Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

GDY KTOŚ SIĘ O CIEBIE UPOMINA

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Gdy otwieramy Komu bije dzwon, Hemingway już na wstępie „bije w nas” słowami Johna Doone'a… Iluż maturzystów męczyło się przy słynnym: „Żaden człowiek nie jest samoistną wyspą: każdy stanowi ułamek kontynentu, część lądu...”. Iluż przeklinało na to zlepienie, na wklejenie w strukturę, podczas gdy w co drugim walczył wówczas bunt, gdy budził się głos młodego indywidualisty, nawet w chwilach, gdy kilka ławek dalej szalała szkolna paczka. I choć licealiści nie sięgają już (przynajmniej nie w ramach lektur obowiązkowych) po powieść z czasów hiszpańskiej wojny domowej, to owo „Nie jesteś samotną wyspą” powraca niczym echo. W gazetowych tekstach, w zlepku kulturowych klisz, czy nawet w memach. Jest (czasem wkurzającą) mantrą poklepujących po ramieniu w momentach przełomu; jest cichym byciem przy przyjaciołach czy ukochanych, gdy dopada ich kryzys; jest dostrzeganiem tego, co bezbronne, autentyczne, widoczne tylko najbliższym w tych, co dla nas najważniejsi. Jest… byciem, które wybieramy, albo które przychodzi do nas, by wybrać nas na swoich świadków. Jest otwarciem, na jakie decydujemy się z coraz mniejszą ufnością; wyrywaniem z przyspawania do światów przeszłych, od myślenia/bycia zakontraktowanego; jest… prawdą o nas, nawet, gdy tą trudną, której niczym diabeł święconej wody zdajemy się unikać.

Z jednej strony… fajnie być alfą. Poważnie. Wbrew temu, co sądzą niektórzy, nie oznacza to jednak samotnego królowania czy absolutnego jednowładztwa. To byłoby wyłomem w naturze, którą na potrzeby sobie współczesnych – a jak się okazuje (niezmiennie) również dla pokoleń swych (najpewniej niespodziewanych, bo przecież czasoodległych) prawnuków – definiował już Arystoteles. Powiedzieć o człowieku, że jest zoon politikon (ζῷον, zỗion), że (jak powiedzą łacinnicy) jest animal sociale, to tyle, co zakomunikować (a może tylko przypomnieć) każdemu z nas, iż jesteśmy „zwierzętami politycznymi”, że z natury swej należymy do istot społecznych. Żyjemy w mniejszych czy większych stadach, we wspólnotach, w społecznościach. Istnieje między nami sieć powiązań, wzajemnych zależności, wymiennych obowiązków, mądrze (a nie opresyjnie czy samoopresyjnie) rozumiana odpowiedzialność, czy w końcu zdolność do poszukiwania adekwatnych rozwiązań. Możemy dokonać wolty, zmiany, możemy podjąć decyzję, by pewnego dnia znaleźć się gdzie indziej/przy innym/przy innych. Zacząć od nowa. To element wolności, której nie odbiera nam wspólność; element, co powala nam cieszyć się sobą. Zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i w wyjściu ku Drugiemu. Z relacji ma bowiem płynąć... radość. Nikt nie chce, a może nawet nie powinien, być tam, gdzie nie jest darzony szacunkiem, gdzie jego głos zdaje się nie liczyć, gdzie jest… jakoś ostatni w szeregu. Albo… pierwszy i jedyny odwalający robotę za wszystkich; w jakimś sensie osamotniony, choć przecież otoczony przez znane mu twarze.

Każda wspólnota zaczyna się przecież od tego pierwszego dostrzeżenia Innego, od chwili, gdy (mniej czy bardziej zaskoczeni) wpadamy w relację Ja do Ty; wspólnota zawiązuje się od tej pierwszej osoby, którą – mniej czy bardziej metaforycznie – bierzemy pod opiekę, z którą potrafimy się szczerze śmiać, przy której bycie sobą przychodzi nam jak nigdy łatwo. Mamy więź. Fakt, mamy. Emocjonalną, fizyczną – różną. Intymną. Kolejne relacje – nawet jeśli określane jako dalsze, mniej zaangażowane, bardziej formalne – w jakiś sposób odnosimy do relacji z Drugim (ukochanym/przyjacielem/dwa w jednym). Niezależnie od początku owej wzajemności (niekoniecznie najpierwszej; czasem ostatniej) w naszym życiu, bywa ona probierzem relacji ze światem; sprawdzianem naszych kontaktów w innymi, zaskoczeniem zmianą, miarą otwartości, a czasem i cierpliwości, na jaką wobec siebie i innych może nas być stać. Tu odkryty przyjaciel jest niczym „drugi ja”; okazuje się jedną duszą, tyle, że „rozdzieloną”. Tu miłość (ponoć ta prawdziwa) – jak chciał José Ortega y Gasset – „jest przede wszystkim próbą wymiany dwóch samotności”. Tu każda wspólnota jest przypominaniem sobie o własnej naturze – istoty wolnej od przymusu, ale i wolnej ku niekończącym się możliwościom. Istoty, o której dobro i szczęście potrafimy się upomnieć – jako bliscy, jako wspólnota wybrana, ale i wspólnota losu. Byłoby pięknie, prawda?

Zatem upominam się o Ciebie. O siebie. W tej najmniejszej, pierwszej iskierce. W byciu autentycznym, które przestaje się siebie bać. .

Koniec

FELIETON

FELIETON

E PLURIBUS UNUM

JAROSŁAW GUGAŁA

Stara brytyjska anegdota opowiada o pewnym szlachetnym obywatelu Albionu, który został rozbitkiem i samotnie spędził na bezludnej wcześniej wyspie kilkadziesiąt lat. Gdy go w końcu odnaleziono, okazało się, że zbudował tam trzy domy. Wytłumaczył zdumionym rodakom, że to przecież normalne i że wszyscy oni bez względu na to, gdzie żyją, postępują identycznie. Pierwszy dom to po prostu mieszkanie. Drugi to klub, do którego chodzi, a trzeci, to… klub, do którego nie chodzi!

Anegdota jest utrzymaną w angielskim stylu egzemplifikacją tego, co już Arystoteles wiedział o człowieku. Jesteśmy istotami społecznymi. Nawet na samotnej wyspie zachowujemy potrzebę bycia częścią wspólnoty, a także – tego nie ma u Arystotelesa – potrzebę bycia w kontrze do innych istot. Rywalizacja jest niezwykle ważnym czynnikiem rozwoju naszego gatunku. Tam, gdzie ludzie rywalizują, ludzkość wytwarza najdoskonalsze produkty i najlepiej rozwiązuje swoje problemy. Mądre społeczeństwa starają się więc dążyć do jak największego zróżnicowania, bo to klucz do kreatywności. Dobrze pojęta rywalizacja to nie dążenie do paraliżującej innych dominacji, tylko do symbiozy i wykorzystywania najbardziej pożądanych cech każdej mniejszości. Krajem, który jest najlepszym przykładem wykorzystania owej różnorodności są Stany Zjednoczone. W tak zwanej Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych umieszczono jedną z dewiz tworzenia tego kraju. Brzmi ona: E pluribus unum. Z wielorodności, różnorodności – jedność…

Stany Zjednoczone co roku asymilują około dwóch milionów imigrantów z całego świata. Jasno określają każdemu z nich zasady obowiązujące w ich wspólnocie. Starają się, żeby mniejszości nie tworzyły wrogich wyizolowanych gett, co jest problemem wielu krajów zachodniej Europy. To oczywiście zadanie arcytrudne, ale jak pokazuje historia Ameryki – nie niemożliwe. Ameryka daje światu najwięcej przełomowych wynalazków. Jest potęgą praktycznie w każdej dziedzinie. Daje możliwość osiągnięcia sukcesu tysiącom geniuszy z całego świata, którzy nie mają szans na sukces w innych miejscach. Daje również szansę na dostatnie życie, milionom uchodźców skazanych na nędzę i przemoc w rozmaitych nacjonalistycznych, autorytarnych satrapiach. Oczywiście Stany Zjednoczone nie są rajem. Mają mnóstwo wad i problemów, które mniej lub bardziej skutecznie próbują rozwiązywać. Mnie w tym tekście interesuje jednak aspekt otwartości na różnorodność. To ona jest bowiem składnikiem sine qua non każdego wielkiego sukcesu krajów, społeczności, firm czy nawet drużyn sportowych. Najlepsze kluby piłkarskie zatrudniają najlepszych zawodników nie oglądając się na ich pochodzenie. Ważna jest ich przydatność do realizacji celów drużyny, czyli społeczności. Oczywiście w wielu krajach zdarzają się kibolskie rasistowskie wybryki, ale sukcesy wynikające z siły różnorodności są dużo większą wartością. Gdy niemiecka reprezentacja piłkarska zdobywała w Brazylii kolejny tytuł Mistrza Świata w jej składzie dominowali zawodnicy, którzy byli dziećmi emigrantów lub uchodźców z wielu różnych krajów. Wśród nich było także dwóch Polaków: Mirosław Klose oraz Lucas Podolski. Kiedyś Niemcy dały im szansę na rozwój sportowy i karierę (w tym zarobki), o jakiej nie mogliby marzyć w Polsce. Wykorzystali swoją szansę. Lucas powtarzał, że najbardziej w życiu chciał grać w Górniku Zabrze… Z jakichś powodów dotychczas nie zagrał. Nawet teraz na piłkarskiej emeryturze gra w Turcji, a nie w Polsce. No cóż, nie jesteśmy w stanie stworzyć takim zawodnikom odpowiednich warunków. Lucas czuje się Polakiem, ale z wielu powodów może być nim tylko z daleka…

Tymczasem, jego młodszy kolega, Robert Lewandowski jest o krok od pobicia niepobitego od pół wieku rekordu zdobytych bramek w jednym sezonie ligi niemieckiej, zwanej u nas po staropolsku „Bundesligą”. W sezonie 1971/72 legenda niemieckiego futbolu Gerd Mueller, podobnie jak Robert Lewandowski, związany w czasie swojej kariery piłkarskiej głównie z Bayernem Monachium strzelił 40 bramek. Do dziś nikt nawet poważnie nie zbliżył się do tego wyniku. I w reszcie pojawił się śmiałek, który ma szansę odebrać Muellerowi koronę króla strzelców Bundesligi wszechczasów. Jest nim kapitan polskiej reprezentacji – najbardziej bramkostrzelny polski piłkarz w historii – Robert Lewandowski. Duma rozpiera serca rodaków, jak kraj, a nawet świat długi i szeroki. Wyczyny fenomenalnego chłopaka z Pruszkowa są miodem na zakompleksione i jednocześnie dumne polskie serca. Dla opinii o Polsce i Polakach w Niemczech i na świecie zrobił więcej niż wszystkie nasze agencje promocyjne razem wzięte. Oglądając jego wyczyny możemy wypinać nasze nawet cherlawe piersi i powtarzać, że Polak potrafi. Bo potrafi w tej chwili chyba najlepiej na świecie strzelać bramki i asystować kolegom. Jest niezawodnym snajperem, a na dodatek fantastycznym partnerem, dla którego ważniejsza jest drużyna niż jego osobiste sukcesy. Słynni trenerzy, którzy z nim pracowali, powtarzają, że to najwyższej klasy profesjonalista. Trener niemieckiej reprezentacji powiedział kiedyś, że gdyby Robert był Niemcem – Niemcy wygrywaliby bez wątpienia wszystkie najważniejsze turnieje. Z punktu widzenia prezesów klubów jest zawodnikiem idealnym. Nie sprawia żadnych problemów, jest zawsze perfekcyjnie przygotowany, nie jest konfliktowy i będąc przez dekadę na światowym topie – bardzo rzadko łapie kontuzje. Niestety w najważniejszym momencie obecnego sezonu Robert Lewandowski doznał poważnej kontuzji, która nieomal pozbawiła go szans na pobicie legendarnego wyniku Gerda Muellera. Po meczu reprezentacji Polski z piłkarskim kopciuszkiem, jakim jest drużyna malutkiej Andory, musiał pauzować przez miesiąc i w niemieckiej lidze stracił kilka ważnych spotkań, w czasie których mógł pobić rekord Muellera… Na szczęście wrócił na tarczy i to fatalne doświadczenie nie będzie chyba miało większego znaczenia w przejściu do historii. Najwyższą cenę za nieszczęsny mecz polskiej reprezentacji z Andorą zapłacił Bayern, który bez Roberta Lewandowskiego przegrał półfinał Ligi Mistrzów z francuskim Paris Saint Germain… W chwili, gdy piszę ten felieton Robert Lewandowski jest o jedną bramkę od historycznego futbolowego panteonu i wierzę oraz życzę mu sukcesu i ustanowienia nowego rekordu Bundesligi, który przetrwa co najmniej kolejne 50 lat. Jako rodak Roberta też czuję się dowartościowany i rozpiera mnie duma z jego niezwykłych osiągnięć.

Jednocześnie jednak wiem, że prawdziwym głębokim powodem do dumy byłoby, gdyby to grający w Ekstraklasie kapitan reprezentacji Niemiec walczył o pobicie wspaniałego rekordu polskiego piłkarza… Robert Lewandowski robi wszystko, co w obecnych warunkach może zrobić i wierzę, że mu się uda.

W pełni zasłużoną dumę będziemy mogli jednak poczuć dopiero wtedy, gdy Ekstraklasa osiągnie poziom porównywalny z Bundesligą i będzie dawała najwybitniejszym piłkarzom z całego świata szansę osiągania prawdziwych światowych sukcesów. Niestety trudno wyobrazić sobie, kiedy coś takiego mogłoby nastąpić. Póki co – trzymamy kciuki za Roberta i jego sukcesy, do których my Polacy mamy prawo tylko dlatego, że jest naszym rodakiem. Niewiele umieliśmy czy mogliśmy zrobić dla Roberta… To w jakimś sensie smutne i gorzkie, że to nie nasza Ekstraklasa ,a Bundesliga dała mu szansę na sukces. Wielu w tym momencie wzruszy ramionami na moje naiwne spostrzeżenia. To jednak nie Mazowsze, tylko Bawaria przyjęła do swojej społeczności polskiego fenomenalnego piłkarza. Wspaniałe w tym jest to, że bawarscy kibice również uważają naszego Roberta za swojego. Czy my umielibyśmy uznać za swojego kapitana niemieckiej reprezentacji? Jest o czym myśleć. Najważniejszą kwestią jest, kiedy większość z nas dojrzeje do bycia społecznością otwartą i zrozumie, że w różnorodności siła.

Koniec.

ZOON POLITIKON

ZOON POLITIKON

POLITYCZNY ZWIERZYNIEC

MAGDALENA M. KAJ

Wszyscy jesteśmy zwierzętami politycznymi, ale każdy z nas reprezentuje inny gatunek. W królestwie politycznych zwierząt, niektórzy z chęcią biorą na siebie rolę przywódcy stada, inni drapieżnika, jeszcze inni – bezbronnej ofiary.

W Etyce nikochamejskiej Arystoteles wysnuwa wniosek, zgodnie z którym człowiek jest „zwierzęciem politycznym”. Filozof stawia znak równości pomiędzy byciem „zwierzęciem politycznym” a „istotą społeczną”, mówiąc w zasadzie, że każdy człowiek nie dość, że został stworzony do życia w społeczności czy grupie, dodatkowo jest również przystosowany do uczestnictwa w społeczno-politycznym aspekcie bytowania na ziemi.

Jeśli człowiek jest w istocie zwierzęciem, czy zasadnym nie będzie również postawienie pytania o animalizm w polityce? A jeśli nasz los determinowany jest, jak w świecie zwierząt, zasadą, że przetrwa najsilniejszy, to jakim zwierzęciem trzeba być, aby skutecznie nawigować przez meandry polityki i odnosić sukcesy? Co zrobić, aby w typowo darwinistycznym równaniu „walcz lub uciekaj” być silnym myśliwym, a nie spłoszoną zwierzyną? Odpowiedzi na to pytanie jest co najmniej kilka, a żadna nie jest poprawniejsza od innej.

Skuteczne zwierzęta polityczne właściwie identyfikują swoje mocne strony, które zapewniają im powodzenie w roli przywódcy stada.

Charyzma

Aby skutecznie uwodzić tłumy i panować nad stadem, król dżungli musi posiadać charyzmę. Z pewnością dla każdego ta cecha charakteru oznaczać będzie coś innego, jedna rzecz pozostaje jednak niezmienna: jeśli na naszej drodze stanie osobnik charyzmatyczny, z pewnością go rozpoznamy.

Jeśli charyzma byłaby cechą namacalną, to zobaczyliśmy ją podczas pierwszej debaty telewizyjnej dwójki konkurentów o urząd Prezydenta Stanów Zjednoczonych – słynnego pojedynku doświadczonego wyjadacza – Richarda Nixona z politycznym żółtodziobem – Johnem F. Kennedym. Debata, która odbyła się w roku 1960, dobitnie podkreśliła, że wygląd, sposób mówienia, ubierania się, czy brak stresu w kontakcie z kamerami, może okazać się czynnikiem przechylającym szalę zwycięstwa na rzecz mniej oczywistego, jak się wydawało, kandydata.

Charyzmę przywódca politycznego stada pokazuje w sposób najbardziej wyraźny podczas przemówień publicznych. I znów: wypowiadane słowa to jeden ze składników sukcesu, pozostałe to prezencja, dykcja, poczucie humoru, łatwość formułowania myśli czy umiejętność zawładnięciami duszami i sercami słuchających.

Jednym z takich polityków był wspomniany wcześniej pierwszy prezydent-katolik w historii USA, John F. Kennedy. Jego polityczni spadkobiercy, którzy po nim obejmowali najwyższy urząd w kraju, również celują w tym obszarze, doskonale rozumiejąc, że polityka to gra, spektakl, a odrobina aktorskiej swady i polotu może pomóc, a nie utrudnić osiągnięcie sukcesu.

Patrząc i słuchając płomiennych przemówień Billa Clintona czy Baracka Obamy, trudno nie zgodzić się z twierdzeniem, że to właśnie Stany Zjednoczone oferują swoim wyborcom – członkom stada, najbardziej widowiskowe i angażujące spektakle z charyzmatycznym przywódca na czele. Nie bez znaczenia jest także nić łączącą charyzmę z fizyczną atrakcyjnością, czego JFK jest podręcznikowym przykładem. Łatwiej jest porywać tłumy, gdy jest się pięknym.

