Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NIEKTÓRZY LUBIĄ POEZJĘ...

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Niektórzy -

czyli nie wszyscy.

Nawet nie większość wszystkich ale mniejszość.

Nie licząc szkół, gdzie się musi,

i samych poetów,

będzie tych osób chyba dwie na tysiąc.

Wisława Szymborska

Pierwszy wiersz wcale nie był o kotku. Że wlazł i mruga. Opowieść toczyła się równolegle, pomiędzy światem na pozór tylko dziecinnym, a opowiastką na poły tylko legendarną, balladą czy romansem. „Do biedronki przyszedł żuk...” – i tak już zostało. Ale gdy pięciolatka z upodobaniem deklamuje, iż „Zbrodnia to niesłychana,/Pani zabija pana;/Zabiwszy grzebie w gaju,/Na łączce przy ruczaju,/Grób liliją zasiewa,/Zasiewając tak śpiewa:/«Rośnij kwiecie wysoko,/Jak pan leży głęboko;/Jak pan leży głęboko,/Tak ty rośnij wysoko»”, to zgromadzonych wprawia w konsternację. Bo przecież można o pieskach, kotkach, słonku, co co nieco widziało, ale żeby z taką powaga i przejęciem o… ? I choć nigdy za szkolnym chórem nie powtórzyłabym, że „Mickiewicz wielkim poetą był”, to przecież gdzieś zaczyna się w nas słowo. Słowo, które wpada w ucho, dotyka, rośnie, ubogaca, rani, zmienia. Słowo, które buduje każdą więź. Zarówno tą, w której z całą stanowczością jesteśmy sobą, jak i tą, gdzie ukrywamy się za słowami, za pustosłowiem, za chwilą, gdy (by wrócić do upiornego wieszcza) „język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie”. A kłamie… bo trzeba, bo tak wygodniej, bo wypada, bo wychodzenie – z językowej, ale też życiowej – strefy komfortu wydaje się być zbyt dolegliwe, źle postrzegane, przeczące opinii jaką mieliśmy o samych sobie, łamiące coś, w co sami sobie kazaliśmy uwierzyć. Bo wybór to zawsze ryzyko. Tu gorsze jest słowo wypowiedziane z lęku, wyrzucone z siebie naprędce, w impulsie broniącym kontraktowego status quo. To słowo… kłamie. Gdzie „prawdy żywe”?

Słowo. „Ze Słowa świat się począł, przez Słowo się zmieni” – poucza, niekoniecznie biblijnie, Czesław Miłosz. Słowo. To wielkie i całkiem malutkie. Dane i zwrócone. W każdej chwili możliwe. Słowo między Nami. Słowo, co niepokoi, gdy „najokrutniejszym miesiącem jest kwiecień”; przypomina jak „zdarzyło mi się niegdyś ujrzeć w lesie rano dwie drogi”; co boli aż „łzy na dno duszy kielicha/spływają niepostrzeżone”; ostrzega przed tymi, co „wolą czwartek od nieskończoności (…) fałszywą nutę od muzyki sfer”; decyduje w jednym ruchu: „Będziecie. Poznacie. I ręka Ewy sięgnęła po jabłko”. Słowo, co pieści, bo „coś tam o nas przez liście zaszeptało do cienia/Potoczyło się po drzewach – zrozumiało nas”; pyta „ile rąk, ile spojrzeń/ ile melodii w śnie/aby znaleźć, aby dotrzeć/i oprzeć powieki najprościej”; co domaga się wyjaśnienia, całej „wyspy dowodów”. Aż w końcu przeciera oczy, gdy nagle „wszystko, co ciebie i mnie dotyczy,/przebiega po obojgu nas jak smyczek/co struny dwie w jednaki ton rówieśni”. I wie, że „nie chcemy innych bogów (…) wystarczy kamień drzewo proste imiona rzeczy”. I święcie wierzy, że „innego końca świata nie będzie”.

Znów słowo. Logos, co porządkuje nasz świat, wskazuje na jego wewnętrzną racjonalność. Istota człowieka – bo nikt tak jak człowiek nie dobiera słów. Nikomu nie są one właściwe. Ścieżka ku wolności lub zniewoleniu. Droga w górę lub w dół – ku najboleśniejszej nawet prawdzie, albo ku zakłamanemu zatraceniu. Na wyciągnięcie ręki. Słowo określające sens każdej rzeczy, jej cel, właściwość, jej wewnętrzną prawdę, której uczymy się na granicy mowy i niemożności znalezienia/wypowiedzenia właściwych w danym momencie słów. Przeciwieństwo gadaniny, paplaniny, pustosłowia czy zagadywania na śmierć świata. Słowo, co przesuwa nam granice życia uwięzionego między faktami. Słowo, co więzi lub uwalnia życiodajne możliwości. Bo durnie byłoby zostać w miejscu, gdzie „nigdy jeszcze tym makowym psom,/ że świat jest większy, nie przyszło do głowy”. Równie głupio jest tam, gdzie „krzaki aż uginają się od odpowiedzi”. Te musimy znaleźć sami.

I tak niektórzy lubią poezję. Na szczęście nie wszyscy. W poezji można też bez słów… W wiedzy, zaskoczeniu, oczarowaniu, co prowadzi za rękę. Wtedy „rozświetlają sobie twarze uśmiechem. Szukają w ciemności jak ślepcy i znajdują to Drugie jak drzwi. (…) A jednak nie boją się. Nic im się nie przeciwstawia: żadne wczoraj, żadne jutro: czas się zawalił (…) Nadadzą sobie sto nowych imion, to znów je sobie odejmą, tak cicho, jak zdejmuje się kolczyk” (Rilke, Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke). Słowo. Imię. Imię właściwie odnalezione. Gdy wołasz Drugiego właśnie po imieniu.

Koniec

FELIETON

FELIETON

MILCZENIE POETÓW

JAROSŁAW GUGAŁA

Żyjemy w czasach nieustannego jazgotu kłamstw, powtarzanych po tysiąckroć by stawały się nawet nie „prawdą”, ale przynajmniej najbardziej upowszechnionym przekonaniem. Takim, które można później powtarzać jak prawdę objawioną, oczywistą oczywistość, która zostanie z nami na lata, a może nawet na pokolenia. Taka dzisiejsza „kiełbasa jak za Gierka”, choć każdy, kto pamięta tamte czasy, wie, że za Gierka kiełbasy było tak mało, że władza musiała wprowadzić jej sprzedaż na kartki, a jej smak na ogół był niewarty jakichkolwiek wzruszeń. Jednak smak nieosiągalnego pozostał z nami – wbrew faktom – jako sentymentalne wspomnienie… Bo dzisiejsi seniorzy byli wówczas młodzi, a młodość jest pełna pragnień, które z wody potrafią czynić wino. Dzisiejsi młodzi nie mają zaś pojęcia, jak to było wtedy i są skazani na wspomnienia seniorów. Epoka Gierka zwana była okresem „propagandy sukcesu”. Skończyła się koszmarnym zadłużeniem kraju, które spłacaliśmy do niedawna mimo umorzenia nam jego połowy i bankructwem systemu, które uderzyło w każdego z nas. System można było ratować tylko siłą, ale stan wojenny, wprowadzony przez następców Gierka, przedłużył tylko jego agonię o kolejną „straconą dekadę” lat osiemdziesiątych. Jednak propaganda działa do dziś, czego przykładem są promowane obecnie rozmaitości „jak za Gierka”.

Więc warto! I tak do dzisiejszych świątyń naszych marzeń wtaczane są kolejne koszmarne cielce kłamliwej narracji, za Gierka zwanej po prostu propagandą. Malowane złotą farbą błyszczą stokroć intensywniej niż jakikolwiek prawdziwy kruszec czy klejnot. Wobec tego tandetnego blasku wielu staje oślepionych i traci możliwość dostrzegania subtelnego promieniowania prawdy. Ona się jawi jako coś niewyraźnego, mało przekonującego, zbyt skomplikowanego, a przez to również mało atrakcyjnego na dzisiejsze czasy. Milcząca jest jakoś, małomówna, niezbyt efektowna… a na dodatek dotarcie do niej wymaga wysiłku, czytania długich, trudnych tekstów, ustawicznego kształcenia, utrzymywania wrażliwości pozwalającej na wgłębianie się w niejednoznaczne słowa poetów…

Na pomniku poległych stoczniowców w Gdańsku widnieją słowa wiersza Czesława Miłosza z 1950 roku:

„Który skrzywdziłeś człowieka prostego (…)

Choćby przed tobą wszyscy się skłonili

Cnotę i mądrość tobie przypisując,

Złote medale na twoją cześć kując

(…)

Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta (…)

Spisane będą czyny i rozmowy”

Masakra na Wybrzeżu miała miejsce dwadzieścia lat później. Stan wojenny – trzydzieści lat po napisaniu tego wiersza… Między tymi wydarzeniami mieści się „złoty cielec dekady Gierka”. Miłosz nie odnosił się więc do tych czasów i wydarzeń. Nie taka jest rola poetów.

Poeci przechowują dla nas nieśmiertelną wiedzę o nas samych. Zagubioną w zgiełku codzienności, wśród chaosu dokonywanych przez nas wyborów, potknięć o te same kamienie tych samych ludzkich dróg.

Ostrzegają przed pokusą jednoznaczności, buńczucznej pewności naszych przekonań, pozornie nieuchronnej logiki dziejów.

Dają nam sztylety ironii do przekłuwania balonów pychy. Pychy, która niestety nie kroczy tylko przed upadkiem, lecz zostaje z wieloma także po nim. „Bo my Polacy, my lubimy pomniki”.

Poeci proponują nam zachwyt „listkiem do szyby przyklejonym, deszczu kropelką”.

Czasami ogłaszają alarm: „Uwaga, uwaga! Przeszedł. Koma trzy”.

Chronią przed chęcią zawłaszczania tego, co jest wspólną wartością. I dlatego „rzadko na ich ustach gości słowo Ojczyzna” – słowo powtarzane jak stukrotne kłamstwo przez politykierów i grafomanów.

Dają nam słowa – narzędzia do oddzielania ziaren od plew. Do rozumienia lichoty „dworu rozdanych ról”; do oceny „gromady błaznów (…) Na pomieszanie dobrego i złego”.

„Poeta pamięta. Spisane będą czyny i rozmowy…”. Ten wers wiersza Miłosza brzmi jak groźba skierowana do każdego satrapy, którego wychwalają „radzi, że jeszcze jeden dzień przeżyli”.

Jednakże dla satrapy i czczących go tłumów oślepionych blaskiem cielca wyznawanych, choć nie zweryfikowanych, przekonań; dla oportunistów uginających się pod suflowanym im „taki jest świat”; dla kanalii – wykorzystujących koniunkturę do wyrównywania swoich zrodzonych z resentymentów rachunków krzywd; dla zwykłych głupoli, nierozumiejących wymowy zdarzeń, w których biorą udział – najgorsze nie są spisane przez poetów czyny i słowa.

Najgorsze dla nich jest milczenie poetów.

Koniec.

NIEOBJĘTA ZIEMIA

NIEOBJĘTA ZIEMIA

ŚWIETLISTOŚĆ MIŁOSZA

Z IRENĄ GRUDZIŃSKĄ-GROSS ROZMAWIA M`AGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Miałam zacząć od Poety, ale niejako „na drodze” stanął mi Myśliciel, Filozof. W eseju Wydarzenie mowy Józef Tischner pisał: „Mowa to dom bycia. W domostwie mowy mieszka człowiek, a stróżami tego domostwa są myśliciele i poeci”. Pomyślałam, że to może być dobry początek tego spotkania, bo przecież rozmawiać mamy właśnie o mowie, o myślicielu, a jednocześnie o poecie. Chcę zapytać o ten wymiar twórczości Czesława Miłosza, bo niezaprzeczalnie jest on myślicielem, a równocześnie o to, dlaczego wciąż mamy tu, w Polsce, z myślicielami i poetami problem. Z jednej strony tym dawno umarłym budujemy pomniki, ale tak naprawdę niewiele ich cenimy. Dlaczego?

Irena Grudzińska-Gross: To ciekawe. Miłosz jest myślicielem, Miłosz jest poetą i jest dla mnie ogromną częścią mowy, żeby użyć tego tischnerowskiego sformułowania, mowy, w której od bardzo długiego czasu żyję. Myślę jego wierszami, myślę tym, co sobie przyswoiłam. Czytałam go jeszcze przed wyjazdem z Polski, ale gdy wyjechałam pod koniec ‘69 roku, na bieżąco czytałam go jako prenumeratorka „Kultury” i jego kolejnych tomów. Spotkałam go zresztą już w ‘75 roku. Współżyję z nim jako z myślicielem, jako z rodzajem słownika pojęć i obrazów od bardzo długiego czasu.

Przyznam, że dla mnie Miłosz tak bardzo świadomie zaczął się od wiersza „Nadzieja”, kiedy pierwszy raz oglądałam „Człowieka z żelaza” Andrzeja Wajdy. Na początku tego filmu Maja Komorowska nagrywa w radiu właśnie „Nadzieję”.

On porusza się na wielu poziomach mowy. „Nadzieja” to wiersz ironiczny. Napisany podczas wojny, w opozycji do codziennego horroru. To jest wiersz „naiwny”, ale myślący. Wiersz podwójny: coś mówi i sugeruje, że mówi coś innego. Można go ściągnąć do dziecinnej piosenki, następnym krokiem jest jakby wyśmiewanie się ze swojej własnej naiwności. To jest prawda, podoba mi się to sformułowanie Tischnera, że żyjemy w mowie i że to jest nasz świat.

Myślę, że ten wiersz, podczas gdy zupełnie nie brano pod uwagę tej warstwy ironicznej, był wówczas ogromnym krokiem. Potraktowano go wtedy bardzo poważnie, dosłownie, bez cienia wątpliwości interpretując go wprost. Do „Nadziei” wracało się patrząc nań jak na klucz do myślenia o wolności. O tym, że za tą bramą, tej polsko-siermiężnej rzeczywiści jest coś więcej. No i zaczęliśmy szukać, co jest za tą bramą. Tylko że ów wiersz, ba cały tom Świat poema naiwne, powstaje w Warszawie, w roku 1943. To zupełnie inne patrzenie na coś… tak bardzo przecież realnego. Pytanie… co na to Miłosz?

Miłosz bardzo ubolewał nad tym, że wśliznął się niechcący, ale to jest niechcący-chcący, to nie taka prosta sprawa, w rolę mędrca, w rolę kogoś, kogo twórczość jest odczytywana jako wskazówka, jako zapowiedź, jako instrukcja tego, co robić. On o tym wielokrotnie pisał, zresztą, gdy przyjechał w roku 1981 do Polski za czasów Solidarności, nie mógł tego wytrzymać. Nie był w stanie wytrzymać, że ludzie go w ten sposób odbierali. Jest dla mnie rzeczą ogromnie atrakcyjną u niego, że z jednej strony wiedział, że po to, żeby być poetą czytanym, poetą narodowym, musiał kochać to, co ludzie kochają, a z drugiej strony nie mógł tego kochać w taki sposób, by być kochanym. Jak to zwierzę z doktora Dollitle, Pushme-Pullyou, z jednej strony przyciągał, z drugiej odpychał. To się odbywa na wielu poziomach, w ogóle jego inteligencja też na tym polega. Jest bardzo różny w różnych momentach swojego życia, przecież przeżył cały wiek. Jest dla nas zwierciadłem tego wieku, bo był w nim niesłychanie obecny, nie przegapił niczego. Nie przystąpił do niczego pełną parą, a nawet gdy do czegoś przystąpił, przystępował z pewnym dystansem. Był w ruchu. Ten zbiór, który teraz czytamy – Nieobjęta ziemia – jest rzeczą niesłychanie zaskakującą w jego twórczości. Jest sylwą, składem rzeczy, których nigdy u niego nie było w takiej formie.

To przecież jest opowieść o poszukiwaniach, takie dotykanie różnych światów, co uparcie składają się w całość. Kiedy pierwszy raz czytałam ten tom, miałam wrażenie, że to jest opowieść o dociekaniach, o eksperymentowaniu z rzeczywistością, może o też z samym sobą, o badaniu pewnych granic, o stawianiu kroków w nie zawsze znane rejony, a równocześnie… Może też o świadomości tego lustra, w którym odbija się wiek?

To jest tom po-noblowski i jest w nim wszystko. Ale dla mnie rzeczą uderzającą jest coś, czego nie ma w takiej formie w poprzedniej jego poezji, to znaczy erotyki.

Jest „ogród rozkoszy ziemskich”, są te, które nazywamy „muzami z Prado”. Jest też Heloiza...

Tak, ale to jest o konkretniej osobie, to jest opowiedziana historia miłości i fizycznego spełnienia, opowiedziana w sposób bardzo piękny i bardzo mało obecny w literaturze polskiej. Takie zadziwienie fizycznością, spełnieniem fizycznym, dojrzałe wiersze młodego człowieka po siedemdziesiątce. Jest szczęście i spełnienie, a jednocześnie gorycz zła, które panuje w świecie. I jest Walt Whitman, wspaniale przetłumaczony i to jest jeszcze jedna apoteoza cielesności i obecności w świecie i pewnego rodzaju szczęścia, a jednocześnie goryczy. To jest fascynujące, bo Miłosz wybrał z niego takie wiersze, które sam by chciał napisać. I wypróbowuje „frazę bardziej pojemną”, czyli przedłuża wersy linię biblijną, to potem nadchodzi, po tym tomie.

