanie ich przestało być przyjmowane jako objaw psychicznego zwichrowania lub całkowite kuriozum, ale jednak uznawane było jako „radykalizm” lub „niebezpieczny trend”. Nader często obyczajowa przemiana na Zachodzie oznaczała, że mężczyzna zamieniał rolę osoby każącej kobiecie zapinać się na ostatni guzik pod szyję i nosić spódnice za kolano na rolę osoby decydującej o tym, kiedy i jak kobieta ma się rozbierać. Nowe pokolenie konserwatystów porzucało pruderię i infantylny wstyd w obliczu dowolnego wyrazu sfery ludzkiej seksualności, ale trwało w obronie „tradycyjnych wartości” w sensie podziału ról społecznych, w sensie utrzymania ugruntowanego fundamentu hegemonicznej męskości w nowych realiach obyczajowych. Płynnie przechodziło się od rzeczywistości walczącej z pornografią „moralnej większości” do rzeczywistości dominacji ludzi o prawicowych przekonaniach w społeczności konsumentów treści na PornHubie.

Rest in peace, man

Dopiero współcześnie hegemoniczna męskość zostaje zakwestionowana w zderzeniu czołowym z nową, globalną, obejmującą całość relacji społecznych ideologią kulturalną. Objawia się to nie tylko tym, że kandydatki na miss nie paradują już w bikini, zawodniczki wrestlingu zamiast świecić pośladkami dają sobie po pysku z zapamiętaniem nie mniejszym od kolegów po fachu, stringi wyszły z mody, a jedyne rozbierane sesje niewywołujące kontrowersji to te z udziałem kobiet po 50-tce lub o tzw. rubensowskich kształtach. To przede wszystkim objawia się histerią, tracących status panów i władców, białych mężczyzn. Ogarnia ich nastrój apokaliptyczny i smęcą niczym uwspółcześniona wersja kontrkulturowej młodzieży czasów zimnowojennych (zwłaszcza punków), żyjącej w cieniu potencjalnej zagłady nuklearnej i doświadczającej Weltschmerzu o kalibrze rzędu „No Future!”. Przywoływanie Edyty Bartosiewicz w ich kontekście nie jest zapewne na miejscu, ale zaryzykujmy: ich motto brzmi „Gdy do przodu zegar rwie, ty ustaw się na „nie” i cała wstecz”. Albo – prościej i bardziej a propos – „Make America Great Again” (MAGA).

Oczywiście zjawisko nostalgii za umierającą na naszych oczach męskością hegemoniczną nie dotyka tylko mężczyzn. Amerykańskie badania przeprowadzone w (równie martwej) epoce prezydentury Donalda Trumpa, między 2017 a 2020 rokiem, pokazały pokaźną liczbę kobiet (a także mniejszości etnicznych) popierających ład społeczny oparty na męskiej dominacji, a więc własną podrzędność. Badania te wskazały zresztą, że zwłaszcza w przypadku nie-białych i nie-mężczyzn poparcie hegemonicznej męskości było najsilniejszym indykatorem potencjalnego poparcia Trumpa w wyborach. Wyniki te unaoczniają, że prezydentura Trumpa była produktem życia w czasoprzestrzeni granicznej, pomiędzy kończącą się, ale nadal posiadającą wielu zwolenników, epoką dominacji białego mężczyzny nad resztą członków społeczeństwa, a rozpoczynającą się epoką umiejscowienia społecznych „ustawień fabrycznych” na pozycji równości płci, ras i orientacji seksualnych, co także ma już rzesze zwolenników.

W tym miejscu poczynić należy dwie uwagi socjologiczne. Nostalgia za hegemoniczną męskością i pragnienie MAGA w najmniejszym stopniu dotyczą ludzi najmłodszych, co stanowi silny indykator tego, która epoka przemija. Poza tym, frustracja dotyka naturalnie głównie tych mężczyzn, dla których ład automatycznego prawa do uzyskania wysokiego statusu z racji płci i koloru skóry był jedynym sposobem dostąpienia tejże wysokiej pozycji, szacunku, posłuchu i estymy. Ci z nas, którzy potrafią zdobyć wysoką pozycję i szacunek osobistym dorobkiem w toku własnego życia, uzyskają zadowalający status także w świecie faktycznej równości początkowego statusu wszystkich ludzi. Frustracja się nie narodzi, nie pojawi się resentyment wobec kobiet lub imigrantów, którzy (rzekomo „nieuczciwie”) pozbawili szans rozwoju i drogi sukcesu, zamiast siedzieć w kuchniach lub swoich ojczystych krajach „na dupie świata”.

Męskość zagrożona

Nostalgia za męską dominacją zyskuje więc postać psychologicznego stanu poczucia zagrożenia własnej, osobistej męskości, a nadto także wymiar ekonomiczno-socjalny. Łaknący dominacji i bezwarunkowego szacunku mężczyzna, który ze względu na niskie kwalifikacje, słabe wykształcenie lub nieporadność życiową, popada w bezrobocie lub tkwi w niskopłatnej pracy i na pozycji osoby wyłącznie wypełniającej polecenia przełożonych, który czuje się osaczony zmianami treści popkulturowych (która opiewa dziś najczęściej emancypację mniejszości LGBT, tolerancję międzyrasową, albo historie sukcesu silnych kobiet w najróżniejszych obszarach życia, a rzadko skupia się na już epopeicznym bohaterstwie pionierskich kowbojów pędzących przez prerię liczne stado wołu), obawia się i nie potrafi poruszać w świecie nowych zasad nawiązywania relacji romantycznych ukształtowanym m.in. przez zjawisko #MeToo, który w efekcie zostaje nawet incelem, taki mężczyzna doświadcza przemożnej potrzeby odreagowania.

W jego odczuciu owo odreagowanie jest jedyną szansą na odzyskanie godności (słowo w podobnym kontekście silnie umocowane także w polskiej narracji politycznej), na umocnienie swojej nadwyrężonej (i zakwestionowanej przez otaczający wrogi świat) tożsamości silnego mężczyzny. Polega ono na potwierdzeniu swojej męskości, w najróżniejsze, niestety najczęściej niekonstruktywne sposoby. Wyraża się to głośnym krzykiem w przestrzeni publicznej przy okazji różnych marszów i demonstracji, brutalnymi gestami i ostrym słownictwem, skłonnością do agresji, kontestacją społecznego, politycznego i kulturalnego mainstreamu, gloryfikacją przeszłości i oczywiście polityczną radykalizacją.

Ta ostatnia ścieżka okazuje się najbardziej obiecująca. Pozostałe strategie potwierdzenia męskości szybko zostają obnażone bowiem jako puste, groteskowe, wręcz komiczne gesty, które osiągają więc w efekcie cel przeciwny od zamierzonego: wywołują śmiech publiczności i pogłębiają frustrację oraz niepewność tożsamości płciowej. Co innego „zapożyczenie” męskości od swoistego jej „przekaźnika”, figury życia publicznego, pozwalającej identyfikować się ze sobą milionom sfrustrowanych mężczyzn. Polityka odgrywającego w teatrze polityki silną męską postać, rzucającą butnie i dumnie wyzwanie „zniewieściałym” czy „spedalonym” liberałom, wyśmiewającą ich nowe zasady, poprawności i wrażliwości, konserwatywną i roztaczającą ułudę powrotu do przeszłości z hegemoniczną męskością w centrum tej wizji, autorytarną, kontrolującą, groźną i wzbudzającą popłoch przeciwników, bezwzględną, a nawet okrutną, mającą za nic współpracę, dialog i pracę zespołową, stanowczą i niewzruszenie trwającą przy swoich poglądach, postawach i ocenach, bojącą się wyłącznie Boga, najchętniej entuzjastycznie mięsożerną.

Musimy przez to przejść

Każdy okres przełomu i głębokiej transformacji relacji społecznych jest trudny, zawsze generuje poważne konflikty społeczne „partii ruchu” z „partią ładu”. Siłą rzeczy ludzie starsi niż pokolenie młodych dorosłych mają za sobą socjalizację w realiach epoki odchodzącej, są wychowani w rodzinach rządzonych przez ojców, pewne postawy przyjmują instynktownie i spontanicznie nawet ci z nich, którzy na poziomie uświadomionym są zwolennikami zmian. Łabędzi śpiew samców alfa okazuje się wyjątkowo głośnym rykiem. Rozpacz, histeria, potrzeba rzucenia się Rejtanem są gwarancją przejściowych kryzysów politycznych, których znakiem jest wybór ewidentnie niezrównoważonych polityków na eksponowane stanowiska. W końcu tylko tacy nadają się przecież na przedstawicieli sfrustrowanych zwolenników hegemonicznej męskości, jako jej „zapożyczenia”. Ten przełom może zachwiać liberalną demokracją i już to uczynił. Jednak ta swoista próba wyparcia poza świadomość zachodzących zmian i nieuniknioności przejścia do nowego modelu stosunków społecznych nie potrwa wiecznie. Człowiek był w stanie aranżować się już z o wiele głębszymi przemianami. Ta zaś jest nieodwracalna, ponieważ jej skuteczne (a nie tylko retoryczne) zanegowanie wymagałoby restytucję faktycznego poddaństwa znacznej części społeczeństwa dysponującego prawami wyborczymi. Wniosek jest prosty i tylko jeden: nie ma powrotu do hegemonicznej męskości w ramach demokracji. Tylko autorytaryzm jest do tego ścieżką.

Kraje dotknięte najgłębiej kryzysem męskości, jak USA i Polska, potrzebują w ciągu najbliższej dekady kobiecych liderek politycznych, które jednak wykażą się w toku przewodzenia krajowi częściowo „męskimi” (czytaj: docenianymi przez pogrobowców męskiej dominacji) cechami przywódczymi. Nie zanegowaniem własnej tożsamości płciowej, co robiła Thatcher, ale syntezą nowoczesnej kobiecości ze skutecznością przywództwa, które w owych sfrustrowanych kręgach kojarzone jest z męskością, ale oczywiście jest dostępne mocnym ludziom obojga płci. Potrzebujemy zatem liderek stanowczych, zdecydowanych i nieustępliwych, sprawdzonych w sytuacjach kryzysowych i zdolnych prowadzić politykę ewidentnie efektywną. One będą w stanie, z czasem, zaskarbić sobie poparcie nostalgików męskiego świata, przekonać ich, że nic się nie wali. Tego dokonała już Angela Merkel w Niemczech czy Nicola Sturgeon w Szkocji. Chodzi o to, aby twardą postawą i odegraniem roli wzorca społecznego „negocjować” z mającą poczucie marginalizacji częścią społeczeństwa miejsce w nowym rusztowaniu społecznym dla ludzi o tożsamości dumnego mężczyzny. Tak, aby umożliwić im bycie sobą, ale już w realiach akceptacji równych praw i statusów innych grup społecznych. Zapewnić dostęp do poczucia godności i własnej wartości, które nie czerpią już z dominacji nad innymi, a pozytywnej percepcji własnej roli społecznej.

W Stanach Zjednoczonych szanse na odegranie takiej roli w rozpoczynającej się dekadzie ma dawniej twarda prokuratorka, dziś wiceprezydentka, a za kilka lat być może prezydentka kraju, Kamala Harris. W Polsce na razie na horyzoncie nie widać takiej postaci. Niestety dotąd kobiece liderki zbyt często były „licencjonowane” na pozycjach władzy przez rozdających realnie w partiach karty męskich przywódców. W efekcie raczej potwierdzały schemat hegemonicznej męskości, zamiast budować nową jakość. Głębia kryzysu okresu przełomu może się okazać w Polsce bardziej dotkliwa niż w innych krajach zachodniego świata.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, mieszka w Gdańsku. Członek zespołu redakcyjnego i autor licznych publikacji w Liberté!. Specjalizuje się w tematyce ewolucji myśli liberalnej oraz w historii zachodnioeuropejskich partii liberalnych.

Koniec

SIŁA KOBIET

364 DNI

OLGA BRZEZIŃSKA

W Polsce Ludowej [Dzień Kobiet] był nawet obchodzony jako święto państwowe, a z tamtych czasów pozostało wspomnienie goździków i rajstop, które na długie lata skutecznie odsunęły refleksję na temat równouprawnienia i sytuacji kobiet we wszystkich przejawach życia społecznego. Po tym jednym dniu w roku wszystko wracało na utarte tory na kolejne 364 dni.