Rozmach i fantazja

W tym obszarze zdecydowany prym wiodą dyktatorzy, którzy na każdym kroku muszą udowadniać, zarówno swoim obywatelom, jak i całemu światu, który, najpewniej błędnie, nie przyjął ustanowionego przez tyrana ustroju, że właśnie w jego stadzie dzieje się najlepiej.

W celu zapewnienia sobie posłuchu i zabezpieczenia dozgonnego przywództwa, warto stworzyć własną doktrynę polityczną, a następnie według jej zapisów działać. Oczywiście, ku chwale ojczyzny. Sztandarowym przykładem może być Zielona Książka Muammara al-Kaddafiego, która życie Libijczyków ułatwiła dzięki dwóm pierwszym częściom, poświęconym odpowiednio Rozwiązaniu kwestii demokracji. Władzy ludu oraz Rozwiązaniu kwestii ekonomicznej. Socjalizmowi. Wielkoduszny pułkownik w trzeciej części książeczki wykłada także Społeczną podstawę Trzeciej Teorii Światowej, gdzie w krótkich, żołnierskich słowach układa świat wedle zaproponowanego przez siebie porządku.

Po wdrożeniu własnej doktryny politycznej, warto członkom swojego stada, hmmm, obywatelom, przypominać o należnym przywódcy szacunku i respekcie. Najlepiej w sposób tak częsty, obejmujący każdy aspekt życia, żeby nigdy nie zapomnieli o dominującej roli i należnej wdzięczności. Prawdziwy polityczny drapieżca nie uznaje tutaj półśrodków. Jak wskazuje Mikal Hem w książce Jak zostać dyktatorem, warto nadać sobie tytuł. Tytuł, który podkreśli posiadane umiejętności w obszarze kierowania państwem, przywiedzie na myśl wartości takie jak odwaga, autorytet czy ojcowska miłość. Słusznym podejściem będzie przyjęcie tytułu nawiązującego do zwierzęcia (w końcu, jest się zwierzęciem politycznym). Wyznacznikiem w tej kategorii z pewnością może być wieloletni dyktator Zairu Mobutu, który imię nadane przez rodziców – Joseph-Desire Mobutu, zastąpił brzmiącym o wiele godniej (i groźniej) tytułem Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga, co w tłumaczeniu oznacza „Wszechpotężny wojownik, który dzięki swojej wytrzymałości i nieugiętej woli zwycięstwa podąża od podboju do podboju, pozostawiając za sobą pożogę”. Łaskawy władca używał też skróconej wersji imienia – Leopard^1, a więc znowu – metafora do świata zwierząt i podkreślenie posiadanych zalet poprzez porównanie się do pięknego i majestatycznego kota.

Po ugruntowaniu pozycji samca alfa w stadzie, wdrożeniu własnej doktryny i nadaniu sobie odpowiednio godnego imienia, czas na stosowną celebrację, której rozmach nie może być ani odrobinę mniejszy od innych dokonań przywódcy.

I znów, fantazji i rozmachu pozazdrościć należy dyktatorom, u których także można podpatrzyć jak z właściwą pompą świętować własną władzę i panowanie. Stratą czasu i papieru byłoby przywoływanie słynnych bunga-bunga ówczesnego premiera Włoch, Silvio Berlusconiego, skoro fantazja zwierząt politycznych stojących na czele łańcucha pokarmowego, w zasadzie nie ma kresu.

Król afrykańskiego Eswatini (zwanego dawniej Suazi) Mswati III corocznie bierze udział w festiwalu Incwala, co w tłumaczeniu oznacza „królewską ceremonię”, celem której jest wzmocnienie władzy królewskiej. Kluczowym momentem wypełnionej magią i rytuałami celebracji, jest kopulacja króla z wołem: „(…) Potem następuje schwytanie i zabicie byka. Chłopcy atakujący zwierzę żywią nadzieję, iż król, zauważywszy ich odwagę, da im awans, zwłaszcza jeśli pracują w siłach bezpieczeństwa. (…) Zwierzę następnie prowadzone jest do zagrody, gdzie czeka na nie nagi Mswati. Młodzi przytrzymują byka, podczas gdy król rozpoczyna kopulację ze zwierzęciem. (…) Przyniesiony zostaje róg, do którego król może ejakulować. (…) Nasienie miesza się z jedzeniem przyszykowanym dla ludzi, którzy uczestniczą w obchodach, tak aby lud miłował swojego króla i obawiał się buntować przeciwko niemu”2. Taka forma, drastyczna i niecodzienna, podkreśla więc zdecydowanie szczególną rolę władcy, zwierzęcia politycznego, które cieszy się nieograniczoną władzą i przywilejami.

Rzecz jasna, poza wymienionymi charyzmą czy fantazją, jest wiele innych czynników determinujących sukces w odwiecznej walce o pierwszeństwo. I tak jak w królestwie zwierząt, stroi się piórka, by zaimponować i zdominować drugą stronę, tak i świat polityki to nieustanne pole walki, gdzie zwycięstwo zdobywa najsilniejszy.

Przypisy:

1 M. Hem, Jak zostać dyktatorem. Podręcznik dla nowicjuszy. Smak słowa, 2016

2 Ibidem

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

ZOON POLITIKON

A TO JUŻ JEST POLSKI PROBLEM

MAGDALENA M. BARAN

Kołakowski powiadał, że to właśnie oni – by rzec precyzyjnie, właśnie my – powinniśmy być „dużo mądrzejsi, subtelniejsi, bardziej dalekowzroczni”. Podczas gdy media lubują się w komercji, „rzeczywistości utkanej z afer”, albo tytłają się w bagienku politycznej bieżączki, trzeba nie tylko bacznie obserwować, diagnozować, ale także wystawiać głowę za winkiel tego, co tu i teraz, by znajdować panaceum na bolączki naszego świata. Tych nie brakuje, szczególnie w dziedzinie polityki, lub jak kto woli w myśli z nią związanej.

Jeden Polak, to istny cud, dwóch Polaków to awantura, trzech Polaków – och, to już jest polski problem” – pisał niegdyś Voltaire. I choć twierdził tak w kontekście rozbiorów Polski, to trudno nie dosłyszeć, jakże wyraźnego, echa jego głosu. Szczególnie teraz, gdy tak „pięknie” się dzielimy. Patrząc zarówno na naszą scenę polityczną, jak i na stosunki, jakie panują w naszym społeczeństwie, trudno nie przyznać racji oświeceniowemu mistrzowi. Samotni/pojedynczy wiele mówimy o naszych wartościach, podkreślamy tradycję lub sposoby na odchodzenie od niej; wskazujemy własne cele; rozwijamy się (na różne sposoby). Szukamy szczęścia na swój własny rachunek i… wszystko wydaje się być w jak najlepszym porządku póki – jako jednostka lub jako traktująca się niczym „jednostka” heteronomiczna grupa, nie zaczynamy wchodzić w paradę innym. I nie mówię tu o współistnieniu, byciu obok siebie, które wcale nie musi obywać się bez animozji, ale o wyprowadzaniu błyskawicznej kontry (bo… w sumie „Tak chcę”), o nierozumnym ataku, zacietrzewieniu, trwaniu w upartym sporze. Tak rodzi się awantura. Wbity między nas klin sprawia, że zamiast pięknie się różnić, siedzimy niczym na tykającej bombie. Że zapominamy o podstawowej zasadzie liberalizmu, gdzie granicą mojej wolności jest wolność drugiego człowieka. Ba, zapamiętanie w awanturze prowadzi na manowce. Nie rozwiązujemy problemów, ale je piętrzymy. Do dwóch spierających się obozów wcześniej czy później dołączają przyboczni, zbrojni nie w argumenty, ale w oręż różnego rodzaju siły. Pojawiają się tez grupy lawirujące na obrzeżach, próbujące na pierwotnym sporze ugrać coś w imię własnych interesów. I robi się… „polski problem”. Bo czyż nie taka właśnie jest ta nasza polityczno-społeczna codzienność? Pytanie jednak czy ów problem musi być tak bardzo wsobny, niczym czarna dziura pochłaniający najmniejsze nawet szanse na porozumienie, najdrobniejsze gesty, które mogłyby stać się kamieniem milowym, na drodze ku wyciągnięciu nas z tej polskiej paranoi? Jakby nie było… jakby nie patrzyć, coś nas przecież – ciągle – łączy.

Teoria i doświadczenia podpowiadają – i w tym względzie nie błądzą – że nie możemy, ba, w jakimś sensie nie umiemy żyć bez siebie. Nieważne jak powaśnieni, wracamy do iluś punktów wyjścia, nawet jeśli oznacza to tkwienie w powracającym niczym wiosenna alergia sporze. W Etyce nikomachejskiej Arystotelesa czytamy, że z natury jesteśmy zoon politikon – a zatem, że jesteśmy zwierzętami politycznymi, istotami stworzonymi do tego, aby żyć we wspólnocie. Życie wiąże nas z innymi czy nam się to podoba, czy nie. Wspólnota, a czasem mówiąc szerzej: polityka, wcześniej czy później się o nas upomni. Szukamy zatem tego, co nas spaja. Niektórzy – jak choćby John Rawls – jako pierwszą wieź, pierwszą wartość łączącą wspólnotę, będą wskazywali sprawiedliwość. Nawet bowiem jeśli ludzie mają problem z precyzyjnym określeniem tego, co powinni uznać za podstawowe warunki swego stowarzyszenia, to „mimo tej niezgody możemy utrzymywać, że każdy z nich ma jakąś swoją koncepcję sprawiedliwości”. Innymi słowy ludzie „rozumieją potrzebę i są gotowi do przyjęcia charakterystycznego zbioru zasad służących przypisywaniu podstawowych praw i obowiązków oraz określaniu, jaki rozdział korzyści i ciężarów społecznej współpracy uznany będzie za należyty”. Dla innych – cofnijmy się o kilka stuleci, aż do Thomasa Hobbesa – spoiwem będzie potrzeba bezpieczeństwa, którego zagwarantowanie pozwala wyrwać się z przerażającego stanu, gdzie „Człowiek człowiekowi wilkiem” (Homo homini lupus est. Inna rzecz, że patrząc na strukturę i zachowania wilczej watahy, przynależność do niej wcale nie wdaje się aż taka zła). Łączy nas też strach, poczucie krzywdy, łączy obowiązek, łączy kontrakt. Z każdego da się wyjść z twarzą. Ale, wróć! Gdyby zostać przy propozycji trafnie przecież diagnozującego ludzką naturę Arystotelesa, to pierwszym spoiwem wspólnoty ma być filia, czyli przyjaźń. Ta przyjaźń – jak z kolei chciał Pseudo-Platon – miała oznaczać „jednomyślność w sprawach szlachetnych i sprawiedliwych”. W niej właśnie zdolni jesteśmy postępować w zgodzie z rozumem, który pokazuje nam, iż naszym wspólnym – wspólnotowym – celem jest doskonałość i samowystarczalność. Te zaś możliwe są do urzeczywistnienia dopiero w ramach szerszej struktury. I znów, wspólnota, która buduje się na naszej naturze, która dąży do eudajmonii – szczęścia ufundowanego na równowadze – ma powalać każdemu na realizowanie jego szczęścia, poprzez działanie ukierunkowane na to, co jednostki rozpoznają jako ich dobro. „Ostatecznym celem ludzkich czynów – powiada już tysiąclecia po Stagirycie Hannah Arendt – jest eudajmonia, szczęście w sensie dobrego życia, którego pragną wszyscy ludzie; wszystkie czyny są tylko różnymi środkami wybranymi do osiągnięcia właśnie tego”. Owo szczęście – jak sądzę – możemy realizować nie wchodząc sobie w paradę, a nawet znajdując pewne obiektywne czynniki/środki/cnoty, które pozwolą nam przezwyciężyć upór sztucznego podziału i – bez szkody dla indywidualnej wolności – działać ze wspólnotą/we wspólnocie/na jej rzecz. Nie oznacza to przy tym wszechobecności państwa. Przeciwnie, to winno raczej zapewnić nam odpowiednie warunki dla owocnej kooperacji, a w iluś sytuacjach… po prostu nam nie przeszkadzać. Gdy ograniczymy je do minimum, do konieczności, również i sama wspólnota będzie się miała znacznie lepiej. Owo „lepiej” pozwoli jej wzrosnąć w iluś obszarach, pozwoli edukować jednostki, aby w relacji z owym państwem były świadomymi, podejmującymi racjonalne wybory obywatelami. Marzenia ściętej głowy? Wcale nie! Warto szukać dróg i sposobów, by odnaleźć społeczeństwo obywatelskie. Niekoniecznie na poziomie kraju. Lepiej zacząć tam, gdzie człowiekowi do człowieka po prostu bliżej.

Piękna to wizja. Tymczasem u nas wciąż doświadczamy odwrócenia, a przynajmniej solidnego pomieszania porządków. Diagnozując – co prawda w kontekście amerykańskim – Michael Sandel pisze w swojej najnowszej książce, Tyrania merytokracji: „Cztery dekady globalizacji pozbawiły debatę publiczną głębi, dały szeregowym obywatelom poczucie bezsilności i zachęciły do działania populistów, którzy starają się przykryć nagość dyskursu publicznego nietolerancyjnym i mściwym nacjonalizmem”. I ambaras gotowy… Brzmi znajomo? U nas to, co prawda, nie cztery dekady, ale niewiele przecież krócej. Wolności – już za kilka tygodni – możemy winszować z okazji 32. urodzin. Marzyło nam się społeczeństwo obywatelskie, tymczasem dzielimy się lub – co gorsza – pozwalamy się podzielić. Dla demokracji normalnym jest, że obywatele oddają część swojej wolności tym, co w ich imieniu mają sprawować rządy. W ich, to znaczy w naszym imieniu. Twoim i moim. Jakie są to ręce… a to już zupełnie inna sprawa. Nietolerancja i ów „mściwy nacjonalizm”, o którym pisze Sandel, pomieszana z „narodową” mitologią i umiejętnie podsycanym resentymentem, zdziałały swoje. I tak, patrzymy – miejscami dość biernie – na totalną destrukcję rodzimej demokracji. Nie żeby była bez wad, ale.. Mamy przecież nie tylko prawo, ale także obywatelski, wspólnotowy obowiązek mówienia rządzącym: „Sprawdzam!” Mamy prawo i obowiązek pytania o jakość sprawowanej władzy. Domagania się odpowiedniej jakości sfery publicznej, której fundamentami są wszak społeczeństwo obywatelskie (tak w swym ekonomicznym, jak i politycznym wymiarze) i tolerancja. Wzajemność, która nie przeczy indywidualności; co nie próbuje negować tego, iż indywidualne racje nie tylko nie milkną wobec głosu ogółu, ale mają zostać wysłuchane, wzięte pod uwagę, potraktowane z troską, odpowiedzialnością, a w końcu włączone w dyskurs publiczny. Bo… jesteśmy różni, ale w tej nie-wybranej wspólnocie jesteśmy wszyscy, nawet gdy w istniejącym podziale owo „razem” jawi się jako niemożliwe, albo przynajmniej potwornie wręcz wkurzające.

Polityczne czy wspólnotowe „razem” (proszę przez chwilę nie sarkać) nie należy do najłatwiejszych. Polityków bowiem – pokazują to wszelkie sondaże społecznego zaufania – generalnie nie lubimy. Ba, nie ufamy im. Zdecydowanie większym zaufaniem cieszą się strażak, pielęgniarka czy sprzedawca (vide CBOS). Na liście zaufania społecznego wyżej plasują się również księgowy, szewc oraz rolnik, podczas gdy polityk/poseł wlecze się gdzieś na końcu ogona. Niegdyś utyskiwano na rodzącą patologie jednopartyjność. Później narzekaliśmy na kolesiostwo. Kolejnym krokiem była niemal „narodowa” skarga na merytokratyczną elitę (czy rzeczywiście takową mieliśmy to już insza inszość), na pychę i butę rządzących, którzy rozgrywali państwo niczym mecz do jednej tylko – własnej – bramki. A przecież dziś… trudno nie zgodzić się, że doświadczamy koszmarnego miksu wszystkich tych patologii, które przenikają każdy już niemal obszar naszej rzeczywistości. Krótka wyliczanka wskazuje – media, sądownictwo, szkolnictwo, uniwersytet, urzędy spółki skarbu państwa, media (w kolejnej odsłonie). Polityczną deklaracją stają się nawet hot-dogi jedzone lub nie jedzone na stacji Orlen, a także ich jakość czy pochodzenie.

Jednocześnie każda ze stron politycznego, ale również „wspólnotowego”, sporu coś sobie nawzajem wytyka. Jest w tym zuchwałość, obłuda, próżność, podsycana nieufność, budowana krok po kroku w czynie i mowie nienawiść. A przecież „kto chce mścić się za krzywdy nienawiścią wzajemną, ten zaiste nędzne prowadzi życie” (tu już Spinoza). I ręka w górę komu to sformułowanie wydaje się dziś w Polsce obce… Gdzie jest droga wyjścia? Ano jest… Chociażby w przypomnieniu sobie, że sfera publiczna to nie teatr, w którym mówią wyłącznie ci, co znajdują się na scenie, a w którym pozostali zasilają wyłącznie grupę słuchających. To ma być – i może być – miejsce „komunikowania sensu i wartości moralnej tego, do czego chcielibyśmy przekonać innych współobywateli”. Tu zastanawiamy się również czy,/na ile realna jest moralna debata publiczna? Albo inaczej, czy realna jest debata, w której obywatela nie traktuje się jak idiotę? Albo inaczej, debata, w której nie krzyczymy, ale mówimy i słuchamy. Kluczowe okazują się tu dwa słowa – komunikowanie i przekonanie. Oba zakładają bowiem istnienie woli, istnienie otwarcia, istnienie platformy (sic!), na której chcemy/umiemy się porozumieć. Nie ma tu miejsca na przymus, na wydumane pozy, na twory bez znaczenia. Jest wyjście ku drugiemu, ku najbliższemu, a bywa przecież, że najdalszemu zarazem; ku temu, z kim jesteśmy w sąsiedztwie, w przypadkowej bliskości, w najmniejszej, a w dalszej perspektywie w rozszerzającej się wspólnocie.