Później przychodzą i  inne opowieści. Ale ja chcę się jeszcze na moment zatrzymać. Gdy rozmawiamy o „Nadziei”, to pojawia się pewnego rodzaju zawłaszczenie tego wiersza przez… z jednej strony potrzebę czasu, ale w końcu przez przestrzeń publiczną, by nie rzec już symboliczną. To nie jedyny taki przypadek. I nie mówię o jakichś „wersach do sztambucha”, ale o poważnych rzeczach, które przeniknęły do polskiego myślenia. Weźmy ten fragment z Traktatu moralnego: „Lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach…”

Który ma odwrotne znaczenie, niż to, w jakim się go potocznie używa.

Dokładnie, ale jest powtarzany wprost, całkowicie wyrwany z kontekstu. W Polsce mamy potworną tendencję do wyrywania z kontekstu myśli, które nam pasują, „przydają się”, przyklejają do potrzeby chwili, do wymogu naszego aktualnego świata. A później wydaje się – co z przerażeniem czytam zarówno u moich studentów, jak i kolegów po fachu – że to jest serce poezji, że to jest serce myślenia. Ktoś ich tak nauczył. Tymczasem wiemy, że jest zupełnie inaczej. Wystarczy przeczytać cały tekst. I tu chyba jest problem – nasza wybiórczość, a jednocześnie sposób, w jaki się dziś uczy literatury, jak „uczy się” poezji.

Tak, a najlepszym dowodem na to jest podział na Herberta i Miłosza. Herbert też jest poetą ironicznym, chociaż napisał parę wierszy, które są bardziej jednoznaczne, niż cokolwiek, co napisał dojrzały Miłosz. Przede wszystkim „Przesłanie Pana Cogito”, ale przecież w całej swojej twórczości Herbert jest poetą, którego nie można czytać dosłownie.

Problem w tym, że cierpimy na tę dosłowność.

Tak, to jest zapotrzebowanie społeczne, wiersze przemieniają się w coś w rodzaju przysłów, spełniają rolę makatki, na której się wyszywa zbożne powiedzenia. Z Miłoszem to jest trudniejsze do zrobienia niż z Herbertem, choć pamiętajmy o „Nadziei”. Kiedyś tego kontrastu nie widziałam, ale bardzo dokładnie pamiętam moment, w którym jeden z moich przyjaciół przyjechał z Polski do Londynu w roku 1981 i zaskoczył mnie pytaniem kogo wolę, Miłosza czy Herberta. To musiało już być w stanie wojennym. Pytanie było polityczne, a nie poetyckie. Do dziś nie ma sensu.

O ich sporze mówiło się zawsze. Jeszcze ze szkoły podstawowej – a była to końcówka lat 80' i wczesne lata 90' – pamiętam, jak mocno podkreślano ten podział. Później też „omawiano” ich twórczość tak, jakby Miłosz i Herbert stali na dwóch wzgórzach i wołali do siebie nad dzielącą ich przepaścią, absolutnie nie słysząc się nawzajem. A przecież to nie jest prawda.

Tak, oczywiście, że to nie jest prawda, chociaż kłótnia między nimi była również kłótnią światopoglądową, ale prawdziwy poeta, to znaczy, wracając do Tischnera: poeta, który buduje swój świat mowy, świat, w którym my się możemy obracać, nie może być poetą jednoznacznym dlatego, że świata jednoznaczna mowa nie wyczerpuje. Herbert jest niejednoznaczny, ironiczny, zaprzeczający samemu sobie, dlatego jest wybitnym poetą, nie musimy go na porannych akademiach w szkole deklamować.

Te akademie to już zupełnie osobna opowieść. Tymczasem chcę nas zabrać do innych wierszy, o których pisze pani w książce Miłosz i długi cień wojny. Chcę nas zabrać w świat wojny. W Polsce czyta się „Campo di Fiori”, czyta się wiersz „Biedny chrześcijanin patrzy na getto”, ale czyta się je jako obrazek w kategorii – proszę wybaczyć – „wiersze wojenne”. I często robi się to niemal bezrefleksyjnie. Jednocześnie ucieka się od tego, co jest w nich „opowiedziane”, od tego, w jaki sposób „zaopiekowują” naszą pamięć i jak w obrazach pokazują, jak to naprawdę było. Mówiłyśmy o tym, że Miłosz się nie angażował, nie wchodził w nic do końca – mamy na przykład jego decyzję o nie wzięciu udziału w Powstaniu Warszawskim. A przecież właśnie te wiersze angażują jeszcze mocniej; budują naszą pamięć w sposób, który nie może pozostawiać wątpliwości. Opowiadają nam prawdziwy świat, taki jaki był i prawdziwe też, może nawet nie dylematy, ale takie zdziwienie tym, jak ten świat, jak ta wojna wyglądała. Jak wyglądały wtedy nasze pojęcia, nasze odpowiedzialności, nasze zdziwienia, nasze „przeoczenia” czy w końcu nasza moralność.

Chciałabym tu wyjaśnić, że nie powiedziałam, że on się nie angażował. To był człowiek, który był obecny, na przykład w Widzeniach nad zatoką San Francisco. Zaczyna od tego „Jestem tutaj, jestem tu”, zaczyna od zakorzenienia się w rzeczywistości, która była dla niego całkowicie ahistoryczna, nie jego. Tym niemniej widać, że ta rzeczywistość na niego oddziałuje i on ją wchłania. To jest genialne w nim, że jest otwarty na rzeczy, które przychodzą z zewnątrz. Jeśli chodzi o wiersze „Campo di Fiori”, „Biedny chrześcijanin patrzy na getto” i trzeci wiersz, też odnoszący się do Zagłady Żydów, „Przedmieście”, to jak się pani im przyjrzy, one nie są realistyczne, szczególnie pierwsze dwa. To znaczy, mają elementy realistyczne, ale formę bardzo literacką. „Campo di Fiori” to jest Rzym, to jest porównanie Giordano Bruno i powstanie w getcie, czyli powstania my nie widzimy.

My nie widzimy, ale my wiemy.

To, co widzimy, to jest karuzela pod murami walczącego getta, a na niej bawiących się ludzi. Jest to prawdziwy i bardzo ważny szczegół historyczny, który nie pozwala na lukrowaną opowieść o stosunku mieszkańców Warszawy do umierających Żydów. Jeśli chodzi o drugi wiersz, to znaczy o „Biednego chrześcijanina”, widzimy tam rozpad. Nie wiemy. czy to jest rabunek, czy to jest szabrowanie, czy to jest pożar, w każdym razie… zniszczenie. To się dzieje na powierzchni. A druga część wiersza jest podziemna, to nie jest piekło, to nie jest limbo, to nie jest cmentarzysko, to jest jakaś przestrzeń, która jest przestrzenią wyobrażoną. Tam jest narrator, który boi się, by nie zostać zaliczonym do „pomocników śmierci, nieobrzezanych”. Oba wiersze dotyczą współodpowiedzialności za Zagładę i są w tym zupełnie wyjątkowe i godne największego szacunku. Natomiast „Przedmieście” to scenka obyczajowa. Jest takim obrazkiem, który potem się powtarza w innych wierszach. On patrzy ze swojego okna, opisuje ludzi, których spotyka, idąc do miasta. Pokazuje demoralizację wojną, a w tle trwa Zagłada.

Więc ta kwestia realizmu jest skomplikowana, rzeczywistość jest filtrowana przez literaturę, to daje dystans i formę, pozwala wskazywać bez opisywania.

Jakby nie mógł tego powiedzieć do końca?

Rzeczywistość zmusiła go w pewien sposób do zapisania tego, co widział i to jest bardzo szlachetne i niezwykłe. Były wtedy tysiące poetów w Warszawie, wszyscy pisali wiersze i nikt tego nie zapisał poza poetami, którzy byli w getcie.

Ta rzeczywistość albo była zapisywana bardzo dosłownie, albo umykała. To pytanie przecież powraca – znów – u myślicieli i poetów: Czy po Auschwitz można pisać wiersze, czy można rozmawiać o Bogu, czy można w ogóle tworzyć filozofię?

Auschwitz wyszedł z samego centrum kultury europejskiej, więc trzeba było tę kulturę zrewidować, poddać ją przynajmniej w wątpliwość, bo widać było, do czego jest zdolna. Ale poza tym jest coś takiego, nad czym pani na pewno też w swoich rozważaniach na temat wojny się zastanawiała, że przemoc bardzo trudno oddać w języku. Przemoc jest zaprzeczeniem języka. To jest moment, w którym język się kończy, w którym mowa Tischnera, to, o czym Tischner mówi, się kończy. Jedyna rzecz, jaka może być odpowiedzią na przemoc, to ryk. Druga sprawa to wspaniała intuicja poety, który złapał to, co jeszcze nie było nazwane, opisał to tak, że nie daje się temu zaprzeczyć. Miłosz pisze z polskiej strony, pisze o karuzeli, pisze o obojętności, zresztą potem nalegał na to, że nikogo nie oskarża, nikogo nie obwinia, nie jest moralizatorem. Ale uchwycił tę nieprawdopodobną obojętność, a nawet wrogość wobec umierających. Samej przemocy pokazać nie umiał.

Gdy mowa o przemocy, to przychodzi mi do głowy inny wiersz. Chyba w sposób najbardziej dosłowny pokazał wojenną przemoc Wilfred Owen w „Dulce et decorum”. Wielka wojna, atak gazem musztardowym, młodzi chłopcy. To początek rewidowania mitu o tym, że słodko i zaszczytnie jest umierać za ojczyznę. Tam śmierć… po prostu jest. To jest obraz, który przemawia. Tutaj, w Campo di Fiori”, nie mamy dosłowności, nie możemy jej oczekiwać. A i tak – na kanwie Miłosza przecież – zastanawiamy się nad winą niewinnych, „w czas pięknej warszawskiej niedzieli”. Kiedy zaczynamy myśleć o tym, co się z nami stało po wojnie, w jaki sposób ukształtowała się nasza pamięć, to przecież widzimy, jak ukształtowało się nasze społeczeństwo. Wiele lat później Tischner mówi o nieszczęsnym darze wolności, a Miłosz znacznie wcześniej pisał o „strachu przed myśleniem na własny rachunek”. Nie ma różnicy. Ten strach przed myśleniem na własny rachunek sprawia, że również myślenie uznajemy za nieszczęsny dar. Podobnie czynimy z pamięcią.

Tak i tutaj chcę wrócić do tego, co pani powiedziała à propos właśnie myślenia na własny rachunek, co pani powiedziała na temat powstania, że on nie poszedł do powstania. To niepójście do Powstania Warszawskiego było myśleniem, było odwagą, było podjęciem decyzji. To nie było kwestia, tak jak się to normalnie interpretuje, odwagi czy jej braku. To był pewien rachunek intelektualny, ale również moralny, który pozwolił mu na nieryzykowanie życia tylko ze względu na solidaryzm społeczny. Dla niego udział w powstaniu był bez sensu. Dla innych było wartością zginąć za ojczyznę. Różne były motywy, różne decyzje podejmowano, on podjął decyzję nieuczestnictwa i to jest decyzja, która mi niesłychanie imponuje.

On już nie był tak młody jak poeci Sztuki i Narodu, miał trzydzieści cztery lata. Urodził się w 1911, był mężczyzną o pewnym doświadczeniu, a tam szli chłopcy.

Tak, zdesperowani chłopcy. Również dlatego, że są w niewoli ideologii, w której być może nie byliby, gdyby nie przypadek i być może nie byliby, gdyby przeżyli, prawda? Kontakty podziemne były często bardzo przypadkowe, często były to jakieś powiązania rodzinne, sąsiedzkie i tak dalej. A oni zastygli w ideologii, która nie służyła ich poezji i nie służyła ich życiu. Bardzo mi stanowisko Miłosza imponuje, stanowisko człowieka, który sprzeciwił się niesłychanej sile środowiskowej i sile wzmożenia powstaniowego, patriotycznego, które porywało ludzi do czynów, których nie chcieli rozważać, nawet jeżeli mieli wątpliwości co do ich sensu, ale trzeba było w to pójść, bo inni idą właśnie.

Bo inni idą. Dziś czytamy opowieści o Powstaniu Warszawskim, ale też wsłuchujemy się w osobiste świadectwa. Jedni powiedzą: „To było największe głupstwo”. Inni: „Było warto”. Ktoś inny powie: „Wiesz, tam byli wszyscy”. Przecież rozmowy o sensie powstania toczyły się tuż po nim, choćby w obozie w Pruszkowie… Z jednej strony „głupstwo”, a z drugiej wrażenie, jakby, ci, którzy ginęli, mieli sobie powiedzieć, trochę jak – znów polski mit – Michał Wołodyjowski swojej Basi: „Nic to”. Tyle, że owo „Nic to” ma poważne konsekwencje dla całych pokoleń. I to nie było „Nic to”. To było odebranie intelektualnej przyszłości. To, jak my dzisiaj oceniamy powstanie, kiedy o nim mówimy…

Tutaj rzeczywiście ofiara została złożona. Są tacy, którzy mówią, że tej ofiary nie należy w ogóle poddawać w wątpliwość, ponieważ ludzie zapłacili za to życiem, to znaczy, że to musiało być warte.

Musiało mieć sens.

Tak, musiało mieć sens. Ale czucie się ofiarą ogromnie ogranicza możliwości rozwoju społeczeństwa. Płaci się za to później. Nie tylko tym, że pan Baczyński jak z wiersza Szymborskiej [„W biały dzień” – przyp. red], nie jest wołany do telefonu. Nie ma pana Baczyńskiego, nie ma dziesiątek tysięcy ludzi, którzy byliby dobrymi poetkami albo dobrymi praczkami. Którzy wzbogaciliby nasze życie. Ale to jest jedna rzecz. Druga jest taka, że ta ofiara dawała potem i przede wszystkim widać to dzisiaj, pretekst do agresji wobec innych, wobec sąsiadów, imigrantów. Ofiara staje się uprawomocnieniem agresji.

Ale to jest tak, że polski naród się przyzwyczaił i nauczył tego, że ma się składać w ofierze. To jest to upiorne dziedzictwo romantyzmu, za które zapłaciliśmy straszną cenę. To też był ten moment, o którym pani pisze, kiedy wewnątrz „my” można stworzyć „onych”. Ofiara i jej brak – w tym czy innym wymiarze. Pojawia się rysa, później pęknięcie… A później tych „onych” widzimy już wszędzie i tych „onych” się tworzy z jakąś potworną, świadomie używam słowa „potworną”, łatwością. Równocześnie Miłosz to diagnozuje, pisząc o „egzaltacji swojszczyzną”, do jakiej skłonne są narody, które wiele przecierpiały. A przecież Polacy są uczeni właśnie tak o sobie myśleć.

W mojej książce „Miłosz i długi cień wojny” używam jako motta zdania Marii Janion, że „narody, które lubują się w cierpieniu, muszą je same sobie zadawać”. Widzimy to po zachowaniach Węgier z ich cierpiętniczą historią, po zachowaniach Serbii. Pamiętam wizytę w muzeum w Budapeszcie z obrazami bitew, gdzie każda z tych celebrowanych bitew to bitwa przegrana.

To jest obecne we wszystkich narodach, we wszystkich miejscach, gdzie doszło później do ludobójstwa.

Tak, ale do ludobójstwa doszło wszędzie. Chodzi o to, w jaki sposób jest to przetworzone potem w historii. Nie mówię, że wszystkie narody miały tę samą historię, ale ubolewam nad tym, że Timothy Snyder nazwał nasz region ziemiami skrwawionymi, jakby znamię postawił…

I że to znamię jest dane na zawsze. To jest stygmat, który w jakimś sensie nie daje nam ruchu, czy możliwości wyjścia.

Właśnie, a to jest straszna skaza dlatego, że powoduje z jednej strony poczucie bezbronności, a z drugiej agresywność. Takiego rodzaju agresywność, która jest agresywnością nieracjonalną, niezwracającą uwagi na skutki.

Mamy wieczny powrót tego samego, tyle że w innej postaci. U nas to jest ciągłe napędzanie resentymentu. Kolejne pokolenia są w tym resentymencie wychowywane. Teraz też się tego próbuje.

Tak, na przykład Krystyna Pawłowicz, która domaga się [zwrócenia przed meczem Polska-Szwecja na Euro 2020 przez Szwedów polskiego mienia zrabowanego w trakcie Potopu Szwedzkiego – przyp. red.], to jest nieprzefiltrowany głos tego resentymentu.

W najczystszej postaci. Ale to jest głos, który ciągle trafia na podatny grunt. To mnie przeraża.

I dlatego Miłosz nie chciał dać się wpasować w ten oleodruk, nie chciał być wieszczem nawołującym do egzaltowanej swojskości czy swojszczyzny. Mówił to i pisał wielokrotnie. On jest bardzo autobiograficzny i powtarzalny, ale za każdym razem to jest na nowo powiedziane, za każdym razem to jest warte czytania. Tylko raz poddałam się znużeniu tą powtarzalnością. To był rok 1992, dokładnie pamiętam. Na wielkiej konferencji w New Jersey był Miłosz, było sporo osób, był Adam Zagajewski, Adam Michnik. W którymś momencie spotkaliśmy się w pokoju Miłosza, parę osób, i on wyciągnął z kieszeni kartkę ze swoimi ostatnimi wierszami, jakieś pięć wierszy. Przeczytał te wiersze i odtąd już nigdy się jego poezją nie nudziłam (śmiech).