Dzień kobiet! Dzień kobiet! Niech każdy się dowie, że dzisiaj święto dziewczynek! Uśmiechy są dla nich, zabawa i taniec, piosenka z radia popłynie…”, wesoła melodia rozbrzmiewała na szkolnych akademiach. Ten jeden dzień w roku należał do nas, małych i dużych kobiet. Odświętnie ubrani chłopcy rozdawali koleżankom cukierki, a nauczycielkom wręczali kupione ze składek klasowych goździki. Nikt jednak nie zadawał sobie specjalnego trudu, żeby wyjaśnić, co tak naprawdę świętujemy i dlaczego. A przecież nie o kwiatek czy czekoladki chodzi. Dzień Kobiet zrodził się z walki o równe prawa kobiet i mężczyzn w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym. Pierwsze obchody odbyły się w 1909 roku w Stanach Zjednoczonych. Manifestację zorganizowała Socjalistyczna Partia Ameryki, by upamiętnić strajk szwaczek w Nowym Jorku, które domagały się poprawy warunków pracy. Oficjalnie Międzynarodowy Dzień Kobiet został ustanowiony w roku 1910 podczas zjazdu Międzynarodówki Socjalistycznej w Kopenhadze. W Polsce Ludowej był nawet obchodzony jako święto państwowe, a z tamtych czasów pozostało wspomnienie goździków i rajstop, które na długie lata skutecznie odsunęły refleksję na temat równouprawnienia i sytuacji kobiet we wszystkich przejawach życia społecznego. Po tym jednym dniu w roku wszystko wracało na utarte tory na kolejne 364 dni.

Te utarte tory w dużej mierze wyznaczały lektury, począwszy od elementarza, przez podręczniki, po książki czytane w wolnym czasie. Litery układały się w obrazy – budując obraz świata i utrwalając wzorce wyglądu, zachowania, ról kobiet i mężczyzn. Płeć i jej rozumienie jest istotnym czynnikiem społeczno-kulturowym, który w sposób znaczący wpływa na postrzeganie i rozumienie otaczającego świata. Przedszkole i szkoła, jako instytucje, są naznaczone kluczowymi w danej kulturze normami, wartościami, wzorcami związanymi z kobiecością i męskością, a system edukacji replikuje i utrwala istniejący porządek społeczny i dominujące wzory kultury. Przez ten pryzmat dzieci definiują swoje marzenia i wyobrażenia o swojej przyszłości, automatycznie odwołując się do stereotypów przypisanych płci. Pytane o to, kim chcą być w przyszłości, dziewczynki wymieniają nauczycielkę, pielęgniarkę, piosenkarkę, modelkę i mamę. Chłopcy marzą o byciu żołnierzem, strażakiem, policjantem, lekarzem lub astronautą. Stereotypy płciowe trzymają się mocno, wystarczy zajrzeć do szkolnych książek. Podręczniki i szkolne lektury nie tylko nie pomagają przełamywać stereotypów, ale bezceremonialnie je powielają. Brakuje w nich postaci kobiet, ich biografii, świadectw i informacji o ich dokonaniach. Bez mocnych kobiecych wzorców dziewczynki modelują swoje aspiracje tak, aby pasowały do tego, co znają z otoczenia, z obserwacji, z edukacji, z kultury. Dlatego tak ważne jest pokazywanie im różnych opcji, stylów życia, możliwości, sposobów myślenia. Szczególną uwagę zwracają niedawne badania przeprowadzone w ramach projektu „Aspiracje dziewczynek w Polsce”, zrealizowanego dla nowo powstającej organizacji Inspiring Girls Polska. Wynika z niego, że nastolatki w wieku 10-15 lat (48 proc.) chciałyby zrobić kariery w mediach społecznościowych jako instagramerki, youtuberki czy tiktokerki. Na kolejnych miejscach wymarzonych zawodów pojawia się projektantka stron internetowych/graficzka komputerowa (21%), prawniczka (18%), nauczycielka czy trenerka osobista. A gdzie naukowczynie, inżynierki, astronautki, polityczki? Bez silnych inspirujących modeli, dziewczęta zdane są na to, czym karmi je szkoła, media społecznościowe i to, co obserwują w swoim otoczeniu.

Skoro trudno liczyć na szkołę, to czym się ratować? Podręczną apteczką niech będzie półka z książkami.

Kiedy byłam dzieckiem, czytanie było moją ulubioną rozrywką. Nasz dom tonął w książkach, od postrzępionych na rogach kwadratowych książeczek z serii „Poczytaj mi mamo”, po tajemnicze jeszcze wtedy encyklopedie, pieczołowicie zbierane przez rodziców. Mój dziecięcy świat wypełniały przygody bohaterów baśni Andersena i braci Grimm, postaci z wierszy Jana Brzechwy, Danuty Wawiłow, Juliana Tuwima, później perypetie Pippi Langstrumpf, dzieciaków z Bullerbyn, czy Pana Samochodzika. Nie zabrakło Ani z Zielonego Wzgórza czy wielotomowej sagi o rodzinie z poznańskich Jeżyc Małgorzaty Musierowicz. Z bohaterami książek przechodziłyśmy przez kolejne etapy dojrzewania. Dziś, gdy wspominam dziecięce i młodzieżowe lektury, widzę, że wiele z nich nie przystaje do dzisiejszego, dynamicznego, zmienionego świata. Patrzę na książki dla współczesnych dzieci i nastolatków i myślę nie tylko o bogactwie propozycji, ale też o tym, że wielka odpowiedzialność spoczywa na dorosłych, by zapełnić biblioteczki dzieci mądrymi, wartościowymi pozycjami, które poszerzają horyzonty, uczą odwagi, inspirują, rozbudzają ciekawość świata. A jest w czym wybierać: piękne bajki, powieści, historie i biografie, które nie nużą.

Mdlejące księżniczki czekające na rycerza na białym koniu, zahukane Kopciuszki, stojące przy kuchni mamy z elementarza pozostaną w obiegu, ale dziewczynkom, dziewczynom – i także chłopcom – podsunąć można inspirujące książki. Coś specjalnego. Historie o wielkich kobietach, o ich marzeniach, planach i osiągnięciach. Opowieści, które motywują, uczą, że nie ma rzeczy niemożliwych, że można popełniać błędy, ale da się zawsze podnieść, dodają odwagi, otuchy i budują poczucie własnej wartości. Przecież nie każda dziewczynka chce być księżniczką, jak Mania z książki Grzegorza Kasdepke, która dowodzi, że mądrość jest ważniejsza od urody. W pięknie ilustrowanej książce Eleny Favilli i Franceski Cavallo Opowieści na dobranoc dla młodych buntowniczek. 100 historii niezwykłych kobiet księżniczki zostały wyparte przez kobiety, które zmieniły świat. Każda z przedstawionych kobiet uczy, że gdy się wierzy w coś całym sercem, pojawia się siła, by zmieniać świat. Girl Power. Opowieści dla dziewczyn, które chcą zdobyć świat Caroline Paul zachęca do przełamywania lęków, opisuje barwne postaci, zwariowane pomysły i swoje szalone przygody, które jej się przydarzają, odkąd postanowiła żyć po swojemu. Damy, dziewuchy, dziewczyny. Historia w spódnicy i Podróże w spódnicy Anny Dziewit-Meller uzupełniają luki w historycznej edukacji, przypominając ważne Polki i ich fascynujące biografie, które natchną niejedną czytelniczkę. Kate T. Parker w Dziewczyny mają moc przedstawia historie odważnych, silnych dziewczyn, które obalają stereotypy: triathlonistki, żołnierki, naukowczynie. Córki, siostry, matki. Zamiast podręcznika dla grzecznych panien, Zofia Karaszewska i Sylwia Stano proponują Ada, to wypada!, na którą składają się rozmowy z kobietami, które mówią własnym głosem, żyją po swojemu, rozwijają się i realizują własne marzenia. Ich doświadczenia to mądra lekcja o tym, jak być sobą i żyć ze sobą w zgodzie. To zaledwie kilka pozycji obowiązkowych w dziecięcej i młodzieżowej bibliotece, choć jest ich dużo, dużo więcej: kobiece portrety w serii Idol, Wielkie małe kobietki Aleksandry Polewskiej i Aleksandry Krzanowskiej, Nadzwyczajnie wspaniałe kobiety, które zmieniły świat Kate Pankhurst, ale też niestarzejąca się Pippi Pończoszanka czy Ronja, córka rozbójnika Astrid Lindgren, Nie tylko dla dziewczynek. Dla chłopców także, by poszerzać granice ich świata, uczyć empatii, wrażliwości i uważności. By zamiast goździków w jeden dzień roku, wspólnie z dziewczynami, dziewuchami, kobietami codziennie przybijali kolejne gwoździki. Do trumny patriarchatu.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

DO PRZERWY ZERO TRZY. NOWA STRATEGIA DLA STRAJKU KOBIET POTRZEBN OD ZARAZ

MACIEK ZAJĄC

Liderki Strajku Kobiet przejęły kontrolę nad oddolnymi protestami, a zatem odpowiedzialność za jak najlepsze wykorzystanie ich potencjału. Potencjał ten w marcu 2021 roku wygląda na wyczerpany, a postulaty pozostają niezrealizowane – choć odwrócenie zaostrzenia prawa przez referendum, a może i więcej, było w początkach listopada osiągalne. Dla każdej osoby, której zależy na powszechnym, równym i bezpiecznym dostępie do aborcji w Polsce, obecny stan prawny jest nie do zaakceptowania, a każdy dzień jego trwania jest kolejną tragedią. Potrzebny jest konkretny, możliwy do zrealizowania pomysł na jego szybką zmianę. Samo trwanie bez takiego pomysłu dusi potencjał ruchu na rzecz liberalizacji prawa aborcyjnego. Ruch ten zasługuje na liderki zdolne do sformułowania takiej strategii.

29 października 2020 roku na warszawską manifestację Strajku Kobiet przyszło pięćdziesiąt, jeśli nie sto tysięcy osób. Na manifestację w Dzień Kobiet przyszło ich ledwie dwie setki. Od czasu wybuchu protestów stan prawny w Polsce nie zmienił się, sam „wyrok TK” został zaś opublikowany. Miesięczna średnia sondaży PiS przestała w listopadzie spadać i od tego czasu, mimo zmęczenia pandemią i kryzysu gospodarczego, lekko wzrosła (dane za stroną ewybory.eu/sondaże/). Żaden z postulatów Strajku nie został nawet w części spełniony przez rząd.

Oczywiście trudno wymagać od oddolnych protestów pasma sukcesów w obliczu zjednoczonego frontu po stronie pół-autorytarnej władzy, jej represji, pandemii i zimy. Za skandaliczny stan prawa aborcyjnego w Polsce winę ponoszą Kaczyński, Ziobro i Godek, nie Marta Lempart czy Klementyna Suchanow. Mimo wszystkich przeciwności Strajk Kobiet znacząco zmienił nastroje w kwestii aborcji i ogólne preferencje polityczne, co w spolaryzowanym społeczeństwie nie jest łatwe; pokazał osobom o progresywnych poglądach na kwestie społeczne, że w Polsce mogą być realnie liczącą się siłą; stworzył też symbol i wzorzec postaw, wokół którego organizować będą się przyszłe oddolne protesty osób o wrażliwości lewicowej, możliwe, że już tej wiosny.

Liderki rozliczamy jednak mierząc je miarą ich własnych ambicji, z osiągania sformułowanych przez nie same celów. Szczególnie, że formułując zbyt ambitne cele, często przekreśla się szanse na realizacje innych, mniej ambitnych. Liderki Strajku wyznaczyły zaś sobie niezwykle ambitny cel, nie tylko domagając się legalizacji aborcji na żądanie, ale formułując szereg innych postulatów niezwiązanych bezpośrednio z kwestią aborcji, a także wprost twierdząc, że dążą do obalenia rządu PiS. Środkiem do realizacji tych celów miały być masowe, ogólnopolskie protesty do skutku, prowadzące do uchwalenia zmian prawa przez parlament (strategia argentyńska). Strategię doprowadzenia do referendum w sprawie aborcji – irlandzką – liderki Strajku Kobiet zdecydowanie odrzuciły jako etycznie wątpliwą i politycznie nierealistyczną.

Równocześnie liderki Strajku Kobiet bardzo energicznie i bardzo sprawnie zmonopolizowały przywództwo oddolnych protestów. To one, nie nikt inny, układały postulaty, planowały poszczególne protesty i wypowiadały się w mediach w imieniu protestujących, równocześnie starając się wciągnąć w ramy swojej organizacji organiczne inicjatywy z całej Polski; wykluczały z protestów polityków takich jak Hołownia czy Kosiniak-Kamysz i próbowały ograniczyć wykorzystywanie przez nich generowanego przez strajkujących kapitału politycznego; wreszcie silnie podkreślały swoją odrębność od innych sił lewicowych, jak choćby Razem.

Nie ma oczywiście nic złego w stawaniu na czele oddolnego ruchu, zachowywaniu jego politycznej odrębności i konsolidacji strategii; oznacza to jednak przyjęcie na siebie ogromnej odpowiedzialności, tym większej, im ważniejsze kwestie leżą na szali. Ta odpowiedzialność jest szczególnie wielka w przypadku ruchów oddolnych, które nie są kreacją danej liderki czy środowiska ideologiczno-politycznego, ale wspólnym dziełem dziesiątków tysięcy ludzi, podejmujących niezależnie od siebie decyzję o wyjściu na ulicę czy zaangażowaniu się. Nie jest przecież tak, że gdyby Marta Lempart i Klementyna Suchanow zapadły 20 października w kilkumiesięczny sen jak bajkowe księżniczki, protesty by się nie odbyły. Ktoś inny stworzyłby wydarzenia na fejsbuku, ktoś inny by je organizował, a ich późniejsze losy zapewne potoczyłyby się inaczej; należy natomiast powiedzieć jasno, że apogeum protestów przypadało na okres, kiedy liderki Strajku Kobiet miały relatywnie niewielką kontrolę nad ich kształtem, a ich działania nie były dla protestów głównym motorem.