Problem pojawia się jednak, gdy w ramach „obowiązkowej” wspólnoty najzwyczajniej się nie lubimy, a czasem nawet nie szanujemy. Nie widzimy w niej dla siebie miejsca, tak naprawdę nie jest ona „nasza”. Gdy bez namysłu potrafimy wskazać co nas dzieli, ale z poczuciem łączności czy więzi mamy już zdecydowany problem. Co jeśli nie mamy już wspólnoty, a jedynie napędzany emocjami, obcy dla siebie i wrogi wobec siebie tłum? Tkwimy w tym, w czym tkwimy, ale… nie wolno nam się w tym upiornym miejscu urządzać. Tu nie ma miejsca na te wszystkie: „Jakoś to będzie” czy „Przetrzymamy ich”. W kolejnych etapach rozwoju za chwilę nie będzie ani kogo, ani – co gorsza – komu przetrzymać. Pytanie zatem czy my – zwierzęta polityczne, istoty społeczne – damy sobie z taką „błahostką” radę…

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!

Koniec

ZOON POLITIKON

OPOZYCJA TOTALNA CZY FATALNA?

ANNELIESE MISTEL

Wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że ta polaryzacja może doprowadzić do kolejnego zwycięstwa PiS-u, które utrwali jego władzę. Nic więc dziwnego, że po jednej, jak i po drugiej stronie zaczęto wskazywać winnych za brak porozumienia. Obecna sytuacja, to nie tylko czas rozliczeń, ale przede wszystkim polityczna katastrofa, która obnażyła gorzką prawdę na temat stanu opozycji.

Tyle wiemy o sobie, ile nas sprawdzono” – napisała kiedyś Wisława Szymborska. Spór o Fundusz Odbudowy wzniecił emocje na niespotykaną dotąd skalę. W obecnym składzie opozycji nie było chyba, tak ogromnej eskalacji napięcia między obozami. Wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że ta polaryzacja może doprowadzić do kolejnego zwycięstwa PiS-u, które utrwali jego władzę. Nic więc dziwnego, że po jednej, jak i po drugiej stronie zaczęto wskazywać winnych za brak porozumienia. Obecna sytuacja, to nie tylko czas rozliczeń, ale przede wszystkim polityczna katastrofa, która obnażyła gorzką prawdę na temat stanu opozycji.

Lewica popełniła ogromny błąd decydując się na spotkanie z Mateuszem Morawieckim z dala od sejmowej sali i w oderwaniu od reszty opozycji. Powodów do krytyki tego ruchu jest zresztą dużo. Główny zarzut to brak gwarancji strony rządowej dotrzymania postawionych przez Lewicę warunków, tym bardziej że postulaty Lewicy są bardzo mgliste i mało precyzyjne. Na liście pojawia się wprawdzie punkt mówiący o powołaniu Komitetu Monitorującego, który ma pilnować, żeby unijne pieniądze nie zostały rozkradzione, ale budzi on wiele pytań i wątpliwości. W ciągu dwóch dni niewiele można było się dowiedzieć, jak ów komitet ma funkcjonować, poza tym, że ma być, a jego skuteczność mają gwarantować zasiadające w nim osoby „z zewnątrz”, m.in. samorządowcy czy członkowie organizacji pozarządowych. Warto w tym momencie wspomnieć, że Ordo Iuris czy Reduta Dobrego Imienia takimi organizacjami są. Nawet jeśli żadna z nich nie będzie miała wpływu na komitet, to PiS raczej nie będzie miał problemu w znalezieniu, czy nawet stworzeniu fundacji przysłowiowego mydła i powidła, żeby powołani członkowie byli przychylni rządowym prośbom. Robert Biedroń uspokaja, że „rzeczy, które zostały wynegocjowane, muszą znaleźć swoje zapisy w Krajowym Planie Odbudowy” (zresztą już wysłanym do Brukseli) Problem tylko w tym, że PiS na swojej „dobrej zmianie” nauczył się jak rozwiązywać takie problemy. Bez przeszkód może dopilnować, żeby wszystkie zapisy były takie, jakich zażyczyła sobie Lewica. Tylko nie można wykluczyć, że potem wykorzysta dostępne opcje i w sposób całkowicie zgodny z umową przejmie Komitet Monitorowania. W końcu podołał większym wyzwaniom: chociażby jak Trybunał Konstytucyjny, Krajowa Rada Sądownictwa czy lokalne media prasowe np. „Dziennik Zachodni”. Wręcz trudno uwierzyć, że w tym przypadku zachowa się inaczej, zwłaszcza kiedy ma szansę tym posunięciem pogrążyć politycznego rywala. Nie można przecież zapomnieć o tym, że PiS zawsze występował przeciw postulatom światopoglądowym Lewicy, m.in. przeciwko prawom kobiet czy osób LGBT. Nie po to upolityczniano wszystkie instytucje państwowe, żeby jakaś partia opozycyjna mogła dyktować warunki. Nie ma żadnego „bezpiecznika”, który w razie niewywiązania się rządu z umowy, mógłby wyegzekwować to, o co walczyła Lewica. Komitet Monitorowania jako nowy organ, to dla strony rządzącej szansa uzyskania nad nim kontroli. Jeśli chodzi o pozostałe postulaty, ich realizacja także stoi pod dużym znakiem zapytania. Środki z Funduszu Odbudowy rząd będzie mógł dowolnie rozlokować tam, gdzie cieszy się poparciem. Obietnica dofinansowania 5 mld. złotych ze środków unijnych 75 tysięcy mieszkań bez zasad ich redystrybucji może okazać się kolejną szansą dla kolejnych Obajtków. Warto przy tym pamiętać, jak zakończył się program Mieszkanie Plus, w ramach którego w ciągu prawie trzech lat z planowanych 100 tys. lokali oddano niecałe 900. Umowa z rządem jest w dużej mierze pułapką, ponieważ nic nie zależy już teraz od Lewicy. Cokolwiek teraz stanie się z porozumieniem w sprawie FO, każda partia (włącznie z PiS-em!) będzie mogła ją obwinić.

Kolejnym błędem Lewicy było ograniczenie rozmów z rządem wyłącznie do pieniędzy, bez nawet próby upomnienia się o dewastowaną praworządność. Nie można zagwarantować realizacji prospołecznych postulatów bez niezależnych politycznie instytucji, stojących na straży praw obywateli. Jest to priorytet dla zapewnienia ochrony tym najsłabszym. Działania przeciwko demontażowi państwa prawa (m.in. obrona wolnych sądów) są wspierane przede wszystkim przez liberałów.

Lewica miała pretensje do partii centrum, że nie poparły kandydatury Piotra Ikonowicza na RPO zarzucając brak chęci do ponadpartyjnej współpracy. Jednak trudno nie zrozumieć braku entuzjazmu ze strony chociażby Platformy. Obawy dotyczące jego kandydatury potwierdziły się zresztą później, m.in. w postaci odniesienia się Ikonowicza do sprawy Igora Tulei. W wywiadzie dla radia TOK FM stwierdził, że broniłby sędziego, gdyby ten niesłusznie stracił pracę, ale kwestia upolityczniania sądów sprawiała wrażenie niezbyt istotnej dla kandydata na RPO. Równie niepokojące było wystąpienie Piotra Ikonowicza wraz z Janem Śpiewakiem w telewizji wPunkt wskazujące bardzo mocno na jego stronniczość. Osoba powołana na stanowisko RPO nie może być wyłącznie prospołecznie zaangażowana, ale musi swoją niezależną postawą i posiadanymi kompetencjami w obszarze obowiązującego w Polsce prawa gwarantować wszystkim obywatelom ochronę przed nadużyciami władzy. Innymi słowy, bez praworządności nie będzie mowy o jakiejkolwiek lewicy w Polsce. Z tego powodu dziwi fakt, że demokratyczne wartości nie mają dla Lewicy aż takiego znaczenia,.

Jednak błędem byłoby obwinianie tylko Lewicy. Wina za brak efektywnej i skutecznej współpracy leży także po stronie Platformy. Nie tak dawno temu, jej lider Borys Budka ogłosił powstanie Koalicji 276, prezentowaną jako szansę na zjednoczoną opozycję tak konieczną, aby ograniczyć wpływy PiS. Pomysł byłby niewątpliwie świetny i potrzebny, gdyby nie sposób jego wcielenia w życie. Bardzo szybko okazało się, że liderów innych partii postawiono przed faktem dokonanym włącznie z nieuprawnionym użyciem loga tychże partii. Nie można odczytać tego gestu inaczej, niż jako postawienia się Platformy w roli opozycyjnego lidera, który nadawałby rytm wiodącej sile antypisowskiej. Świadczy to tylko o tym, że nie wyciągnięto wniosków z 2015 roku, ani nie postawiono sobie kluczowego pytania, dlaczego w ogóle powstała na scenie politycznej taka siła jak Lewica. Wyborcy lewicowi to w dużej mierze ludzie, którzy zawiedli się na PO. Przede wszystkim nie podoba się im uporczywa obrona status quo. Przed obawą przegrania wyborów Platforma pozostawała głucha na postulaty, którymi była zainteresowana pewna grupa wyborców centrum, a za którymi Lewica, jako pierwsza partia w Polsce kategorycznie się opowiedziała. W efekcie Platforma przegrała wybory a spora część antypisowskich wyborców nie chce już powrotu do tego co było. Niestety wiele wskazuje na to, że Platforma nie chce się zmieniać, a może raczej nie rozumie, że jej czas w takiej postaci się kończy. Radosław Sikorski postanowił rozdrapać stare rany pytając sarkastycznie, czy wynegocjowane mieszkania będą dostępne dla par jednopłciowych, co zostało bardzo źle odebrane. Tak się składa, że wyborcy Lewicy bardzo dobrze pamiętają, jak Platforma wodziła za nos osoby LGBT, którym wielokrotnie sugerowała, że na poważnie zajmie się związkami partnerskimi. Nie trzeba było długo czekać, żeby nietaktowność tej wypowiedzi spotkała się z reakcją posłanki Lewicy - Anny-Marii Żukowskiej. W odpowiedzi Radosław Sikorski obwinił za ten stan rzeczy środowiska lewicowe, a konkretnie ich radykalizm przejawiający się w żądaniu dla związków partnerskich przywilejów podatkowych. Poproszony o doprecyzowanie postawił sprawę jasno, że jego zdaniem przywileje podatkowe służą wychowaniu dzieci, a on nie popiera prawa do adopcji przez pary LGBT. To jest stanowisko, którego Lewica nie może przyjąć, ponieważ równe prawa dla osób nieheteronormatywnych są jednym z filarów programowych. Jeszcze gorsze w tej wypowiedzi było to, że znaczący polityk PO protekcjonalnie przerzuca winę na, de facto pokrzywdzonych przez opieszałość Platformy. I tu pojawia się kluczowa kwestia godności. Nie jest tajemnicą, że jedną z głównych kości niezgody jest postrzeganie tego typu postulatów światopoglądowych, które na Zachodzie są normą, za zbyt radykalne. Platforma nie zdaje sobie sprawy, że jedną z przyczyn jej upadku jest zmęczenie formułą połowicznego dawania. Związki partnerskie? Dostęp do aborcji? Sekularyzacja? Niech będzie, ale tylko trochę, żeby nie narazić się bardziej konserwatywnej części społeczeństwa. Jednak te postulaty są nierozerwalnie związane z kluczową kwestią godności, czego Platforma zdaje się nie rozumieć. Stanowcze odmawianie równych praw osobom LGBT, czy kobietom nigdy nie jest tylko wyrażeniem opinii, ale przede wszystkim uderzeniem w podmiotowość tych grup i ich prawo do sprawiedliwego traktowania. Wyborca nie zagłosuje na polityka, który go poniża. Będzie stał murem za opcją polityczną, która szanuje jego godność, a Lewica póki co, ma na to monopol. Dokładnie z tego samego powodu nie może przystać na koalicję, która stwarza ryzyko zmarginalizowania kluczowych postulatów. Zresztą niejednokrotnie Lewica wyrażała taką obawę. Znamienne jest tutaj, że wciąż są to te same błędy… PiS wygrał w 2015 roku, m.in. dzięki wyborcom, którzy czuli się nieszanowani przez PO. Tak samo Lewica zbudowała swój elektorat w dużej mierze z osób, których problemy nie zostały uwzględnione przez programy wyborcze liberałów. Tutaj warto podkreślić, że wyborcy Platformy nie są monolitem i także wśród nich wielu światopoglądowo jest bliższych Lewicy.

Problemem PO nie jest jednak tylko nieudolna próba zaspokojenia wszystkich po trochu, ale przede wszystkim nieumiejętność realnej oceny własnej pozycji. Platforma jako formacja nie potrafi zdać sobie sprawy z tego, że nie będzie żadnej współpracy, jeśli będzie po cichu próbowała zająć miejsce lidera, tak jak przy wspomnianym powołaniu Koalicji 276. Nie można się dziwić, że inne partie nie palą się do układów ze stroną, które zaprasza do kooperacji, ale tylko na swoich zasadach. Tak jak wiele żartów opowiedziano już o „przestrzeni do dialogu” Hołowni, tak nieumiejętność do jego podejmowania, prezentowana przez Platformę, torpeduje możliwość zjednoczenia opozycji. W tym względzie inne partie opozycyjne znajdują się między młotem a kowadłem – z jednej strony wrogi PiS, a z drugiej PO, która chce ich zdominować. Na to mniejsze partie z przyczyn oczywistych nie mogą przystać. Frontowi politycy Platformy bardzo często uderzają w ton sugerujący, że Platforma jest najlepszą opozycyjną partią, a nawet i jedyną, która ma szansę wygrać z PiS-em. Nie podoba się to nie tylko innym partiom opozycyjnym, ale także wyborcom, którzy niekoniecznie podzielają to zdanie. Platforma nie cieszy się taką popularnością jak 20 lat temu. Świadczy o tym chociażby sukces polityczny Szymona Hołowni, czy przegrana Rafała Trzaskowskiego w wyborach prezydenckich, za którą Borys Budka obarczył winą wyborców opozycji, którzy na kandydata Platformy nie zagłosowali w II turze, co słusznie oburzyło zwolenników ruchu Polska 2050. Tak zarozumiała postawa nie podoba się elektoratowi innych partii, który ma PO do zarzucenia akurat sporo. W tej kwestii zresztą nakreślił się podział w opozycji, który obecnie rezonuje w debacie publicznej. Niestety, dopóki Platforma będzie próbowała zgrywać wielkiego wodza, wiodącego na barykady, nie bardzo będzie można liczyć na porozumienie opozycji.

Nieudolność zarówno Lewicy, jak i Platformy doprowadziły do podziału, którego skutki zobaczyliśmy przy okazji akcji z Funduszem Odbudowy. Niepokojący w tym konflikcie jest poziom, do którego została sprowadzona debata publiczna, poziom piaskownicy jest wprost nasuwającym się określeniem. Spór nie sprowadzał się tylko do argumentów, ale przede wszystkim do szukania winnego, a w końcu do przerzucania się wyzwiskami. Merytoryczną dyskusję zastąpiły kąśliwe przytyki, to w jedną, to w drugą stronę, które zaogniały tylko konflikt. Jakby tego było mało, dyskusja wyszła daleko poza partyjne podziały… odbyła się przede wszystkim w mediach społecznościowych, a na dodatek w tę wielką bitwę zaangażowała cały elektorat. Wypowiadali się bowiem już nie tylko politycy, ale przede wszystkim wyborcy, którzy także nie stronili od wzajemnych lekceważących określeń. Padały emocjonalne hasła o zdradzie czy o niechęci do zapewnienia ludziom godnych warunków życia. Tak jak na meczu, wyborcy zostali ubrani w drużynowe koszulki, a następnie zaczęli ze sobą rywalizować. Stanowisko w sprawie FO zaczęto traktować jako deklarację poparcia konkretnej partii. „Albo jesteś z nami, albo przeciwko nam” sugerowało wiele wypowiedzi reprezentantów Lewicy. Z kolei z drugiej strony liberałowie, nierzadko w ostrych słowach, krytykowali nie pojedyncze osoby czy decyzje, ale cały elektorat. Dlatego tą wojenką najbardziej zniesmaczeni byli wyborcy, dla których ta konkretna sytuacja nie ma wpływu na ich poglądy polityczne. Lewicowi wyborcy krytykując negocjowanie KPO z PiS-em narazili się „swoim”, czym narazili się na obelgi, które posypały się pod ich adresem. Podobne, choć mniejsze, rozczarowanie spotkało liberałów, kibicujących początkowo obecności Lewicy w parlamencie, jako szansy na realizację postulatów, których partie centrum starały się unikać (np. sekularyzacja państwa). Obecne zamieszanie obnażyło bardzo głębokie podziały w opozycji, które mogę tylko cieszyć partię rządzącą. Trudno wyobrazić sobie korzystniejszą sytuację dla PiS-u, który zajmuje salony, kiedy reszta kłóci się na podwórku, co daje mu czas, żeby ten plac zabaw opozycji otoczyć drutem kolczastym i zasiekami.