Miłosz się nie nudzi… Nawet gdy na chwilę odejdziemy od czystej poezji, to przecież jest całe bogactwo tekstów, po które możemy sięgnąć. Pani przywołała Tima Snydera, ja chciałam – niejako wracając do początkowych wątków – sięgnąć po to, co pisze Timothy Garton Ash. To bodajże rok 1990, może 1991, kiedy Ash sięga po Rodzinną Europę. Przypomina poruszane tam przez Miłosza wątki, jednocześnie mocno wiążąc je ze współczesnością. Pisze tak: „I znów mamy Europę Środkową, poczynając od 1945 roku, przez dziesięciolecia nikt nie mówił o tej Europie w czasie teraźniejszym”. Miłosz mówił o tej Europie w czasie teraźniejszym… Tylko to było inne mówienie o innej Europie. Rodzinna Europa wychodzi w Paryżu w roku 1959, jako 50. tom Biblioteki „Kultury”. W Polsce, w oficjalnym obiegu, wychodzi dopiero w 1990 roku. Miłosz pisze tam „Postanowiłem więc napisać książkę o Europejczyku wschodnim, urodzonym mniej więcej wtedy, kiedy tłumy Paryża i Londynu wiwatowały na cześć pierwszych lotników; o człowieku, który mniej niż ktokolwiek mieści się w stereotypowych pojęciach niemieckiego porządku i rosyjskiej âme slave”. Ale to Europa inna od tej, której szuka Ash. Z drugiej strony… mówiła pani o Miłoszu jako „lustrze wieku”, a my się wciąż w tej książce odbijamy, mimo że ona opowiada inną historię, zogniskowaną na rozumieniu Mitteleuropa. Filtrujemy to przez Milana Kunderę i jego Zachód porwany, albo przez Trzy Europy Jenő Szőcsa. De facto te książki powtarzają historię o Europie. A jednak Miłosz pisze inaczej.

Mnie się wydaje, że Europa, o której pisał Miłosz, to nie była austro-węgierska Europa, którą Ash ma na myśli. Rodzinna Europa to Europa, której centrum, jak mówił Tomas Venclova, jest Wilno. Geografia się nie zgadza i historia też się nie zgadza, bo przecież, o ile pamiętam, Rodzinna Europa zaczyna się od narzucenia chrześcijaństwa, prawda? Od barbarzyńskiego wejścia Krzyżaków; to jest akt założycielski tej Europy.

To nie jest dobre.

To jest akt niszczycielski, Miłosz poczuwa się do solidarności z poganami, jak potem Maria Janion w swojej Niesamowitej słowiańszczyznie. Z drugiej strony dla niego katolicyzm, łacina, cywilizacja łacińska jest tak naprawdę podstawą kultury.

To jest to, co naprawdę przyniosło słowo i mowę w takim znaczeniu, o jakim mówiłyśmy na początku.

Tak, i on do tego wraca i wraca, czyli tu też jest jego kolejne rozdwojenie. Natomiast jeśli chodzi o dzisiejszą Europę, mnie się wydaje, że ktoś, kto jak Miłosz mieszkał ponad połowę swojego życia poza Polską, na Zachodzie, nie widzi środkowości czy wschodniości Europy. Miłosz urodził się w Imperium Rosyjskim, wyrósł w Polsce, która miała zupełnie inne granice i zupełnie inną ludność, układ krwionośny tego kraju był zupełnie inny, niż jest teraz. Tu jest inna zupełnie geografia, zupełnie inna ludność, z absolutnym wymazaniem mniejszości etnicznych, w zasadzie spełnienie marzenia endeckiego narodu jednoreligijnego, jednonarodowego. Gdy on się przeprowadzał z Berkeley do Krakowa, miasta, którego on praktycznie rzecz biorąc, nie znał, przeprowadzał się stopniowo, tak, jakby to nie było przeprowadzanie się do Polski, tak jakby to było przeprowadzanie się do Krakowa. To nie jest na pewno ta Polska, w której on wyrósł. W Polsce dużo ludzi się spiera, jaka to jest Europa. A to jest świat.

Rodzinna Europa wcale nie jest opowieścią o jakimś konkretnym miejscu. To jest bardziej opowieść o duchu i o intelekcie i o tym, w jaki sposób tak naprawdę powstało myślenie w świetle pewnych wartości, lub właśnie w świetle barbarzyństwa.

Tak, i to jest opowieść autobiograficzna, to jest jego wielkość też, że on jest zawsze obecny w tym, co pisze i to nigdy to nie jest sprawozdawcze w trzeciej osobie. Zawsze ma się kontakt z autorem.

Mówili, że Miłosz zawsze robił przypisy do Miłosza.

Tak, słychać jego głos, bardzo zresztą charakterystyczny.

Ja ten głos bardzo lubię i ten głos mnie w jakimś sensie intelektualnie wychowywał. Wciąż słyszymy ten głos i on powraca w różnych postaciach. Pamiętam, kiedy wychodziły Wiersze ostatnie... i zostaliśmy z „Fletem szczurołapa”. Wiele lat później, podczas Igrzysk Wolności w Łodzi, pokazałam ten wiersz prof. Wojciechowi Sadurskiemu i on mi mówi: „ Przecież to jest wizja, to jest wiersz o Polsce dzisiaj”. Ale to nie jest tylko wiersz o Polsce, to jest takie bardzo konsekwentne widzenie z tego doświadczenia, z tego wieku, który już się odbijał, z tego zwierciadła, którym był Miłosz i z tego myślenia. To pokazanie pewnej dziejowej nieuchronności. Mówiłyśmy o Europie, o wojnie, o powstaniu, o pamięci… A tu mamy coś, co wydarza się jako konsekwencja, znacznie później.

Ja tego wiersza nie lubię. Nie bardzo lubię u Miłosza publicystycznego wymiaru jego poezji. Z jednej strony bardzo mi się podoba jego publicystyka i inne interwencje, a z drugiej strony w tych wierszach mnie to nie zachwyca. To może być moje ograniczenie, bo to jest kwestia gustu. Nie lubię też zwalczania kultury masowej, to dość beznadziejne.

Tyle że to właśnie ta kultura masowa otwiera nas na – chcianą przecież i oczekiwaną – różnorodność...

Tak, poza tym to jest narzekanie starszego człowieka. Sama będąc ogromnie przerażona tym, że może to być trend, który prowadzi do powrotu jakiejś formy faszyzmu i do wojny, nie lubię takich przepowiedni. Poza tym wydaje mi się, że nam się wszystko z Polską kojarzy, a on o świecie mówił. Dla mnie to, co jest wyjątkowego w Miłoszu, to jest jakaś świetlistość. Gdy czytam jego wiersze, wydaje mi się, że uczestniczę w wizji świata, która jest przesiąknięta przez światło.

Dla mnie to zawsze była taka myśl, że jak się go czyta, to się uczestniczy w czymś więcej. To było takie „coś więcej” zawsze. Dlatego mi ten ostatni tom ciąży, bo mam takie wrażenie, że niektóre z tych rzeczy są tam nie do końca jego, że ktoś mi nakłada na to światło przeciwsłoneczne okulary.

Ja do tego ostatniego tomu raczej nie wracam, ale uważam, że wszystko trzeba drukować, że każdy kawałek papieru, który zostawia poeta, należy wydrukować i zobaczyć później, co się z tym dzieje. Potem to już należy do czytelnika, co w tym znajduje. Ale teraz jestem bardzo zadowolona, że z powodu festiwalu wróciłam do Nieobjętej ziemi, którą mam w wydaniu oryginalnym... Z notatkami z 1984 roku!

IRENA GRUDZIŃSKA-GROSS

Historyczka literatury i idei. Studia na Uniwersytecie Warszawskim musiała przerwać w 1968 roku. Wykładała na uniwersytetach Emory, Boston, New York i Princeton. Profesor w Instytucie Slawistyki PAN. Autorka m.in Miłosz i Brodski (2007), Honor, Horror i klasycy (2012) i Złote żniwa (wraz z Janem Tomaszem Grossem, 2011) i Miłosz i długi cień wojny (2020).

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!

Koniec

NIEOBJĘTA ZIEMIA

NIENAZWANA POTRZEBA ŁADU, RYTMU, FORMY

JOANNA ZACH

Nienazwana potrzeba ładu, rytmu, formy, które to trzy słowa obracamy przeciwko chaosowi i nicości.

Czesław Miłosz, Nieobjęta ziemia

Miłosz jako świadek epoki

„Jako młody człowiek zostałem porażony odgadnięciem wymiaru, w jakim odbywają się wydarzenia mojego stulecia” – wspomina Miłosz w Ziemi Ulro – że jest to co najmniej jak koniec świata antycznego, a zapewne więcej” (ZU, 29). Czym było to doświadczenie? Apokaliptycznym przeczuciem? Rodzajem wtajemniczenia w grozę nadchodzącej epoki? Znaki czasu były aż nadto wymowne: rzezie pierwszej wojny światowej, masowe bezrobocie, dojście Hitlera do władzy w demokratycznych wyborach. Ale Miłosz nie mówi o świadomości zagrożenia, świadomość zagrożenia była wówczas powszechna. Jeśli możemy coś powiedzieć o tym młodzieńczym doświadczeniu, to jedynie dlatego, że odcisnęło ono swoje piętno na całej jego twórczości. „Przedwojenne moje wiersze – pisze Miłosz – mnie samego dziwią gwałtownością tonu: tak wyraziła się rozpaczliwa dysproporcja pomiędzy treścią, jaką chciałem przekazać, i obrazami, jakie sobie dobierała” (ZU, 30). Intuicyjny wgląd („odgadnięcie wymiaru”) nie daje się przekazać, nie zawiera ukształtowanych treści, odsłania jedynie horyzont, który ma się dopiero wypełnić: dążeniem, działaniem, pisaniem.

Wydarzenia dwudziestego wieku ukazały się Miłoszowi jako wyładowania procesów sięgających głęboko w przeszłość cywilizacji zachodniej, niekiedy aż do jej fundamentów. Tkanina historycznego czasu – powie później - nie jest zamkniętą przeszłością, ale żywiołem, z którego wyłania się ludzkość w coraz to nowym kształcie, w coraz to nowych przebraniach. Te przebrania, czyli odmienne historyczne fazy, nie są jedynie powłoką nałożoną na niezmienną naturę ludzką. Ale też ta natura nie jest całkowicie plastyczna. W poszukiwaniu nadziei należy zwrócić się do tych wewnętrznych dynamizmów, które przesądziły o punkcie, w jakim jesteśmy. Miłosz cenił swój czas, cenił jego wyzwania. Czas przyśpieszony, zagęszczony, „mścił się – pisze w Rodzinnej Europie – obozem koncentracyjnym, kulą czy atakiem serca. Niemniej uczył absolutnego zainteresowania i pękały przegrody dzielące jednostkowe od zbiorowego” (RE, 333-334).

Poszukiwaniom poety towarzyszyło jednak przeświadczenie, że w znacznym stopniu utraciliśmy dostęp do tego, co nas stwarza, że nie nadążamy za tym, co się jak gdyby samoistnie wyłania z nagromadzonych zasobów intelektualnych i nieposkromionych aspiracji gatunku. Tak jakby ludzkość była dostatecznie świadoma, żeby swój potencjał pomnażać, penetrować przestrzeń kosmiczną i żonglować cudami techniki, ale nie dość świadoma, aby własne dynamizmy zrozumieć. Czy atrofia, nieprzyleganie języka, osłabienie jego mocy kognitywnych jest skutkiem czy przyczyną tych procesów, trudno orzec.

Dwudziesty wiek stał się areną potworności na niespotykaną wcześniej skalę, ale też skala ta mogła się ujawnić dzięki kurczeniu się planety, dzięki technikom komunikacji otwierającym świadomość na równoczesność zdarzeń dziejących się w różnych częściach globu. Miłosz urodził się w czasie, kiedy jego litewska prowincja była jeszcze częścią carskiej Rosji; w jego dzieciństwie podróżowało się bryką po piaszczystych drogach imperium. Ulegał potem różnym ciśnieniom historycznym, doświadczył życia w różnych ustrojach i w różnych miejscach na ziemi: od rewolucji rosyjskiej 1917 roku, oglądanej oczami dziecka, aż po upadek komunizmu i transformację jego rodzinnej Europy. Ale nie to stanowi o jego wyjątkowym losie i wyjątkowej skali jego dzieła. Miłosz – jak się wyraził Adam Zagajewski – „miał bowiem szczególną umiejętność umieszczania swego pisarskiego biurka w samym centrum burz tamtego wieku, w oku cyklonu”. Jego umysł „zdawał się idealnym miejscem, dokładnym adresem, pod jakim toczyła się istotna walka duchowa”1. I ta walka duchowa jest samym sednem jego dzieła, chociaż nie wyczerpuje tego dzieła i tylko częściowo je objaśnia.

Miłosz był w ciągłym sporze z ideami dwudziestego wieku, ponieważ – jak bardzo nieliczni – umiał przeniknąć w ich podłoże i dostrzec ich dalekosiężne konsekwencje. Dwudziesty wiek zastał już świat zachodni w stanie duchowego spustoszenia, którego nie da się sprowadzić do wycofywania się religii. (Miłosz poświęcił wiele stronic trwającej od czasu oświecenia rywalizacji dwóch obrazów świata, z których jeden oparty jest na Biblii, drugi na osiągnięciach nauki. Ścieranie się tych obrazów w umyśle, na przestrzeni przynajmniej dwustu lat, miało prowadzić, z jednej strony, do erozji wyobraźni religijnej, z drugiej zaś do poszukiwania idei o sile oddziaływania zdolnej zastąpić religię w jej funkcji integrowania społeczeństwa). Kryzys dwudziestego wieku objawił się zasadniczo w postaci surogatów religii, to znaczy ideologicznych utopii, dających złudne poczucie restytucji zaburzonego ładu, czyli odnalezienia wspólnego mianownika rozsypującej się wielości zjawisk.

Miłosz zasłynął na Zachodzie jako analityk marksizmu (a raczej tej jego postaci, która wcielała się w praktyki ustrojowe), ale to właśnie Zniewolony umysł stał się kością niezgody pomiędzy nim a ideologicznie nastrojonymi umysłami po obu stronach żelaznej kurtyny. Na pytanie: po czyjej stronie jest Miłosz, nikt nie umiał jednoznacznie odpowiedzieć, ponieważ samo to pytanie wyrastało z politycznych uroszczeń, które Miłosz próbował odrzucić. Nasuwająca się odpowiedź wydawała się nie tylko naiwna, lecz przede wszystkim pozbawiona pragmatycznej doniosłości: Miłosz był po stronie człowieka, występował przeciwko redukcji niepowtarzalnej osobowej egzystencji do biologicznych i historycznych procesów, w świetle których człowiek jako jednostka nic nie znaczy.

Żeby być po stronie człowieka, mając do dyspozycji jedynie kruche instrumentarium języka, nie wystarczyło ukazać go jako bezbronną ofiarę historii, ofiarę sił rozpętanych przez umysł odurzony ideą postępu. Nie wystarczyło dostrzec w nim istotę wywłaszczoną ze swych wewnętrznych zasobów i skazaną na poszukiwanie kompensat, podróbek rzeczywistości. Trzeba się było zbliżyć do jego cielesno-duchowej egzystencji, do źródeł jego rozpaczy i nadziei; ukazać we wszystkich wymiarach jego dążenie do szczęścia i wielkości, jak również ciemną stronę jego nieprzeniknionej natury. Trzeba się było podjąć odbudowania jego wewnętrznej przestrzeni (choćby to było niemożliwe i sprzeczne z duchem czasu), nie mając złudzeń co do jego szaleństw i odwiecznej inklinacji do przemocy. W imię czego? Jak powie później Miłosz: w imię „wielkiej przemiany”. W imię nadziei, że choćby w bliżej nieokreślonej przyszłości możliwe będzie odrodzenie wyobraźni i wspólna troska o przyszłość planety. Miłosz nie był przeciwnikiem techniki: „Na próżno marzylibyśmy o Ziemi – pisał – z której wygnana zostałaby nauka i technika. Wręcz przeciwnie, tylko dalszy rozwój nauki i techniki może zapobiec zanieczyszczeniu środowiska naturalnego i uchronić od głodu mieszkańców planety” (ŚP, 61). Wiadomo jednak, że dla wielu problemów ludzkości nie ma rozwiązań czysto technicznych czy organizacyjnych, że potrzebna jest wewnętrzna przemiana, metanoja, która pozwoli ujrzeć te problemy w nowym świetle. Poeta musi karmić się nadzieją, nawet jeżeli przytomnie jej zaprzecza. Ale nie tylko nadzieja uzasadnia dążenie Miłosza; także – podziw. Podziw dla darów umysłu i osiągnięć ludzkiego ducha, do których dostęp otwiera nam kultura różnych obszarów i różnych epok. I wreszcie, dojrzewająca stopniowo, ale przybierająca na sile: litość dla dziwnej istoty, która buduje napowietrzne zamki, lecz wobec sił, które w niej samej drzemią, okazuje się całkowicie bezbronna.

Głębokim podłożem egzystencji, a nawet samym jej rdzeniem, jest dramatyczna walka o przetrwanie. Ta walka – w każdym momencie – podminowana jest rozpaczą. Ludzie – powiada Miłosz – budują z dnia na dzień swoje społeczeństwo duchów i utrzymuje ich feeria na powierzchni, ale wystarczy osobiste lub zbiorowe nieszczęście, aby ich ściągnąć w dół, na poziom elementarny. Jeżeli to nie nastąpi gwałtownie, wystarczy sam upływ czasu. A czas – pisała Simone Weil - „prowadzi nas - zawsze – tam, gdzie nie chcemy iść”2. Jeżeli ludzki czas byłby jedynie epizodem w rozciągniętej na miliardy lat ewolucji gatunków, której możemy przeciwstawić tylko historię, jako domenę twórczej działalności człowieka, to sprowadzanie tej historii do logicznego pochodu ducha dziejów, albo do walki klas o kontrolę nad zasobami ziemi, nie pozostawia miejsca dla nadziei. Człowiek zbudował cywilizację dzięki dążeniu wzwyż, dzięki wzniesieniu się ponad ograniczenia swojej zwierzęcej natury. Przez wieki, w naszej części globu, dążenie wzwyż umotywowane było także tym, że obietnica rzeczywistego wyzwolenia pochodziła z wysoka i jako taka wpisała się w paradygmat cywilizacji. „Błędem marksistów – mówiła Simone Weil – i w ogóle postępowców różnego rodzaju jest wierzyć, że maszerując naprzód można wzbić się w powietrze”3.