To właśnie w tamtym momencie liderki Strajku Kobiet postanowiły, że zagrają o wszystko, stawiając rządowi PiS żądanie bezwarunkowej kapitulacji, nie posiadając równocześnie żadnych środków, aby tą kapitulację wymusić. Pikujący w sondażach, zaskoczony mocą protestów i przerażony druga falą pandemii rząd mógł się zgodzić na wiosenne referendum w sprawie aborcji, ale samemu przegłosować legalizację aborcji albo podać się do dymisji nie mógł, bo oznaczałoby to polityczne samobójstwo. Kryzys władzy PiS był poważny, ale daleki od katastrofy, a czas – a wraz z nim zima, pandemia i zmęczenie materiału wśród protestujących – miały działać na korzyść władzy. Pisałem wtedy na łamach „Kultury Liberalnej”, że tak ambitna strategia połączona z brakiem politycznego mechanizmu jej realizacji jest skazana na porażkę. Takie głosy zbywano wówczas jako defetyzm, mimo że szeregi protestujących topniały bardzo szybko. Za ten efekt można oczywiście winić bojówkarską przemoc i policyjne represje, na pewno w jakiejś części za niższą frekwencję czynniki te odpowiadały. Tym niemniej, bojówkarskiej przemocy protestujący stawili dzielnie czoła 29 października 2020, a represje policyjne zaczęły się dopiero, kiedy frekwencja na protestach spadła w Warszawie do pięciu tysięcy ludzi i były możliwe tylko dzięki tak niskiej frekwencji. Nie sprowadzały się też zazwyczaj do sankcji innych niż próby wypisania mandatu w wysokości kilkuset złotych.

Jeśli prawa człowieka są wartością, której nie ryzykuje się w referendach, to tym bardziej są wartością, której nie ryzykuje się w grach va banque o obalenie dopiero co wybranej większością głosów władzy. Decyzja o przyjęciu tak szerokiego wachlarza postulatów i tak ryzykownej strategii, jeśli miała prawo zostać podjęta, powinna była zostać podjęta z odwołaniem się do opinii większości protestujących. Badanie opinii protestującego tłumu, sonda internetowa czy choćby mini-referendum w sprawie strategii i celów nie jest przecież tak trudne ani kosztowne do zorganizowania. Zamiast tego Strajk Kobiet przeprowadził konsultacje programowe, od początku zdominowane przez aktyw radykalnie lewicowych partii, organizacji i kolektywów, czyli osoby zupełnie niereprezentatywne w stosunku do większości strajkujących czy popierającej ich opinii publicznej. Trudno nie ulec wrażeniu, że część strajkujących postanowiła zostać w domach nie widząc możliwego do osiągnięcia celu bądź zrażona obecnością niezwiązanych czy zbyt radykalnych postulatów, a nie ze strachu przed bojówkami, policją czy wirusem.

O ile nieskuteczność strategii masowych protestów mogła być przedmiotem sporu w początkach listopada, obecnie jest oczywista. Strajk Kobiet nie zdołał zorganizować długich, masowych protestów; nie zdołał utrzymać choćby dziesięciu procent październikowej frekwencji nawet na dużych, comiesięcznych, zapowiadanych wcześniej wydarzeniach. Mrzonki o obalaniu rządu, albo o dyktowaniu mu ustaw przez ulicę należałoby więc odrzucić i przygotować na wiosenny sezon protestów nową, realistyczną strategię. Walka o tak ważne kwestie nie jest przecież zabawą; porażka, jak słusznie podkreślają same liderki Strajku, to piekło dla dziesiątków tysięcy kobiet rocznie. Jeżeli więc dana strategia okazuje się klapą w stosunku do wszystkich założonych celów i wszystkich możliwych mierników, warto co najmniej zrewidować cele i zmodyfikować strategie, a być może pomyśleć o zmianie przywództwa.

Tym bardziej martwi fakt, że obecna strategia Strajku wydaje się być oparta na perspektywie dojścia opozycji do władzy w następnych wyborach, a następnie przegłosowania przez tą opozycję legalizacji aborcji w parlamencie – model argentyński. Problem w tym, że większość opozycyjna, jeśli będzie, będzie bardzo nieznaczna; niezgoda kilkunastu posłów położy sprawę. Na jakiej podstawie mielibyśmy założyć, że nie wyłamie się nikt z posiadającej głośne skrzydło konserwatywne PO i że partia katolickiego publicysty Szymona Hołowni zagłosuje masowo na „tak”, chociaż poparcie referendum jest dla tego lidera już i tak ogromnym, ostatnim krokiem w lewo, do którego jest gotów? Zmiany światopoglądowe, które wywołał Strajk Kobiet w opinii publicznej, nie przełożyły się jak na razie na poparcie dla parlamentarnej Lewicy; zrażeni do PiS wyborcy przepłynęli w większości właśnie do Hołowni. Strategia argentyńska nie ma więc na polskiej scenie politycznej większych szans na powodzenie, niż strategia obalenia rządu przez protesty uliczne. Ma za to względem tej ostatniej jedną wadę – jej klęska stanie się oczywista nie po kilku tygodniach, ale po trzech latach. Kobiety potrzebujące dostępu do aborcji nie mają tyle czasu.

Polityczne losy można odwrócić; niejeden rewolucyjny lider, któremu została już tylko garstka najwierniejszych zwolenników, po kilku latach dochodził do władzy. Nie działo się to jednak przy braku jakiejkolwiek refleksji czy zmiany. Żaden uczciwy człowiek nie może odmówić liderkom Strajku Kobiet wielkiego poświęcenia, podziwu godnej odwagi czy szeregu innych cnót; ale polityczną walkę wygrywa się pomimo porażek i represji, nie dzięki nim. Strajk Kobiet wydaje się obecnie podążać logiką szeregu innych polskich powstań – im mniej nas, im mniejsze szanse, tym słuszniejsza i szlachetniejsza Sprawa, tym piękniejsi jesteśmy.

Tymczasem jest dokładnie odwrotnie – im słuszniejsza i szlachetniejsza sprawa, tym skuteczniej musimy o nią walczyć; tym dokładniej i rozsądniej planować polityczną strategię; i tym konsekwentniej rozliczać polityczne przywództwo z jego działań. Kolejna, ostatnia już fala pandemii, groźniejsza niż poprzednie dla młodych ludzi, stwarza średnie warunki do masowych protestów, ale daje też czas na refleksję. To nie czas na składanie broni; schyłek pandemii może i powinien przynieść kolejną falę protestów, tym razem nakierowanych na osiągalny cel, taki jak wiążące, uczciwe referendum jeszcze w tym roku. Stawki są zbyt wysokie, by powtórzyć błędy z listopada, a brak krytycznej refleksji nie jest dowodem ideologicznego zapału, tylko uprzywilejowania, któremu wynik tej walki może być obojętny.

MACIEK ZAJĄC

Absolwent Ośrodka Studiów Amerykanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant filozofii UW, publicysta, tłumacz.Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

DLACZEGO TAK TRUDNO WYGRAĆ WYBORY? O CZYNNIKU LUDZKIM, KTÓRY ZNIECHĘCA DO LEWICY

ANNELIESE MISTEL

Wydawałoby się, że właśnie teraz, podczas pandemii jest najlepszy czas dla ugrupowań lewicowych, ale ta prognoza zdaje się nie mieć zastosowania w praktyce. Dlaczego Lewica nie idzie w notowaniach do góry? Odpowiedzi należy szukać w zrozumieniu czynnika ludzkiego.

Pół roku po wyborach prezydenckich, w atmosferze pandemii i Strajku Kobiet, wszyscy uważnie przyglądają się sondażom poparcia. Jednak wbrew oczekiwaniom, te jak na złość nie zmieniają się jakoś drastycznie. Wybory parlamentarne w 2019 roku tchnęły w wielu ludzi nadzieję, że oto pojawiają się nowe ugrupowania, które będą stanowić obiecującą alternatywę dla wyboru pomiędzy PiS-em a KO. Do Sejmu weszła m.in. Lewica, której poparcie po upływie roku utrzymuje się mniej więcej na poziomie 7%. Wydawałoby się, że właśnie teraz, podczas pandemii jest najlepszy czas dla ugrupowań lewicowych, ale ta prognoza zdaje się nie mieć zastosowania w praktyce. Dlaczego Lewica nie idzie w notowaniach do góry? Odpowiedzi należy szukać w zrozumieniu czynnika ludzkiego.

Niewidzialny gracz polityczny

Czynnik ludzki odgrywa strategiczną rolę. Każdy, mniej lub bardziej świadomie, zawsze gdzieś z tyłu głowy kalkuluje, jak dana czynność przełoży się na jego własne, jednostkowe położenie. Zazwyczaj bilans osobistych zysków i możliwych strat ma decydujący wpływ na nasze wybory i wyższa konieczność indywidualna wygrywa z wyższym dobrem ogółu, jeśli postawi się te wartości na dwóch przeciwstawnych szalach. Czynnik ludzki jest z nami od zarania dziejów. Pomimo różnych doświadczeń historycznych, rozwoju myśli i etyki, jest w dalszym ciągu niepokonany. Nie zmieniła tego nawet II wojna światowa, która była wstrząsającym doświadczeniem, mającym zmienić naszą zbiorową świadomość na zawsze. Problem czynnika ludzkiego stał się wyraźnie kłopotliwy w czasie pandemii, kiedy szczególnego znaczenia nabiera współdziałanie i dobro ogółu. Nagle okazuje się, że wiele osób jest gotowych złamać obostrzenia, specjalnie nie przejmując się stwarzanym zagrożeniem dla innych. Ostatnio fala krytyki spływa na właścicieli barów i restauracji otwierających swoje lokale, ale ku dużemu zaskoczeniu, okazało się, że jest całkiem sporo chętnych do skorzystania z takiej opcji. Znalazło się ich przynajmniej na tyle dużo, żeby wypełnić imprezę taneczną w barze po brzegi. Raczej trudno doszukiwać się w tych ludziach zimnokrwistych morderców. Właściciele lokali gastronomicznych decydują się na otwarcie, ponieważ nie mogą liczyć na wsparcie rządu, a ich goście zapewne też mają dość siedzenia w domu. Oba przypadki pokazują, że własny interes wygrywa z hasłami o solidarności. Nawet abstrahując od sytuacji zagrożenia życia, ta sama praktyka odnosi się do spraw bardziej błahych. Wielu z nas krytycznie ocenia sposób traktowania pracowników przez Amazona, ale już niewielu zrezygnuje z zakupu tam czegoś, co ciężko znaleźć gdzieś indziej. Czynnik ludzki w ten sposób zarządza nie tylko większymi czy mniejszymi wyborami życiowymi, ale ma także wpływ na te polityczne.

Jeśli wyborca jest osobą wierzącą, to będzie się obawiał, że partia postulująca rozdział Państwa od Kościoła utrudni mu uczestniczenie w kulcie, którego potrzebuje. Spora część czynnika ludzkiego jest kształtowana przez podsycanie prymitywnych lęków. Wiele osób zostało nastraszonych muzułmańskimi imigrantami czy osobami LGBT i te obawy często są bagatelizowane oraz traktowane raczej niczym śmieszny zabobon, niż jako coś nad czym warto się pochylić. Ale one przeradzają się później w twardy opór przeciwko zmianom, ponieważ u ich podstawy leży, nawet nie strach przed nieznanymi sobie grupami, ale lęk o własne bezpieczeństwo. Kiedy ktoś zaczyna się obawiać, że większa otwartość może zakłócić znajomy porządek na własnym, przysłowiowym podwórku, to instynktownie opowie się przeciwko zmianie. Taki lęk nie znika pod wpływem argumentów o równości i tolerancji. Sprawiedliwość jako wartość przegra w rywalizacji z poczuciem zagrożonego bezpieczeństwa. Jednak czy to znaczy, że nic nie da się zmienić, a świat zginie pod naciskiem egoistycznych potrzeb ludzi, skoncentrowanych na najbliższym otoczeniu? Niekoniecznie, ponieważ fakt, że dla ludzi najważniejsze jest to, co dotyczy ich samych, nie czyni ich jeszcze bezwzględnymi oportunistami.

Lewica kontra czynnik ludzki

Wydaje się, że ostatnie problemy, z którymi mierzy się społeczeństwo, stanowią podatny grunt polityczny dla Lewicy. Zapaść w służbie zdrowia, obniżający się poziom edukacji, zbyt silne wpływy Kościoła na politykę i życie codzienne, to tylko kilka z trawiących Polaków problemów, na które Lewica, często jako jedyna, znajduje rozwiązanie (np. rozdział Kościoła od państwa). Dziwi więc, że wielu ludziom partia pro-społeczna jawi się jako twór nieatrakcyjny lub wręcz odpychający.