Stwarza to niestety bardzo smutny obraz tego, co czeka scenę polityczną w najbliższej przyszłości. Konflikt między Lewicą a Platformą przypomina byłych małżonków po sfinalizowanym rozwodzie, którzy pomimo rozstania mają do siebie dużo pretensji. Nie rozwiązują go jednak między sobą, tylko w spór wciągają dziecko (w tym wypadku wyborców opozycji), dla dobra którego nie są w stanie jakkolwiek z sobą współpracować. Deklarują bezgraniczną miłość do swojego potomstwa, ale jego potrzeby zeszły na dalszy plan, wyparte przez kłótnie o to, kto ma rację i kto odpowiada za rozpad małżeństwa. Podobnie w sporze o KPO przestał się już liczyć nadrzędny cel jakim jest odsunięcie PiSu od władzy, czyli zatrzymanie dalszej dewastacji praworządności i niszczenia demokracji przez partię o zapędach autorytarnyc. Teraz liczy się, kto w mediach społecznościowych wywalczy… nawet nie wiadomo co, ponieważ nawet jeśli ktoś mógłby postawić na swoim, to nie przyznaje się nagród za wygraną w internetowej wojnie. Wszyscy wzajemnie dalej się obrażają, pogłębiając tylko wzajemną niechęć i polaryzację, a politycy ani myślą zatrzymać ten karnawał nienawiści. Stało się dużo złego. Niestety nie da się cofnąć czasu, a czas jest kluczowy, bo jest go coraz mniej. W obecnych warunkach postawy liderów opozycji są bardzo ważne, gdyż od nich zależy współpraca ponad podziałami, do której trzeba w końcu doprowadzić. To już nie jest kwestia wzajemnych sympatii, ale konieczności. Platforma musi sobie zdać sprawę, że nie jest w stanie pokonać PiSu sama i nie jest, ani nie będzie opozycyjnym liderem. Lewica natomiast nie może dalej, układać się z rządem za zamkniętymi drzwiami, zamiast usiąść do stołu z opozycją. Polska zmierza w bardzo szybkim tempie w stronę państwa autorytarnego, gdzie o wszystkim decyduje łaska czy niełaska jedynej słusznej partii, więc nie można tracić czasu na bezcelowe konflikty, które generują podziały, a nie przynoszą rozwiązań. Niezależnie od tego jak oceniamy aktualną scenę polityczną, nie można czekać na kolejną kadencję w przekonaniu, że być może nastąpi jakieś przetasowanie. Trzeba zdać sobie sprawę, że nie będzie żadnej ziemi obiecanej bez przejścia przez Morze Czerwone, którym jest w tym wypadku pozbawienie PiSu władzy. Politycy, działacze i wyborcy, niezależnie od głęboko żywionych urazów, chcąc osiągnąć ten cel, będą musieli dojść do porozumienia, a także pójść na kompromisy umożliwiające współpracę. Największa odpowiedzialność ciąży jednak na liderach oraz członkach partii, ponieważ to od ich dojrzałości bądź jej braku zależy, czy opozycja okaże się totalną czy fatalną.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

ZOON POLITIKON

TROCHĘ INNE „NIE” DLA REFERENDUM O ABORCJI

PIOTR BENIUSZYS

Strajk Kobiet wyszedł na ulice dzielnie bronić praw, pomimo pandemii, mrozu, skrajnie prawicowych bojówek, teleskopowych pałek policyjnych i nawet – okazjonalnie się nadarzających – księży grożących bronią palną. Te emocje niosły Strajk długo, aż przygasły umęczone, zgodnie z prawidłami socjologicznymi i nadziejami rządu.

Gdy przywódca PiS rękoma tzw. trybunału Julii Przyłębskiej zdecydował o nielegalnym (acz skutecznym) wprowadzeniu w Polsce najbardziej restrykcyjnej ustawy o aborcji na północ od równika i na wschód od Alaski aż po przylądek Dieżniowa, wszyscy poczuliśmy się jak z gorącym kartoflem w dłoni. Strajk Kobiet wyszedł na ulice dzielnie bronić praw, pomimo pandemii, mrozu, skrajnie prawicowych bojówek, teleskopowych pałek policyjnych i nawet – okazjonalnie się nadarzających – księży grożących bronią palną. Te emocje niosły Strajk długo, aż przygasły umęczone, zgodnie z prawidłami socjologicznymi i nadziejami rządu. Badania społeczne jednoznacznie pokazały obraz odrzucenia zaostrzenia ustawy przez polskie społeczeństwo. Politycy obozu władzy się podzielili na tych pragnących to jakoś częściowo odkręcać, na tych pryncypialnie odkręcaniu przeciwnych i spoglądających teraz w kierunku zakazu aborcji ciąży pochodzących z gwałtu, na tych usiłujących uciekać do przodu i skłonnych wydać kolejne miliardy nieswoich pieniędzy na tzw. nowy ład (aby odwrócić uwagę wyborców od sprawy – skutecznie, dziś nawet lewica woli walczyć przeciwko reszcie opozycji o fundusze odbudowy i stawać ramię w ramię z antykobiecym rządem) oraz na tych (chyba będących w obozie władzy w większości) bezradnych.

Gorący kartofel

Wobec dylematu stanęli jednak także politycy opozycji, z wyjątkiem posiadających czytelne stanowisko Lewicy i części Koalicji Obywatelskiej (Nowoczesna, ugrupowanie Barbary Nowackiej i Zieloni). Podzielili się w efekcie na tych dostrzegających dramat kobiet, aksjologiczne przemiany społeczne i rażącą anachroniczność Polski na tle całego świata cywilizacji łacińskiej oraz na tych pragnących szybkiego powrotu do kojącej ułudy niedawnego „kompromisu” i wynikającego zeń rzekomo „pokoju społecznego”. Pierwsi, ostrożnie ale jednak, podnieśli i przeforsowali zapisanie w programach swoich partii postulatu liberalizacji ustawy o aborcji (tak stało się w PO). Drudzy, czując że idą w poprzek emocji społecznych, ale wierząc w posiadanie nadal poparcia „milczącej większości”, zasugerowali powrót do „kompromisu” na drodze referendum.

Wyniki, licznych w ostatnich miesiącach, badań społecznych na temat postaw Polek i Polaków wobec problemu aborcji nie są jednoznaczne. Pewnym jest, że obecne zaostrzenie prawa popiera nieduża mniejszość, więc większość jest mu przeciwna. Jednak co do kwestii liberalizacji ustawy istnieje spór interpretacyjny. Na pewno znaczna grupa popiera wersję „kompromisu”, jednak duże poparcie ma także liberalizacja – wiele zależy od semantyki pytań, od użycia lub nieużycia budzącego niechęć sformułowania „aborcja na życzenie”, od liczby i rozkładu różnych opcji wyboru, od zakresu wejścia w ich niuanse.

Pewnym jest, że to konserwatywna część opozycji – stronnictwo „kompromisu” – woła najsilniej o referendum. Z punktu widzenia tych polityków narzędzie referendum jest atrakcyjną ucieczką z politycznego ślepego zaułka. Woleliby nie musieć osobiście głosować, gdyż mają do wyboru albo zachować się niezgodnie z własnymi sumieniami i wartościami, albo pójść na zderzenie czołowe z poglądami i oczekiwaniami wyraźnych większości elektoratów ich partii, a młodego pokolenia w szczególności. Dla nadal licznej części PO, dla lidera i najpewniej wielu działaczy Polski 2050, w mniejszym może stopniu dla PSL (ale ta partia ma w habitusie unikanie kontrowersyjnych etycznie problemów politycznych, a w sprawie aborcji jest też podzielona) propozycja referendum jest sposobem na ucieczkę przed wzięciem odpowiedzialności osobistej za przyszły kształt prawa, z czym oczywiście wiązałoby się głosowanie sejmowe. Przypomina to, toutes proportions gardées, zachowanie PiS spychającego „śmierdzący problem” na atrapę trybunału.

Strajk Kobiet, środowiska lewicowo-liberalne i wielu zwolenników liberalizacji ustawy opowiedziało się przeciwko referendum. Można naturalnie imputować im, że powodem jest obawa, że do większości pro-choice w Polsce jeszcze brakuje nieco głosów. Jednak ich argument, iż o prawach człowieka nie decyduje się w plebiscytach, jest na pewno niebagatelny i warty bliższego przyjrzenia się.

Skażenie metodą demokratyczną

Z etycznego punktu widzenia to argument niewątpliwie trafny. W dojrzałej demokracji nie decyduje się w prostym głosowaniu większościowym o indywidualnych wolnościach i prawach. To przecież nie ten etap rozwoju moralnego demokracji, w którym większość katolicka decyduje o obowiązku uczestniczenia we mszy, większość ubogich o wywłaszczeniu bogatych, albo większość kanibali o pożarciu wegańskiej mniejszości na obiad. Demokratyczne zanegowanie praw powinno być niemożliwe w demokracji liberalnej, one powinny być dostępne niezależnie od woli większości ludzi. Tak wygląda liberalny ideał. Problem w tym, że jego fundamentem musi być rozpowszechnione w przygniatającej większości społeczności przekonanie o słuszności aksjologicznej podstawy danego uprawnienia. Na dziś mamy w Polsce konsensus co do dowolności uczestniczenia we mszy, co do prawa do własności prywatnej i co do niezgody na kanibalizm. Jednak w dwóch pierwszych przypadkach czasem fundament kruszeje i niekiedy dumamy, czy tak będzie zawsze.

Co do przerywania ciąży nie mamy (inaczej niż np. Anglicy, Francuzi, Belgowie czy Niemcy) konsensusu. Brak więc w Polsce zgody na liberalne rozwiązanie, zgodnie z którym o możliwości aborcji decydujemy indywidualnie, każda kobieta dla siebie. Dopóki to się nie zmieni, na jakimś etapie każdej zmiany prawa musi znaleźć się demokratyczny mechanizm rozstrzygania. Przeciwnicy referendum przywołują więc słuszny etycznie, ale wadliwy politycznie argument. Nie ma bowiem zasadniczej różnicy pomiędzy sytuacją, w której o kształcie prawa decyduje większość obywateli w referendum, a sytuacją, w której decyduje większość posłów/senatorów wybranych (przez tychże samych obywateli) w wyborach. To li tylko zastąpienie narzędzia demokracji bezpośredniej demokracją pośrednią. Ale to nadal ta sama logika większościowego decydowania o prawach człowieka, niestety. Jedyną różnicą jest perspektywa innego werdyktu, ta jednak (biorąc pod uwagę skład aktualnego Sejmu) powinna zachęcać stronnictwo liberalizacji do referendum, przynajmniej z powodów taktycznych.

Referendalne manowce

A jednak referendum to jest w tym przypadku zły pomysł, tyle że z całego szeregu innych powodów. Jak wskazują już same wyniki sondaży na temat aborcji, sformułowanie pytania referendalnego nastręczałoby kolosalne trudności. Opisując te same rozwiązania prawne innym słownictwem, uzyskiwalibyśmy najpewniej znacząco różne wyniki. Werdykt byłby więc nie moralny, a lingwistyczny. Referendum byłoby jednak niejasne i nieczytelne przede wszystkim dlatego, że w debacie o aborcji nie mamy do czynienia z rozwiązaniem zero-jedynkowym (a tylko wówczas referenda w miarę dobrze spełniają swoją rolę). Nie ma tutaj możliwości postawienia sprawy w formule „tak czy nie”, „A lub B”. Jest oczywistym, że kwestia aborcji może zostać rozwiązana co najmniej na trzy sposoby: zaostrzenie ustawy według poglądu „trybunału” Przyłębskiej, „kompromis”, liberalizacja do 12. tygodnia ciąży. Co, gdy żadna z tych opcji nie uzyska w referendum większości? Druga tura z dwoma najbardziej popularnymi? Wygrana opcji z pierwszego miejsca, wskazanej przez np. 40% głosujących? A przecież nawet ograniczenie się do tych trzech opcji jest arbitralne. Co z opcją całkowitego zakazu aborcji? Co z rozróżnieniem w ramach liberalizacji na nieograniczony dostęp i na obwarowanie dostępu obowiązkiem konsultacji lekarskiej i psychologicznej według wzorca niemieckiego, brytyjskiego i fińskiego? Co w końcu z pomysłem utrzymania zakazu aborcji, ale wprowadzeniem depenalizacji (to też niemiecki wzór) – to przecież już szósta, chyba zasadnie domagająca się udziału w debacie i w referendum opcja wyboru. Zostajemy oto z mętlikiem, który na wstępie zniechęci masę obywateli do udziału, a potem „wykosi” wszelką racjonalną i poważną refleksję z procesu dywagacji, pozostawiając tylko emocje, ideologiczne i religijne myślenie na polu walki.

W realiach polskich, społeczeństwa głęboko podzielonego i dotkniętego wzajemną nienawiścią, kampania referendalna miałaby fatalny wpływ na już teraz straszliwie zły poziom debaty publicznej. Złość, gniew, okropne inwektywy i najgorsze oskarżenia wybuchłyby z potrójną mocą, zmieniając to, co onegdaj było narodem polskim, w patologiczne zbiorowisko ludzi. Stałoby się tak, ponieważ referendum zmieniłoby stawkę. Na razie o aborcji dyskutujemy trochę rytualnie i zwyczajowo (choć naturalnie decyzja „trybunału” zmieniła realia i podgrzała znacząco emocje). Ale zachowujemy jednak pewne resztki spokoju, bo wiemy, że nic nie jest przesądzone, ostateczny bój gdzieś tam przed nami, nie wiadomo jeszcze kiedy i jak, na razie to abstrakcja. Jedna strona jest zadowolona z ostatnich „osiągnięć”, druga widzi zmiany postaw młodych i z optymizmem patrzy w niedaleką w sumie przyszłość. Gdyby jednak pojawiło się w planach – np. za 3 miesiące – referendum, wszystko by się zmieniło. Ostateczny bój „w tym pokoleniu”, werdykt na co najmniej kilka dekad byłby za rogiem. Stawka debaty, stawka „walki” (!) poszłaby natychmiast radykalnie do góry. Zasady gry uległyby zupełnej przemianie. Emocje, wrogość, radykalizm sięgnęłyby zenitu. „Wojna polsko-polska” zyskałaby nową „jakość”. W końcu, inaczej niż w powtarzanych co 4 lub 5 lat wyborach, w referendum wygrani biorą wszystko, przegrani zostają z niczym.

Tak zakreśloną kampanię referendalną niechybnie zdominowałyby głosy skrajne, po obu stronach, ale w polskich realiach najsilniejszy cios w przyzwoitość rozmowy wyprowadziłyby zapewne środowiska jaskrawej prawicy. Z obu stron padałyby jednak niemądre aforyzmy w stylu porównań aborcji do Holokaustu i prognoz sprowadzenia na Polskę plag, katastrof i ognia piekielnego, jak również sugestii, że aborcje są fajne i warto je sobie czasem zrobić, lub że przerwanie ciąży to ucieleśnienie wolności i esencja kobiecości. Dyskutanci umiarkowani i poszukujący racjonalnego środka zostaliby całkowicie zakrzyczani przez radykałów, co z kolei prowadziłoby do ograniczenia frekwencji w grupie obywateli o umiarkowanych poglądach. Werdykt byłby produktem starcia radykałów z obu stron i nie nadawałby się – niezależnie od jego treści – do roli fundamentu pod społeczny konsensus. Warto też wziąć pod uwagę, że liczebność radykałów w dyskusji o aborcji może być bardzo nierówna po obu stronach i odepchnięcie od procesu referendalnego obywatela umiarkowanego i racjonalnego mogłoby odbyć się z absolutnie newralgiczną stratą konkretnie dla jednej ze stron.

Jednak nawet gdyby, jakimś cudem, udało się odbyć kampanię referendalną w cywilizowany sposób, to werdykt i tak nie nadawałby się do pełnienia roli fundamentu dla społecznego konsensusu. Jak już powiedziano, w referendum wygrani biorą wszystko, przegrani zostają z niczym. Tymczasem wynik referendum zapewne nie byłby nader przygniatający: trudno spodziewać się uznania porażki przez przegraną stronę, jeśli uzyska ona przykładowo 49% (jak w II turze wyborów prezydenckich). Zwłaszcza że na wyniki referendum, co pokazuje wiele badań politologicznych, wpływ mają czynniki czysto przypadkowe, jak atmosfera chwili akurat w terminie referendum (przykładowo wskutek nagłej śmierci ważnej postaci życia publicznego), ocena rządu niezwiązana z tematem referendum (np. głos za liberalizacją spowodowany niską oceną walki rządu z pandemią i rządowi temu na złość), albo inne emocje (np. nowy skandal pedofilski z udziałem biskupa, lub skandal korupcyjny z udziałem np. czołowej feministki). Wszystko to obniża dodatkowo wartość wyniku referendum.

Termin referendum może wiązać się także z problemem bardziej generalnym i mniej przygodnym. Otóż w zakresie społecznych ocen aborcji, jak pokazują sondaże, mamy do czynienia z intensywnym procesem zmiany postaw w zestawieniach międzypokoleniowych. Być może najbliższe kilka lat to ostatni moment dla przeciwników liberalizacji (łącznie ujmując tutaj zwolenników „kompromisu” i zaostrzenia), aby w referendum uzyskać wynik po ich myśli. Ale czy to uczciwe, aby dzisiejsza, starzejąca się i zanikająca większość meblowała na całe dekady życie nowej, młodej większości, gdy wie, że ona zajmuje inne stanowisko? Analogie z wygraną brexitu głosami najstarszego pokolenia w referendum brytyjskim nasuwają się same.

Ostatni problem z ideą referendum na temat aborcji wynika z obecnych polskich realiów, kraju pozbawionego mechanizmów państwa prawa, w którym arbitralnie rządzi sobie (i robi już w zasadzie, co chce) partia popierająca zaostrzanie ustawy. Nawet w przypadku zorganizowania referendum, włożenia w kampanię wielkiego wysiłku, przetrwania tej eksplozji hejtu i złych emocji oraz słów, a w końcu uzyskania większości za liberalizacją, nie mamy żadnych gwarancji, że wynik ten nie zostałby zwyczajnie zignorowany przez rząd i sejmową większość. Przy zastosowaniu dowolnych wymówek, „interpretacji”, ewentualnie z ponownym użyciem „trybunału” Julii Przyłębskiej, który stwierdziłby tzw. niezgodność wyniku referendum z konstytucją.

Polska, a zwłaszcza Polki, są w trudnej sytuacji, z której nie ma szybkiego i łatwego wyjścia. Nie jest nim niestety szybkie referendum. Potrzebne jest odtworzenie emocji z zimy 2020/21 w kampanii wyborczej, pozostanie w dialogu z najważniejszymi siłami dzisiejszej opozycji, doprowadzenie do ich wygranej w wyborach parlamentarnych i uzyskanie od nich poparcia dla idei ustawy depenalizującej udział w wykonywaniu zabiegu aborcji (tak aby była na pewno zgodna z legalnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z lat 90-tych). To nie wszystko: większość musiałaby być w stanie odrzucić weto prezydenckie (alternatywnie konieczna byłaby kolejna mobilizacja w kampanii prezydenckiej 2025 i odsunięcie o prawie dwa lata zmiany prawa), a także zanegować prawnie „trybunał” Przyłębskiej, stwierdzając, że jego „wyrok” z 2020 r. zaostrzający ustawę jest non est, a dalsze orzekanie przez niego w sprawie ustaw przyjętych przez nową większość parlamentarną jest wykluczone. Dopiero takie ustrojowe uporządkowanie Polski otworzy drogę do realnej możliwości liberalizacji ustawodawstwa aborcyjnego.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

ZOON POLITIKON

ZWIERZĘ W POLITYCE I POLITYKA WŚRÓD ZWIERZĄT

OLGA BRZEZIŃSKA

Człowiek nie wie więcej niż inne zwierzęta; wie mniej.