Zadaniem, jakie sobie Miłosz postawił, było więc wyzwolenie ludzkiego czasu (czyli refleksji nad zagadnieniem czasu) od ideologicznych przesądów, wcielenie go w dziedzinę ludzkich pragnień, przywrócenie mu egzystencjalnego, ale także metafizycznego wymiaru. Historia stała się dla niego księgą nieprzeliczonych żywotów, z których każdy, w swojej niepowtarzalnej odrębności, zasługuje na upamiętnienie. „Chciałbym, ażeby każdy i każda wiedzieli – napisze w Nieobjętej ziemi – że są dziećmi Króla (…)/ I byli pewni swojej duszy nieśmiertelnej,/ to znaczy wierzyli, że co najbardziej ich własne jest nie do zniszczenia” (W4, 92). Zadaniu temu mogła podołać jedynie poezja, jej życiodajna pamięć zrośnięta z Wyobraźnią. Poezja zanurzona w tradycji, bogata w archetypiczne tworzywo i uważnie rejestrująca przemiany swojego czasu. Gdyż tylko ona powie Miłosz – „przez swoją żarłoczność, przez odgadywanie zmiany, przez wieloznaczne wróżbiarstwo, jest w dwudziestym wieku optymistyczna” (RE, 313).

Zapewne daleko odbiegłam od Zniewolonego umysłu i walk duchowych, „gdzie stawką jest życie”, walk, które „toczy się w prozie” (W2, 171). Może jednak nie tak daleko, jak się zdaje. „Zmysł historyczny”, organ, który od dawna jest w zaniku, a już w dwudziestym wieku był udziałem nielicznych, zawdzięczał Miłosz tyleż inteligencji, co poetyckiej wyobraźni, z pewnością zaś wytrwałej medytacji nad zagadnieniem czasu. Dzięki przestronnej i przenikliwej wizji jego świadectwo jest wielowymiarowe, pełniejsze – i jako takie wyraża się zarówno w poezji jak i w prozie.

Nieobjęta ziemia

Moja lektura Miłosza zaczęła się tak naprawdę od Nieobjętej ziemi. Wkrótce po ukazaniu się tej książki w wydaniu paryskiej „Kultury”, znalazłam ją w obszernej bibliotece Jana Błońskiego. Znałam już wtedy Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada, pierwszy wydany w kraju tom po nagrodzie Nobla, dopiero jednak Nieobjęta ziemia zabolała mnie i w jakiś sposób mną owładnęła. Tak właśnie to doświadczenie pamiętam. Nie jako przeżycie estetyczne, lecz jako zadrę, zawrót głowy – coś, z czym się trudno uporać. To tak, jakby się nagle znaleźć w jakiejś innej, nieeuklidesowej przestrzeni, a jednocześnie w środku siebie, w obliczu własnego chaosu. Dziś powiedziałabym nawet, że może na tym polega zamysł tej książki, żeby wytworzyć iluzję wielowymiarowej czasoprzestrzeni i odnieść ją do wewnętrznego świata człowieka. Wtedy jednak nic nie wiedziałam o Oskarze Miłoszu, o jego wielkim marzeniu pojednania starożytnego mitu z odkryciami nowoczesnej fizyki ani o fascynacji polskiego poety jego osobą. (Oskar Miłosz był francuskim poetą, dalekim kuzynem Czesława, który wprowadził go – jeszcze w latach trzydziestych – w krąg własnych mistyczno-filozoficznych koncepcji, w centrum których znajduje się zagadnienie przestrzeni). Nieobjęta ziemia zawiera między innymi epigrafy, czyli cytaty z dzieł, dostarczających materiału do przemyśleń autora. Jeden z nich mówi: „Dwa problemy, miłości i śmierci, nieustające źródło bólu, są nierozerwalnie związane z kwestią przestrzeni. Człowiek ma tylko jedno pragnienie: żyć i kochać wiecznie. Ale w przestrzeni, takiej jak ją sobie przedstawia, każda rzecz ma swój początek i swój koniec” (W4, 80-81). Cytat ten pochodzi właśnie z pism Oskara, ale jego mistyczna filozofia (odniesienie ruchu kosmicznej materii do rytmu serca i do obiegu ludzkiej krwi), była dla mnie za trudna i nadal jest za trudna. Dowiedziałam się później, że wielu współczesnych Oskarowi Miłoszowi myślicieli podejmowało próby ukazania świata jako systemu dynamicznych relacji - jednym z nich był Henri Bergson - i że taka idea wyłania się także z jego pism. Wspominam tutaj o tym, żeby podkreślić niezwykły aspekt Nieobjętej ziemi: mimo ciężaru filozoficznej refleksji książka jest lekka, swobodna, a nawet ekstatyczna i ta rozświetlająca ją ekstaza jest radością pogodnego ciała, radością bycia żywym wśród żywych. W jej kompozycji, w jej rytmie, wyraża się doświadczenie wyzwolenia: od koszmarów udręczonej pamięci, od myśli o nieuchronnej śmierci. A jednocześnie książka ta próbuje udźwignąć całość życiowego doświadczenia, uwolnić jego niepogodzone skrajności od nakazów logicznej konsekwencji, nadać mu kształt gotowy do jakiejś ostatecznej przemiany.

Tak więc czytałam Nieobjętą ziemię jak list z tego i nie z tego świata. Czesław Miłosz mówił do mnie z wysoka, a zarazem z głębi życia, z głębi ciała, które czuje i wie, „nie to, co wiedzieć wolno” (W3, 240). Wielkie wrażenie zrobił na mnie wiersz Po wygnaniu, epilog poematu Ogród ziemskich rozkoszy – jego rytm, jego ton, jego krystaliczna fraza:

Już nie goń. Cicho. Jak miękko deszcz pada

Na dachy tego miasta. Jak wszystko jest

Doskonałe. Teraz, dla was dwojga budzących się

W królewskim łożu pod oknem mansardy.

Dla mężczyzny i kobiety. Albo dla jednej rośliny

Podzielonej na żeńskość i męskość, które tęskniły do siebie.

Tak, to mój podarunek. Nad popiołami.

Na gorzkiej, gorzkiej ziemi. Nad podziemnym

Echem wezwań i przysiąg. Abyście o poranku

Byli uważni: pochylenie głowy,

Ręka z grzebieniem, dwie twarze w lustrze

Są tylko raz, na zawsze. I niekoniecznie w pamięci.

Abyście byli uważni na to, co jest chociaż mija

I w każdej chwili wdzięczni, świętujący wszelkie istnienie.

Ten mały park, zielonawe popiersia z marmuru

W świetle perłowym, w letni drobny deszcz

Niech jak był kiedy pchnęliście furtkę zostanie.

I ulica wysokich zliszajonych bram,

Którą ta wasza miłość nagle przemieniła.

(W4, 14)

Zauważyłam, że Ogród ziemskich rozkoszy – poemat, który otwiera książkę i w znacznym stopniu wyznacza jej tonację, nie jest po prostu ekfrazą, czyli opisem obrazu pędzla Hieronima Boscha. To raczej hymn na chwałę potężnego boga Erosa, zapis zmysłowych doznań, poemat na część wzroku, dotyku, „skóry świata” (by się posłużyć określeniem wymyślonym przez Jana Błońskiego). Błoński napisał kiedyś, że Miłosz „nie kocha duszy świata, ale jego skórę”4, mając na myśli to, że samo doznanie rzeczy – w ich zewnętrzności i jednokrotności – jest źródłem poetyckiego zachwycenia. Przedziwne to i niezwykłe: posłużyć się obrazem starego mistrza, żeby wyrazić odwieczną tęsknotę ciała do nieśmiertelnej radości. Gatunek ludzki, zawsze po trosze dziecinny, odprawia w tym poemacie swoje gody na samym brzegu otchłani. Ale namalowane piekło, piekło Hieronima Boscha, nie ma tu nad nim władzy. Zwycięża je: „Ponęta wód. Ponęta owoców. /Ponęta dwojga piersi i długich włosów dziewy” (W4, 12). W oczach poety zwycięża zaś potęga namalowanego szczegółu, potęga chwili wyjętej z otchłani czasu. „Cokolwiek ukazuje się w pełnym blasku – czytamy w Ziemi Ulro – jest mgnieniem wyrwanym, by tak rzec, z gardła ruchowi, jakby na dowód, że naprawdę żadna, najkrótsza chwila nie przemija i że łudzi nas nihilizująca pamięć” (ZU, 35).

Powracam teraz do wiersza Po wygnaniu. Poruszały mnie w nim do głębi niektóre określenia i obrazy, jak obraz mężczyzny i kobiety tęskniących do mitycznej jedności („Dla mężczyzny i kobiety. Albo dla jednej rośliny/ Podzielonej na żeńskość i męskość, które tęskniły do siebie”). Myślę, że tak działają na nas archetypy, chociaż wygnaliśmy je z naszej wyobraźni i języka. A jednak zdarza się, że jeden obraz (metafora) sięga z niezwykłą oczywistością w głąb naszej genetycznej pamięci i „streszcza” tysiące lat naszej planetarnej podróży. Mity genezy, mity związane z wyłonieniem się człowieka z magmy czasu, na które dziś nakłada się inna świadomość i inna wiedza. To znaczy naukowa wiedza o ewolucji życia na Ziemi, wiedza, w historii której są także odrzucone próby, jak choćby Goetheańska idea pra-rośliny.

Do dzisiaj, nieodmiennie, wzrusza mnie obraz „zliszajonych bram”, chociaż z innego, niż nakreślony wyżej powodu. Miłosz ma dar wynajdywania słów, ukazujących wielowarstwowość rzeczy, czyniących je niemal dotykalnymi. Nie są to zazwyczaj słowa nowe, lecz słowa wygrzebane z tradycji języka, z zasobów piśmiennych polszczyzny. Czasem są to po prostu słowa rzadkie, niekiedy pochodzenia lokalnego. Nie umiem, co prawda, powiedzieć, skąd wzięło się słowo „zliszajony”, które przydaje starym bramom cech niemal organicznych. Z pewnością w innym kontekście to słowo nie brzmiało by tak niezwykle, lecz „zliszajone bramy” do ziemskiego ogrodu są jak baśniowe istoty o cechach na wpół ludzkich. To jakby ogród natury, ale już naznaczony historią, to znaczy upływem czasu, jego niszczącą siłą.

Czuję, że radość, która unosi poetę na kartach Nieobjętej ziemi, jest radością przezwyciężonej rozpaczy. Ale jest w tej radości również odblask danej człowiekowi przez Boga Obietnicy i mitycznej kondycji człowieka sprzed Upadku.

Dziś myślę, że właśnie w Nieobjętej ziemi, najpełniej ukazuje się ten aspekt poezji Miłosza, który możemy w niej odnaleźć znacznie wcześniej, który manifestuje się na przykład w wierszu Esse napisanym w połowie lat pięćdziesiątych, w Guciu zaczarowanym czy w Mieście bez imienia, a będzie też jakoś obecny w wierszach pisanych w starości. Czesław Miłosz to nie tylko świadek wieku, ale również poeta zakochany w świecie, wiecznie nienasycony, próbujący go objąć, dosięgnąć, wchłonąć. Ta gigantyczna osmoza i wspaniała poetycka transformacja dokonuje się dzięki potędze Erosa, bo Eros – miłość życia, pasja życia – jest także źródłem poznania. To on sprzeciwia się siłom destrukcji, bezwładowi napierającej nicości. To on odsłania kruchość pojedynczej istoty, daje nam odczuć dotkliwość przemijania i ból utraty. Dopiero świadomość niebezpieczeństw, które czyhają na to, co kochamy – mówi poeta – pozwala przeniknąć wymiar czasu, zobaczyć świat inaczej, pełniej. Wtedy cywilizacja, w jej historycznych przebraniach, jawi się jako wielkie, fascynujące dziwowisko, a człowiek jako istota tajemnicza, nierozpoznana, nieobjęta.

Zamieszkać w zdaniu

Jak to możliwe, że w jednym poetyckim dziele współistnieją ze sobą obrazy ludobójstwa i duchowego spustoszenia, a z drugiej strony bezbronna radość zmysłowa i pochwała istnienia? Jak mogą sąsiadować ze sobą, a niekiedy nakładać się na siebie, głęboka ciemność rozpaczy i autentyczna zdolność do zachwytu? Odpowiedź na tak postawione pytania będzie zawsze jedynie uproszczeniem, domysłem tylko. Ci, którzy znają pisma Carla Gustava Junga, mogliby odpowiedzieć, że pełnia osobowości musi obejmować wszystko, a konfrontacja z cieniem jest dla osiągnięcia tej pełni doświadczeniem kluczowym, czego symbolicznym wyrazem w kulturze chrześcijańskiej jest zstąpienie Chrystusa do piekieł i jego wstąpienie do nieba. Ale przecież literatura nigdy nie jest prostym odzwierciedleniem osobowości, nawet najbardziej niepospolitej i potężnej. Dla mnie największą zagadką była zawsze wiarygodność Miłosza, zarówno w jednym, jak i drugim wymiarze jego twórczości. Nie mieli racji ci, którzy twierdzili, że przesłania on materię życia formą i „fałszuje” swoje osobiste doświadczenie. Gotowa byłam nawet jemu samemu zaprzeczać, gdy we wspaniałym wierszu To próbował krzyczeć: „ludzie, okłamywałem was/ Mówiąc, że tego we mnie nie ma”. Takie wyznanie było bardzo potrzebne, ale wysiłek budowania nad przepaścią znaczył dla mnie więcej niż przyznanie się do momentów absolutnego zwątpienia. Spodobała mi się wypowiedź Wacława Oszajcy, który napisał: „Na pytanie, czy znałem osobiście Czesława Miłosza, mogę spokojnie odpowiedzieć, że tak i nie. Nie, bo nigdy nie widziałem Czesława Miłosza. Nie zamieniłem z nim ani jednego słowa. Tak, ponieważ jego poezja jest nim, wbrew, czy raczej dzięki temu, co w biografii poety mogłoby przeczyć prawdzie tej poezji”5. Starałam się i nadal staram widzieć poezję Miłosza jako całość, całość poddaną rozmaitym rytmom, ale – na ile to możliwe – skierowaną ku światłu, tak bardzo potrzebnemu w jego mrocznej epoce. Norwid mówił, że prawda nie jest tożsama ze szczerością, że musi być w niej szacunek dla ludzkiej intymności i otwarcie na dobro bliźniego. Czy rzeczywiście jesteśmy już zupełnie niewrażliwi na ten subtelny walor prawdy?

Poznałam osobiście Miłosza dopiero w ostatniej fazie jego życia, choć ta znajomość objęła dość długi okres piętnastu lat. Nie należałam do grona utalentowanych poetek i poetów, którzy z nim mogli dzielić sekrety swojego rzemiosła. Byłam tylko początkującym szkolarzem (proszę wybaczyć, że nie znajduję żeńskiej formy dla tego, dość archaicznego, słowa). Nauczyłam się z nim rozmawiać dzięki lekturze jego wierszy, choć nie zawsze, a nawet nieczęsto, rozmawialiśmy o poezji. Dość wcześnie zrozumiałam, że potrzebujemy poezji, żeby nadawać określony kształt temu, co nazywamy życiem wewnętrznym. Po prostu potrzebujemy języka i lepiej, żeby to był język bogaty i możliwie klarowny, bo zawsze jest w nas więcej niepewności i chaosu, niż chcielibyśmy przyznać. Miłosz uczył mnie, także w prywatnych rozmowach, szacunku dla języka. Przedmiot rozmowy mógł być zupełnie banalny, lecz wykluczone było nieodpowiedzialne paplanie, gadanie dla samego gadania, które – jak mówił – psuje umysł. To, co się liczy naprawdę, to uczciwość umysłu, który potrafi rozróżnić, co istotne, a co nieistotne. To sposób, w jaki wyrażamy siebie i opowiadamy o rzeczach, a nie sam przedmiot, ku któremu się zwracamy, określa nas i osadza w świecie.

W jednym z harvardzkich wykładów Miłosz pisze, że „można być wiernym wobec rzeczy, tylko jeżeli są one ułożone hierarchicznie” (ŚP, 74). Słowo „hierarchia” budzi w nas silny opór, ale dzieje się tak dlatego, że zatraciliśmy rozróżnienie pomiędzy autorytetem a władzą. Zapominamy również, że słowo to może znaczyć co innego niż ścisłe przyporządkowanie i podporządkowanie. W tym wypadku chodzi o pewien ład percepcji, o rodzaj perspektywicznego widzenia. Nasza percepcja jest „instynktownie” hierarchiczna, w tym sensie, że nie sposób widzieć wszystkiego jednocześnie i samo skupienie uwagi na czymś kosztem czegoś innego, jest już świadomym, a częściej nieświadomym wyborem. Sposób, w jaki postrzegamy rzeczywistość i odnosimy do niej samych siebie, wyraża się w naszej mowie. Jeśli ten sposób przestaje mieć cokolwiek wspólnego z poczuciem wagi i wartości spraw, jeśli przestajemy rozróżniać, co ważne, a co nieważne, co wysokie, a co niskie, ulegamy nieokreślonej płynności. Stajemy się wówczas podatni na zewnętrzne manipulacje i złudzenia, tracimy orientację w świecie. Innymi słowy, jedną z przyczyn rozpadu i słabości naszego języka jest jego oderwanie od dziedziny elementarnych wartości. Coraz trudniej jest o tym mówić, ponieważ znów żyjemy w czasach, kiedy wartości próbuje się narzucić siłą. Ale i to trzeba jasno powiedzieć, że przemoc wykorzenia wartości z tkanki społecznej i tkanki ludzkiej mowy, wypacza je i czyni pseudowartościami.