Jednak po przeanalizowaniu strategii zdobywania poparcia czy formułowanych postulatów taki stan rzeczy przestaje dziwić, ponieważ zdecydowana większość reakcji rozbija się o wspomniany czynnik ludzki. Często narracja, która ma uzasadniać zastosowanie lewicowych rozwiązań, trafia tylko do zdecydowanych wyborców i kończy się na przekonywaniu już przekonanych.

Dla przykładu, jeśli nawołuje się do upowszechnienia związków partnerskich dostępnych dla każdego, bez jednoczesnego dotarcia do ludzi, którzy z jakichś powodów boją się wpływu takiej zmiany na swoje otoczenie, to trudno oczekiwać masowego entuzjazmu. Nawet jeśli te obawy wydają się pozbawione sensownych podstaw, to o ich żywej obecności świadczy chociażby duży sukces letniej nagonki partii rządzącej na osoby LGBT. A czym byli straszeni ludzie? Chociażby tym, że osoby LGBT rzekomo zdeprawują swoje własne (sic!) dzieci. Wierzący katolicy lub tacy, dla których katolicyzm zajmuje ważne miejsce w życiu, nie poprą kategorycznych oraz bezwzględnych żądań laicyzacji, a w sytuacji, gdy są większością, takie próby po prostu zablokują. W wielu kwestiach czynnik ludzki zostaje obudzony przez zagrożony komfort życia. Chociażby w przypadku ochrony środowiska. Takim przykładem jest zachęcanie do zamiany samochodu na zbiorkom. Argument, że ludzie powinni jeździć komunikacją miejską dla dobra środowiska, nie przekona większości, a przymuszanie siłą do takiej zamiany przez likwidowanie parkingów, zamykanie bądź zwężanie ulic także nie przyniosą efektów, jeśli dla kogoś transport publiczny jest niepraktyczny. Gdy nie ma odpowiedniej infrastruktury i dogodnych połączeń, takie propozycje nie będą miały racji bytu. Mało kto zamieni komfortowy trzydziestominutowy dojazd do pracy na godzinny rajd komunikacją miejską z przesiadkami. W tej sytuacji poparcie po prostu powędruje do kogoś, kto solennie obieca, że zostawi ulice w spokoju. Podobnie z podnoszeniem podatków. W momencie kiedy rząd sprzeniewierza miliony, a poprzedni też nie zapisał się w pamięci zbiorowej jako święty pod tym względem, trudno się dziwić dużej niechęci wobec hasła zwiastującego zwiększenie kosztów życia. Nie zadziała tutaj argument o tym, jak się żyje w Danii (co jest częstym elementem wypowiedzi Adriana Zandberga), ponieważ diametralnie inna jest zarówno sytuacja ekonomiczna tego kraju, jak i wypracowana latami mentalność Duńczyków. Podatki są systematycznie podnoszone już teraz, a wcale nie przekładają się na lepszą jakość życia. Przy tylu przekrętach, jakie obecnie mają miejsce w Polsce, naturalnym odruchem dla wielu będzie ochrona ciężko zarobionych pieniędzy przed nieuczciwym rządem.

Dlatego inne partie bardzo chętnie straszą Lewicą, którą malują jako grupę groźnych idealistów, pragnących za wszelką cenę narzucić wszystkim swój styl życia i własny punkt widzenia. Nie tak dawno temu Jaś Kapela, znany lewicowy publicysta, pisał o ciepłym prysznicu przysługującym raz na tydzień, zniesieniu własności prywatnej powyżej 15 metrów kwadratowych czy zakazie jazdy samochodem, jeśli nie ma w nim przynajmniej dwóch osób. Jako wisienka na torcie Jaś Kapela podsumował swój artykuł: „Najwyraźniej zagłada ludzkiej cywilizacji, to zbyt słaba motywacja dla większości z nas, więc czas na odpowiednie mandaty”. Tylko właśnie tak działa ów czynnik ludzki, że taka koncepcja nigdy nie uzyska, choćby śladowego poparcia. Tego typu retoryka sprawia, że ludzie obawiają się Lewicy. I nie chodzi tylko o elektorat PiS-u. Duża część wyborców Koalicji Obywatelskiej, o pokrewnych poglądach obyczajowych, krytykuje Lewicę za brak konkretnego planu wspierania gospodarki, w tym przedsiębiorców, ignorowania praw ekonomii (i matematyki). Nie wchodząc dalej w analizę postulatów Lewicy, wiele osób wyraża swoje obawy zadając pytanie: Aby zapewnić wysoki standard służby zdrowia, edukacji, tanie mieszkania, godne emerytury itd., skąd chcesz wziąć te pieniądze droga Lewico, a raczej inaczej – komu one zostaną zabrane? Więc, nawet jeśli postulaty społeczne przemawiają do potencjalnych wyborców, to właśnie ze względu na lęk przed niesprawnym finansowo państwem, oddadzą oni głos na partię bliższą centrum. Takim ugrupowaniem jest ruch Hołowni, który zbiera elektorat z ludzi rozczarowanych poprzednią władzą, których Lewica nie przekonała. Nikt nie pracuje dla rozrywki. System, o którym marzy Lewica, jest najtrudniej zbudować, bo opiera się na zaufaniu do rządu, którego w Polsce brakuje, a najmniejsze zachwianie równowagi jest w stanie go zburzyć. Także w Skandynawii obywatele nie są zadowoleni, kiedy wysokie podatki nie przekładają się na odczuwalny dobrobyt, m.in. w Norwegii wzrasta niezadowolenie w związku z obniżeniem dotychczasowych świadczeń dla emerytów (np. warunków pobytu w domach dla seniorów) przy niezmiennej wysokości płaconych podatków.

Fakt, że ludzie kierują się bardziej potrzebami własnymi i swojego otoczenia niż dobrem planety lub/oraz drugiego człowieka, może brzmieć dołująco, ale nie można go też demonizować. Zmiana nie jest bynajmniej czymś, co nie leży w zasięgu możliwości polskiego społeczeństwa. Konieczna jest jednak rozsądna propozycja. Na przykład, żeby ludzie zmieniali swoje przyzwyczajenia na przyjazne środowisku, wystarczyło postawić odpowiednie kosze na segregowane śmieci, czy upowszechniać wieloużytkowe torby na zakupy. Motywacje czynnika ludzkiego zaczęły być zbieżne z wyższymi celami. Jednakże ignorując czynnik ludzki, w tym lęki przeciętnego obywatela, nie uzyska się legitymacji do sprawowania władzy, a co ważniejsze, wytyczania potrzebnych zmian.

Lewica chcąc zwiększyć swoje szanse w nadchodzących wyborach musi zejść na ziemię. Biorąc pod uwagę trudne przejścia z komunizmem, przekonanie do idei lewicowych jest trudniejszy niż w przypadku partii centrum. Potrzebne jest konkretne i skuteczne podejście do czynnika ludzkiego, a także strategie prowadzenia kampanii sprzężone z lękami kształtującymi percepcję. Bez tego, pro-społeczność partii będzie doceniana tylko przez jej członków i zdecydowanych sympatyków, a nie osoby z zewnątrz. Dlatego decydujące znaczenie będą miały propozycje konkretnych rozwiązań. Żaden socjal nie będzie działał, jeśli system nie będzie porządnie skonstruowany. Podniesienie podatków na wzór Skandynawii, ale bez dokładnie przemyślanej koncepcji, jak te pieniądze mają do ludzi wracać, zwyczajnie nie ma szans na powodzenie. Podobnie jest z innymi sygnalizowanymi pomysłami wprowadzenia różnych nakazów, zakazów i ograniczeń. Nie da się też przymusem zmienić w trybie natychmiastowym mentalności ukształtowanej przez wieloletnie wychowanie. Zrozumienie stanowiska myślących inaczej lub nieprzekonanych na pewno kosztuje więcej wysiłku niż poruszanie się po znanym obszarze, jest też trudniejsze niż wydawanie arbitralnych opinii. Jednak w dalekosiężnej perspektywie, to jest jedyna metoda, dająca Lewicy szansę na polityczny rozwój.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

PRZEDSIĘBIORCA W DOBIE...

PRZEDSIĘBIORCA W DOBIE...

KŁAMSTWO VAT-OWSKIE - SUPLEMENT

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Podatki nie są i nigdy nie będą sexy. Wiem coś o tym, bo często o nich piszę i nikt tego nie czyta. Kiedy wśród moich znajomych, często przedsiębiorców, zaczynam opowiadać o podatkach, szybko orientuję się, że po dziesięciu minutach zostaję sam. (…) O dziwo tym razem pojawił się rezonans.

Gdy TVN opublikował materiał o kłamstwie VAT-owskim, nikt – włącznie z jego twórcami – nie spodziewał się, że jutro ktoś będzie o tym pamiętał. Podatki nie są i nigdy nie będą sexy. Wiem coś o tym, bo często o nich piszę i nikt tego nie czyta. Kiedy wśród moich znajomych, często przedsiębiorców, zaczynam opowiadać o podatkach, szybko orientuję się, że po dziesięciu minutach zostaję sam. Wiesz… fajnie było, ale muszę lecieć… o kurczę… właśnie przypomniałem sobie, że zostawiłem w domu włączone żelazko… sorry, ale muszę babcię odebrać z przedszkola… także ten tego…

O dziwo tym razem pojawił się rezonans. Uderzono bowiem w czuły punkt. Uderz w stół, a nożyce się odezwą. Uderzono nie w formację bezpośrednio, ale pośrednio – konkretnie, personalnie w człowieka. Premier Morawiecki całą swoją pozycję w PiS-ie zdobył bowiem na narracji o tym, jak to ograniczył bandytów w białych kołnierzykach kradnących na potęgę. A co kradnących? – podatki kradnących. Nie ważne tutaj jest, czy mówił z sensem, bo nie mówił. Zapewniam Was, że on nie ma pojęcia o podatkach, karuzelach VAT-owskich, czy optymalizacjach podatkowych. Żadnego. Gdy wnikliwie wsłuchać się w jego słowa, to jest to bełkot, kolejne opowieści z mchu i paproci. Ważne jest jednak, że w ogóle mówi, że ma na to odwagę. Wyobrażacie sobie Prezesa Tysiąclecia mówiącego coś tak sam z siebie o podatkach? Albo Terleckiego, Szydło, albo 99,9% posłów na Wiejskiej, nieważne czy z tej opcji, czy z opozycji? Żakowskiego? Olejnik?

W Polsce nikt nie odróżnia brutto od netto, nikt nie wie o tym, że jak dostajesz na rękę 7 tysięcy, to pracodawcę kosztujesz 12 tysięcy, a państwo przytula z tego 5 tysięcy. Dopóki pensji i umów o pracę w Polsce nie będzie się podpisywać brutto z narzutem 19% pracodawcy, to bezkarnie duby smolone można będzie opowiadać o podatkach i 90% ludożerki nigdy nie zorientuje się, że robimy ich w konia. Dopóki w szkole podstawowej nie wprowadzi się praktycznych zajęć o ekonomii, nie mam złudzeń, że coś się zmieni. Będą w nieskończoność żerować na tej niewiedzy różni populiści z tej czy z innej formacji, pseudodziennikarze ekonomiczni w typie redaktora Wosia, a przede wszystkim zawsze ci, którzy aktualnie rządzą.

- Tato, co to jest?

- To są czarne jagody, synku.

- A dlaczego są czerwone?

- Bo są jeszcze zielone.

Bez podatków nie będzie niczego. Temat podatków to temat ostateczny. Publicznego życia, bądź publicznej śmierci. Podatki albo śmierć…hi…hi…. Od rządowej polityki podatkowej wszystko zależy. To, czy kraj się rozwija, lub czy się właśnie zwija. Czy skręcisz nogę na swoim krzywym osiedlowym chodniku, czy Twoje miasto sprzeda deweloperowi ostatni wolny zielony teren w mieście, czy dostaniesz się dziś do lekarza i czy Twoje dziecko będzie miało szansę na prawdziwą edukację, lub czy będzie musiało wyemigrować, aby przeżyć do pierwszego. Nie ma dziś i nigdy nie będzie tematów ważniejszych w publicznej debacie. Są oczywiście tematy dziś donioślejsze, na przykład los niezwykle ważnych dygnitarzy, ale jutro znikną jak cukier wsypany do herbaty, a podatki zostaną.

Dlatego na temat kłamstwa VAT-owskiego i medialnej burzy, która się przetoczyła, można spojrzeć jeszcze z innej strony niż szanowni ekonomiczni publicyści. Z innej perspektywy. Nie ze środka, a spoza tego kręgu. Jak opowiadać o rzeczach ważnych, by nie zanudzić? By nie przegrać na starcie sprawy? Jak wzbudzić emocje w historii, bo w polityce przecież chodzi właśnie o wzbudzanie emocji. Forma jest od zawsze ważniejsza od treści. Jak przebić się w czasach memów, instagramu i twittera ze swoją ważną historią? Niekoniecznie o podatkach. Jak ją po prostu dobrze sprzedać i zanadto nie upupić?