One wiedzą, co powinny wiedzieć. My nie.

Fernando Pessoa

Polityczne co? Zwierzę. No właśnie – zwierzę.

Człowiek to wyjątkowe zwierzę. Pisał o tym Arystoteles, w swojej klasyfikacji zwierząt wyróżniając to obdarzone pamięcią, wyobraźnią, władające mową, zdolne do uczestnictwa w życiu społecznym i politycznym. Określając przedstawiciela gatunku Homo sapiens terminem politikon zoon, zwierzę polityczne, grecki filozof połączył dwa pozornie odległe światy – biologiczny i polityczny.

Bywa, że mówimy o zwierzęcym charakterze polityki, przywołując walki samców, dominację, agresję i bezkompromisowość świata natury – gdy przychodzi do walki, politycy obnażają kły i pazury, gotowi walczyć do ostatniej krwi. Takie porównania przyciągają czytelniczą uwagę do krzykliwych nagłówków. Bywa, że temperatura sporów politycznych spada, pojawia się znużenie, czasem rozczarowanie i znowu można przywołać zoologiczne skojarzenia, ot choćby mówiąc – dzisiejsza polityka zupełnie zeszła na psy. Sympatyczne skądinąd czworonogi nie zasłużyły na to porównanie, wypowiadane tak często z ciężkim sercem i zrezygnowanym westchnieniem. Trudno jednak uciec od myśli, że między polityką a biologią jest jakieś głębsze powiązanie.

Z punktu widzenia nauki o zachowaniach zwierząt, etologii, ludzie są zwierzętami stadnymi. Niezdolni do samodzielnego przetrwania tworzą społeczności, dbają o biologiczne przetrwanie, ustanawiają zasady współżycia, praktyki, instytucje, tworzą złożone tożsamości kulturowe. Zorganizowana społeczność jest zbiorowym przedsięwzięciem na rzecz przetrwania, reprodukcji i zaspokajania potrzeb swoich członków. W tak pojętym interesie publicznym – nie partykularnym, a dotyczącym całej wspólnoty – wyraża się obowiązek systemu politycznego.

Fenomen polityczności nie jest jednak zarezerwowany wyłącznie dla świata ludzkiego. Choć Arystoteles stawiał człowieka na szczycie hierarchii w klasyfikacji zwierząt, polityczne strategie, manewry i mechanizmy nie są domeną zorganizowanego społecznie człowieka. Inne gatunki zwierząt równie umiejętnie tworzą społeczności, wchodzą w relacje, konkurują, walczą o dominację, przywileje, budują koalicje i sojusze.

Dotychczas uprawianie przez zwierzęta polityki rozumianej jako zarządzanie sprawami społecznymi i interesem publicznym, zostało dobrze udokumentowane przede wszystkim u małp człekokształtnych - szympansów zwyczajnych i karłowatych (bonobo). W latach osiemdziesiątych holenderski prymatolog Frans de Waal spędził sześć lat na badaniach szympansów trzymanych w niewoli, a swoje obserwacje podsumował w książce „Polityka szympansów”. Zauważył on, że szympansy wiodą złożone życie społeczne, kłócą się i godzą, walczą o władzę i wpływy, w efekcie czego dominujące zwierzęta uzyskują przewagę i przywileje. Hierarchie dominacji u szympansów mają znaczenie dla przetrwania grupy – pomagają utrzymać pokój, rozstrzygać spory, mobilizować do zbiorowego działania, bronić grupę przed zagrożeniami z zewnątrz. Nasi człekokształtni kuzyni są jednak na tyle bystrzy, żeby rozumieć, że brutalna walka może zaprowadzić na szczyt społecznej hierarchii grupy, ale utrzymanie pozycji wymaga politycznego sprytu, budowania relacji i wywierania wpływu na innych członków grupy. Wszechobecna walka o dominację nie wyraża się tylko w zachowaniach agresywnych, szympansy nawiązują przyjaźnie, pielęgnując się nawzajem i tworząc sojusze. Na przykład samice bonobo łączą się w grupy, by odeprzeć natrętnego, agresywnego samca. Bonobo to zresztą jedyne małpy człekokształtne, wśród których daje się zaobserwować solidarność samic, dzięki czemu ich porządek społeczny oparty jest na matriarchacie. Zachowania dominujące mogą przyjmować funkcjonalne atrybuty przywództwa, wypełnianego przez charyzmatycznego przywódcę, albo grupę rządzącą. Jednak nie wszystkie społecznie zorientowane gatunki potrzebują przywódcy lub grupy rządzącej. Na przykład muriki, brazylijskie małpy, żyjące w dużych grupach, tworzą egalitarne społeczności bez dominacji samców nad samicami lub odwrotnie.

O ile można było spodziewać się podobieństw w organizacji społecznej u naszych najbliższych kuzynów, szympansów, z którymi dzielimy ponad 98% DNA, o tyle interesujące wydają się obserwacje polityczności wśród innych gatunków. Hieny cętkowane tworzą silnie zhierarchizowany porządek społeczny, który jest utrzymywany bądź obalany w wyniku agresywnych starć. Brutalną walkę poprzedzają często taktyczne posunięcia – budowanie sojuszy, które zwiększają szanse na zwycięstwo hien atakujących w grupie, nie samodzielnie.

Mikroskopijne bakterie tworzą system, w którym co prawda nie mamy do czynienia z przywództwem, ale w miejsce silnie zhierarchizowanego porządku z liderem na czele, mamy do czynienia z zdecentralizowanym systemem, w którym działa mechanizm wywierania wpływu na innych uczestników systemu. Bakterie chorobotwórcze uwalniają związki chemiczne, sygnalizując innym bakteriom gotowość do skolonizowania organizmu gospodarza. Działając wspólnie zwiększają swoją moc i przewagę nad organizmem gospodarza. Inny rozproszonym systemem politycznym są społeczności pszczół lub mrówek. Szukając nowych gniazd dają znaki grupie, wskazując lokalizację znalezionego miejsca. Wytrwałość komunikatu, jego atrakcyjność i doniosłość (taniec, ruch skrzydełek) powodują, że do komunikującego owada przyłącza się coraz więcej zwolenników i w ten sposób wybierane jest konkretne miejsce na nowe gniazdo.

Arystoteles nazywając człowieka zwierzęciem politycznym, pozbawił go monopolu na układanie porządku społecznego. Tym samym dowartościował świat przyrody, który również organizuje swoje struktury, hierarchie i strategie. Zwierzęta. Zwierzęta, które są polityczne. Podejmują decyzje, wywierają wpływ, współpracują i walczą, kłócą się i budują sojusze, współpracują, realizują swoje potrzeby i służą nadrzędnemu celowi – przetrwaniu grupy. Wiedzą i robią to, co jest im potrzebne dla osiągnięcia celu. Każdy członek systemu coś do niego wnosi, a przy tym każdy odnosi też korzyści z przynależenia do systemu, a to sprzyja zachowaniom opartym na współpracy. Pod warunkiem dostrzeżenia interesu wspólnego.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

TRAGEDIA FRANKOWA W TRZECH AKTACH

TOMASZ KASPROWICZ

Frankowiczom wydawało się, że wzrost wartości kredytu do spłaty stanowi zysk banku, że byli zmuszani do wzięcia takiego kredytu, że żadnych franków tam nie było, bo dostali złotówki. To przekonanie zwykle brało się z niezrozumienia dość zawiłej materii i próby zanalizowania jej na podstawie „zdrowego rozsądku”.

Postaci:

Frankowicze: zdecydowali się na kredyt walutowy, aby kupić mieszkanie. Potem żałowali swojej decyzji i przekonują wszystkich, że wina za nią spada na wszystkich innych, tylko nie na nich samych;

Banki: zarabiają na udzielaniu kredytów, więc działają tak, aby udzielić ich jak najwięcej, a przy okazji cwaniakują, aby ugrać jak najwięcej – co odbija im się czkawką;

Regulatorzy: odpowiedzialni za cały ambaras, ale na tyle sprytnie, że mało kto to dostrzega;

Politycy: widząc szansę na zbicie politycznego kapitału najpierw blokują regulatorów, a potem obiecują pomoc frankowiczom. Zderzeni z konsekwencjami takiej pomocy, wycofują się z zapewnień ;

Złotówkowicze: frajerzy;

Sądy: konflikt toczy się tak długo, że to one zaczynają decydować o rozwiązaniu, bo one w przeciwieństwie do polityków nie mogą uciec od podjęcia decyzji. Konflikt dotyka najwyższych trybunałów polskich i europejskich. Materia jest jednak trudna, a konsekwencje decyzji daleko idące. Robią więc co się da, aby ją możliwie odwlec.

AKT I – miłe złego początki

Głód mieszkań w Polsce jest olbrzymi, a niewielu stać na zakup za gotówkę – pozostaje kredyt. Ale kredytu – nawet pod zastaw mieszkania – nie dostanie każdy. Liczy się zdolność kredytowa, zaś jej ważnym wyznacznikiem jest stosunek wielkości raty do zarobków. Regulator ustala wymogi, zaś banki, które chcą udzielić kredytów oraz klienci chcący je wziąć szukają sposobu na ich obejście. Jednym z pomysłów jest udzielenie kredytu denominowanego w walucie obcej, której oprocentowanie jest niskie. O, choćby we franku szwajcarskim. Niskie oprocentowanie to niższa rata – więc więcej osób kwalifikuje się do kredytu. A nawet te, które kwalifikowały się do kredytu złotowego, często wybierają frankowy – bo tańszy. Różnica w kosztach jest tak duża, że banki znajdują możliwości dodatkowego zarobku na kwestiach kursowych. Czasem zupełnie kuriozalne, np. wymuszając zakup waluty w banku po nierynkowym kursie. Ale korzyści dla klientów przeważają i albo tego nie dostrzegają, albo stwierdzają, że to i tak koszt wart poniesienia. Zresztą w gąszczu zapisów i finansowego lingo sami często się gubią.

Regulatorom nie wydaje się dziwne, że osoby, które były zbyt ryzykowne dla relatywnie bezpieczniejszego kredytu złotowego, nagle okazują się wystarczająco dobrzy dla dużo bardziej ryzykownego produktu. Z czasem pojawiają się wątpliwości i pewne dodatkowe obostrzenia, jednak naprawa sytuacji jest blokowana przez naciski polityczne. Ograniczanie dostępu do kredytu, a co za tym idzie do mieszkań, jest bardzo niepopularne. Tymczasem kredytowo-deweloperska bonanza trwa ku uciesze wszystkich zainteresowanych.

Akt II – gniew ludu

Zwirowania na międzynarodowych rynkach i kolejne kryzysy doprowadziły z jednej strony do umocnienia się franka, z drugiej – do osłabienia złotego. Raty kredytów poszybowały do góry. Ale nawet nie to było najgorsze – w przytłaczającej większości przypadków frankowicze dalej wychodzili na swoich kredytach lepiej niż ci, którzy wzięli kredyty w złotym. Jednak wartość kredytu do spłacenia gwałtownie rosła, często przewyższając wartość nieruchomości. Frankowicze stali się więźniami swoich mieszkaniań. Nie mogli ich sprzedać – bo pieniędzy nie wystarczyłoby na spłatę. Zaś wcześniejsza spłata przy takim kursie nie wydawała się sensowna.

Wśród frankowiczów narastała frustracja, poczucie krzywdy. W wielu przypadkach te krzywdy były urojone. Frankowiczom wydawało się, że wzrost wartości kredytu do spłaty stanowi zysk banku, że byli zmuszani do wzięcia takiego kredytu, że żadnych franków tam nie było, bo dostali złotówki. To przekonanie zwykle brało się z niezrozumienia dość zawiłej materii i próby zanalizowania jej na podstawie „zdrowego rozsądku”. W dużej mierze był to także psychologiczny mechanizm przeniesienia odpowiedzialności z siebie na chciwych i manipulujących banksterów. Banki zaś twardo stały na pozycji, że w umowach nie zmienią ani litery, chyba że byłyby do tego zmuszone prawem (jak na przykład w kwestii obowiązku przyjmowania wpłat w walucie obcej).

Emocji społecznej zaczęła towarzyszyć akcja polityczna. Politycy PiS, którzy wcześniej oponowali przeciwko ograniczaniu frankowej akcji kredytowej, zaczęli deklarować pomoc i wsparcie. Jednak po dojściu do władzy okazywało się, że kosztami nie uda się obciążyć „banksterów”, bo realizacja postulatów frankowiczów powodowałaby upadek kilku dużych banków – a tym samym zagrożenie dla oszczędności milionów Polaków. W efekcie niemałe koszty musiałby przejąć budżet, co skutecznie ostudziło zapał polityków. Tymczasem wydawało się, że z każdą kolejną spłaconą ratą problem sam się rozwiązuje.

Akt III – Sąd Ostateczny

Brak rozwiązania na poziomie systemowym spowodował parcie na rozstrzygnięcia sądowe. Procesy trwały długo i przynosiły bardzo rozmaite wyroki. Z czasem okazało się, że w tej litanii żalów były uzasadnione obiekcje. Okazywało się, że banki często stosowały tzw. klauzule abuzywne, czyli zapisy na niekorzyść klienta, które są prawnie niedozwolone. Były to najczęściej próby wyciśnięcia dodatkowego zysku z takiej umowy w postaci spreadów walutowych, poprzez zmuszenie do zakupu waluty w banku po kursie przez bank arbitralnie wyznaczonym. W sumie przy całej kwocie kredytu były to kwestie stosunkowo nieduże, ale w ostatecznym rozrachunku miały znaczenie kluczowe.

Okazało się bowiem, że wyeliminowanie takiego zapisu powodowało poważne konsekwencje dla samej umowy. Nadzieje banków, że tylko wyrównają straty klientom przeliczając raty do kursu rynkowego (lub NBP) spełzły na niczym. Niektóre sądy posuwały się do unieważniania całych umów. W zasadzie oznaczało to, że strony powinny sobie oddać wzajemnie wypłacone kwoty, a roszczenia obu stron są niezależne od siebie (teoria dwóch kondykcji). Tu kancelarie adwokackie doszły do wniosku, że w grę wchodzi też przedawnienie (które sąd może, ale nie musi uznać). Czyli jeśli kredyt jest starszy niż 3 lata, bank może nie odzyskać niczego, a sam musi zwrócić wszelkie raty z ostatnich 3 lat. To zasadniczo oznacza natychmiastowe bankructwo banku przy większej liczbie takich orzeczeń, bo po prostu traci aktywa. To wersja skrajna, która kosztować mogła banki nawet 250 mld złotych (kiedy ich całkowite kapitały to raptem 160 mld, zaś suma zysków za zeszły rok to 7,5 mld). W efekcie mielibyśmy masowe bankructwa banków (więc frankowicze i tak by pieniędzy nie zobaczyli), upadek Bankowego Funduszu Gwarancyjnego i (prawdopodobnie) przejęcie jego zobowiązań przez budżet.

Czasem sądy traktowały roszczenia per saldo z całej historii kredytu i orzekały o zwrocie jednej lub drugiej stronie tylko wpłaconej nadwyżki. Jeszcze inne wyroki traktowały kredyty jak złotowe z oprocentowaniem frankowym. Wszystko przez bankierską chciwość, aby zarobić te dodatkowe kilka procent na kursie walutowym. Chaos orzeczniczy narastał. Banki i frankowicze zaczęły grać w rosyjską ruletkę – nikt nie wiedział co przyniesie kolejny wyrok, zaś umowy z abuzywnymi zapisami były raczej regułą niż wyjątkiem. Część banków rozpoczęła niechętnie renegocjacje umów. Zaś rosnąca skłonność do renegocjacji po stronie banków spotykała się z rosnącą niechęcią do renegocjacji po stronie frankowiczów. Role odwróciły się.

Aby ograniczyć niepewność konieczne okazało się jednak ustalenie systemowe, ale skoro politycy okazali się w tym zakresie impotentami, zadanie spadło na wysokie sądy. Pierwszy, jeszcze w kwietniu, głos zabrał TSUE. I nie powiedział zbyt wiele. Zasadniczo stwierdził, że to, jak potraktujemy umowy frankowe, zależy od naszych lokalnych decyzji i zarówno ich unieważnienie, jak i przeformatowanie nie jest sprzeczne z regulacjami unijnymi. Z czego niewiele wynika. TSUE stwierdził przy tym, że unieważnianie umów powinno być ostatecznością i umowy powinny obowiązywać przy wyłączeniu klauzul abuzywnych.

7 maja Sąd Najwyższy w siedmioosobowym składzie uznał, że jeśli już do unieważnienia dojdzie, to należy stosować teorię dwóch kondykcji – czyli tej korzystniejszej dla frankowiczów. Jednak jedocześnie uznał, że przedawnienie liczy się nie od daty udzielenia kredytu, tylko od unieważnienia umowy, zażegnując największe zagrożenie dla systemu bankowego. Nie wykluczył także możliwości dochodzenia innych roszczeń przez bank – na przykład wynagrodzenia za udostępnienie kapitału. To nowy straszak banków, które często wyliczają ten koszt na poziomie przekraczającym korzyści z unieważnienia umowy dla frankowiczów – co ma ich skłonić do renegocjacji. Frankowicze twierdzą, że to nieuczciwe, aby banki stosujące niedozwolone zapisy jeszcze na tym korzystały.