Tak, Miłosz był po stronie rozumu i jego poczucie hierarchii ludzkich spraw wiąże się z tym przywiązaniem. Opowiadał o przygodach rozumu na przestrzeni ostatnich dwustu-trzystu lat i nie miał złudzeń, co do jego podatności na ideologiczne schorzenia. „Dla mnie jednak – pisał w jednej ze swych książek – nie rozum ponosi odpowiedzialność za nasze nieszczęścia, ale rozum nieoświecony, niedostatecznie rozumny, odcinający się od tych naszych darów, z którymi powinien być nierozłączny, jakkolwiek je nazwiemy, łaską czy przywiązaniem do wartości” (WNZ, 181).

*

Wchodzimy w trzecią dekadę stulecia, w którym już nikt nie śmie zaglądać w przyszłość. To wiek nieistotności, mówi Roberto Calasso, czas, w którym jedynie terroryści traktują idee poważnie. To czas wielkiej przemiany, czas wyrzeczenia, powiada Chantal Delsol, kiedy pewien wszechświat kulturowy stopniowo ustępuje miejsca innemu. Miłosz pisał, że: „ruch, który nas unosi, jest tyleż niszczący, co przygotowujący środki przeciw zniszczeniu (…). Możliwe, iż zachodnia gałąź cywilizacji rozkłada się dlatego, że się tworzy, i tworzy się dlatego, że się rozkłada (…) Prawdopodobne jest, że odbywa się rodzaj wyścigu pomiędzy życiodajną i niszczącą działalnością cywilizacyjnych bakterii, jak dotychczas równoważących się wzajemnie. Z niewiadomym wynikiem w dniu jutrzejszym” (ŚP, 107-108). Wszystko wskazuje na to, że jesteśmy już w innym miejscu i względna równowaga pierwiastków, o której mówi Miłosz, uległa istotnemu zaburzeniu. Zapewne zmienił się również rodzaj „cywilizacyjnych bakterii” i wiele zależy od tego, jak przeobrazi się cywilizacja zachodnia (czyli to, co ją ukształtowało) w konfrontacji czy rywalizacji z państwami azjatyckimi i arabskimi. Co ostatecznie wyniknie z konfrontacji z odmiennymi kulturami, rozumianymi przez nas na ogół schematycznie i powierzchownie? Z pewnością widmo zagłady planety wkroczyło realnie w nasze życie, ale nie wiemy, czy to widmo będzie ludzkość integrować, czy dzielić. Żaden komputer nie jest w stanie obliczyć tak wielkiej ilości danych, które składają się na obraz całości. Jeżeli jednak jest prawdą, że historia często tak się układa, jak ją sobie ludzie wyobrażają – a dotyczy to nie tylko przeszłości, ale też, co istotne, przyszłości – lepiej nie poddawać się fatalizmowi. Miłosz wiele mówił o nadziei, ale nadzieja – jeśli ma nas do siebie przekonać – musi być w czymś ugruntowana. Społeczny grunt się zmienia i Miłosz raczej nakłania do przytomnej jego oceny. Niektóre jego myśli o nadziei, związane z sytuacją historyczną, ale odniesione do poezji, jako języka, który rozwija wyobraźnię i kształtuje wrażliwość, przytaczałam już w pierwszej części wykładu. Warto na koniec przypomnieć, że - mimo wszelkich zastrzeżeń - Miłosz lokował swoją nadzieję w człowieku, to znaczy wierzył, że „zawsze rodzą się wspaniale myślący” i chociaż wspaniały umysł z zasady nie dostarcza natychmiastowych rozwiązań, to może nas pobudzić do wewnętrznej przemiany. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że on sam był jednym z takich wielkich umysłów.

Postscriptum: Słowo raz obudzone

Niekiedy słowo poety dociera do miejsc bardzo odległych od sal uniwersyteckich czy bibliotek i wyzwolone spod wszelkiej kurateli, brzmi niesłychanie mocno i prawdziwie. Coś podobnego przydarzyło się rok temu w Atlancie, kiedy James Lawson, legendarny weteran ruchu obrony praw obywatelskich, rozpoczął pożegnanie Johna Lewisa, członka Kongresu Stanów Zjednoczonych, zasłużonego dla pokojowego ruchu, który doprowadził do zniesienia segregacji rasowej w USA - od lektury wiersza Miłosza. Nie był to wiersz poświęcony ofiarom przemocy, ale manifest wiary w nieśmiertelne powołanie słowa, „które biegnie i biegnie, poseł niestrudzony, / Na międzygwiezdne pola, w kołowrót galaktyk/ I protestuje, woła, krzyczy”. To zdarzenie trzeba tutaj przypomnieć, zanim cokolwiek powiemy o alienacji współczesnego poety i nikłym znaczeniu poezji w zmaganiach naszego czasu. Była to sytuacja wyjątkowa. I to nie tylko dlatego, że wiersz zabrzmiał w obecności tłumów i w obecności byłych prezydentów: Billa Clintona, George’a Busha i Baraka Obamy. Jakby na moment spełniło się marzenie poety o przymierzu z „wielką rodziną ludzką”, przymierzu, które nie polega na budzeniu zbiorowego entuzjazmu – ten jest zawsze zaprawiony złudzeniem, lecz na zakorzenieniu mowy w konkretnym międzyludzkim zdarzeniu; na tym, że słowo istotne potrafi to zdarzenie rozświetlić, że samo potrafi się wcielić i dzięki temu rozbłysnąć.

Przypisy:

1 A. Zagajewski, Poeta rozmawia z filozofem, Warszawa 2007, s. 60-61.

2 S. Weil, Świadomość nadprzyrodzona. Wybór myśli, tłu. A. Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1965, s. 151.

3 Zob. Dziedzictwo diabła. Z Czesławem Miłoszem i Józefem Tischnerem rozmawiają Jarosław Gowin, Michał Okoński, Izabela Sariusz-Skąpska, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Dorota Zańko, w: Rozmowy polskie 1979-1998, Kraków 2006, s. 352.

4 J. Błoński, Miłosz jak świat, Kraków 1998, s. 60.

5 W. Oszajca, Sięgać po niemożliwe, w: Czesław Miłosz. In memoriam, Kraków 2004, s. 89.

JOANNA ZACH

Historyczka literatury, pracuje w Katedrze Krytyki Literackiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka książek „Monolog różnogłosy: o dramatach współczesnych Cypriana Norwida” (1993) oraz „Miłosz i poetyka wyznania” (2002), a także licznych artykułów i esejów poświęconych poezji XX wieku. W ramach staży naukowych pracowała m.in. w Oxfordzie oraz na Uniwersytecie Harvarda, gdzie jej opiekunem był Stanisław Barańczak. W latach 1994-1999 pracowała jako lektor języka polskiego na Uniwersytecie w Helsinkach. W roku 2005 gościła w Claremont McKenna College w Kalifornii jako Podlich Distinguished Fellow. Jej zainteresowania naukowe dotyczą kulturalnych i translatorskich związków poezji polskiej i amerykańskiej.

Koniec

NIEOBJĘTA ZIEMIA

MOJE NIEOBJĘCIE

KRZYSZTOF SIWCZYK

W głębokim sensie jesteśmy powołani do nadziei lepszego jutra, ale też zawezwani do „nowej pamięci”. Nie wolno nam zapomnieć „jak było”. Tylko w namyśle nad dalszą i bliższą przeszłością, czai się szansa na jakąś przyszłość – być może pozbawioną zajadłego egoizmu i niszczycielskiej siły „tego, co zaprzeszłe”, a co niechybnie doprowadzi nas do katastrofy w nieodległej przyszłości.

Tegoroczna edycja Festiwalu Miłosza odbywa się pod hasłem „Nieobjęta ziemia”, wprost nawiązując do sylwicznego tomu poety tak właśnie zatytułowanego. Tom ten mieści miłoszowe „różności” – wiersze, przekłady, prozy poetyckie, medytacje, krótkie zapisy o niemal aforystycznym wydźwięku i długie przebiegi tekstowe poszukujące „formy bardziej pojemnej” dla wyrażenia nieobjętego językiem doświadczenia życia na ziemi jako takiej. Życia w konkretnym momencie historycznym, jak i życia w zupełnie uniwersalnym wymiarze bytowania, mapowanego poetycką metaforą. Ostatnie, prawie już dwa lata upływają nam na życiu objętym reżimem ograniczenia. Funkcjonujemy w panoptykonie obserwowani przez niewidzialny kontekst zarazy, który każe nam na nowo organizować nasze zwyczaje i rytuały. W głębokim sensie jesteśmy powołani do nadziei lepszego jutra, ale też zawezwani do „nowej pamięci”. Nie wolno nam zapomnieć „jak było”. Tylko w namyśle nad dalszą i bliższą przeszłością, czai się szansa na jakąś przyszłość – być może pozbawioną zajadłego egoizmu i niszczycielskiej siły „tego, co zaprzeszłe”, a co niechybnie doprowadzi nas do katastrofy w nieodległej przyszłości. Mam na myśli rzecz jasna nową wrażliwość ekologiczną, ale również budzenie się świadomości i etyki odpowiedzialności za bliźnich – sióstr i braci mniejszych i większych. Nie bez kozery przemiany społeczno-polityczne niosą na sztandarach nade wszystko hasła równościowe. Zanim jednak te – koniecznie i pożądane – zmiany nadejdą, pragnę „nie zapomnieć” jak było, dlatego w duchu i z inspiracji noblisty „piszę sobie swoje wczoraj” (dla najmłodszego pokolenia czytelników najpewniej odległe jak średniowiecze), notując naprędce, kim kiedyś byłem, kim nie zostałem, kim jeszcze kiedyś mogę być. Język poniższego zapisu wydaje mi się nie obejmować całości tego, jak było, ale może udaje mu się uchwycić moment przemiany, kiedy pewien kraj zmieniał się w inny – ale czy wymarzony?

*

Idąc reprezentacyjną ulicą miasta, ma dziesięć lat. W każdej witrynie łapie swoje niewyraźne odbicie. W większości witryn nie widać nic, pojedyncze łapcie, pakuły wgniecione w stelaż trzymający szybę w umownym pionie i sypiący się z wolna, wilgotny tynk, zamiatany usłużnie przez robotnicę walącego się systemu. Blady afekt widzi w każdej twarzy. Jesionki znoszą złupione wraki ciał na przystanki jednej linii tramwajowej. Spawacz grzeje zwrotnicę na zakręcie przy Agawie, niemowlę wystaje z głębokiego wózka, skaczącego na zrytym krawężniku, podczas gdy matka kurwuje i plwa. Lwy z odlewni siedzą na postumentach, milicja odpala Fiata. Nie jest jeszcze nikim innym, jeszcze nikt nie rozgaszcza się w nim stopniowo. Ma w parlmalatce naklejkę z Pigue, na piersi safari, na kołnierzu kapsel z Izraelem. Spodnie w kwiaty zwędzone matce strzępią się bez obszycia na obłożynie za dużych trepów. Jest piętnasta trzydzieści, czas wyjścia inżynierów z szynku zakładów, robi więc zwrot na starówkę do Szczura. Na jamniku przegrywa na sześćdziesiątkę basfy ”Biadę, biadę, biadę”, kasując Europe. Puszcza na pomarańczowych słuchawkach gargantuicznego walkmana, słucha i jedzie przewozem na zonę. Zamyka się coraz bardziej, mieszka na paru metrach, między biurkiem a tapczanem, na parapecie wisząc i plując na asfalt za wózkiem mleczarza, krzycząc „kartofle, kartofle”, kiedy woźnica wyjechał już poza granice osiedla. Wyrostki rozkładają licznik Jawy, bo nie świeci granatowa i żółta kontrolka, ale moc jest na rączce z gazem. Z parteru jeden zapuszcza na cały regulator „Radioaktywny blok”. Jest siedemnasta, ojciec nie wraca. Dni wiecznego listopada chylą się do dna zdzieraka, na odwrocie kartek rysuje logo Kata. Wrasta coraz bardziej w korzenie oporu, niczego nie rozumie, ale przeczuwa. Chce być trybem innej rzeczywistości, tymczasem zamiast pieszczochy nosi komunijny zegarek z melodyjką, ciuła marki i dolary na Pewex, „Traugutta” na flipery w barakowozach roboli i paluszki, basen i saturator, kiedy pojawi się jakieś lato, bo miało się pojawić, nawet jeżeli radio nadaje cały czas wysoki stan wód na rzekach, stan morza „sześć”, imieniny Krystyny i Stefana. Plenum trwa i lokalne prezydium działa, wszyscy ludzie wyglądają jak krawcy, szyją po godzinach dekatyzowane dżinsy, włóczki nici blokują się non stop na maszynie, lampka w Łuczniku grzeje pod pawlaczem jak choinka, którą wreszcie wynosi z piwnicy. Są bombki i jest zrzut z darów, są pogodzenia. Ser holenderski, pomarańczowy, kabanosy i zgniłe mandarynki i wozik Burago w tym roku, zatrzęsienie. Babcia pierwsze słyszy i pierwsze widzi. Dziadek już zmarł po swojej wojnie. Nie ma baterii. Walkman kurzy się na półce z Matchboxami. Wszystkie „Burdy” przeczytane, tłuste i powycinane „Brava”, jedna „Nowa Wieś” i komplet „Zarzewi” – ot cała jego karuzela atrakcji nad ranem rzuca słaby cień, gdy słońce wdziera się do chlewu, bo skończył się ostatni rok na dzielnicy i zbiera się na przeprowadzkę do centrum marzeń, choć za murem huty ogień płonie dalej.

(1987r.)

KRZYSZTOF SIWCZYK

Ur.1977 r. Autor piętnastu tomów wierszy: Dzikie dzieci (1995r.), Emil i my (1999r.), Dane dni (2001r.), Wiersze dla palących (2001r.), Zdania z treścią (2003r.), W państwie środka (2005), List otwarty (1995-2005) (wiersze zebrane, 2006), Centrum likwidacji szkód (2008r.), Koncentrat (2010r.), Gdzie indziej jest teraz (wiersze wybrane, 2011r.), Gody (2012r), Dokąd bądź (2014r.), Jasnopis (2016r.), Mediany (2018r.), Osobnikt (2020r.) oraz książek krytyczno-literackich, eseistycznych i prozatorskich: Ulotne obiekty ataku (2010r), Kinkiety w piekle (2012r), Koło miejsca/Elementarz (2016r.), Bezduch (2018r.). Zagrał również główne role w dwóch filmach fabularnych: Wojaczek (reż. Lech Majewski, 1999r.) oraz Wydalony (reż. Adam Sikora, 2010r.) Mieszka w Gliwicach..

Koniec

NIEOBJĘTA ZIEMIA

FESTIWAL MIŁOSZA NIEOBJĘTA ZIEMIA

Festiwal Miłosza prezentuje wiersze z tomu Andreja Chadanowicza „Zabawy fantomowe” w tłumaczeniu Adama Pomorskiego, wydanego przez Wydawnictwo Pogranicze z okazji 10. edycji Festiwalu w 2021 roku.

NOC NA PRZEJŚCIU GRANICZNYM

POD STARYM ZAMKIEM

Sam na sam ze swetrem rzuconym pod ścianę

i ze zmarnowanym tu czasem,

sam na sam ze wszystkim, co mi tu pisane,

ze wszystkim, więc już nie sam na sam,

na zewnątrz, bo zamek zamknięty, w opłotku,

dla gwiazdy podniebnej w podziwie

(na zewnątrz w stosunku do tego, co w środku,

więc już nie na zewnątrz właściwie)

nareszcie zmęczony słowami z ulicy

za życia jak gdyby w areszcie,

nareszcie zatrzymam się gdzieś na granicy –

tak późno, że już nie nareszcie.

ZABAWY FANTOMOWE

W lecie ostrożnie omijać miejsce, w którym się poślizgnęło i skręciło nogę w lutym.

Bać się własnego wujka dentysty, chociaż od dawna jest na emeryturze.

Żałować, że bibliotekę przeniesiono i nie jest już naprzeciwko naszego wydziału, chociaż wydział przeniesiono i od dawna jest już w budynku szkoły partyjnej.

Nigdy nie śpiewać ulubionej piosenki z filmu, po którym dostało się w pysk na osiedlu wojskowym, blokowisku na przedmieściu Mińska.

Próbować sobie przypomnieć kod przed numerem telefonicznym, żeby zadzwonić do domu, w którym ona od dawna nie mieszka, bo od lat mieszka z tobą.

Zabawy fantomowe. Przychodzi chwila, że się już przed nimi nie ucieknie.

Kiedy spóźniamy się na pociąg podmiejski, który dziś odwołano, a chociaż o tym wiemy, śpieszymy się i tak, ryzykując poślizgnięciem i skręceniem nogi.

Kiedy gadaniem czaruje się bibliotekarkę, która twierdzi, że od pięciu lat nie zwróciliśmy książki, której wcale nie wypożyczaliśmy, a przy tym pokazuje wypisany przez nas rewers.

Kiedy, mając pojechać metrem na blokowisko pod Mińskiem, próbuje się skasować w kasowniku na bilety ulgowe plastikowy żeton i nagle człowieka olśni, że bezpowrotnie wydoroślał.

Kiedy człowiek ukrywa się w starej budce telefonicznej i dzwoni stamtąd z komórki.

Dzwoni do niej.

Z jej komórki.