Chcesz żeby Twój tekst ktoś przeczytał, to powinien być tak zrobiony jak ten Superwizjera, jak Superexpress. Musi być o kimś personalnie, aby czytelnik lub widz usłyszał, o czym i co chcesz powiedzieć. By doszło do „o czymś” musi być „o kimś”. Chcesz się przebić z tekstem o split payments, to musisz napisać list do Marcina Horały. Ja wiem coś już o tym i trzeba się pogodzić, że niestety tak to dziś działa. Masz dobrą historię, to ją dobrze ubierz. Tej prostej lekcji, wydaje mi się, nie przyswoiła wciąż nasza opozycja. I dziwią się potem, że nawet dobra historia ubrana w Romana Giertycha nie zrobi sztycha, a jak już mają ubranie z metką, to dalej kaplica, bo żadnego mięsa w historii nie ma, a jedynie wkładka warzywna. Znowu się nie udało. Ubranie idzie do prania.

Bardzo cenię profesora Sławomira Dudka, który celnie wypunktował kłamstwa VAT-owskie Morawieckiego, ale zasięgi na tym temacie zrobił Sławomir Mentzen, a nie szanowny profesor, bo z tym drugim, mimo że już też doktor, to się można umówić na piwo, a z panem profesorem chyba już nie wypada. PiS nie przypadkiem na pierwszą linię frontu wysyła od pewnego czasu ludzi typu Morawieckiego, Borysa, Horały, Mullera, Fogla, czy Dworczyka. To ściema i maskarada, bo w środku jest wciąż Macierewicz, Szydło, Terlecki, Kuchciński i Suski, ale jak jest już ubranie, to musi być tylko dodana historia. Nieważne, że nieprawdziwa. Ważne, że opowiadana z pasją i z wkładką mięsną, bo jeszcze długo wegetarianie nie będą decydować o tym, kto wygra wybory.

Rozmowy ze Stwórcą są dobre na kaca – śpiewał kiedyś Maciej Maleńczuk. Jak chcesz gadać o podatkach, to tylko przy piwie. Na trzeźwo się nie da…. A, i jeszcze coś. Poprowadźcie trochę własną firmę w Polsce, przegadajcie kilka dni ze swoim księgowym, napiszcie pary razy czynny żal, zgubcie się pary razy na korytarzach swojego urzędu skarbowego i dopiero wtedy zwołajcie konferencje prasową na Wiejskiej, droga opozycjo. Niestety nie wystarczy tytuł naukowy i nie wystarczy pogadać 15 minut przed konferencją z nawet najlepszym doradcą podatkowym. Pusty śmiech człowieka ogarnia, jak widzi dwóch niegłupich przecież młodych ludzi produkujących się na stacji Orlen i mówiących coś o wysokich cenach. Niestety, nie tędy droga. Droga powinna być taka, że najpierw coś zrób, coś przeżyj (a nie tylko przeczytaj), a dopiero potem bądź kaznodzieją. Inaczej zawsze będziesz księdzem udzielającym nauk przedmałżeńskich.

Ten brak ludzi z krwi i kości w polskiej polityce jest od zawsze jedną z przyczyn jej miałkości. Tam od zawsze rdzeniem każdej partii byli ci, którzy nic w życiu innego nie robili, uzupełniani naukowcami z tytułami, którzy słuszności swoich teorii nigdy nie mieli szans sprawdzić w realu, lub różnej maści celebrytami znanymi głównie z tego, że są znani. Brakuje w tym towarzystwie przeraźliwie ludzi, którym w realu, a nie w matrixie, coś się uczciwie udało. Chciałbym, żeby z epidemią radził sobie epidemiolog. Żeby przedsiębiorcom pomagał przedsiębiorca, a nie pani Emilewicz, czy pan Gowin. Żeby Minister Patkowski był zatrudniony w Ministerstwie Magii, a nie w Ministerstwie Finansów. Żeby historia znowu się kołem nie toczyła. Czy tak wiele wymagam?

Rosną w Polsce domy z czerwoniutkiej cegły

Domy wznosi piekarz, bo w tej pracy biegły

Handel zagraniczny rozwijają zduni

Znają koniunktury z gawędzeń babuni

Domy, mosty, szkoły to domena szewców

A z krawców się robi zwycięstwa ich piewców

Piekarz, szewcy, zduni każdy sercu bliski

Wspólnie zapracują na moją „Scotch Whisky” *

*Kołysanka Stalinowska z płyty Kultu - Tata Kazika 2, słowa Stanisław Staszewski, około roku 1960.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

DOBRY ZYSK, CZYLI LEPSZE ZARZĄDZANIE I WOLNOŚĆ

MAREK TATAŁA

Książka Dobry zysk nie tylko omawia teorię stosowanego przez Charlesa Kocha systemu zarządzania opartego na rynku, ale też pokazuje realne zastosowania tego modelu.

JCharles G. Koch to jeden z najwybitniejszych amerykańskich przedsiębiorców. To on stał za gigantycznym rozwojem Koch Industries. Przez ostatnie 50 lat wartość jego firmy wzrosła aż o 27 razy więcej niż obejmujący największe korporacje indeks giełdowy S&P 500. Charles Koch to także filantrop wspierający m.in. wiele organizacji zajmujących się edukacją czy oddolne inicjatywy działające na rzecz ograniczenia ubóstwa.

Kilka dekad spędzonych w Koch Industries, a także inne doświadczenia związane z inspirującym lekturami czy obserwacją tego, co determinuje rozwój firm, gospodarek i społeczeństw, pozwoliły Kochowi na opracowanie systemu zarządzania opartego na rynku (z ang. Market Based Management – MBM), który z powodzeniem stosuje w swoich firmach i do którego zachęca też inne podmioty.

System ten opisał w wydanej w Polsce w 2020 roku, dzięki Forum Obywatelskiego Rozwoju i Arkadiuszowi Musiowi, książce Dobry zysk. We wstępie Charles Koch wymienia listę autorów, których publikacje zrobiły na nim duże wrażenie, a dwie książki, które „odmieniły jego życie” to: Why Wages Rise F.A. Harpera i Ludzkie działanie Ludwiga von Misesa (ta druga wydana po polsku przez Instytut Misesa).

Książka Dobry zysk nie tylko omawia teorię stosowanego przez Charlesa Kocha systemu zarządzania opartego na rynku, ale też pokazuje realne zastosowania tego modelu. Dodatkowo w książce pojawiają się wspomnienia autora dotyczące rozwoju rodzinnej firmy z siedzibą w Wichicie (w stanie Kansas) i początków Koch Industries. Autor wspomina swojego ojca i to, czego się od niego nauczył. To m.in. pobyt w ZSRR sprawił, że Fred Koch stał się antykomunistą, a Związek Radziecki nazwał krajem „głodu, cierpienia i strachu”.

We wstępie do książki przedsiębiorca, twórca firmy Press Glass i liberał Arkadiusz Muś zwraca uwagę, że wartością fundamentalną jest wolność, „rozumiana również jako możliwość podejmowania ryzyka na własną odpowiedzialność”. Charles Koch krytycznie odnosi się do niekorzystania przez przedsiębiorców z tej możliwości, skupiania się w firmie na ochronie własnych zasobów i osiadania na laurach poprzez porzucanie innowacyjności. Autor przypomina też, że w zarządzaniu trzeba patrzeć szeroko na pojęcie kosztów, bo „prawdziwy koszt każdego działania to wartość najcenniejszego działania, które na jego rzecz porzuciliśmy, czyli koszty alternatywne”.

Wolność jest często ograniczana przez państwo stosujące szkodliwy interwencjonizm. „Udzielając firmom pomocy publicznej Waszyngton zbyt często wskazuje zwycięskich i przegranych przedsiębiorców, a to jest przeciwieństwem wolności i dobrego zysku” – stwierdza Koch. Zwraca też uwagę, że państwowe dotacje osłabiają rynkową konkurencję, a to ona napędza innowacyjność i tworzenie wartości dla konsumentów. Opieranie działalności na przywilejach przyznawanych przez polityków to, zdaniem Kocha, który przywołuje w tym miejscu Adama Smitha, szkoda dla całego społeczeństwa.

Autor przypomina, że o wiele ważniejsi od producentów są konsumenci. To dla nich istnieją firmy i to decyzje konsumentów ostatecznie decydują o porażkach czy sukcesach przedsiębiorstw. Te z kolei zależą m.in. od tego, jak firma jest zarządzana i czy generuje odpowiednią wartość. Konsumenci są też źródłem najważniejszych dla firm informacji.

Kolejne rozdziały książki to omówienie filarów systemu MBM: wizji, zalet i talentów, procesów wiedzy, uprawnień i bodźców motywacyjnych. Dodatkową wartością są przykłady największych porażek w stosowaniu promowanego przez Kocha modelu zarządzania. Praktyczne zastosowania MBM przewijają się przez całą książkę, ale jeden z końcowych rozdziałów to cztery studia przypadków pokazujące działanie zarządzania opartego na rynku.

Zdaniem Kocha to brak skutecznej wizji jest przyczyną upadku wielu firm, które skupiają się na przetrwaniu, a unikają ciągłego eksperymentowania i innowacji. Do realizacji wizji potrzebni są właściwi ludzie, a przede wszystkim ich „zalety i talenty”. Nie chodzi tylko o kompetencje pracowników, ale także o ich dobór według dobrego charakteru i zgodności wartości. Charles Koch słusznie zauważa, że trudniej zmienić czyjeś wartości niż pomóc mu zdobyć wiedzę.

Jakie cechy poszukiwane są wśród kandydatów do pracy w Koch Industries? Uczciwość, dbałość o zgodność z przepisami, skłonność do podejmowania ryzyka i skupienie się na tworzeniu wartości firmy w długim okresie. Pracownik w modelu MBM powinien brać udział nie tylko w bieżącym generowaniu zysków, ale także w długofalowym rozwoju firmy. Ważne jest też rozliczanie pracowników z odpowiedzialności, a także wybór odpowiedniej roli dla talentów. Czasami zdarza się, że firma ma świetnych pracowników, ale przypisanych do złych ról w przedsiębiorstwie.

Bardzo ważną rolę w MBM pełnią liderzy, którzy rozumieją MBM i są wzorami do naśladowania. Rozwojowi firmy służy też spontaniczne dzielenie się wiedzą, co zresztą ma też znacznie dla rozwoju gospodarczo-społecznego i zależy od poziomu wolności. „Społeczeństwo najlepiej rozkwita wtedy, gdy wiedza jest obfita, dostępna, istotna i niedroga. Takie warunki najlepiej tworzy wolność słowa, wolność zrzeszania się oraz handel oparty o wzajemne zyski”. Jednocześnie nie warto marnować zasobów na zdobycie pełni wiedzy i informacji – w zarządzaniu potrzebne są tylko te informacje, które są niezbędne do podejmowania decyzji.

W rozdziale o uprawnieniach decyzyjnych Koch przypomina znane w ekonomii pojęcie tragedii wspólnego pastwiska, kiedy suma indywidualnych decyzji generujących korzyści dla jednostek może przynieść, po pewnym czasie, negatywne skutki dla nich wszystkich. Stąd tak ważne w firmie jest zdefiniowanie praw do decydowania i przyznawanie ich na podstawie przewagi komparatywnej, czyli wskazywania osób najbardziej właściwych do podejmowania danych decyzji. Poza tym osoby zarządzające firmą powinny dostrajać interesy indywidualne do ogólnych interesów firmy. Koch omawia też różne pułapki pojawiające się przy podejmowaniu decyzji jak np. nadmierną pewność siebie, przywiązanie do status quo czy błąd konfirmacji.

Kolejnym ważnym klockiem MBM są bodźce motywacyjne. W Koch Industries pracownicy wynagradzani są za wkład i rezultaty, a nie za stanowiska czy tytuły. Autor słusznie przypomina, że nie ma dwóch identycznych pracowników, a wynagrodzenie powinno się różnić w zależności od indywidualnego wkładu. Dlatego tak szkodliwe są, pojawiające się czasami w debacie publicznej, pomysły jednolitej płacy na takich samych stanowiskach. Innym problemem firm bywają plany premiowe tworzące bodźce odwrotne do zamierzonych – np. prowadzące do realizacji celów krótkoterminowych zamiast długofalowego budowania wartości firmy.

Właściwy system bodźców ma znaczenie nie tylko dla firm, ale też dla całych społeczności. „Społeczeństwa z korzystnymi bodźcami – czyli takimi, które wynagradzają tworzenie największej wartości dla społeczeństwa – z reguły cieszą się największym i najpowszechniejszym dobrobytem” – zauważa Koch.