Głównym efektem tej uchwały SN jest wykluczenie katastrofy – umorzenia kredytów nie będzie, przynajmniej na razie. Ale to dotyczy przypadku unieważnienia całej umowy – co wedle TSUE powinno być ostatecznością. Otwartym pozostaje pytanie, co powinno być normą. W tym celu I Prezes SN zadała pytania pełnemu składowi Izby Cywilnej SN mające dawać wiążące wskazówki wszystkim sądom, tak aby uporządkować ten chaos. Dwa pytania są tożsame z tym, co znajduje się w opisywanej uchwale SN (czyli dotyczą tego, czy powinna następować kompensata roszczeń czy należy traktować je oddzielnie i od kiedy liczone powinno być przedawnienie). Jedno dotyczy tego, czy banki mogą żądać opłat za udostępnienie kapitału. Kolejne pytanie dotyczy tego, czy można zastępować zapisy abuzywne dotyczące ustalania kursu innymi ustaleniami (czyli np. kurs ustalany przez bank zastąpić kursem NBP, czy dokonywać przewalutowania etc.). Jest ono o tyle dziwne, że TSUE już na nie odpowiedział (i odpowiedź brzmi: „zasadniczo nie”), więc jego zadanie jest nieco nietypowe. Dwa kolejne pytania dotyczą tego, czy da się umowę zamienić na złotówkową czy konieczne jest jej unieważnienie.

Odpowiedzi porządkujące ten chaos miały pojawić się 11 maja. Ale się nie pojawiły i pewnie nie pojawią się przez dłuższą chwilę, bo posiedzenie zostało odroczone bezterminowo. SN poprosił o opinię szereg instytucji – głównie finansowych (ale z jakiegoś powodu także Rzecznika Praw Dziecka). Teraz zacznie się ich pisanie, apotem analiza. Słowem, gorący kartofel został przerzucony dalej. Niewykluczone, że częściowo wyręczy nas jednak TSUE, bo i tam toczy się szereg rozpraw frankowiczów. Tymczasem, jak zwykle, nic nie wiemy.

DR TOMASZ KASPROWICZ

Wiceprezes Fundacji Res Publica, członek redakcji Res Publica Nowa i Liberté!, wykładowca akademicki z doświadczeniem na trzech kontynentach, przedsiębiorca działający w branży IT.

Koniec

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

NOWY ŁAD/KRAJOWY PLAN ODBUDOWY/STRATEGIA ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Dobrobyt całego społeczeństwa, a nie jednostek buduje się codziennie od dołu w Kartuzach, a nie w Warszawie, na Nowogrodzkiej. Dobrobyt przede wszystkim buduje się pracą, a nie rozdawnictwem.

Krajowy Plan Odbudowy, liczący niemal 500 stron, został nie bez perturbacji ratyfikowany przez Sejm i trafił aktualnie do Senatu. Czekamy wciąż na przekładany już od marca Nowy Ład premiera Morawieckiego. Podobno 15 maja (piszę ten tekst 9 maja) ma się w końcu ukazać. W tej chwili nikt tego dokumentu poza jego twórcami i centralą PiS-u jeszcze nie widział, ale lektura wcześniejszego, pochodzącego z 2015 roku, Planu Odpowiedzialnego Rozwoju i Krajowego Planu Odbudowy oraz wypowiedzi samego premiera każą nam przypuszczać, co w nim zobaczymy.

Czekając powinniśmy się jednak przede wszystkim zastanowić dlaczego ten kluczowy dla dalszego rozwoju naszego kraju dokument nie został poddany żadnym, ale dosłownie żadnym konsultacjom. Ani pracodawcy, ani reprezentujący pracowników związkowcy nie zostali mimo wielu apeli dopuszczeni do prac nad nim. Niezrozumiałym też wydaje się tworzenie kolejnego dokumentu w sytuacji gdzie mamy przecież aktualnie obowiązującą Strategię Odpowiedzialnego Rozwoju i nie nastąpiło żadne jej rozliczenie. Wiecie – to się nam udało, to się nam nie udało… Nic takiego nie nastąpiło. Po prostu my jako społeczeństwo, pracodawcy, przedsiębiorcy, mamy o wszystkim zapomnieć. Zapomnieć, a przecież na coś się jednak wtedy umawialiśmy! Rząd namawia nas do zbiorowej amnezji. Ciężko jednak będzie o nią, bo za jednym jak i drugim planem stoją te same osoby. Mateusz Morawiecki i Paweł Borys, Prezes Państwowego Funduszu Rozwoju, który został przecież powołany by tą Strategię Odpowiedzialnego Rozwoju realizować. Minęło 5 lat i co? Mamy ufać, że tym razem ci sami panowie za 5 lat nie wytną nam znowu tego samego numeru?

Awantura przy ratyfikacji Krajowego Planu Odbudowy, związana z niespodziewaną woltą Lewicy, miała swoje dobre strony. Przynajmniej temat KPO przebił się jakoś do świadomości społecznej. Może dzięki temu też nadchodzący Nowy Ład nie przejdzie niezauważony i spowoduje jakąś szerszą dyskusje, którą my, jako obywatele, musimy przeprowadzić jeżeli chcemy zacząć świadomie uczestniczyć w życiu naszego kraju. Musimy się tutaj określić. I to nie będzie podział polegający na tym, czy jesteś za wegańskimi parówkami, czy za wegańskimi parówkami na Orlenie. Może choć na chwilę podziały światopoglądowe nie będą jedynymi tematami o których się mówi i pisze na pierwszych stronach gazet i w postach na mediach społecznościowych? Może choć przez jeden tydzień zmienią się priorytety? Tego bym sobie i nam wszystkim (oczywiście wielce naiwnie) życzył.

Musimy w końcu uświadomić sobie, że przyjęcie tego dokumentu i jego późniejsza realizacja, bądź nie, odbije się na poziomie życia każdego z nas. Że zdefiniuje nas na lata. Na to czy będzie Was stać na mieszkanie w centrum, czy na obrzeżach miasta, na to czy polecicie na wakacje nad Morze Śródziemne, lub czy raczej będzie Was stać tylko na Morze Czarne? Czy Wasze dzieci będą miały szanse na przyzwoite życie w Gdańsku, lub Krakowie, czy jednak będą musiały realizować swoje ambicje w Pradze, lub Madrycie, bo u nas się nie da?

Ktoś mi powie, że przecież nie ma tu czym się przejmować, że większość z tego czym w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju chwalił się aktualny premie,r zostało tylko na papierze. Opozycja słusznie pyta, gdzie jest ten milion elektrycznych samochodów i co się dzieje z promami, które miały być zwodowane w bankrutującej dziś Stoczni w Szczecinie? To wszystko prawda, ale jednocześnie te najgorsze pomysły z tej Strategii już zaczęły być realizowane i ciężko będzie to odkręcić.

Bezsensowny przekop Mierzei Wiślanej ruszył i nie da się go zatrzymać. Nie kosztuje obiecanych w Strategii z 2015 roku 880 mln złotych, ale – na dziś – wedle rządowych wyliczeń, ma kosztować 2 miliardy złotych. Na dziś statystycznego podatnika będzie kosztował (bez wyliczenia późniejszych kosztów jego utrzymania) 120 złotych. Centralny Port Komunikacyjny w Baranowie – według szacunków rządowych – ma kosztować 35 mld złotych, nie wliczając w to gigantycznych kosztów rozbudowy sieci kolejowych i transportowych, by to wszystko połączyć. Znając życie i historię budowy np. nowego lotniska pod Berlinem, mnożnik tej inwestycji należałoby ustawić na minimum 2. Jednak nawet licząc po ,,horałowemu” to wychodzi około 2200 złotych na jednego pracującego Polaka. Tyle będziesz musiał minimum wyłożyć z własnej kieszeni kolego, lub koleżanko, by zrealizować te wizje, nawet jeśli cierpisz na awiofobię i nigdy do tego samolotu w Baranowie nie wsiądziesz.

Dalej cię to nie interesuje? A co ty na to, jeśli powiem ci, że w 2020 roku statystycznie w podatkach zapłaciłeś naszemu państwu 4450 złotych więcej niż w 2019 roku? Nie interesuje Cię dług publiczny naszego kraju? Możemy się bezkarnie dalej zadłużać? Oczywiście, że nie, bo Ci powiem, że za same odsetki od tego długu zapłaciłeś w 2020 roku 841 złotych jak to zgrabnie policzyła w swoim raporcie Fundacja Obywatelskiego Rozwoju. Dostajesz 500 plus na dziecko, a może nie masz dzieci? Składasz się na ten program tak czy inaczej. W 2020 roku kosztował cię ponad 2000 złotych.

Musimy wszyscy zrozumieć, że gdy rząd/PFR postanawia pomóc przedsiębiorcom i tworzy dziurawą tarczę, gdzie bezzwrotną pomoc dostają nie ci, którzy są realnie poszkodowani – jak na przykład wykluczeni z tej tarczy dostawcy do gastronomii – a dostają pomoc ci, co jej nie potrzebują, ale mają odpowiednie według rządu PKD, to na tą nie trafioną publiczną pomoc składasz się w efekcie właśnie TY. Co ciekawe składa się również ten dostawca do gastronomii, który nie wiadomo dlaczego tej pomocy nie otrzymał. Więc dziurawa, przeciekająca tarcza to nie tylko problem dla przedsiębiorców, którzy ucierpieli przez Covid, ale również realny problem dla każdego podatnika, z którego to pieniędzy ta pomoc jest finansowana.

Największy problem SOR, KPO i NŁ to wyzierające z każdej strony tych dokumentów przekonanie ich twórców, że najlepiej jest wydawać te pieniądze centralnie. Że jedynie rząd wie, jak je wydać. Że przedsiębiorcy i samorządy tego nie wiedzą. Oczywiście jest to spowodowane tym, że samorządy i przedsiębiorcy nie są przychylne temu rządowi. Trudno więc tu zarzucać stronie rządowej brak logiki. Po prostu inaczej im się tych pieniędzy politycznie nie opłaca alokować. Polityka w takim wypadku zawsze wygra z efektywnością. Niestety my, jako społeczeństwo, oczywiście wszyscy na tym stracimy. Ilustracją tego centralizmu jest sytuacja, w której za rządów PiS powstało 35 nowych instytucji, funduszy i agencji. Tak wynika z odpowiedzi na interpelację posłanki Izabeli Leszczyny (KO), która zapytała Radę Ministrów o to, ile powstało nowych bytów tego typu i jakie są ich koszty.

Dlatego dziś projekty takie jak Centralny Port Lotniczy wygrywają z bardziej koniecznymi i przyziemnymi potrzebami. Poza tym przy realizacji tych projektów rząd i partia sama się też wyżywi. Nie od dziś wiadomo, że w takich projektach często nie chodzi o to, by je zrealizować, ale o to, by je realizować. Im dłużej, tym lepiej. Im dłużej, tym wyższe uposażenia zgarną pod siebie menadżerowie i zarządy tych spółek. A im więcej zarobią, tym więcej przekażą potem w darowiznach na poczet jednej czy drugiej partyjnej kampanii wyborczej. Mało istotne przy tym jest to, że czasy wielkich lotnisk-hubów się już skończyły. Że większość tortu z przyrostu ruchu lotniczego przed pandemią zgarniały pod siebie tzw. tanie linie, które są tanie, bo tych hubów nie muszą właśnie utrzymywać i wliczać tego w cenę biletu. Że ten hub, istaniejł już kiedyś w Warszawie przez kilka lat i najzwyczajniej nie przetrwał próby czasu. Że sam wiecznie zadłużony i łaknący budżetowej pomocy LOT jest i będzie za mały, aby samodzielnie go wypełnić. Że lotnisko na Okęciu nie jest wykorzystywane w 100% i wbrew temu co mówi Marcin Horała nadal ma spore możliwości rozwoju.

Kolejnym problemem, który rzuca mi się w oczy czytającym wspomniane dokumenty, jest niezarejestrowanie przez rządzących faktu, iż gospodarka większości państw starej Unii opiera się na sukcesie małych i średnich, często rodzinnych przedsiębiorstw. Wbrew powszechnemu przekonaniu polski sektor małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) jest drastycznie mniejszy niż w innych krajach Unii. Liczba MŚP w przeliczeniu na mieszkańca jest najniższa wśród państw członkowskich – na 1000 Polaków przypada zaledwie 1,9 przedsiębiorstwa, podczas gdy na Węgrzech jest to 2,8, a w Niemczech 4,6. Wyprzedzają nas wszyscy. Nie tylko Europa zachodnia, ale i Rumuni, Łotysze, Litwini. Każdy. Na dodatek te dane to nie wszystko. Na MŚP w Polsce przypada ledwie 36 procent łącznych przychodów, czyli o jedną piątą mniej niż w przypadku dużych firm, podczas gdy w większości krajów Unii to właśnie sektor MŚP jest większy.

Widać więc, że droga do bogactwa, którą przeszedł przedsiębiorca na zachodzie od pucybuta do milionera naszym przedsiębiorcom bardzo rzadko jest dana. Założenie najpierw mikrofirmy, która potem staje się mała, następnie średnia, a na końcu duża to historia, która w III Rzeczpospolitej jest raczej ewenementem niż regułą, a tak przecież jak pokazywała historia państw zachodnich rodził się w Europie dobrobyt.

My tymczasem chcemy ten dobrobyt zaplanować sobie centralnie, a tak się po prostu nie da. Dodatkowo nie cenimy tego, co już mamy. Nie cenimy polskich przedsiębiorców, którzy już od lat w tym bagnie działają. System podatkowy w Polsce sekujący małych i średnich kosztem mikro i dużych nie dopinguje właścicieli do rozwijania ich firmy. Polityka wspierania od lat startupów, których 99% upada po wykorzystaniu publicznych, unijnych środków, by odrodzić się za chwilę pod zmienionym NIP-em to błędne koło. Z kolei państwowy gigantyzm typu Obajtek-Orlen, mający leczyć nasze narodowe kompleksy, to choroba, na którą cierpi przewlekle rządzący PIS.

Dobrobyt całego społeczeństwa, a nie jednostek buduje się codziennie od dołu w Kartuzach, a nie w Warszawie, na Nowogrodzkiej. Dobrobyt przede wszystkim buduje się pracą, a nie rozdawnictwem. Jest taki rysunek, który niedawno zamieściło na swojej stronie Centrum Adama Smitha. Przedstawia dwie postacie. Jedna mówi do drugiej.

-Zapłaciłem dziś czynsz, pracowników, podatek, ZUS, telefon i paliwo i zostało mi na czysto jakieś 1500 złotych.

-To tak jak mi

-A Ty też jesteś przedsiębiorcą?

-Nie. Bezrobotnym. Dostałem 500 plus i świadczenie rodzicielskie 1000 złotych.

Kurtyna.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia.

Koniec

HOKUS-POKUS

HOKUS-POKUS

NIE MOŻEMY BAĆ SIĘ... STRACIĆ WSZYSTKIEGO

Z ADĄ STOLARCZYK ROZMAWIA ALICJA MYŚLIWIEC

To bycie w prawdzie i świadomości, a nie w historiach o bólu i zranieniach, daje możliwość bycia dla drugiej osoby. To najpotężniejsze narzędzie, jakie teraz widzę w moim świecie – mówi Ada Stolarczyk, terapeutka pracy z ciałem, organizatorka Wypraw Przemian i inicjatorka ruchu Wysokie Wibracje.

Alicja Myśliwiec: Co otwiera ci się w głowie, kiedy słyszysz „hokus pokus”?

Ada Stolarczyk: „Hokus pokus” to moja codzienność, bo zawsze powtarzam, że magia to świadomość. I doświadczam tego na co dzień, jak wyjdę ze „swojego” i skończą mi się argumenty do zwalania na rzeczy zewnętrzne tego, co się dzieje wokół mnie i przekierowywane do środka. „Hokus pokus” jest pytaniem, bo nauczyłam się zadawać pytania do siebie, świata – czegoś większego niż ja sama i jeśli dobrze zadam to pytanie, to jest to „hokus pokus”, bo zawsze dostaję odpowiedź, która nie jest odpowiedzią jeden do jednego, ale wydarza się w moim życiu, ciele.

A co wpisujesz w tej chwili w rubryce „zawód”?

Zarabianie pieniędzy.

To cel. Jakie środki umożliwiają jego realizację?

Narzędzia, które pomagają regulować system nerwowy. Pracuję poprzez terapię czaszkowo-krzyżową TRE, robię warsztaty w oparciu o psychoterapię przez ciało. Kiedyś cała tym byłam, miałam poczucie misji. Parę dni temu odkryłam… To będzie bardzo osobiste, ale moja prawda na dzisiaj jest taka, że w tym bardzo dziwnym czasie, który się dzieje, odkryłam, że wszystko, co budowałam do tej pory w swoim życiu, było kłamstwem, budowanym na głębokich ranach i z poziomu tych ran miałam poczucie misji. Bolało mnie, więc wymyśliłam sobie, że będę pomagać innym. Od kiedy cały świat zwolnił, a ja razem z nim, zdarza się coraz więcej okazji, żeby spoglądać na swoje rany, brać za nie odpowiedzialność i opiekować się nimi najczulej, jak się da. Sprężyna do pomagania innym zupełnie się wytraciła. Przeszłam moment, w którym straciłam potrzebę pomagania komukolwiek. Cały wektor tego, na czym zbudowana była moja praca, obrócił się o 180 stopni. Dlatego obecnie to kwestia zarabiania pieniędzy. Bo mam konkretne narzędzia, ogromną wiedzę, jeszcze większe doświadczenie i chętnie podzielę się tym z osobami, które są zainteresowane własną regulacją i rozwojem – cokolwiek to znaczy.

A gdzie teraz jest twój wektor?

Teraz jestem na etapie uczenia się przyjmowania.

Przyjmowania?

Kiedy rozsypała się moja tożsamość, zaczęłam widzieć, jak uniwersalnym słowom przypisywałam znaczenia, to co było przyklejone do słów takich jak miłość, relacja, bliskość, rozwój, równowaga. Nie miałam dostępu do tego, czym to wszystko faktycznie jest, bo było obklejone znaczeniami, doświadczeniami. Kiedy się rozpadłam, to to także zaczęło się rozpadać. Mam poczucie, że uczę się wszystkiego na nowo, że jakości, które teraz pojawiają się w świecie, są zupełnie inne niż to, co znałam. Nie wiem, czy przyjmowanie jest łatwe, czy trudne – czuję, że dla mnie jest przede wszystkim nowe. I to wymaga ode mnie codziennego „hokus pokus”. Mój wektor jest teraz przede wszystkim na odczuwaniu w ciele – ono jest obecnie absolutnym radarem. Mimo że przez dwanaście lat swojej praktyki twierdziłam tak samo, to teraz czuję to inaczej.

Wiedza zmieniła się w doświadczenie?

Nie wiem. Powiedziałabym, że doświadczam siebie z innego miejsca.