Andreja Chadanowicza przedstawiać w Polsce, a zwłaszcza w Krakowie nie trzeba. Urodzony w 1973 roku, absolwent i pracownik naukowy Uniwersytetu Białoruskiego w Mińsku (romanista z wykształcenia), przez wiele lat nauczyciel słynnego białoruskiego Liceum, jako autor 10 własnych tomów wierszy od dawna uznawany jest za jednego z najwybitniejszych współczesnych poetów białoruskich, a zarazem – co dla nas, Polaków, istotne – tłumaczy poezji obcojęzycznych. Obok przekładów z angielskiego (Auden, Dickinson, Yeats), francuskiego (Baudelaire, Apollinaire), rosyjskiego i ukraińskiego główne miejsce w jego dorobku zajmują dzieła poezji polskiej. Przełożył Zemstę Fredry, pracuje nad nowym białoruskim przekładem Pana Tadeusza, tłumaczy Norwida, przełożył i wydał całe tomy Gałczyńskiego, Herberta, Leca, Miłosza, Szymborskiej, poetów współczesnych. Jego przekład Murów Kaczmarskiego, wykrzyczany na mrozie z piedestału pomnika Lenina podczas wielotysięcznej wolnościowej demonstracji w Mińsku w 2010 roku, jest dziś powszechnie znanym hymnem młodej białoruskiej opozycji. Jako Prezes Białoruskiego PEN Clubu był w 2011 roku współtwórcą Nagrody im. Jerzego Giedroycia za najlepszą białoruską książkę roku. W Polsce jest członkiem jury Nagrody im. Wisławy Szymborskiej. Oprócz niezależnych nagród białoruskich jest laureatem Jubileuszowej Nagrody Translatorskiej w 90-lecie Polskiego PEN Clubu (2015), w tym też roku polskie Ministerstwo Kultury przyznało mu odznaczenie Gloria Artis.

Wiersze Chadanowicza doczekały się u nas licznych przekładów i edycji – prócz zbiorowych antologii poezji białoruskiej wymienić trzeba jego autorski dwujęzyczny tom Święta Nowego Rocku (Kolegium Europy Wschodniej we Wrocławiu, 2006). Zabawy fantomowe to zbiór 70 utworów, reprezentujących wszystkie okresy twórczości poety, od łotrzykowskiej ironii i gry słów wczesnych wierszy do indywidualnej tonacji w skupieniu i metrycznej zwięzłości ostatniego, przejmującego cyklu liryków z przełomu lat 2020 i 2021. Tym głosem w złych czasach przemawia uparta białoruska wolność – zadzierzysta, dalekowzroczna i otwarta na świat.

ANDRZEJ POMORSKI

KŁÓDKI Z TRAWY

KRYSTYNA DĄBROWSKA

Przyglądając się wnikliwie i odważnie własnej rodzinie, tworzy w Araracie fascynującą mozaikę relacji międzyludzkich w ogóle. W tej mozaice poszczególne wiersze dopełniają się, rozmawiają ze sobą i, nie wiedzieć kiedy, nas też wciągają do rozmowy.

Biblijna góra Ararat daje nadzieję na nowe życie po potopie. Ale Mount Ararat to także nazwa żydowskiego cmentarza na Long Island, gdzie pochowany jest ojciec poetki. Jego śmierć staje się w tych wierszach osnową opowieści, w której najważniejszymi postaciami są kobiety: owdowiała żona i córki. Louise Glück, laureatka Literackiej Nagrody Nobla za rok 2020, w swojej najbardziej autobiograficznej książce dotyka spraw powszechnych: utraty, kompromisów w miłości, trudnej więzi rodziców i dzieci, siostrzanej rywalizacji, wiary i jej braku. Przyglądając się wnikliwie i odważnie własnej rodzinie, tworzy w Araracie fascynującą mozaikę relacji międzyludzkich w ogóle. W tej mozaice poszczególne wiersze dopełniają się, rozmawiają ze sobą i, nie wiedzieć kiedy, nas też wciągają do rozmowy. A przy okazji dają nam wgląd w dzieciństwo Louise Glück i w życie jej najbliższych. Pozwalają zrozumieć dramaty, które ją ukształtowały.

Urodziła się w 1943 roku w Nowym Jorku. Dorastała na Long Island, gdzie mieszkała z rodzicami i dwa lata młodszą siostrą Tereze. Jej matka miała korzenie rosyjsko-żydowskie, dziadkowie od strony ojca, Żydzi węgierscy, wyemigrowali do Stanów w 1900 roku i dorobili się sklepu spożywczego. Ojciec z kolei chciał zostać pisarzem. Ale nie miał w sobie nieugiętości, która, jak pisze Glück w eseju Education of the Poet, pozwala przetrwać artyście każdą formę porażki. Dlatego Daniel Glück wybrał ścieżkę biznesu i w tej dziedzinie odniósł sukces, gdy wspólnie ze szwagrem wynaleźli nóż X-Acto – skalpel modelarski z wymiennymi ostrzami do pre cyzyjnych cięć. Przeciwieństwem wycofanej, depresyjnej natury ojca była energiczna, ekspansywna osobowość matki, Beatrice z domu Grosby. Absolwentka prestiżowego Wellesley College ostatecznie poświęciła się prowadzeniu domu i wychowaniu córek. „To ona czytała moje wiersze i opowiadania (…); żyłam jej aprobatą – wspomina poetka w eseju. – Regularnie popełniałam błąd, pytając ją, co uważa. Miał to być sygnał, zachęta do pochwały, ale matka (…) zawsze, i to szczegółowo, mówiła mi, co uważa”. Między córką a silną i zaborczą matką kłębiły się trudne emocje. Glück widzi w tym jedną z przyczyn anoreksji, na którą zapadła w wieku piętnastu lat. Głodząc się, próbowała odepchnąć matkę, dać jej do zrozumienia, że nie jest jej własnością. W Education of the Poet pisze też, że dorastając, chciała być czystym duchem, bez reszty oddanym poetyckiemu powołaniu, które odkryła u siebie już w dzieciństwie. Odmawianie sobie jedzenia stanowiło wyraz pogardy dla własnego dojrzewającego ciała.

W życiu i twórczości Glück intensywna, chwilami dusząca więź między matką i córką splata się z równie skomplikowaną relacją siostrzaną. Nie bez powodu debiutancki zbiór wierszy poetka zatytułuje Firstborn – „pierworodna”. Motyw zazdrości starszego dziecka o okazywaną młodszemu rodzicielską miłość drążony jest w tej poezji, szczególnie w Araracie, z wyjątkowym uporem. W rzeczywistości jednak Louise Glück nie była pierwszym dzieckiem swoich rodziców i słowo „pierworodna” można też odnieść do jej starszej siostry, zmarłej w niemowlęctwie. „Jej nieobecność określiła życie naszej rodziny” – powiedziała poetka w wywiadzie dla Biblioteki Kongresu. W Araracie, w wierszu Utracona miłość, porównuje serce matki do maleńkiego wisiorka z żelaza. „Miałam wrażenie, że ciało siostry / jest magnesem. Czułam, jak wciąga / sercematki w głąb ziemi, / żeby urosło”.

Z anoreksji poetka wyszła dzięki psychoanalizie. Pod koniec szkoły średniej zaczęła terapię, która trwała siedem lat i która, jak wspomina, uratowała jej życie, pomagając odzyskać własne ja, zdolne do funkcjonowania w świecie. Psychoanaliza, zdaniem Glück, nauczyła ją też myśleć i pisać. Dzięki niej zaczęła studiować swoje sny, sposoby wyrażania uczuć i treść obrazów podsuwanych przez wyobraźnię. Połączenie dystansu z intymnością, traktowanie w sposób celowo chłodny gorącego tworzywa osobistych przeżyć, stanie się znakiem rozpoznawczym jej poezji. Dan Chiasson po ukazaniu się jej Poems 1962–2012 napisał w „The New Yorkerze”, że Glück potrafi na świat emocji spojrzeć z takim samym obiektywizmem, z jakim William Carlos Williams czy George Oppen traktowali „świat rzeczy”.

Z powodu choroby nie podjęła regularnych studiów, ale zapisała się na warsztaty poetyckie prowadzone na Uniwersytecie Columbia. W 1968 roku opublikowała Firstborn. Pierwsze poetyckie dziecko Glück chwalono za pełne inwencji wykorzystanie rymu i metrum, ale wskazywano też na stylistyczny dług zaciągnięty u Roberta Lowella i Sylvii Plath, gwiazd amerykańskiej poezji lat sześćdziesiątych. Sama autorka w wywiadach dystansuje się od wierszy z Firstborn, oceniając je jako sprawne technicznie, ale płytkie. Debiutancki tom otworzył jej jednak wiele drzwi. Dostawała propozycje z różnych uczelni, żeby prowadzić zajęcia z twórczego pisania, ale konsekwentnie odmawiała: bała się, że uczenie aspirujących poetów, jak pisać wiersze, sprawi, że przestanie pisać własne.

Wolała zatrudnić się jako sekretarka w biurze – taki sposób zarobkowania nie odbierał jej energii twórczej. Miała więc czas i przestrzeń dla własnej poezji, tyle że jak na złość dopadł ją kryzys pisarski. Potrafiła godzinami siedzieć nad pustą kartką, pogrążając się w coraz głębszej rozpaczy. Tego rodzaju okresy posuchy, trwające nawet po kilka lat, będą jej się zdarzać przez całe życie. I mimo że dzisiaj ma w dorobku dwanaście książek poetyckich, w jałowych miesiącach, kiedy nie może nic napisać, zawsze się boi, że to koniec z poezją, że wiersze już nie wrócą. Być może tamten pierwszy poważny pisarski blok wiązał się ze zmianami w jej życiu prywatnym. W wieku dwudziestu czterech lat wyszła za mąż za doktoranta na Uniwersytecie Columbia – Charlesa Hertza Juniora. Niewiele wiadomo o tym związku, oprócz tego, że w 1973 roku Glück urodziła syna, Noaha, a wkrótce potem się rozwiodła.

Wobec przeciągającej się niemocy twórczej poetka uznała, że z jej pisania nic już nie będzie i równie dobrze może uczyć studentów. W 1971 roku przyjęła ofertę pracy w Goddard College w stanie Vermont. I stał się cud. Ledwo zaczęła zajęcia akademickie, odblokowała się poetycko. Tak samo inspirująco podziałało na nią urodzenie dziecka: mimo ustawicznego zmęczenia pisała wtedy dużo i dobrze. Zarówno uczenie, jak i opieka nad małym Noahem, odciągały ją od przerażającej pustej kartki. Kiedy po przerwie wracała do biurka, to już z nowymi pomysłami i gotowymi frazami do zanotowania.

Dopiero w drugiej książce, The House on Marshland (Dom na mokradłach, 1975), znalazła swój w pełni dojrzały głos. Odrzuciła rymy i lakoniczne, poszatkowane zdania z Firstborn na rzecz swobodnej frazy wiersza wolnego. Wzięła na warsztat wątki, które będą ją zajmować całe życie: kobiecą samotność, dzieciństwo i dorastanie jako czas pełen bólu, macierzyństwo, związane z nim obsesje i lęki, otwarte konflikty i podskórne napięcia w rodzinie, mroczne strony miłosnych relacji. W 1980 poetkę dotknęło nieszczęście: spłonął jej dom w Vermont, w którym mieszkała z synem i drugim mężem, pisarzem Johnem Dranowem. Straciła wtedy cały swój dobytek. Jednak w eseju The Dreamer and the Watcher Glück pisze, że pożar ją wyzwolił, bo całe życie obsesyjnie bała się utraty i przez to była zachłanna. A kiedy patrzyła na zniszczenie wszystkiego, co było i co już nie wróci, wówczas to, co pozostało, nabrało blasku. „Ostatecznie / kto nie ma nic, wygrywa” – czytamy w wierszu „Wdowy”. Utrata, jej rozmaite, nieraz paradoksalne wymiary, to jeden z najistotniejszych motywów w poezji Glück. W tomie The Triumph of Achilles (1985), za który dostała National Book Critics Circle Award, grecki heros opłakuje swojego przyjaciela Patroklosa, a bogowie widzą go jako kogoś już martwego, „ofiarę / tego w nim, co kochało, / co było śmiertelne”. Cykl wierszy Metamorphosis z tego zbioru jest pożegnaniem poetki z umierającym ojcem.

Z żałoby po ojcu wyrósł opublikowany w 1990 roku Ararat, który okazał się przełomem w jej twórczości. „Ararat to pierwsza książka, którą widziałam jako całość – stwierdziła w rozmowie z Grace Cavalieri – i kiedy zaczęłam ją pisać, było dla mnie jasne, że albo powstanie mozaika o rozmiarach książki, albo nic z tego nie wyjdzie. (…) Długo próbowałam odkryć ton głosu, który byłby kolokwialny; zdaje się, że nie mam do tego talentu. (…) I w końcu, w Araracie, nauczyłam się go używać. (…) Te wiersze są prawie pozbawione figur stylistycznych, piękna, metafory”. Mimo ascezy, lub może dzięki niej, jest w nich moc i emocjonalna gęstość. Język bliski prozy zachowuje wyrazisty rytm i potrafi błysnąć zastanawiającą metaforą. Postać ojca u szczytu stołu staje się galionem na dziobie okrętu. Na cmentarzu Mount Ararat nie ma kwiatów, są tylko „kłódki z trawy”. Być może odnosi się to dawnego zwyczaju umieszczania kłódek w żydowskich grobach, na wysokości ust zmarłego, by nie przekazał dalej tego, co dzieje się w naszym świecie.

Z kolokwialnością w Araracie łączy się humor. Dodaje ciepła niesentymentalnym rodzinnym portretom i pozwala bez patosu mówić o śmierci i transcendencji: „Mam przyjaciółkę, która nadal wierzy w niebo. / Nie jest głupia, a jednak przy wszystkim, co wie, dosłownie rozmawia z bogiem.” Po Araracie każda kolejna książka Glück będzie konstruowana jako cykl poetycki o przemyślanej dramaturgii, jako całość, która mówi więcej, niż jej poszczególne elementy. Ta metoda przyniosła efekt w tomie The Wild Iris (Dziki irys, 1992), wyróżnionym Nagrodą Pulitzera. Dla wielu amerykańskich i brytyjskich poetów jest to książka kultowa. A trzeba powiedzieć, że poprzedziła ją wyjątkowo bolesna zapaść twórcza, gdy Glück obawiała się, że Ararat, tom odarty z ozdobników, zatrzasnął przed nią na zawsze drzwi poezji lirycznej. Nie mogła się bardziej mylić. The Wild Iris, oparty na metaforze ogrodu, to liryzm w czystej postaci. Kwiaty mówią tu w pierwszej osobie, zwracając się czy to do ogrodnika, czy do swojego stwórcy, niedookreślonej nadprzyrodzonej istoty. Ten tajemniczy cykl otwiera się na wiele interpretacji; można go czytać na przykład jako opowieść o wychodzeniu z depresji – jak wówczas, gdy słyszymy głos przebiśniegu budzącego się do życia pod ziemią.

W latach dziewięćdziesiątych rozpadło się drugie małżeństwo Glück. Znalazło to odzwierciedlenie w tomie Meadowlands (1996), w którym rozmowy i kłótnie współczesnej pary sąsiadują z wierszami o Odyseuszu, Penelopie i Telemachu. Książki z przełomu wieków, nawiązująca do Dantego Vita Nova (1999) i  (2001), są relacjami z poszukiwania „nowego życia” po rozpadzie wieloletniego związku. To rzeczy lżejsze w tonie, z elementami autoironicznego dziennika: „Myślałam, że koniec z moim życiem, miałam złamane serce. / Po czym przeniosłam się do Cambridge”. Poetka mieszka do dzisiaj w Cambridge w stanie Massachusetts. Wykłada na Uniwersytecie Yale. Nauczanie, którego tak się obawiała jako dwudziestokilkulatka, okazało się jej wielką życiową pasją. Żartuje, że jest Draculą, pije krew młodych pisarek i pisarzy, sama się od nich ucząc i inspirując ich odkryciami. Być może właśnie dzięki tej otwartości potrafi wciąż zmieniać się we własnej poezji. W tomie Averno (2006) jej wyobraźnia porusza się po linii wertykalnej: zstępuje za bohaterką tej książki, Persefoną, do krainy zmarłych i wynurza się spod ziemi na powierzchnię. W następnym zbiorze, A Village Life (Wiejskie życie, 2009), dominuje natomiast kompozycja horyzontalna. Wiersze płyną nieśpiesznym, szerokim nurtem. Wszystko dzieje się w nienazwanym, śródziemnomorskim miasteczku. Jego mieszkańcy medytują o kolejnych etapach ludzkiego życia, zapisanych w kruchej fizyczności. Jak zauważył Charles Bainbridge w recenzji na łamach „Guardiana”, Glück potrafi świetnie ukazać nieustający dialog między optymizmem a rozpaczą. W A Village Life dochodzi on najpełniej do głosu. I toczy się dalej w ostatnim „przednoblowskim” tomie, Faithful and Virtuous Night (Noc wierna i bez skazy, 2014), który przyniósł poetce National Book Award.

W październiku ukaże się w Stanach nowy zbiór wierszy Glück, Winter Recipes from the Collective, pierwszy po otrzymaniu Nagrody Nobla. To zawsze trudny moment, bo trzeba się zmierzyć z wyśrubowanymi oczekiwaniami czytelników. Jak uda jej się wyjść z tej konfrontacji?

Tekst ukazał się w tomie poezji Louise Glück Ararat, opublikowanym przez Wydawnictwo a5. Premiera 8 lipca 2021.