Tytułowy „dobry zysk” to tworzenie wartości dla klienta, a to zależy od stosowanych w zarządzanej firmie wartości. Jak podsumowuje Leszek Balcerowicz, „opisywane przez Kocha metody to bardzo humanistyczne reguły, których stosowanie daje Koch Industries ogromy dynamizm”. To, czego może w książce brakować czytelnikowi, to przykłady zastosowania MBM poza firmami należącymi do Kocha. Sam autor wspomina, że jego byli pracownicy wykorzystują te metody w swoich nowych miejscach pracy. Co więcej, Charles Koch i jego zespół promują MBM wśród organizacji pozarządowych. Podczas promocji swojej nowej książki Believe in People: Bottom-Up Solutions for a Top-Down World (której współautorem jest Brian Hooks) Charles Koch opowiedział historię Antonga Lucky’ego.

Antong Lucky, były przestępca, w młodym wieku trafił do więzienia, ale w pewnym momencie życia zaczął angażować się w pomoc młodym osobom, aby nie wchodziły one na drogę przestępczą i nie wiązały się z gangami. Zaangażował się w działalność organizacji Urban Specialists z Dallas, która zaczęła wprowadzać zasady MBM, ponieważ wcześniej, jak wspomina Koch, sama była zarządzana trochę jak gang. Po pewnym czasie Charles Koch przyznał Antongowi Lucky’emu, że ten zrozumiał zasady MBM szybciej niż większość managerów z firm należących do Koch Industries. Pokazuje to, że metody zarządzania promowane przez Kocha mogą przyczynić się do sukcesu wielu firm i organizacji. Dlatego warto sięgnąć po Dobry zysk i zastanowić się, jak MBM może zwiększyć wartość dostarczaną klientom czy odbiorcom naszych produktów.

MAREK TATAŁA

Ekonomista, wiceprezes zarządu Forum Obywatelskiego Rozwoju (FOR). Absolwent Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie i University of Bristol, a także uczestnik wielu programów i projektów międzynarodowych organizowanych m.in. przez Atlas Network, Friedrich Naumann Foundation i American Jewish Committee. Regularnie występuje w mediach krajowych i zagranicznych.

Koniec

HOKUS-POKUS

HOKUS-POKUS

ROZMOWY Z BOGAMI

Z KATARZYNĄ GÓREWICZ ROZMAWI ALICJA MYŚLIWIEC

To opowieści o magii, która zdejmuje kostium, porzuca zabawę i przechodzi do świata praktyk, stając się sposobem na życie w czasach, kiedy odbiera się nam prawo do decydowania o sobie.

Noc Kupały zaprowadziła mnie już jakiś czas temu na północ Polski. W Szczecinie znalazłam Katarzynę Górewicz. Wraz z nią pojawiły się w moim życiu ślady kultu Mokoszy, stanowiącej relikt wspólnego dla wszystkich ludów indoeuropejskich kultu Matki-Ziemi. Nasze spotkanie stało się początkiem przygody, która trwa do dziś.

Alicja Myśliwiec: Kiedy pojawił się pomysł na HOKUS-POKUS, automatycznie przyszedł mi do głowy twój projekt „Rozmowy z Bogami”. Są klamrą. Klamra gdzieś się zaczyna. W jaki sposób słowiańszczyzna przyszła i przychodzi do ciebie?

Katarzyna Górewicz: Instalacja „Rozmowy z Bogami” to nie do końca hokus-pokus. Żadnej tu magii ani zabawy, tylko spojrzenie w głąb siebie i ilustracja mojej drogi duchowej. A jeśli chodzi o Słowiańszczyznę, to nie było jednego momentu, ale dwie drogi, którymi do mnie dotarła. Pierwszy raz, gdy byłam dzieckiem i dużo czasu spędzałam na wsi - wakacje u mojej babci na Lubelszczyźnie są tu kluczem. Wtedy oddziaływały na mnie elementy tamtej magicznej rzeczywistości. Babcia np. „straszyła” mnie wodnikiem, mówiła żeby nie podchodzić za blisko wody. Albo na przykład żywe było jeszcze przekonanie, by przed Kupałą nie wchodzić do rzeki ani jeziora, bo to niebezpieczne. To jest ta pierwsza Słowiańszczyzna, taka sielankowa. A druga przyszła do mnie z moim Igorem, (mąż Katarzyny, który od ponad dwudziestu lat jest odtwórcą historycznym i zajmuje się kulturą słowiańską) już bardziej zaawansowana i świadoma. To on mnie zaraził, poznał, i pomógł głębiej poznać ten świat. Ja szukam. Całe życie szukam…więc i tu postanowiłam poszukać swojej własnej drogi.

Z jednej strony mamy kobiece pole, które jest z retrospekcji, z drugiej strony mamy męską energię, która wprowadza cię od innej strony do tego świata Słowian, a na skrzyżowaniu tego jest Mokosz?

To nie jest tylko męska energia. Igor owszem, jako wojownik i wojewoda taką reprezentuje, ale to był tylko początek. Po dziewięciu latach, ja nadal odkrywam różne aspekty Słowiańszczyzny, a w niej jest piękne dopełnienie obu pierwiastków. Natomiast trzy lata minęły, odkąd całkiem świadomie zaczęłam pracować z Mokoszą. Jest w niej coś niesamowitego. Na początku był symbol, który mnie zaczarował, przyciągnął. Graficznie i nie tylko. Zaczęło się zgłębianie tematu. Pytania: kim ona jest? To bogini, taka kobieca, matka ale również Matka Ziemia. Stała się dla mnie opiekunką, amuletem. Sama mamę straciłam w bardzo trudnym dla mnie momencie, a byłam wtedy w ciąży i to odcisnęło na mnie piętno. Zresztą w tej historii spotyka się bardzo wiele wydarzeń i emocji. W Mokoszy odnajduję coś matczynego. To też towarzyszka, która jednocześnie ułatwia samopoznanie, wzmocnienie kobiecej strony. Za tym idą pytania, które teraz jasno widzę: jaką jestem kobietą, jaką matką, jaką żoną i to są takie ciekawe rzeczy, które zaczęły się rozwijać od momentu, kiedy z nią pracuję. Dużo rzeczy się u mnie zadziało. I nadal się dzieje. To wszystko się rozwija i przekształca. Z tego ruchu pojawia się jakaś wizja samej siebie.

Czyli można powiedzieć, że ona Mokosz stała się z jednej strony symbolem, amuletem i narzędziem?

Jest tak! Jestem jakby „na etacie” u Mokoszy, tak sobie wymyśliłam. Pomyślałam, że po prostu część mojej pracy twórczej poświęcę właśnie jej. Tej kobiecej stronie, mojej osobistej, ale też wszystkiemu, co jest z nią związane. To niesamowite, jak ona prowadzi na różnych polach – wtedy, gdy byłam dzieckiem, małą dziewczynką, ale i teraz, gdy jestem dojrzałą kobietą. To też jest ciekawe uświadamianie sobie kolejnej roli w życiu. Teraz, gdy sama jestem mamą, rozumiem jak niesamowite jest to wyzwanie. Widzę, jak bardzo brakuje mi mojej mamy. Właśnie teraz, gdy uświadamiam sobie jej dylematy, problemy przed którymi stawała, mogę lepiej zrozumieć jej uczucia i wynikającą z nich postawę. Teraz mogłybyśmy rozmawiać. Dochodzi do mnie, jak bardzo brakuje jej oparcia. To… No, dobrze jest mieć jednak obok inną kobietę, która już te drogi przeszła.

Ta praca nad symbolem Mokoszy uruchomiła jakieś dodatkowe pole kobiece wokół ciebie?

Tak, jest takie coś, co się zadziało i nagle otworzyły mi się inne drzwi. Zaczęłam szukać kolejnych dróg i działać w kręgach kobiecych, a w końcu tworzyć takie społeczności wokół siebie. To wszystko mi się tak bardzo naturalnie, intuicyjnie rozwija. Nie bez znaczenia jest pewnie i to, że jakby nie patrzeć zbliżam do czterdziestki (śmiech). Tak sobie pomyślałam, że już nie chcę tracić czasu na negatywne emocje, nie chcę tracić czasu na rzeczy, które mi są niepotrzebne, które mnie ściągają w dół i marnują energię. Myślę, że właśnie przez to rozwinęło się to kobiece pole. Nawet jeżeli jesteś w związku spełnionym, a twój mężczyzna jest uzupełnieniem, to nadal dobrze jest mieć kobiety wokół siebie. Bo one rozumieją cię inaczej. I nawet nie muszą być fizycznie obok, wystarczy, że mamy świadomość wzajemnej obecności. To wiele zmienia.

Ja jeszcze pozwolę sobie wrócić do tego, do tej przygody z Mokoszą i do tego samego początku. Jak ta praca z nią ewoluowała? Bo ty stosowałaś różne narzędzia ekspresji.

Zaczęło się od tatuażu zaczerpniętego z tradycji ludowej. Na moją prośbę zaprojektowała go przyjaciółka na podstawie haftu, wyszywanki białoruskiej. To naprawdę zaczęło działać w moim wnętrzu. A taki właśnie jest archetyp tej naszej Mokoszy, to wnętrze i głębia. Ja sama wręcz cierpię na natłok pomysłów. Szukałam jakiegoś tematu, który mi uspokoi ten chaos, skanalizuje i pozwoli skupić się na jednym motywie. I w pewnym momencie wyłoniła się Mokosz. Szukałam technik wyrazu i chciałam mieć coś rzemieślniczego, dlatego wybrałam linoryt. To jest dosyć pracochłonna technika wymagająca sporo czasu. Najpierw pomysł, potem projekt i dopiero praca nad matrycą. Potem jeszcze druk. Odnajduję w tym element medytacji. Kiedy tak siedzę i dłubię, to odkrywam w sobie nieznane mi wcześniej pokłady cierpliwości. Okazało się, że to w gruncie rzeczy praca nad sobą. W swoim pierwszym projekcie wróciłam do motywu wykorzystanego wcześniej w tatuażu. Punktem wyjścia był ten haft, ale dalej poddaję się podświadomości i sama nigdy nie wiem, jakim przemianom on ulegnie. Przychodzą nagle olśnienia i Mokosz otrzymuje elementy, które gdzieś tam są w moim życiu ważne. I ta moja Mokosz tak się właśnie rozwija, przekształca… Można powiedzieć, że poniekąd jej obraz staje się mną, a na pewno ja się w nim odbijam.

Dlatego też wychodzą tak zaskakujące połączenia, jak w przypadku linorytu „Słowiańska meduza”. Być może na pierwszy rzut oka dla kogoś niezrozumiałe zestawienia. Ale to właśnie jest moje odbicie, bo postać Meduzy fascynuje mnie od lat. Z jeszcze innej strony interesuję się też modą, a ta właśnie Meduza przypomina znak pewnej znanej marki. To nie jest w żadnym wypadku hołd jej złożony, ale połączenie moich fascynacji – Słowiańszczyzny, Mokoszy, Meduzy, estetyki starożytnej Grecji i mody. Znając ten mój osobisty klucz połączenie nie jest już takie niezrozumiałe.

Korzystając z tej twojej metafory, zresztą bardzo trafnej i barwnej… jakim pracodawcą jest Mokosza, skoro to etat?

Ech, wiesz co, bywa różnie, bo czasami jest tak, jak w przypadku pracy nad jednym z ostatnich linorytów, nad „Wenuslavią”. Ta nawiązuje z kolei do paleolitycznej figurki tzw. Wenus z Willendorfu. Miałam pokaleczone palce. Jakoś mi się te dłuta kilka razy omsknęły. Widać, że czasami trzeba jej poświęcić trochę więcej czasu, ale niezmiennie jest sprawiedliwa. Uważam, że nic nie dzieje się bez przyczyny.

Mam wrażenie, że ta praca z Mokoszą to jest temat, który będzie ewoluował i jeszcze pulsował…

Na pewno. Wydaje mi się, że to dopiero początek. Sama jestem ciekawa, gdzie mnie to zaprowadzi.

I że to nie jest absolutnie zakończona historia, tylko historia, która jest do edycji i będzie się jeszcze nadpisywała. I w tym wszystkim jest jeszcze jeden atrybut, przedmiot mocy. Kiedy zrobiłaś pierwszą motankę?