Jakie to miejsce?

Jeszcze nie wiem, jak je nazwać, ale na pewno nie jest to miejsce zranienia. Może można je nazwać miejscem dorosłego albo miejscem świadomości, ale wszystkie te słowa nie do końca mi pasują. Mogłabym powiedzieć, że to miejsce miłości – i to jest najbliższe.

A jak się w tym miejscu czujesz?

Zmęczona, czasem zagubiona i zdezorientowana, bo wszystko jest nowe. Otuchy dodają mi osoby, które mają na tyle otwartą głowę i serce, że opowiadają mi, co się dzieje u nich i opowiadają, że dzieje się u nas dokładnie to samo. Mam więc poczucie, że nie jestem w tej transformacji sama. Nazywam to z moją współpracowniczką, Dorotą Hołówką, resetem świadomości.

W końcu to era wodnika! Dostałam dzisiaj newsletter: „Jak zmieniasz się w erze wodnika? Zmień swoją garderobę”. Uśmiechnęłam się do niego. Ta garderoba może mieć wymiar dosłowny, który piętrzy się na półkach, ale ta garderoba to też to, o czym wspominałaś, to co przylega do słów, rusztowania, których tak konsekwentnie potrafimy się trzymać…

Kluczowy jest własny obieg energii po to, aby nie wyrywać sobie jej nawzajem w imię miłości, przyjaźni, stosunków zawodowych, tylko żeby każdy mógł – powiem trywialnie, ale tak jest – stojąc w swojej prawdzie, spotkać się z drugim człowiekiem, który także stoi w swojej prawdzie. Dokładnie tam może dziać się hokus pokus, bo tam jest bycie, a nie robienie, działanie, zmienianie, dążenie. To niby proste rzeczy, ale wymagają ciągłej praktyki i uważności, a także odwagi, aby przyznać się do tych opadających masek.

Momentowi stawania w swojej prawdzie, ale też konfrontowania się z tym, co od tej prawdy jest dalekie, a jednocześnie na ogół wygodne, towarzyszy katalizator. Pamiętasz, co to było?

Pierwsze zdanie, które przyszło mi na myśl, kiedy to zaczęło się dziać, to było: „Nie możemy się bać stracić wszystkiego”. Dopiero po jakimś czasie zrozumiałam, o czym ono jest. Bo jeśli ja wyraziłam zgodę na to, żeby stanąć w prawdzie, to straciłam wszystko, co zbudowałam w swoim życiu. Dotarłam do miejsca pustki w sobie – przerażającej, którą miałam jeszcze sklejoną z samotnością, od której całe życie uciekałam, broniłam się przed nią rękami i nogami. I kiedy wpadłam w tę pustkę – nie rozpadłam się, wylądowałam. To się stało kilka miesięcy temu i mam poczucie, że to trwa do dziś. Gdybym miała odpowiedzieć na pytanie z jakiego miejsca patrzę na to wszystko, powiedziałabym, że z miejsca pustki. Gdybym doświadczyła tego jeszcze trzy lata temu, to zapewne miałabym pomysł, że z tą pustką trzeba coś zrobić, wypełnić ją, zamalować, wytańczyć. A dziś, stojąc w miejscu, w którym mam absolutną zgodę na tę pustkę – strach zamieniłam na ciekawość. Nic nie zrobiłam, to się we mnie wydarzyło.

Czujesz się tam bezpiecznie?

Miałam to szczęście, że wyjechałam do lasu i przez trzy dni paliłam ogień. W czasie rozpalania przypomniała mi się ceremonia ognia, którą robiliśmy w Gwatemali i szamanka, która opowiadała, jak rozmawiać z ogniem, jak ważna jest intencja, przygotowanie, podziękowanie. Przypomniał mi się także moment, kiedy szamanka strasznie się na nas wkurwiła, zaczęła walić kijem w ognisko, mówiąc: „Macie zamknięte serca! Wasze serca są jak skorupy! Macie je natychmiast otworzyć!”. Czułam, że mówi prawdę, ale moja europejska strona myślała: „Ale o co ci właściwie chodzi?” Siedząc w lesie przy ogniu, poprosiłam go o rozmowę, o zgodę na stworzenie relacji. Siedziałam tam przez trzy dni, od rana do nocy, gadając z ogniem w sposób, którego nie jestem w stanie objąć głową, bo to się odbyło na poziomie czucia. Mówię o tym, bo zapytałaś, czy czuję się bezpieczna. Siedziałam przy nim i nagle dostałam informację: „Idź po jeszcze więcej drewna”. Poczułam, że wiem, do której części lasu mam iść, aby zebrać drewno, o które chodzi. Trafiłam do miejsca, w którym było bardzo dużo grubej kory z jesionu. Zebrałam je, zaczęłam układać, jak skorupę i dostałam pytanie: „Czy jesteś gotowa przyjąć ochronę?”. A później: „Czy jesteś gotowa poczuć się bezpiecznie?” W takim pojęciu, że wszystko nabiera nowego znaczenia, które nigdy nie kojarzyło mi się z poczuciem bezpieczeństwa, z byciem na Ziemi. Zgodziłam się i wtedy pojawił się mój zmarły ojciec ze swoim wsparciem i inne osoby, które są po drugiej stronie. Od tego momentu czuję się chroniona.

Ostatnio ktoś bliski mnie zapytał, co znaczy dla mnie poczucie bezpieczeństwa w relacji. Zaczęłam używać słów, które przychodziły mi do głowy – szacunek, zaufanie… W końcu pojawiła się myśl, że poczucie bezpieczeństwa to sytuacja, kiedy wiem, że ktoś jest obok i mogę go złapać za rękę, nawet jeżeli za tę rękę nigdy nie złapię, bo nie będzie takiej potrzeby. Świadomość zabezpieczająca lęk. Praca z człowiekiem i na człowieku to eksperyment. Przejmowałaś w nim rolę przewodniczki trzymającej za rękę? Czy to się zmienia?

Jeśli byłam w poczuciu, że pomagam, to absolutnie brałam za to odpowiedzialność. Czasami nawet, przy terapii czaszkowo-krzyżowej energetycznie ściągałam na siebie choroby osób. Dzisiaj, w pustce, mam miejsce w swoim sercu, z którego widzę, jak ktoś przychodzi bardzo załamany ze swoją opowieścią. Słuchając go, widzę same możliwości. Będąc w roli pomocnika, zasilałam tragiczną historię i pomagałam w szukaniu rozwiązania. Teraz jest tak, że kiedy ktoś przychodzi z historią, to ja się o nią nie zahaczam, bo nie widzę konieczności niesienia pomocy. Widzę, że ten człowiek jest jednym, wielkim potencjałem w tej sytuacji i ona przynosi same możliwości. To już na poziomie energetycznym zmienia pracę systemu nerwowego, zwiększa wiarę w siebie, własne możliwości. Przez to, co powiedziałaś o poczuciu bezpieczeństwa – że nie trzeba kogoś łapać za rękę, wystarczy, że on tam jest – zdałam sobie sprawę, że teraz pełnię właśnie tą rolę, bo zupełnie inaczej jest wiedzieć, że ktoś po prostu jest, możesz go złapać za rękę i on dalej będzie, a nie będzie chciał ci pomóc, bo wtedy myślisz sobie, że z tobą jest coś nie tak.

Możesz też wtedy oddać komuś odpowiedzialność za cały proces. Skoro jest, to niech poprowadzi. Niech weźmie, niech ściągnie.

Tak. Albo po prostu pobędzie z tym, co jest. Widzę, że to jest dla nas największym wyzwaniem. Po całej Erze Ryb, w której wszystkie nasze energie płynęły w przeciwległych kierunkach – jak te dwie ryby, jedna wielka sprzeczność, wchodzimy do Ery Wodnika, nalewamy ze swojego jednego dzbana, to ta dynamika jest zupełnie inna.

Z jakich narzędzi można twoim zdaniem korzystać?

Z Dorotą Hołówką, z którą współprowadzę szkołę praktyków pracy z ciałem, mamy obserwację, że przekazujemy narzędzia, w których osoby uczą się swoim patrzeniem na grupę czy na pojedynczą osobę ją zasilać. Czyli jeśli ktoś przechodzi przez coś bardzo trudnego, to nie wchodzić w rolę pomocnika, doradcy, nie zasilać osłabienia, ale być, dając poczucie: „hej, jestem tu, dobrze, że i ty jesteś”. Ale to jest możliwe tylko wtedy, kiedy my te swoje skrzywdzone dzieci, niewypowiedziane słowa, przekroczone granice mamy, mówiąc w cudzysłowie, przepracowane, wyregulowane. Jeśli my tego nie mamy, to taka osoba uruchamia w nas tę naszą nieuzdrowioną część i lecimy w tym filmie razem. A bycie w swojej prawdzie i świadomości, a nie w historiach o bólu, daje mi możliwość bycia dla drugiej osoby. To najpotężniejsze narzędzie, jakie teraz widzę w moim świecie.

Ado – na czym opiera się twoja relacja z pustką. Jest partnerska?

Nie wiem, co to znaczy partnerska, ale na pewno jest to relacja oparta na byciu.

Na równowadze?

Pewnie tak, w jakiejś bardzo szerokiej perspektywie, ale bardziej na fali. Czuję, że jestem niesiona w oceanie życia i czasami fala jest bardzo wznosząca, ale potem opada. To równowaga oceanu – fala się wznosi i opada. Miałam tendencję, żeby cały czas być na fali, a dzisiaj jestem czasami nad, a czasami pod.

To tak, jak z pulsacją serca – nie może być cały czas otwarte. To bardzo piękne, ponieważ od rozmów z ogniem przeszłaś do fali, która wznosi się i opada. Zapytam więc o rolę jeszcze innego żywiołu w całym tym procesie – rolę wiatru, bo pamiętam, że wiatr był czymś, o czym często mówiłaś. Mieszkając w Trójmieście, wiatr był czymś, co kłuło i męczyło. Gdzie teraz jest wiatr? Czy w ogóle jest? A może spełnił swoją rolę i już sobie poszedł.

To dobre pytanie. Nie zastanawiałam się nad tym. Na pewno dalej nie lubię go jako zjawiska fizycznego, niezależnie od tego, czy wieje, kiedy jestem w skałach i się wspinam, czy kiedy spaceruję po Krakowie, moim ukochanym miejscu na Ziemi. Aczkolwiek bez wiatru nie pływałabym na żaglach. I kiedy myślę o ogniu, bo te żywioły są ze sobą połączone, to ogień przecież nie rozpaliłby się tak bez wiatru. Jednego dnia ten ogień rozpalił się sam! Na żarzących się węgielkach ułożyłam namiocik i przez to, że wiał wiatr, ogień rozpalił się sam. Zatem patrzę dziś na wiatr inaczej, bo mogę patrzeć na wiatr, a nie na to, co uruchamia w moich osobistych historiach.

Dla mnie z przewodniczki stajesz się szamanką żywiołów. I myślę, że o tym też jest ta historia, która zawiera się w hokus pokus i te żywioły doprowadziły nas do momentu, kiedy wszyscy jesteśmy bardzo blisko Ziemi. Nie dlatego, że chcemy, a dlatego, że nie mamy wyboru. Wystarczy zobaczyć w tym procesie możliwości…

Czuję, że stajemy się czymś innym, że ja staję się czymś innym. I mam na to zgodę. Bez względu na to, gdzie mnie to prowadzi. Bo to także jest różnica – zawsze wiedziałam, gdzie idę, miałam jasno wyznaczone cele, potrafiłam zwizualizować sobie absolutnie wszystko i to mieć. Teraz to narzędzie nadal działa, ale przez ostatnie miesiące, kiedy coś sobie wizualizuję i to przychodzi, to nie daje mi to absolutnie nic, żadnej emocji. To jest wspaniałe, że jestem otwarta bez gwarancji tego, na co się otwieram i dokąd mnie to zaprowadzi.

Popatrz! Czyli bycie wyparło działanie! Dziękuję, Ado.

Dziękuję, Alicjo.

ADA STOLARCZYK

Ada Stolarczyk - terapeutka pracy z ciałem (nurt Gestalt). Absolwentka 2,5 letniej szkoły Tantry. Specjalizująca się w procesach redukcji stresu, oraz pracy z pamięcią komórkową ciała. Terapeutka terapii czaszkowo- krzyżowej, Provider TRE®. Autorka płyty terapeutycznej relaksacje z wizualizacjami “Twoje ciało zna odpowiedź”. Pasjonatka życia i miłośniczka natury – spełniona kobieta. Założycielka Fundacji Wyprawy Przemian z ramienia której organizuje wyprawy w egzotyczne miejsca połączone z rozwojem osobistym ( Gwatemala, Nepal, Rejs po Chorwacji, Bali i Gili, Maroko). Od 10 lat prowadząca zajęcia i warsztaty uwalniające od ograniczeń własnego potencjału i budowania balansu w swoim psychicznym i emocjonalnym życiu. Autorka warsztatów dla Kobiet “Boskie ciało- malowane ciałem”- kontaktowania się z własną kreatywnością, seksualnością, kobiecością i miłością (szacunkiem) poprzez malowanie ciałem. Dodatkowo wykłada na Wyższej Szkole Edukacji w Krakowie na kierunku – Psychologia rozwoju osobistego.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

POWIDOKI

POWIDOKI

ZESZŁY CZWARTEK, TYLKO, ŻE ROK TEMU

KAMA WATYCHOWICZ

Czerwona, uśmiechnięta ziemia. Siadałam na dachu samochodu i zatapiam się w przestrzeni krajobrazu. Jednolity i spójny, nadbudowany niebieskim nieboskłonem, sycił spokojem rozpiętym na całej linii horyzontu. Wówczas po raz pierwszy widziałam kontur Ziemi. Wówczas po raz pierwszy poczułam, że jestem immanentną częścią otaczającego mnie uniwersum.

Australia, kwiecień 2020 – pierwsza jesień w tamtego roku.

Snucie planów na przyszłość dawało mi poczucie adaptacji, którego w życiu nie doświadczam często. Był to jednak okres przejściowy. Po wylądowaniu w Australii zamknięto granice. Wiedziałam, że trzeba mi poddać się wszelkim siłom działającym teraz na ogół i jednostkę oraz że wchodzimy w okres największej improwizacji.

Cel to odnaleźć siebie w tej nowej sytuacji i nie stracić godności pośród niepewnych okoliczności. Łagodna egzotyka otoczenia sprzyjała zgodzie na przetasowania zachodzące w świecie. Ogrom piękna konfigurował doświadczenia pozytywnie. Czuło się wyraźnie, że przyroda jest źródłem wytchnienia w niestabilnych warunkach życia.

Granice większości stanów były zamknięte. Lokalna społeczność wymykała się interakcjom. Mała miejscowość, na granicy stanu Victoria i  New South Wales, swoim usytuowaniem zachęca do spacerów, wyczerpując tym samym możliwości zwiedzania Australii. Urocze na początku, oswajały mnie z powszechną obecnością kangurów, pelikanów i papug. Żyłam jak na pocztówce. Miewałam wrażenie, że weszłam w kadr programu National Geographic, a wyszłam tylko wywiesić pranie.

- „Who is the new chick in town? – w szkole uczeń zadaje to pytanie nauczycielowi matematyki. To z nim w zeszły piątek robiłam zakupy. Panowie na golfie kopali się po kostkach, a że pole golfowe to połowa tej zapadłej dziury, to kopali się często, kiedy przechodziłam na drugą stronę ulicy. Brak kawiarni i social distancing sprawiał, że całość relacji rozgrywa się w sferze gestów, opóźnionych odmachiwań, salutowań mijających kierowców, spoglądania znad przeciwsłonecznych okularów jakbyśmy grali w filmie „Top Gun”. Zazdrościłam malezyjskim imigrantom pracy na plantacjach pomarańczy i wspólnych posiłków na kampingach, gdzie mieszkali lokalni zbieracze owoców. Podglądałam Aborygenów kupujących convenience food w dziale mrożonek. Był to najtańszy dział w markecie – znamienne, że tam spotykałam ich najczęściej. A potem na brzegu, gdzie doczekiwali końca dnia, śledzą ruchy wody w rzece. Nieraz, ktoś zapytał, czy nie nudzę się tutaj. – „No cóż, otoczenie jest piękne, jeszcze chwile tym pooddycham”. Brak bodźców, spokój, zapach ziemi otwierającej pory przed deszczem, pył ziemi wirujący na wietrze i spływający z powietrza w ulewie, horyzont bez kresu i eukaliptusy nasączające nozdrza pod wieczór. Trywialna rzeczywistość, bez cienia ambicji, bez żadnej konieczności, bez czasu i odniesień, bez „trzeba” lub „muszę, przywraca spokój z czasów dzieciństwa. Była tak wyraźna, jak smak kanapki z dżemem.

Sytuacja utrzymywała się w atmosferze sweet&tears. Był limit mleka i makaronu na jednego kupującego, brak papieru toaletowego, za to wino w lokalnej winiarni selektywnie dobierano do preferencji. Moje preferencje to max 5 australijskich dolarów i mineralny smak ziemi.

Rzeka Murray ma 2508 km, a ja codziennie przepływałam te same dziesięć, żeby tylko zachować pozory stabilnej codzienności, namaścić czas rutyną. Życie bez stałych punktów odniesień znosiło mnie w nieznane rewiry mojej osobowości. Kupiłam kajak, rower, atlas zwierząt niebezpiecznych.

Po około 4 tygodniach po raz pierwszy widziałam emu. Prawdopodobnie krzyczałam, prawdopodobnie ze szczęścia, prawdopodobnie dla wzmocnienia doświadczeń. Biegły trochę ze mną, trochę ode mnie w popłochu, który także mnie dopadł. Wiał ciepły wiatr w ten wyjątkowo ciepły dzień. Cała przestrzeń była w kurzu. Widoczność była dostateczna, ale czułam się jak zamknięta w perle.

Jesienne zachody słońca wzmacniały kolor szary, żółty i pomarańczowy. Promienie kładące się o zmierzchu wpadały wprost w źrenice oka. Byki walczyły w oddali na horyzoncie. Wciąż je widzę w złotym kurzu i w furii na szerokim widnokręgu.