KRYSTYNA DĄBROWSKA

10. Festiwal Miłosza

Nieobjęta ziemia

9-11.07.2021

Kraków

Dziesiąta, jubileuszowa edycja Festiwalu Miłosza to zaproszenie do spotkania z poezją, która niesie nadzieję. W programie znajdą się między innymi: spotkania z poetkami i poetami z Polski i zagranicy, premiery książek poetyckich, debaty, wieczory poetycko-muzyczne, konkurs dla debiutujących poetek i poetów oraz wydarzenia pasma OFF. Podczas tegorocznego festiwalu będziemy szukać języka, którym opiszemy rozległość i nieuchwytność życiowej podróży. Punktem wyjścia będzie Nieobjęta ziemia, pierwsza wydana po Nagrodzie Nobla książka Czesława Miłosza.

Festiwal otwiera się na doświadczenia utraty, śmierci i pożegnania miłości – tematów kierunkujących literackie napięcia w Nieobjętej ziemi. Miłosz uparcie poszukuje formy wypowiedzi artystycznej, która może oddać sprawiedliwość rozległości i nieuchwytności życiowej podróży. „Nieobjęcie” zdaje się symbolizować bariery, które stają przed wyobraźnią dzisiejszych „podróżnych świata”. W dobie budowania świadomości ekologicznej, w trudnym czasie pandemii i oraz ideologicznych demagogów punktem odniesienia jest uniwersalne doświadczenie utraty złudzeń: i społecznych, i politycznych. Wcale nie mniej dotkliwy wydaje się zanik poczucia bezpieczeństwa wywołany rozpadem natury i znanego porządku świata. Temu rozpadowi towarzyszy poczucie, że dany nam czas jest tożsamy z latami pozostałymi do uratowania Ziemi — miejsca, w którym życie ma szansę trwać dalej. To życie to, tak w wymiarze społecznym, jak i politycznym, domaga się nowej organizacji praw i obowiązków, o czym dobitnie świadczy przebudzenie społeczeństwa obywatelskiego walczącego z ideologicznym wykluczeniem i stygmatyzacją.

Poezja jest domeną metafory. Nie ocala ludzi ani narodów, tylko sensy i znaczenia słów. Są nam one dzisiaj potrzebne nieledwie jak tlen, którego brak w tężejącym i dusznym języku codzienności. Dziesiątą edycję Festiwalu Miłosza wyobrażamy sobie jako agorę: wypełnioną metaforami, które będziemy dyskutować, jako przestrzeń lektury wierszy i wsłuchiwania się w ich melodię. Być może w poezji kryje się nowa wyobraźnia, dzięki której świat otrząśnie się ze zwątpienia i niepewności.

10. edycja Festiwalu Miłosza Nieobjęta ziemia będzie okazją do spotkania z twórczością poetek i poetów z Polski: Justyny Bargielskiej, Magdaleny Bielskiej, Sebastiana Brejnaka, Jacka Dehnela, Małgorzaty Lebdy, Agnieszki Wolny-Hamkało, Joanny Roszak, Andrzeja Sosnowskiego, Sary Szamot i Urszuli Zajączkowskiej, a także poetek i poetów z zagranicy: Andreja Chadanowicza (Białoruś), Petera Gizziego (USA), Louise Glück (USA), Anthony’ego Josepha (Trynidad/Wielka Brytania), Agi Mishol (Izrael), Alice Oswald (Wielka Brytania) i Ivana Štrpki (Słowacja). Wyraziste dykcje poetek i poetów, którzy od dziesięciu lat odwiedzają kolejne edycje festiwalu, tworzą różnorodną panoramę zachwytów, wątpliwości, ambiwalencji i buntów, które winniśmy zgłaszać pod adresem świata przeobrażającego się w tempie wcześniej nieznanym. Tempo to bywa obce, przynależne bardziej technologii niż doświadczeniu ludzkiemu żywiącemu się refleksją nad jakością otaczającej nas rzeczywistości. Festiwal Miłosza tę jakość dyskutował i dyskutować będzie, zwłaszcza teraz, w warunkach pandemicznych niepokojów związanych ze sposobami organizowania się świata na nowo. Poezja była, jest i będzie odważna w gestach przekraczania tych barier mentalnych, które odpowiadają za brak wyobraźni – tak potrzebnej, żeby świat wymyślić od nowa.

Zapraszamy!

Izabela Błaszczyk

Dyrektorka Wykonawcza

Festiwalu Miłosza

Olga Brzezińska

Dyrektorka Programowa

Festiwalu Miłosza

Krzysztof Siwczyk

Dyrektor Artystyczny

Festiwalu Miłosza

ROZMÓWKI POLITYCZNE

ROZMÓWKI POLITYCZNE

JAK TRWOGA TO DO SAMORZADÓW

Z AGATĄ WOJDĄ, WICEPREZYDENTKĄ KIELC I ROBERTEM MACIASZKIEM, BURMISRZEM CHRZANOWA ROZMAWIA JAROSŁAW MAKOWSKI

Jarosław Makowski: Nie jest tajemnicą, że rząd PiS nie lubi samorządów. I że strategia, jaką wobec nich przyjął brzmi – zrzucać na samorządy coraz więcej zadań i jednocześnie ograniczać pieniądze. A bez pieniędzy trudno mówić o skutecznym zarządzaniu. I rozwoju gmin. W ten sposób PiS chce zupełnie zmarginalizować samorządy. Stworzyć wrażenie, że są zbędne. Czy zgadzacie się z tak postawioną diagnozą?

Robert Maciaszek: Samorządy od lat podnoszą ten problem. Przykładów jest mnóstwo. Drobnymi, małymi krokami, ale konsekwentnie, idziemy w stronę centralizacji. W ostatnich latach obserwujemy też zjawisko, które jest jeszcze bardziej niebezpieczne – stałe obniżanie bazy dochodów własnych samorządów. Każda zmiana w systemie podatku dochodowego od osób fizycznych wywołuje duże zmiany w budżetach samorządowych, do których trafia 50% dochodów z PIT. Ostatnie zmiany ustawowe w tym zakresie zmniejszyły dochody mojego budżetu o kilka milionów złotych. A przecież to są właśnie pieniądze, z których zmieniamy nasze miasta zgodnie z oczekiwaniami ich mieszkańców.

Kolejne zapowiedzi dotyczące choćby zwiększenia kwoty wolnej od podatku również uderzą w nasze lokalne budżety. Rząd zrekompensuje sobie ten ubytek dochodów choćby większymi wpływami z podatku VAT, ale samorządy tego zrobić nie mogą. Nam obiecuje się rekompensaty w formie rządowych dotacji. Tylko, że tutaj należy pamiętać o dwóch sprawach. Po pierwsze dotacja to są takie pieniądze, które możemy przeznaczyć tylko na konkretny cel, o który wnioskujemy. Po drugie, dotacje, inaczej niż dochody własne, nie pozwalają nam swobodnie prowadzić własnej polityki rozwoju. To rząd decyduje, czy przyzna nam dotację, czy nie i czy w konsekwencji zrealizujemy zaplanowane działanie.

Co więcej, każda zaoszczędzona przez samorząd złotówka przy realizacji zadania musi zostać rządowi zwrócona. Przy takiej polityce w ciągu kilku lat jesteśmy w stanie całkowicie zachwiać strukturę dochodów samorządów, a tym samym po prostu związać im ręce i uzależnić finansowo od rządu. Co jeszcze bardziej niepokojące, kiedy przyjrzymy się ostatnim rozdaniom rządowych funduszy dla samorządów, widać w nich wyraźnie, że wspierane są głównie te gminy, w których rządzi wójt lub burmistrz wywodzący się z partii władzy lub wspierający partię rządzącą. Zjawisko klientelizmu politycznego ma się u nas coraz lepiej. Za chwilę to rząd w Warszawie będzie decydował, czy powstanie nowy plac zabaw na osiedlu lub przedszkole w Chrzanowie. Możemy się domyślić jaki będzie efekt.

Z jednej strony mamy kaganiec finansowy i antyrozwojowy z punktu widzenia samorządu. Ale z drugiej strony widzimy coś, co można nazwać kagańcem światopoglądowym czy ideologicznym. To, co dzisiaj dzieje się w edukacji i pomysłach, które prezentuje minister Przemysław Czarnek, to jest następująca strategia: za pieniądze samorządu dokonuje się ideologizacja szkoły w duchu narodowo-katolickim.

Agata Wojda: Ta polityczna ideologia wdziera się do samorządów. I polaryzuje ludzi. Radni w Kielcach musieli się zajmować uchwałą: „Stanowisko przeciwko gender”, bo ktoś na polityczne wskazania wprowadza takie uchwały do porządku obrad. Bardzo często te spory o charakterze polityczno-ideologicznym toczą się godzinami na sesjach i mam wrażenie, że emocjonują się tym tylko radni biorący udział w tej dyskusji, zabierają cenny czas, który moglibyśmy poświęcić rozwiązywaniu problemów mieszkańców. Nic dziwnego, że ludzie łapią się za głowy i mówią: „Na Boga, czym wy się zajmujecie”? Natomiast po zmianach w edukacji cały ten zestaw wychowania ideologicznego będzie mieć charakter systemowy. Tak naprawdę samorządy będą prowadzić i firmować edukację, na którą nie będą mieć wpływu w zakresie organizacji. Bardzo niebezpieczne, ponieważ my do subwencji oświatowych dokładamy z roku na rok coraz większe pieniądze. A za chwilę samorząd nie będzie miał wpływu także na swoich pracowników. Ale to jest typowy zabieg tej władzy: nie wprost, tylko po kawałku wydzieranie autonomii samorządom.

Trzeba też powiedzieć, a pracuję w administracji rządowej od kilku lat, że spór między administracją rządową i samorządową jest odwieczny. Samorządy mówiły: „Nakładacie zadania, nie dajecie wystarczających pieniędzy”. Jak świat światem stoi, odkąd są samorządy, ten spór był. Ale to, co robi Prawo i Sprawiedliwość dzisiaj, to zdecydowanie groźniejsze. Nie daje tych pieniędzy, ale mówi: „my wam to zrekompensujemy rządowym programem”. A na czym polega rządowy program w wykonaniu Prawa i Sprawiedliwości? Ano, właśnie na tej korupcji politycznej. Mamy fundusz inwestycji lokalnych, kiedy pieniądze wróciły do samorządów, ale tylko w teorii. Bo nie zostały podzielone transparentnie i proporcjonalnie, tylko po linii partyjnej. Potem słyszymy w telewizji, jak premier Morawiecki chwali się ile to pieniędzy nie trafiło do samorządów w ramach rekompensat. Ale mało kto zajrzy do analiz i sprawdzi, gdzie i na co tak naprawdę trafiły. Samorządy, w których rządzi Prawo i Sprawiedliwość, dostały dziesięć razy więcej dotacji niż samorządy, które są niezależne, bądź też rządzone przez włodarzy opozycyjnych. To jest zakłamywanie i oszukiwanie rzeczywistości. Tylko po to, by wykorzystać ją w celach propagandowych. To jest niebezpieczne.

Agato, jesteś samorządowcem od wielu lat i widzisz, jak przez ten czas zmienił się sposób rządzenia w samorządzie? Bo wydaje się, że kiedyś prezydent lub burmistrz mógł rządzić i podejmować decyzję jednoosobowo. Jednak wiele się zmieniło pod wpływem ruchów miejskich, z których i Ty również się wywodzisz. Czy ten model zarządzania wspólnie z mieszkańcami jest dziś standardem?

Agata Wojda: Gdy włodarze nie byli jeszcze wybierani w wyborach bezpośrednich, byli trochę zakładnikami polityków zasiadających w radach gmin i miast. To, że stali się politykami wybieranymi w wyborach bezpośrednich sprawiło, że mogli powiedzieć, iż ich mandat pochodzi wprost od obywateli i to dało im dużą władzę. A było to jeszcze w czasie, gdy partycypacja społeczna nie była rozwinięta albo w ogóle, albo w niewielkim zakresie. Pamiętam te czasy - wybory w 2002 roku, szesnastoletnie rządy w Kielcach prezydenta Lubawskiego. To było takie klasyczne pojęcie władzy: prezydent to był ktoś zamknięty w ratuszu. Jak udało się raz na jakiś czas zobaczyć wyjeżdżającą z urzędu limuzynę, czy spotkało się prezydenta w sklepie lub na skwerku, to wszyscy patrzyli, jakby zobaczyli papieża albo premiera.

Dziś jest inaczej. Samorządowcy, nie tylko radni, ale również włodarze, to są ludzie z sąsiedztwa. Nikogo już dzisiaj nie dziwi, że prezydent, wiceprezydent czy radny jeżdżą rowerem do pracy. Że zatrzymują się po drodze i rozmawiają z mieszkańcami lub można ich spotkać na koncercie czy przy piwie ze znajomymi. Normalną rzeczą stało się, że ta władza jest również mieszkańcem tego miasta, jak każdy inny.

Dzisiaj mieszkańcy mają ogromną potrzebą współdecydowania i oceniania tego, co dzieje się w ich mieście. Bardzo dobre emocje są na bezpośrednich spotkaniach, gdzie przychodzą ci autentycznie zainteresowani. Mają możliwość wyrażenia swojej opinii, więc siłą rzeczy stają się członkami i współtwórcami jakiegoś procesu. Jak się stajesz członkiem procesu, bierzesz za ten proces współodpowiedzialność. Pozytywny wpływ na poczucie wspólnoty miały budżety obywatelskie, które przecież propagował w Polsce Instytut Obywatelski. Mieszkańcy zobaczyli w jak łatwy sposób mogą wpłynąć na swoje otoczenie i jak szybko zobaczyć efekty swoich działań. Wystarczy stworzyć projekt, zagłosować na niego, a po kilku miesiącach patrzeć, jak pojawia się w twoim sąsiedztwie. Tak szybki efekt buduje zaufanie. Dzisiaj nie wyobrażam rządzenia miastem bez obywateli. Dziś to musi być współrządzenie, a mieszkańcy są integralnym i nieodłącznym elementem tego procesu. Kto wie, czy za chwilę nie wiodącym.

Rzeczywiście – świadomość mieszkańców szybko się zmienia na rzecz partycypacji i współdziałania. Robert swoją przygodę z polityką zaczynał od doświadczenia sejmowego. Potem zostałeś burmistrzem Chrzanowa. Co było dla Ciebie największym wyzwaniem?

Robert Maciaszek: Dla mnie dużą zmianą było przejście z biznesu do samorządu. W biznesie to, co nie jest zakazane, jest dozwolone. W samorządzie odwrotnie. To zupełnie inne podejście do szukania szans rozwojowych lub rozwiązywania problemów. Wszedłem do samorządu z tym przedsiębiorczym DNA, z nastawieniem na współpracę, na szukanie rozwiązań i szans, na pracę zespołową i zadaniową. Idea partycypacji społecznej doskonale się w to wpisuje. Dlatego od początku, krok po kroku, zacząłem wprowadzać w Chrzanowie kolejne jej narzędzia. Rośnie też świadomość samych mieszkańców oraz ich chęć współdecydowania. Od nas, samorządowców, mieszkańcy wymagają tylko przestrzeni i odpowiednich narzędzi do działania. Budżet Obywatelski jest tylko jednym z nich. Ostatnio w Chrzanowie wprowadziliśmy m.in. możliwość konsultacji online oraz panele obywatelskie jako kolejne narzędzia partycypacji społecznej. Ze zwiększeniem aktywności mieszkańców musi zmieniać się także administracja. Urzędnicy też musieli zacząć myśleć inaczej, bardziej projektowo. Udało się już przeprowadzić pierwsze projekty szyte na miarę mieszkańców, gdzie od początku zaangażowaliśmy ich w tworzenie nowej przestrzeni. Tak zbudowaliśmy np. nasz nowy skate park, który został zaprojektowany wraz z grupą jego przyszłych użytkowników.

Staramy się dawać mieszkańcom nowe narzędzia do tego, żeby mogli uwolnić swoją energię i spożytkować ją dla lokalnej wspólnoty. Świetnie się w tym zakresie sprawdza uruchomione przez nas Miejsce Aktywności Mieszkańców. To przestrzeń w centrum miasta, gdzie gmina wynajmuje lokal, który oddała w ręce mieszkańców i organizacji pozarządowych. MAM organizuje dzisiaj m.in. pikniki sąsiedzkie na osiedlach, różnego rodzaju wydarzenia, które integrują lokalną społeczność, warsztaty i zajęcia dla dzieci i dorosłych. MAM to naprawdę niewielka inwestycja dla gminu, a efekt jest niesamowity. To przestrzeń, gdzie pojawia się mnóstwo fajnych pomysłów, które od razu są wdrażane bezpośrednio przez mieszkańców.

Powoli wracamy do bezpośrednich spotkań z ludźmi, za czym, nie ukrywam, bardzo tęskniłem. Okres pandemii był pod tym względem niezwykle ciężki. Nic nie zastąpi bezpośredniego kontaktu z mieszkańcami. Podczas takich spotkań z ludźmi dochodzi do poważnych dyskusji, gdzie ścierają się różne wizje. To świetna lekcja demokracji dla wszystkich, która pokazuje, że ciężko znaleźć rozwiązania, które zadowolą każdego. Ale właśnie proces demokracji polega na tym, że staramy się wybrać najlepsze z nich. Ciężko jest sprostać wszystkim oczekiwaniom, choćby ze względów finansowych. Musimy wybierać priorytety, ale możemy i powinniśmy to robić z ludźmi. Cieszę się, że mieszkańcy są coraz bardziej aktywni i że im zależy, bo to gwarancja tego, że nasze miasta i gminy będą się rozwijać.