Pierwszą motankę zrobiłam, jak już nie wiedziałam, co mam począć. To taka sytuacja osobista, związana z trudnymi historiami i szukaniem pomocy. Nie wiedziałam, jak podejść do problemu i czy w ogóle jest jakieś rozwiązanie. W desperacji znalazłam szeptuchę. Napisałam do niej, czy może mi jakoś pomóc. To ona mi opowiedziała, że są takie lalki, motanki. Postanowiłam zrobić żadanicę – motankę życzeniową, która opiekuje się intencją. No i to był ten pierwszy raz. W chwili totalnego zwątpienia, gdzie już naprawdę był mur i nie wiedziałam co dalej. Motanki są absolutnie niesamowite. To przepiękne zjawisko, bardzo kobiece. One naprawdę dużo mi dają. Wiele kobiet poznałam dzięki nim. Albo sama prowadzę warsztaty, albo zwracają się do mnie ludzie z prośbą o pomoc. I to jest takie wyjątkowe, bo przychodzą z historiami, tak jak ja kiedyś przyszłam do tej pani. Motanki mają w sobie coś takiego, że kumulują pozytywną intencję. To nie ma nic wspólnego z voodoo. Bo takie są niekiedy pierwsze skojarzenia, gdy się o nich opowiada. A one są po prostu materializacją dobrej myśli. Ktoś powierza mi problem i w ten sposób sam zaczyna przełamywać własne blokady. A ja zabieram się do motania lalki, a gdy motam ten ktoś ma poczucie, że ktoś inny się nad nim pochylił, że pomoże znieść trudniejsze chwile. To ciekawe, bo pozornie poszukuje pomocy na zewnątrz, ale tak naprawdę skupia tylko swoje myśli, przenosi je na tę lalkę i sam zaczyna rozwiązywać problem.

Jakie najważniejsze zasady obowiązują w tym motankowym świecie?

Ważna jest intencja. Motanki mają różną długość życia. Jedne mogą towarzyszyć nam przez całe nasze życie, a nawet być dziedziczone, ale inne, jak żadanice, które opiekują się konkretnym życzeniem, są z nami tylko czasowo, do momentu aż życzenie się spełni.

Co wtedy?

Wtedy powinniśmy je spalić, zakopać. Ja jestem zwolenniczką spalenia. Jeżeli zaczynamy motać, to powinniśmy skończyć, czyli danej sprawie poświęcamy cały ten konkretny czas, bez przerywania pracy. Nie używamy ostrych narzędzi, żeby nie skaleczyć losu. Nie przyszywamy do nich niczego, nie tniemy. Materiał staramy się drzeć. Dobrze by było, żeby używać naturalnych tkanin. Są motanki, np. żadanice, którym dajemy prezent. Bo to jest taki trochę kontrakt: coś za coś. Jeżeli ja motankę proszę, żeby coś dla mnie zrobiła, to coś jej za to ofiaruję. Ważne też wiedzieć, że motanki nie mają twarzy, bo to by je upodmiotowiło, a wówczas mogłyby zajmować się własnymi sprawami. Powstają zaś po to, by pomagać nam.

Motanki, mówimy tutaj o żadanicach, ale też są męskie wersje tego wszystkiego.

Wiesz co, są postaci skierowane do mężczyzn. Jedną z nich jest koń słoneczny, którego zadaniem jest wzmacniać męską siłę. Postać męska występuje też oczywiście w przygotowanych jako dar ślubny „nierozłączkach”, będących parą. W wieloelementowej lalce rodzinnej wewnątrz głównej kobiecej postaci ukryta jest mała laleczka – ojciec. Można o nich oczywiście dużo powiedzieć, ale ja skupiam się na kobiecych.

Dlaczego Twoim zdaniem motanki zyskują na popularności?

Obserwowałam na warsztatach, jak kobiety reagują na motanki. Przy pierwszej styczności, jest chwila zastanowienia, a później budzi się w paniach taka mała dziewczynka i z tą emocją zaczynają tworzyć swoją pierwszą motankę. Motają, wypełniają, ubierają ją. To ma też w sobie coś terapeutycznego. Siadamy na moment i skupiając się nad motakną jesteśmy zagłębieni w chwili, jesteśmy tu i teraz, tylko z naszą intencją. Z reguły w kręgu kobiecym płynie przy tym rozmowa. Myślę, że potrzebujemy swoich obecności. Może nie na co dzień, ale fajne jest, jak mamy te chwile kobiecego bycia razem, tworzenia czegoś wspólnie, wymiany. To jest niesamowite, jak ta motanka powstaje i jak w ogóle one różnią się między sobą. Widać jak każda kobieta inaczej do niej podchodzi, więc one są tak różne jak my. To jest przepiękne doświadczenie i obserwacja.

Można powiedzieć, że to hokus-pokus to jest właśnie ten rodzaj kobiecej różnorodności, która tak naprawdę ma bardzo podobną wibrację energetyczną, no tylko trzebą ją usłyszeć, wysłuchać i dostrzec.

To zależy, co przez hokus-pokus chcemy rozumieć. Jeśli czary-mary i zabawę to nie. Ale jeśli różnorodność, zmianę albo nawet przemianę i odnalezienie swojej kobiecości i człowieczeństwa, to jest właśnie to. Dzięki temu możemy uświadomić sobie prawdziwą, kobiecą siłę. Tą, którą odkrywamy w Wielkiej Bogini. Mokosz właśnie.

Nazywam się KATARZYNA GÓREWICZ. Mówię o sobie gorewiczKa. Urodziłam się w Kołobrzegu w 1981 roku. Od zawsze byłam miłośniczką sztuki, ze szczególnym wskazaniem na Starych Mistrzów. Pierwsze kreski stawiałam w pracowni mistrza Dariusza Kalety. Po kilkuletniej przygodzie z filologią germańską wyjechałam do Hamburga aby rozpocząć studia na HAW – Hamburg, na wydziale ilustracji książek dla dzieci, które ukończyłam w 2012 r. Po 10 latach postanowiłam wrócić do Polski. Obecnie pracuję jako ilustratorka w Wydawnictwie Triglav oraz zgłębiam rodzimą kulturę. Słowiańszczyzna stała się moim uziemieniem oraz kopalnią inspiracji, które przetwarzam przez mój kobiecy chaotyczny filtr.

Chaos to przestrzeń w której czuję się najbardziej komfortowo. Uwielbiam gdy powietrze wokół mnie wibruje. Staram się tworzyć rzeczy prawdziwe w zgodzie ze sobą, które opowiadają historię danego momentu. Inspirację odnajduję w przestrzeni lokalnej, miejscach,emocjach, ludziach mi bliskich. Nie boję się wyzwań, które dotyczą rzeczy ważnych. Przypadki oraz wypadki przy pracy twórczej traktuję jako prezenty, które sprawiają, że każde dzieło jest inne, jedyne w swoim rodzaju. Tworząc daję się poprowadzić wenie, danej chwili, emocji,wrażeniu, muzyce, z ciekawością sprawdzając gdzie zaprowadzi mnie podświadomość i w jaki sposób zwizualizuje się dany temat.

Nie lubię obojętności, która jest dla mnie stanem śmierci psychicznej. Tworzę dla choćby jednej osoby, która się odwróci aby przyjrzeć się mojej twórczości.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

JAK KAMIEŃ W WODĘ

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Aktywista to małe stworzonko rzucające się na ogromny świat. Zdając sobie sprawę, że nie odwróci całkowicie destrukcji, z którą walczy, uporczywie stara się bronić swojego kawałka dobra i zgadza się niejednokrotnie na kompromisy z nadzieją na lepsze jutro – nawet takie, które może nadejść dopiero z następnym pokoleniem… lub później.

Każdy z nas rzucił choć raz w swoim życiu kamień w wodę. Obserwacja małych kręgów rozchodzących się po zmąconej tafli przynosi zawsze pewien rodzaj satysfakcji… Tak mały ruch i taki efekt… Gdy ktoś bardziej wprawiony płaskim kamieniem rzuci tak, aby odbijał się po lustrze wody, rezultat zachwyca jeszcze bardziej. A to tylko mały kamień…

Podobnie jest z aktywizmem. Podejmując się działalności na rzecz ważnej dla nas sprawy czy idei, człowiek stara się ze wszystkich sił, aby odczarować zło, którego tak wiele jest na świecie. Ale podobnie jak kamień, który wpada bezwładnie w wodę, sam aktywista może wpaść w odmęty brutalnej rzeczywistości, obelg i wypalenia, nie widząc fal, które jego działalność zostawia na powierzchni. Widać to zwłaszcza na przykładzie aktywizmu na rzecz środowiska.

Opadają ręce z ekologiczną torbą po przeczytaniu, że w 2050 roku w oceanach będzie więcej plastiku niż ryb. Tofu smakuje jakoś mniej, gdy ktoś obok rozkoszuje się kaszanką lub kiełbasą z ogniska kupioną w markecie w atrakcyjnej cenie. Wyobraźnia podsuwa obrazy, które przecież tą cenę tak dobrze zaniżają. Jakże łatwo o wypalenie w takich sytuacjach. I jak trudno się poddać po wyrobieniu sobie już pewnych nawyków. Jakże intensywnej mieszanki emocji można doświadczyć, będąc aktywistą.

Czy to jednak oznacza, że nie warto się starać? Czy pozorny brak skuteczności to asumpt do zaprzestania działań na rzecz tego, co dla nas ważne? Zdecydowanie nie. Jak zauważa Dariusz Gzyra, odmawianie pomocy ze względu na jej niedoskonałość w porównaniu z zamiarami jest podejrzane moralnie. Zaiste, ideały o stokroć lepiej wyglądają w umyśle niż w rzeczywistości. Narzuca to skojarzenie z Platonem i jego światem idei – jeden rumak może ciągnąć nasz rydwan ku wizji idealnego świata, w którym zwierzęta nie są krzywdzone, a produkty roślinne pozyskiwane są w sposób etyczny. Drugi pokazuje zaś jego odbicie w rzeczywistości, czyli realia niewolniczej pracy, niszczenie środowiska przez jednostki i przedsiębiorstwa, oraz hodowle przemysłowe. Jak więc w takiej sytuacji pozwalać sobie na aktywizm? Jak, będąc studentką, nauczycielem, programistką, kasjerem – zwykłym człowiekiem – prowadzić batalię przeciwko tak wielkim kryzysom?

Otóż, kluczem jest słowo „zacząć” – gdy bowiem nawet ta mniejszość, która się angażuje na rzecz środowiska, podda się, za kilka lat w naturze literalnie nie będzie czego zbierać. Gzyra zauważa, iż dobrych wyborów (podobnie jak złych) dokonuje się przede wszystkim w sytuacjach prozaicznych. Może to być wybór dania w restauracji, produktów w supermarkecie, środka transportu do pracy czy szkoły… Może to być też komentarz na facebooku, upomnienie kogoś kto krzywdzi zwierzę lub śmieci, udostępnienie artykułu promującego troskę o środowisko i zwierzęta, przypinki na torebkę. Niemal każdy gest i zdecydowanie każdy zakup jest deklaracją konkretnego systemu wartości i stylu życia. Każdy czyn jest odpowiedzią na wydarzenia w świecie. Każdy postępek jest falą, która rozchodzi się po tafli wody wzburzonej przez mały kamyczek naszego istnienia.

Część z naszych decyzji może nie spotkać się z odzewem. Może się jednak trafić coś, co u kogoś, nawet nieznajomego, rozpocznie nowy etap w życiu. Może być link, podsłuchany urywek rozmowy o krzywdzie zwierząt, trafny komentarz w pracy, szkole, na uczelni czy w social mediach… Ludzie uczą się od siebie i w każdej chwili można trafić do kogoś nawet z pozoru najbardziej błahym gestem. Można zmienić czyjeś życie i w ogóle nie zdawać sobie z tego sprawy. Oczywiście zdarzają się też (wcale nie tak rzadko) sytuacje, w których możemy dostrzec efekty naszego działania. Może to być wywołanie fali pozytywnych komentarzy na portalu społecznościowym, wdzięczne spojrzenie psa ze schroniska wyprowadzonego na spacer, dostrzeżenie ekologicznych jaj u znajomych, którzy wcześniej kupowali „trójki” z przyzwyczajenia… To małe rzeczy, ale każdy z nas przynajmniej raz spotkał się w Internecie z patetycznym obrazkiem, na którym wymyślną czcionką jest napisane, że nawet największa podróż zaczyna się od jednego kroku.

Warto więc decydować się na aktywizm. Jest wiele form do wyboru: od pikiet, poprzez rozklejanie wlepek, prowadzenie prelekcji, aż do czytania etykietek w supermarketach. Każde działanie jest bowiem przecieraniem szlaku do zmiany. Każdy człowiek ma też w sobie potencjał do działania. Warto więc poszukać swojej niszy i zacząć robić małe kroki, czy to samotnie, czy to z przyjaciółmi, czy zrzeszając się w organizacjach ekologicznych i zajmujących się prawami zwierząt. Być może nie sprawimy od razu, że znikną hodowle przemysłowe, że cyrki przestaną wykorzystywać zwierzęta i że w oceanach będzie mniej plastiku. Możemy jednak pociągnąć za sobą kogoś, kto zechce z nami dokonywać małych zmian, a za nim pójdą też inni. Każdy z nas może być takim kamyczkiem. Im więcej ich będzie, tym większy zasięg działania. Im większy zasięg, tym bardziej spektakularne będą efekty. A nie można mówić o sile kobiet, mężczyzn, dzieci, czy jakichkolwiek istot, bez oderwania ich od środowiska, w którym żyją. Odkrywając swoje możliwości, warto ich część wykorzystać w staraniach o lepsze jutro dla zwierząt, środowiska i młodych ludzi, którzy przejmą po nas nie tylko ideały, które głosimy, lecz także świat, w którym bardziej lub mniej skutecznie zamieniamy je w czyn.