W podróże rowerem zapuszczałam się coraz dalej. Nie miało to jednak znaczenia czy jadę 3 godziny, 6 godzin, czy przez cały dzień. Krajobraz, chociaż urozmaicony karłowatym drzewostanem, farmerskim pejzażem, czerwonymi wzniesieniami, nie oferował zaskoczenia w ramach tego, co można przebyć w ciągu doby rowerem. Czasem liczyłam mijane rzędy drzew migdałowych. Raz doliczyłam do pięciuset i przestałam. Są tu farmy o powierzchni 60 tysięcy hektarów. Gospodarze spędzają bydło awionetkami. Drogi stanowe biegną przez prywatne ziemie. To są skale ponad moje doświadczenie, nie obejmuję ich nawet swoją wyobraźnią, podczas gdy to jest w zasadzie czyjeś podwórko.

A potem był 25 kwietnia, flaga Australii spuszczona do połowy. Defilada, przemowy, trąbka, czerwone maki i nawet rozmaryn. Anzac Day - „Lest we forget”.

W kraju, w którym można celebrować barbeque i steki, jako symbol narodowego dziedzictwa, w którym piosenka Waltzing Matilda jest jak dziecięca przyśpiewka, biesiadna nuta i hymn wychwalający wolność zarazem, w tym dniu czuję się tu deficyt z powodu braku własnej martyrologii. Wspomina się poświęcenie i oddanie żołnierzy, którzy dobrowolnie, w poczuciu moralnego obowiązku, ruszyli w Cieśninie Dardanele realizować krwawy w konsekwencji pomysł Churchilla. Wieńce, deklaracje, historie kuzynów i braci pradziadków (niebywała potrzeba rodzinnych afiliacji z wojną) o postrzale w głowę w Gallipoli. Kompleks wobec uciemiężonych narodów spoza oceanu. Transmisja na żywo oraz minuta ciszy - tak adaptuje się dzieje świata w Australii przy kawie lub porannym joggingu. Uroczystości mają miejsce o 5:30 rano.

Cisza, moment na pochylenie głowy, oddanie czci i znowu sięgamy po piwo z lodówki.

Starsza kobieta opowiadała o swoich losach. Jej historia to dzieje dobrostanu, jakiego nie doświadczył naród polski, na pewno nie w ciągu ostatniego wieku. – „A ty dziecino komunistycznej rzeczywistości, opowiedz jak to jest być dzieckiem drugiego świata?”

Wtedy zrozumiałam, jak daleko leży Australia od Europy.

Kolejny etap uświadomienia był bardziej krwawy w konsekwencji.

- To co, mała, wystrzelisz do niego?

Obejrzałam się parę razy dokoła. Spojrzałam na asfalt, na auto, na rower, kangura, kapiącą krew, na słońce, na niego – odpalił papierosa.

To tak wygląda teraz moje życie? – patrzyłam dalej tak, jak na narrator trzecioosobowy patrzeć może na dwoje przypadkowych ludzi.

Wyciągnął dłoń w moją stronę, a w niej pistolet. Palił papierosa w uzasadnionym poczuciu, że właśnie jest świadkiem czegoś nie tyle zgodnego z prawem, ale przede wszystkim powszedniego.

- Dobijesz tego kangura?

Akty humanitarne mogą wymagać szczególnej siły woli. Potrącone kangury zabija się. Im szybciej, tym mniej bolesny jest ich koniec. On jechał swoim truckiem, a ja wypatrzyłam w rowie kangura. Mogłam mazgaić się nad nim, on jednak zrobił całą robotę. Wystrzelił i odjechał.

Po sześciu tygodniach zapadło się coś we mnie. Zaskakiwała mnie odmienność reakcji i niezmapowane ścieżki myślowe. Zatęskniłam za tym, co znane i oswojone. Zawarłam znajomość z Pakistańczykiem, który podobnie tęsknił za entuzjazmem doraźnej codzienności. Pracował w azjatyckim sklepie. Opowiadał o domowym zakładzie krawieckim, o rodzinnym cieple, o radości z bycia, która towarzyszyła im na co dzień. „Jestem tu i żyję. Jestem wolny i bardzo samotny. Zasiłki i na czas wypłacane zapomogi, to za mało by być szczęśliwym.” Jeździłam do niego we wtorki i czwartki. Rozpisywał przepisy na pakistańskie dania, a ja kupowałam u niego składniki.

Krzyż południa wyznaczał kierunek żeglarzom. W szerokościach geograficznych Europy nie jest widoczny, co jest rezultatem precesji osi Ziemi. Z Wysp Brytyjskich przestał być widoczny około 3000 r. p.n.e. Zastanawiałam się, jak długo może takie rozświetlone niebo sycić zdumieniem. A potem było już coraz zimnej i pająki jak koty wchodziły do hamaka szukając ciepła. Zamykałam je w szklankach, w miskach i w garnkach – adekwatnie do gabarytów i czekałam, aż ktoś odważniejszy posprząta je za mnie.

Gdy w końcu otworzono bar, okazało się, że nie mogę usiąść przy nim. Restrykcje i działania prewencyjne. Barman usiadł ze mną przy stoliku i opowiadał, że jeszcze nigdy nie był w Sydney, że nie tracę nic pozostając tutaj. Nad jego głową wisiał transparent „Where the fuck is Tooleybuck?”. Zapytał, czy chce koszulkę z tym napisem. Ja chciałam do Sydney, do Melbourne. Dostałam aktualizacje restrictions on non-essential. Utknęłam na dobre.

To był czas życia pośrodku niczego. Prostotę życia coraz częściej odbierałam jak deprywacje. „Nie żyjemy pośrodku niczego, tylko na granicy niczego.” – precyzyjnie określali swoje położenie z niepodważalną powagą. Oni – zadowoleni obywatele swojego kraju. Dostawali dodatki za życie w interiorze. Nepalczyk na tą okazje ściągnął całą rodzinę. Nauczyłam się robić pierożki Momo.

300 km od Alice Springs są drzewa, które w czasie suszy zrzucają konary, amputują je i w ten sposób żyją dziesiątki lat. To jest umiejętność rezygnacji z nadmiaru w odpowiednim momencie. Adaptacja do tego, co konieczne, pozwala przetrwać.

Może, może faktycznie mogłabym żyć jak oni? Uprawiać swoje poletko na niezagospodarowanej ziemi, żyć najlepszą wersją swojego życia? Australia, czerwona i taka uśmiechnięta, wciąż mam piasek między zębami.

KAMILA WATYCHOWICZ

Nauczycielka jogi wg metody B.K.S Iyengara. Jogę praktykuje od osiemnastu lat. Zawodowo związana z Krakowem, USA i Indiami. Podróże to jej kolejne upodobanie. Jej drugim domem stała się Afryka podrównikowa. Tu odkrywa nie tylko inne oblicza rzeczywistości, ale przede wszystkim nowe pokłady własnej osobowości. W osobistym notatniku z podróży zapisuje doświadczenia duszy pośród trywialnej codzienności autochtonów. Gdziekolwiek jest odwiedza bary i wspina się na szczyty – to świadoma praktyka, obliczona na zmianę perspektywy.

Koniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JOHAN SVERDRUP

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Johan Sverdrup był prekursorem kierowania się liberalnym myśleniem w norweskiej praktyce politycznej i faktycznym założycielem liberalnej partii w kraju, w którym partie polityczne długo uważano za zjawisko obce kulturowo i niepożądane. Jego polityczna biografia jest też dość ciekawym, emblematycznym wręcz dla realiów drugiej połowy XIX w., nakreśleniem liberalizmu politycznego jako pokoleniowego procesu rozwoju i przemiany, w którym każde pokolenie stawiało sobie kolejno coraz bardziej ambitne cele liberalizacyjne i aby swoją agendę móc forsować, musiało w pewnym momencie odsunąć mniej lub bardziej brutalnie na bok „starych”, dla których postulaty młodych liberałów albo szły za daleko, albo były postrzegane jako nierozumne skupianie się na kwestiach drugorzędnych. Tak oto i Sverdrup – czempion liberalnej przemiany ustrojowej w Norwegii – w ostatnich latach swojego życia stał się dla liberałów barierą dla dalszego etapu reform.

Sverdrup urodził się w 1816 r. w małej miejscowości Sem w okręgu Vestfold. Jego ojciec był odnoszącym sukcesy innowatorem technologii rolniczych, ale Sverdrup wybrał o wiele bardziej standardową drogę studiów prawniczych i w 1841 r. uzyskał dyplom ich ukończenia. Przez kolejne dziesięć lat pracował jako adwokat w kilku małych miejscowościach prowincjonalnej Norwegii. Niewykluczone, że ten społeczny background miał decydujące znaczenie dla ukształtowania się jego światopoglądu politycznego w kraju, w którym – dość nietypowo – miejskie ośrodki, na czele ze stolicą, były bastionami konserwatyzmu i prawicy, zaś rzadko zaludnione przestrzenie wiejsko-małomiasteczkowe miały okazać się nośnikami nastawienia liberalnego.

W każdym razie w 1851 r., wraz z pierwszym wyborem do Stortingu, rozpoczął swoją drogę w polityce. Polityczny ustrój w Norwegii przewidywał wówczas dla parlamentu rolę bardzo ograniczoną. Storting zbierał się rzadko, nawet co kilka lat, później posiedzenia stały się częstsze, coroczne. Norwegia była związana ze Szwecją unią personalną, a więc bardzo szerokie prerogatywy władcze dzierżył król Szwecji, który – przede wszystkim – powoływał rząd, kierując się nie składem Stortingu i większością polityczną w nim, a swoim osobistym upodobaniem (czyli premierami zostawali zawsze konserwatyści). Parlament nie powoływał więc i nie odwoływał rządu, pełnił tylko nieliczne funkcje kontrolne w zakresie przede wszystkim ustawy budżetowej, co do której weto królewskie było ograniczone do trzech razy (a więc czterokrotne poparcie Stortingu dla danego kształtu budżetu zmuszało króla i radę ministrów do jego akceptacji). Przez długie lata ministrowie nie musieli nawet przybywać do parlamentu i odpowiadać na interpelacje posłów. Ten ustrój Sverdrup postanowił zmienić.

Pierwszym krokiem musiało być przełamanie obyczaju, iż posłowie nie tworzą partii i frakcji politycznych. Poselska rozsypanka skupiona na wąskich, finansowych interesach swoich lokalnych społeczności, pozbawiona programu czy wręcz nawet świadomości istnienia „big picture” nie nadawała się do jakiegokolwiek poważniejszego przedsięwzięcia. Sverdrup marzył o partii radyklanie liberalnej, złożonej z wielkomiejskich radykałów i demokratów oraz części posłów prowincjonalnych. Powstała dość luźna frakcja, którą ze względu na profesję liderów ochrzczono mianem „partii prawników”. Była ona jednoznacznie liberalna, ale zbyt słaba i za mała, a także wybiegająca przed swoje czasy, aby przetrwać.

Dlatego Sverdrup powołał sojusz szerszy, obejmujący także liczną grupę posłów związanych z organizacjami reprezentującymi interesy chłopskie, których liberalizm początkowo ograniczał się jednak do maksymalnych cięć budżetowych, zawężania roli rządu i leseferyzmu gospodarczego. Lider chłopski Søren Jaabæk, polityczny sprzymierzeniec Sverdrupa od 1870 r., był znany jako „Pan Nie”, bo zawsze opowiadał się za cięciem wydatków, nawet na cele dla Sverdrupa ważne, takie jak edukacja. Jednak w toku ucierania się ich współpracy i powstawania wspólnej partii, która miała przyjąć nazwę Venstre (Lewica), intelektualna przewaga Sverdrupa zdecydowała o zasadniczych elementach programowych. Venstre opowiadała się za wzmocnieniem legislatywy kosztem egzekutywy, za ekonomicznymi interesami prowincji kosztem metropolii (wolny handel i liberalizm gospodarczy, niskie daniny i małe budżety), za wolnością religijną (uwolnienie małych wspólnot spod dominacji państwowego kościoła), rozwojem edukacji, równouprawnieniem języka i kultury peryferii, a także – co może dziś zdumiewać – za celami związanego z dysydenckimi kościołami protestanckimi ruchu na rzecz trzeźwości.

Sverdrup skupił się na celach ustrojowych. Wywalczył większą częstotliwość sesji Stortingu i następnie domagał się wprowadzenia obowiązku występowania ministrów z odpowiedziami na interpelacje poselskie w izbie. Król Oskar II odmawiał tego drugiego, ale w latach 70-tych stanął wobec konieczności ułożenia się z mającymi większość w parlamencie liberałami, gdyż z przyczyn praktycznych pragnął oddzielnych rad ministrów dla Norwegii i Szwecji, co wymagało zmiany w konstytucji. Sverdrup postanowił powiązać obie kwestie i taką podwójną zmianę konstytucji Storting przegłosował trzykrotnie do 1879 r., za każdym razem zderzając się z królewskim wetem. W przypadku kwestii interpelowania byłoby to już czwarte weto, więc wokół jego legalności wybuchł prawniczy spór, czy liczba dopuszczalnych wet w sprawach konstytucyjnych jest analogicznie rozwiązana jak w kwestiach budżetowych, czy też król ma tutaj weto niekończące się. Konflikt trwał ponad 5 lat.

W wyborach 1882 r. Venstre znacząco powiększyła przewagę nad prawicą w Stortingu, obsadzając w efekcie także większość urzędów sędziowskich Sądu Najwyższego. Pozwoliło to zagrozić premierowi i ministrom odpowiedzialności karną za brak realizacji czterokrotnie przyjętej przez Storting zmiany konstytucji. W 1883 r. Sąd Najwyższy w końcu złożył z urzędu cały gabinet konserwatystów z premierem Christianem Selmerem. Ostatecznym skutkiem sporu władz była kapitulacja króla i powołanie rządu liberałów ze Sverdrupem w roli premiera w 1884 r. Szef Venstre odniósł, jak miała pokazać dalsza historia, zwycięstwo nawet większe niż sam zakładał – od jego gabinetu począwszy nie do pomyślenia stało się, aby król powołał na premiera Norwegii polityka bez poparcia większości Stortingu. Norwegia uzyskała ustrój parlamentarno-gabinetowy i zrobiła milowy krok w kierunku demokracji liberalnej.

Sverdrup był premierem 5 lat, do 1889 r. Pokazały one, że sam nie rozumiał logiki rządzenia w oparciu o parlamentarną większość i zamiast zbudować agendę polityczną uwzględniającą cele wszystkich frakcji Venstre, oparł się wyłącznie na ideach swojej wąskiej grupy. W efekcie raz po raz nie uzyskiwał większości w głosowaniach i jego rządy przekształciły się w pasmo porażek. Młode pokolenie liberałów z Viggo Ullmannem na czele, coraz usilniej dążyło do pozbawienia go urzędu i przywództwa w partii. Miało ono już cele o wiele bardziej progresywne od klasycznych liberałów doby Sverdrupa, obejmujące zwłaszcza emancypację kobiet i poszerzenie praw wyborczych, ale także powszechną i bezpłatną edukację, pacyfistyczne zadania w polityce obronnej i zagranicznej, a nieco później także reformy socjalne.

Sverdrup zmarł w roku 1892. Przeszedł do historii swojego kraju jako autor kluczowego przełomu ustrojowego i zręczny polityk parlamentarnej opozycji z długofalową wizją i niezbędną dawką politycznej cierpliwości. Okazał się natomiast słabym szefem egzekutywy, może dlatego że walczył z nią w zasadzie całe życie? Był też zbyt niefrasobliwym przywódcą partyjnym, zwłaszcza w starszym wieku, gdy pozwolił na alienację kilku kluczowych frakcji liberałów, dzięki czemu mniejszościowa prawica mogła rozgrywać jego własny rząd. Ale także w okresie marszu po parlamentaryzację ustroju być może zbytnio ustępował frakcji chłopskiej i zgadzał na zbyt głębokie cięcia budżetowe kosztem innych istotnych celów liberalnej reformy.

Koniec

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

Z CIAŁA: SZEŚĆ

MAŁGORZATA LEBDA

Dzisiaj było posłuszne. Możliwe, że chodziło o proste

sprawy: pokryte rdzą brzozy, jary, w których rodziła

się noc, skórę, która w wilgoci to welur.

I jeszcze to: cukier z borówek i białko z grochu.

I jeszcze to: lądolód, który przesuwał tu swój ciężar.

I jeszcze to: słowa, te, co robią nam w środku radykalne rzeczy.

Małgorzata Lebda (ur. 1985) jest przede wszystkim poetką, ale też doktorką nauk humanistycznych, naukowczynią, ultramaratonką i fotograficzką. Wydała pięć książek poetyckich, w tym nagrodzony Orfeuszem Matecznik (WBPiCAK, Poznań 2016) i uhonorowane Nagrodą Literacką Gdynia Sny uckermärkerów (WBPiCAK, Poznań 2018). Pracuje nad debiutem prozatorskim. Trenuje do zaplanowanego na wrzesień 2021 biegu wzdłuż Wisły. Mieszka w Krakowie.

Wiersz pochodzi z książki Mer de Glace, która w maju 2021 roku ukazuje się nakładem Wrocławskiego Wydawnictwa Warstwy

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

GDY KTOŚ SIĘ O CIEBIE UPOMINA Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

FELIETON

ZOON POLITIKON

POLITYCZNY ZWIERZYNIEC Magdalena M. Kaj

A TO JUŻ JEST POLSKI PROBLEM Magdalena M. Baran

OPOZYCJA TOTALNA CZY FATALNA? Anneliese Mistel

TROCHĘ INNE „NIE” DLA REFERENDUM O ABORCJI Piotr Beniuszys

ZWIERZĘ W POLITYCE I POLITYKA WŚRÓD ZWIERZĄT Olga Brzezińska

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

TRAGEDIA FRANKOWA W TRZECH AKTACHTomasz Kasprowicz

NOWY ŁAD/KRAJOWY PLAN ODBUDOWY/STRATEGIA ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU Bartłomiej Austen

HOKUS-POKUS

NIE MOŻEMY BAĆ SIĘ... STRACIĆ WSZYSTKIEGO Z Adą Stolarczyk rozmawia ALICJA MYŚLIWIEC

POWIDOKI

ZESZŁY CZWARTEK, TYLKO, ŻE ROK TEMU Kama Watychowicz

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JOHAN SVERDRUP

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

Z CIAŁA: SZEŚĆ

Małgorzata Lebda