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i studentka II roku SUM filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

Koniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - GIUSEPPE ZANARDELLI

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

W pod wieloma względami wyzutej z idei i ideowych polityków epoce w historii Włoch między zjednoczeniem a I wojną światową Giuseppe Zanardelli był postacią wyróżniającą się. Podczas gdy większość współczesnych mu liderów politycznych czuła się jak ryby w wodzie w realiach systemu transformismo, który opierał się na sieci luźnych układów politycznych zorientowanych na realizację osobistych interesów wpływowych ludzi oraz na regionalny i lokalny pork-barrel, Zanardelli autentycznie miał nie tylko liberalne poglądy, ale i takowe cele programowo-polityczne, które usiłował realizować. Raz po raz dostawał szansę na to obejmując kolejne stanowiska państwowe. Przeszkodą była nieustana i typowo włoska „karuzela” stanowisk, więc zwykle krótki horyzont czasowy każdej z tych misji politycznych. Dodatkowo widoczne często było, że ujęcie nazwiska Zanardelliego na liście ministrów w kolejnych gabinetach służyło rozdającym karty w charakterze swoistego „liberalnego alibi”, jako kwiatek do kożucha mający demonstrować, że polityka rządu miała jakiś sens, a nie była tylko sposobem na robienie interesów.

Zanardelli urodził się w Brescii w 1826 r. w rodzinie związanej ze środowiskiem lombardzkiej burżuazji. Jednak jego młode lata upłynęły na kombatanctwie poprzetykanym kształceniem się na prawnika i wybitnego intelektualistę. Walczył z bronią w ręku w pierwszej włoskiej wojnie o niepodległość w okresie Wiosny Ludów 1848 r., która była nie tylko starciem piemoncko-austriackim, ale miała także podłoże ideologiczne, na którym Austro-Węgry były opoką starego, konserwatywnego i reakcyjnego ładu, zaś włoscy ochotnicy stali na pozycjach liberalno-demokratycznej rewolty. Tak kształtował się więc radykalnie liberalny światopogląd Zanardelliego, przyszłego polityka Historycznej Lewicy włoskiej.

Po klęsce Piemontu pod Novarą, Zanardelli podjął i ukończył studia prawnicze w Pizzie, po czym bezskutecznie usiłował rozpocząć adwokacką karierę zawodową w rodzimej Brescii (nie dopuszczono go do zawodu z przyczyn politycznych). Publikował polityczne teksty w „Constituente” i uczył. Wkrótce jego polityczne zaangażowanie i poglądy zwróciły uwagę austriackich tajniaków. Zanardelli parał się między innymi nauczaniem na kursach z zakresu prawa dla lokalnych mieszkańców, gdzie pojawiały się w naturalny sposób polityczne wątki. W końcu trafił więc na „czarną listę”, gdy jednoznacznie odmówił pisania i publikacji artykułów w popierającej Wiedeń prasie oficjalnej (w „Gazzetta di Milano”). Ostatecznie musiał w 1859 r. salwować się ucieczką na emigrację do Szwajcarii. Oczywiście na krótko, gdyż natychmiast zaangażował się w drugą wojnę o włoską niepodległość i mógł oficjalnie powitać oddziały Garibaldiego w Brescii. Zaliczył także walkę partyzancką w ramach oddziałów tzw. Myśliwych Alpejskich, działających do rozejmu na północnym pograniczu powstających Włoch.

Wraz z nowym państwem narodził się polityk-Zanardelli. Wkrótce objął mandat w piemonckim parlamencie, aby potem przejść do ogólnokrajowej polityki. Swoją pozycję zbudował przede wszystkim dzięki szczególnemu intelektowi oraz za sprawą zdolności oratorskich, określanych dzisiaj wręcz jako legendarne.

Zwraca uwagę jaskrawy zestaw poglądów Zanardelliego, zwłaszcza na tle chorobliwie technokratycznych włoskich „liberałów” tamtej epoki. Jego liberalizm opierał się na filarach walki o poszerzenie czynnego prawa wyborczego, obrony i zwiększenia zakresu praw i wolności obywatelskich, antyklerykalizmu i wolnomyślicielstwa (od 1860 r. Zanaredelli był masonem w rzymskiej loży, a później został nawet „wielkim mistrzem” wolnomularzy), wolnego handlu oraz leseferystycznej polityki ekonomicznej. Bronił wolności słowa, wyznania i sumienia, walczył o liberalizację w postaci prawa do rozwodów.

Od 1876 r., a więc od chwili znaczącej wygranej liberalnej Lewicy w wyborach, datują się dzieje ministerialnej aktywności Zanardelliego. Otrzymywał teki ministra prac publicznych, spraw wewnętrznych i sprawiedliwości w wielu gabinetach, począwszy od rządu lidera Lewicy Agostino Depretisa. W realiach transformismo (rządy sprawowane przez umiarkowane frakcje obu głównych „partii”) bywał ministrem także u premierów z Prawicy. Początkowo doznawał niepowodzeń, jak przy pierwszej próbie reformy ordynacji wyborczej, a także w polityce walki z przestępczością (tutaj ujawnił się najmniej liberalny element jego poglądów, mianowicie stawiał raczej na karanie niż prewencję, co spowodowało skok w statystykach przemocowej przestępczości). Po kolejnej nominacji do rządu w 1881 r. szło już lepiej: powszechne uznanie zdobył jego wprowadzony w życie kodeks handlowy i spółek; nawet międzynarodowy rozgłos zyskał dzięki wdrożeniu nowego kodeksu karnego w 1889 r., który zniósł karę śmierci, dokonał niezwykle trudnej unifikacji kodeksów karnych różnych regionów Włoch oraz m.in. przyznawał robotnikom pierwszy raz prawo do strajku; udana była reforma urzędów sędziowskich i ustanowienie najwyższego sądu kasacyjnego. Najbardziej doniosłą była ukończona pomyślnie w 1892 r., po wielu latach pracy nad politycznym kompromisem umożliwiającym przyjęcie przez parlament, reforma wyborcza, która prawie czterokrotnie powiększyła liczbę uprawnionych do głosowania obywateli (acz nadal były to tylko nieco ponad 2 miliony), obniżając cenzus wieku z 25 do 21 lat, obniżając znacząco cenzus majątkowy (wyrażony wysokością odprowadzonego podatku) i umożliwiając zastąpienie go kwalifikacją w postaci ukończenia minimum trzech klas szkoły podstawowej.

Po upadku rządu Giovanniego Giolittiego w 1893 r. Zanardelli skupił się na pracy parlamentarnej. Przez kilka lat sprawował urząd przewodniczącego Izby Deputowanych, ale w 1899 r. ostatecznie zrezygnował, ponieważ czuł się zmuszony do porzucenia typowej dla tego stanowiska postawy politycznej neutralności. Zamiast tego zaangażował się w kampanię kilku lewicowych grup poselskich oraz Partii Socjalistycznej nacelowaną na obstrukcję i filibuster wobec ustawy gabinetu ultrakonserwatysty Luigiego Pelloux, która pod płaszczykiem dbałości o „bezpieczeństwo publiczne” (faktem jest, że były to czasy znacznych niepokojów we Włoszech, wielu lokalnych wystąpień rewolucyjnych i quasi-rewolucyjnych ze strony ruchów o najróżniejszym backgroundzie ideowym) dokonywała zamachu na wolność słowa i działalności politycznej – rząd nadawał sobie prawo arbitralnego zakazywania zgromadzeń i delegalizacji organizacji politycznych, wprowadzał instytucję prewencyjnych zatrzymań działaczy i orientował się na „efekt mrożący” i cenzurę prasy, stawiając dziennikarzy przed groźbą dotkliwych kar za artykuły, które mogłyby powodować niepokoje społeczne. Obstrukcja przyniosła skutek w izbie, jednak Pelloux podjął próbę wprowadzenia ustawy dekretem królewskim. Wzmogło to jednak protest i zmusiło do dymisji rząd w 1900 r.

Postawa Zanardelliego, jako jednego z pierwszych polityków „umiarkowanych” przeciwnych ustawie Pelloux, zaskarbiła mu poparcie frakcji skrajnej lewicy i wyniosła u kresu życia na stanowisko premiera Włoch. Jego gabinet funkcjonował prawie trzy lata w okresie 1901-03, a jako premier Zanardelli poświęcił się przede wszystkim problemom ekonomicznego zapóźnienia południa kraju. Ponadto podjął próbę legalizacji rozwodów, lecz nieudaną ze względu na histeryczną reakcję prawicy i papistów, a także wprowadził ustawy o komisjach rozjemczych dla sporów pracowniczych i o ubezpieczeniach od wypadków przy pracy. Gabinet nie zaciągał nowych długów, kasował obciążenia celne, wprowadził progresywną stawkę do podatku spadkowego. Jego stan zdrowia szybko się pogarszał, więc od pewnego momentu w jego rządzie pierwsze skrzypce grał Giolitti. Zanardelli podał się do dymisji z powodów zdrowotnych i zmarł dwa miesiące później, w grudniu 1903 r.

Giuseppe Zanardelli przeszedł do historii jako polityk uczciwy i ideowy, porywający mówca, który nie bał się przemawiać do zwykłych ludzi, a rok przed śmiercią nie wahał się udać w ciężką podróż do najuboższej prowincji włoskiego południa, gdzie brakowało nawet utwardzonych dróg. Rozumiał znaczenie nauki, literatury i kultury, posiadał jeden z największych prywatnych księgozbiorów w kraju, wspierał inicjatywy służące oparciu etosu obywatelskiego na pięknie sztuki i wyższej kulturze. Gdyby Włochy miały u przełomu stuleci więcej takich polityków, to niesprawiedliwość społeczna, bezideowość systemu i wszędobylska korupcja nie pchnęłyby może kraju w objęcia tępej dyktatury grubo ciosanych faszystów.

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

SUWEREN

DOMINIKA KASZUBA

I a kiedy byłyśmy w vermeerze, nad oknem ważono perły, nad rzeką stały panny,

panny jebanny (ani gotyk nie miał tam wstępu, ani stada rowerzystów).

perły, owszem, perły, ale gdzie było złoto, które gwarantowało sens ekonomii?

świeży język jeszcze się nie rozszedł, rozwieszony na drucikach. od granicy

do granicy był waszym światem, a więc: zbiorem przestrzeni do zawłaszczenia.

II

a kiedy stałyśmy nad rzeką, rzucano nad nami monetę, i to był strach – jak blotka,

która bierze lewę.

III

a kiedy byłyśmy czarną plamą na ekranie, wdychano nas jak rtęć, jak rtęć, jak azbest.

zamiast wieży babel – wieża milczenia; na pohybel ludziom, na pożywienie ptakom.

Dominika Kaszuba (ur. 1992) jest poetką i inżynierką. Jej debiut poetycki domy pasywne (Warszawa 2014) wyróżniono w Złotym Środku Poezji w Kutnie i nagrodzono Małym Browarem w Browarze za debiut, a wcześniej nominowano do nagrody głównej w konkursie im. Jacka Bierezina. Wygrywała, publikowała tu i tam. Kiedy nie pisze, rysuje rurki, jest sanitariatem. Wychowuje dwoje dzieci. Mieszka w Gdyni.

Wiersz pochodzi z przygotowywanej do druku książki poetyckiej małpki, małpki do domu.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

NA OSTRZU NOŻA Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

FELIETON

SIŁA KOBIET

CZUŁA PRZEWODNICZKA Z Natalią de Barbaro rozmawia Maria Klaman

ODWAGI I SIŁY Magdalena M. Kaj

ADA LOVELACE - CZARODZIEJKA LICZB Joanna Ellmann

ŁABĘDZI ŚPIEW ALFY Piotr Beniuszys

364 DNI Olga Brzezińska

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

DO PRZERWY ZERO TRZY. NOWA STRATEGIA DLA STRAJKU KOBIET POTRZEBN OD ZARAZ Maciek Zając

DLACZEGO TAK TRUDNO WYGRAĆ WYBORY? O CZYNNIKU LUDZKIM, KTÓRY ZNIECHĘCA DO LEWICY Anneliese Mistel

PRZEDSIĘBIORCA W DOBIE...

KŁAMSTWO VAT-OWSKIE - SUPLEMENT Bartłomiej Austen

LEKTURY LIBERAŁA

DOBRY ZYSK, CZYLI LEPSZE ZARZĄDZANIE I WOLNOŚĆ Marek TataŁA

HOKUS-POKUS

ROZMOWY Z BOGAMI Z Katarzyną Górewicz rozmawi aLICJA MYŚLIWIEC

ZIELONY LIBERALIZM

JAK KAMIEŃ W WODĘ Sylwia Dziemińska

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - GIUSEPPE ZANARDELLI

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

SUWEREN

DOMINIKA KASZUBA