Wywołałeś ten temat – pandemia. Koronawirus zmienił niewątpliwie nasz sposób funkcjonowania na każdej płaszczyźnie - od gospodarki, poprzez życie społeczne, edukację, a na zarządzaniu miastem kończąc. Na ile to doświadczenie wpływa dzisiaj na zmianę strategii myślenia o waszych gminach?

Agata Wojda: To był bardzo trudny czas. Ale każdy kryzys rozwija. Zwrócę uwagę na kilka elementów. Przede wszystkim dziś wiemy, że konieczne jest, i co do tego jest chyba świadomość na każdym szczeblu władzy, usprawnienie procesów administracyjnych. Pandemia pokazała, że te wszystkie pieczątki, podpisy, osobiste stawiennictwo zamroziło wiele decyzji, zamroziło możliwość normalnego, urzędowego funkcjonowania, a przez to też funkcjonowania ludzi. I myślę, że dzisiaj w kwestii procedur trzeba zmierzać w kierunku liberalizacji. Nie wszystko wymaga formalnego, urzędowego trybu. To jest pierwszy wniosek.

Po drugie, pandemia pokazała, że potrafimy być elastyczni pod kątem podejmowania decyzji i kontaktować się ze sobą online, a co za tym idzie – oszczędzać czas. Można zorganizować wideokonferencję i odbyć w ciągu dwa albo trzy takie spotkania, co nie byłoby możliwe przy kontakcie osobistym. To znacznie zwiększa efektywność pracy. Oczywiście są też granice, bo pewne sprawy wymagają osobistych kontaktów.

Kolejną rzeczą jest zmiana jaka zaszła w mieszkańcach. Zwiększyła się nasza potrzeba obcowania z naturą, zieleni. Dzisiaj nikt nie neguje, że park ma być parkiem, że trzeba zazieleniać przestrzeń. I to moim zdaniem jest bardzo pozytywne. Po tylu miesiącach zamknięcia w domach, mamy niesamowity głód przestrzeni miejskiej, przebywania na świeżym powietrzu. I kolejny plus, pewnie Robert też potwierdzi - od miesiąca każdy miejski event, który jest organizowany, cieszy się niesamowitą popularnością. Ludzie dużo bardziej cieszą się z bycia ze sobą. Po prostu się do siebie uśmiechamy.

Na stronach Instytutu Obywatelskiego opublikowałem analizę, w której próbowałem pokazać, jak metropolie tracą swoich mieszkańców na rzecz mniejszych miejscowości. Przez pandemię. Wpływ na to ma możliwość pracy zdalnej, niższe koszty i lepsza jakość życia -zieleń, woda, powietrze. Jak to wygląda z perspektywy Chrzanowa?

Robert Maciaszek: Dotknąłeś tematu, który jest mi bardzo bliski. Jednym z powodów, dla których startowałem w wyborach na burmistrza, była analiza Polskiej Akademii Nauk dotycząca delimitacji miast średnich i tego, jak tracą one funkcje społeczno-gospodarcze. Jednym z tych miast niestety był Chrzanów. Startowałem z pomysłem jak te negatywne dla miasta trendy zatrzymać i odwrócić. Olbrzymią przewagą miast średniej wielkości jest to, jeśli tylko są dobrze skomunikowane, że tutaj jesteśmy w stanie zaoferować mieszkańcom wysoki poziom jakości życia, z bezpośrednim dostępem do terenów zielonych i wszystkich usług publicznych, bez korków i bez smogu.

Co więcej, mniejsze miasto oznacza, że ludzie są mniej anonimowi, co wpływa na poczucie bezpieczeństwa i większą wzajemną życzliwość. Myślę też, że łatwiej dzięki temu zbudować wzajemne zaufanie. Jako samorządowcy mamy tutaj ogromne pole do popisu. Budowanie lokalnej tożsamości, lokalnej wspólnoty oraz zaufania pozwoli nam przetrwać różne kryzysy. Było to widać na początku pandemii. Dzięki oddolnym działaniom mieszkańców, którzy sami się do nas zgłaszali z chęcią pomocy, powołaliśmy Chrzanowskie Centrum Wolontariatu. Inną oddolną inicjatywą była akcja „Kupuj lokalnie”, czyli wspieranie lokalnych przedsiębiorców. Teraz pracujemy nad aplikacją, która pozwoli nam połączyć w jednym wirtualnym miejscu mieszkańców, administrację, przedsiębiorców i organizacje pozarządowe. Ma to pomóc nam zbudować lokalną wspólnotę również w tej przestrzeni internetowej, jako uzupełnienie tego wszystkiego, co dzieje się już w przestrzeni miasta. Pierwsze spotkanie w tej sprawie z przedsiębiorcami miałem kilka dni temu. Wysłuchaliśmy ich opinii i przekazaliśmy aplikację do testów. Czekamy teraz na pierwsze uwagi. Myślę jeszcze dodatkowo o czymś w rodzaju lokalnej e-waluty, którą moglibyśmy uruchomić w tej aplikacji, by wesprzeć lokalna gospodarkę.

Pandemia pokazała, że kryzysy są wpisane de facto w nasz krajobraz polityczny, społeczny i gospodarczy, a odpowiedzią na to musi być budowanie odpornego samorządu, odpornych miast. Z raportu, który publikowaliśmy w Instytucie Obywatelskim na temat budowania odporności wynika, że państwo, które jest usamorządowione, jest po prostu efektywniejsze. Lepiej rozwiązuje problemy i przede wszystkim jest odporniejsze na te plagi i kryzysy, które nas dzisiaj dotykają, chociażby właśnie w postaci pandemii.

Agata Wojda: To wynika z prostej prawdy – nie ma uniwersalnych rozwiązań, które sprawdzą się w każdej szerokości i długości geograficznej. Stąd ta dywersyfikacja pewnych metod radzenia sobie z kryzysem jest szalenie istotna. Akurat jestem zwolenniczką, może przez swoje doświadczenie w pracy w administracji rządowej, pewna forma zarządzania kryzysowego musi być centralnie koordynowana. Mówię o takich przypadkach, powiedziałabym, nie tyle skrajnych, ile poważnych. To służby mundurowe, jest wojsko, jest policja, jest straż pożarna, więc to jest taki system zarządzania kryzysowego państwem, które musi mieć pewną swoją czapę i schodzić na to zarządzanie kryzysowe na dole.

Tu pełna zgoda. Ale dwa przykłady. Pierwszy to szkoła. Mieliśmy rok temu bardzo jasny sygnał płynący z samorządów, że posyłanie dzieci do szkoły jest złym pomysłem, że to jest proszenie się o kłopoty pandemiczne. Okazało się, że samorządy miały rację i powinniśmy zaczynać od nauczania hybrydowego. To jest pierwszy przykład, a drugi - program szczepień. Miałem wrażenie, że rząd konkuruje z samorządami zamiast z nimi współpracować. Efekt jest taki, że jeszcze daleko nam do uzyskania szerokiej społecznej odporności. W moim odczuciu bez samorządów nie da się tego uspołecznić i upowszechnić szczepień, jak to jest konieczne, żeby powstrzymać czwartą falę pandemii.

Agata Wojda: - To, co mówisz, dokładnie potwierdza moje słowa. Jest pewien obszar konieczny do centralnego zarządzania, bo na przykład mamy kryzys powodziowy, który obejmuje jedną trzecią Polski. Wtedy koordynacja działań służb jest potrzebna w sposób ministerialny, centralny. Natomiast te wszystkie działania, chociażby w zakresie szkół, pozostawienie samorządom autonomii jest konieczne. Czym innym jest warszawska duża szkoła, w której uczy się osiem tysięcy dzieciaków, a czym innym gminna podstawówka, która ma duży budynek dla trzystu dzieciaków, które mogą pracować i uczyć się na zmiany. Narzucanie z poziomu ministerstwa jakiegoś konkretnego rozwiązania to kompletne nieporozumienie.

Podobnie w przypadku szczepień. Przecież kto, jak nie samorząd, wie dokładnie, jak zmotywować i jak dotrzeć do mieszkańców? To, co się działo w momencie, kiedy ruszyły zapisy dla seniorów, to był prawdziwy armagedon. Mam wrażenie, że sporo seniorów się umęczyło i zaraziło w tych kolejkach, a jednocześnie pewnie poprzez wysokie ciśnienie i nerwy doświadczyli innych dolegliwości. A przecież samorządy mogły szczepienia zorganizować w klubach seniora, w budynkach użyteczności publicznej, w pustych wtedy szkołach. Ale nie, trzeba było pokazać jakiś efekt siły i prężenia muskułów przez rząd centralny.

Dzisiaj, jak trwoga to do samorządów: „A, bo wy znacie swoją specyfikę”. No od początku znaliśmy swoją specyfikę. I gdyby ktoś nie chciał zawieszać sobie na siłę na szyi medalu za cały program szczepień, tylko chciał współpracować, jestem absolutnie przekonana, że dzisiaj efekt mielibyśmy nieporównywalnie większy.

Jak w Chrzanowie budujecie odporność swojego miasta?

Robert Maciaszek: Jednym z pomysłów są te narzędzia, o których już wspomniałem wcześniej – wzmacniające lokalne więzi, budujące wspólnotę i wzajemną życzliwość, bo to zawsze pomaga. Wiele pomysłów rodzi się też oddolnie. Na przykład w Miejscu Aktywności Mieszkańców powstała przestrzeń do wzajemnej wymiany rzeczy i usług między mieszkańcami. Innym przykładem jest Chrzanowskie Centrum Wolontariatu. Te inicjatywy pomagają nam budować miejską odporność.

Wierzę też w to, że naszym wielkim dobrem narodowym jest policentryczny układ sieci miast. To jeszcze pozostałość po PRLu, po czterdziestu dziewięciu województwach. To trzeba wykorzystać. Przy odpowiedniej polityce rozwoju regionalnego, wzmacniającej te samorządy Polska również stanie się bardziej odporna na kryzysy. Jeżeli będziemy próbowali wszystkim zarządzać centralnie, wszystkim centralnie sterować, to zepsujemy to, czym się wyróżniamy, i co jest naszą mocną przewagą konkurencyjną. Już nie raz Polska pokazała, że z różnych kryzysów wychodzi suchą stopą, albo jako jeden z najmniej poszkodowanych krajów w Unii Europejskiej. To nie dzieje się przypadkiem i w dużej mierze wynika z mocnego samorządu. Kiedy też popatrzymy obiektywnie na ostatnie trzydzieści lat przemian ustrojowych w Polsce, to reforma samorządowa jest jedną z najbardziej udanych. Samorząd trzeba wzmacniać i wspierać. Ważne jest także budowanie zaufania pomiędzy władzą centralną i samorządem. Pewne zadania, choćby z zakresu zarządzania kryzysowego, czy funkcjonowania służb mundurowych, muszą być w jakiejś mierze scentralizowane. Natomiast w pozostałych aspektach naszego życia powinniśmy pozwolić działać samorządowcom, zaufać lokalnym wspólnotom.

AGAT WOJDA

Wiceprezydentka Kielc

ROBERT MACIASZEK

Burmistrz Chrzanowa

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, publicysta, szef Instytutu Obywatelskiego, think tanku Platformy Obywatelskiej, samorządowiec, radny miasta Katowice, były radny Sejmu Śląskiego, miejski aktywista, pomysłodawca katowickiego stowarzyszenia BoMiasto, założyciel i redaktor kwartalnika „Instytut Idei”. Autor między innymi: „Wariacje Tischnerowskie” (2012), „Pobudka Kościele” (2018) oraz „Kościół w czasach dobrej zmiany” (2021, wydawnictwo Liberte!)

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO JUTRA

SPOŁECZEŃSTWO JUTRA

ULRIKE MEINHOF – WIĘCEJ NIŻ SYMBOL NA KOSZULCE

MAGDALENA M. KAJ

Mężczyźni, którzy łaskawie uchylają przed kobietami drzwi do wielkiej polityki i wspaniałomyślnie pozwalają im na uczestnictwo w niej, obowiązkowo muszą podkreślić, że „płeć piękna wnosi do tego męskiego i nierzadko brutalnego świata powiew łagodności, opiekuńczości czy ducha porozumienia”.

Mężczyźni, którzy łaskawie uchylają przed kobietami drzwi do wielkiej polityki i wspaniałomyślnie pozwalają im na uczestnictwo w niej, obowiązkowo muszą podkreślić, że „płeć piękna wnosi do tego męskiego i nierzadko brutalnego świata powiew łagodności, opiekuńczości czy ducha porozumienia”. Jest to slogan tak samo oklepany, jak i nieprawdziwy, a powtarzający go mężczyźni chyba nigdy nie widzieli (bądź nie chcą dostrzec), że to nie płeć determinuje nasze zachowania i reakcje. Najlepszym dowodem na to są kobiety-terrorystki, które w walce nie cofną się przed niczym. I nie, nie są członkiniami ruchów terrorystycznych dla ozdoby, łagodzenia obyczajów czy kaprysu. Tak jak mężczyźni, są tam, żeby walczyć.

Nie funkcjonuje jedna definicja terroryzmu, znajdziemy tysiące i żadna nie będzie do końca poprawna czy fałszywa. Zjawisko terroryzmu zmienia się na przestrzeni czasu czy szerokości geograficznej, dodatkowo zawsze wpływ na ostateczne działania terrorystów mieć będzie wyznawana ideologia oraz cele, które zamierzają osiągnąć.

Możemy przyjąć, że ekstremizm polityczny i terroryzm będą stanowić przeciwieństwo demokracji. Biorąc pod uwagę, że dla chadeka, socjaldemokraty, liberała czy konserwatysty, definicja demokracji przystawać będzie do wyzwanej ideologii, tak również odpowiednio zmieni się i dopasuje do danego światopoglądu znaczenie słów „terror” i „terroryzm”.

Jedna kwestia zdaje się być uniwersalna, bez względu na zajmowane miejsce w politycznym spektrum: przywiązanie do poczucia, że sianie terroru i osiąganie za jego pomocą określonych celów, jest domeną mężczyzn. Ewentualne bojowniczki, zasilające szeregi organizacji terrorystycznych, znajdują się tam, ponieważ są zakochane w męskich liderach, bądź pełnią funkcje ozdobno-wabiące.

Nic bardziej mylnego. Kobiety były, są i zapewne będą obecne we wszystkich nurtach terrorystycznych, a ich zaangażowanie często bywa także formą walki z zastanym porządkiem i patriarchalnym spojrzeniem na rolę kobiety w społeczeństwie.

„Historię pojęć piszą zwycięzcy. Jeden zabity człowiek to akt terrorystyczny, tysiąc zabitych ludzi to militarna interwencja”. Przytoczony cytat to słowa Ulriki Meinhof, jednej z założycielek Frakcji Czerwonej Armii (Rotte Armie Fraktion, RAF), nazywanej również Grupą Bader-Meinhof. RAF była jedną z najbardziej sprawnych i radykalnych organizacji skrajnie lewicowego terroryzmu, która w latach ’70-tych zupełnie zmieniła krajobraz polityczny Republiki Federalnej Niemiec, ale i całej Europy Zachodniej.

Meinhof, która urodziła się jako córka profesora historii sztuki, od początku swojej ścieżki akademickiej angażowała się w ruchy studenckie, w drugiej połowie lat ’50-tych przystępując do Niemieckiego Socjalistycznego Ruchu Studenckiego i coraz bardziej ciążąc w stronę skrajnie lewicowych ideologii. W tym samym czasie rozpoczyna karierę dziennikarską, publikując w lewicowym piśmie konkret, równocześnie pracując na rozpoznawalność działaczki politycznej, między innymi przez regularne uczestnictwo w demonstracjach i protestach, jak choćby tych dotyczących budowy elektrowni atomowych.

Na jej pełne poświęcenie się sprawie wpływ ma kilka czynników: zamach na Rudiego Dutschke, studenckiego przywódcę i ideologa ruchów lewicowych oraz poznanie innych symboli radykalnych ruchów lewicowych: Andreasa Baadera i Gudrun Esslin.

Przy czym, słowo „poznanie” nie oddaje w pełni okoliczności nawiązania relacji z Baaderem i Esslin. Mianowicie, Ulrika zaangażowała się w zbrojne odbicie i uwolnienie Baadera z więzienia. Wydarzenie to przypieczętowało jej los, zmieniając ją z zaangażowanej dziennikarki w poszukiwaną terrorystkę. Natomiast moment odbicia Baadera, który miał miejsce w maju 1970 r. uznaje się za początek działalności RAF.

RAF za swój cel uznawała „walkę z uciskiem imperialistycznym kapitalistycznego państwa”. Szczegółowe cele armii nie zostały bliżej sprecyzowane, a członkowie organizacji, by opisać system panujący w RFN i innych państwach Zachodu, używali słów-kluczy, znaczących wszystko i nic: ucisk, imperializm, kapitalizm oraz faszystowski (głównie, kiedy opisywali Stany Zjednoczone).

Kiedy członkinie i członkowie RAF oficjalnie wypowiedzieli posłuszeństwo Republice Federalnej Niemiec, zaczęli szukać sojuszników w walce z imperializmem i kapitalizmem. Jednym z pierwszych sojuszników w tej rozgrywce okazała się być Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP), która, wspólnie z przedstawicielami zbrojnego ramienia organizacji – El Fatah – przyjęła niemieckich towarzyszy na szkolenia z terrorystycznego rzemiosła. Pomimo, jakby mogło się wydawać, zbieżnych poglądów i celów, szybko pojawiają się konflikty, związane, a jakże!, z obecnością kobiet. „(…) Gudrun i Ulrika wraz z koleżankami kategorycznie odmówiła zamieszkania w oddzielnych, przeznaczonych wyłącznie dla kobiet, kwaterach. Zażądały zakwaterowania wraz z mężczyznami. Przeniesienie się do oddzielnego baraku godziło bowiem w ich «zasady emancypacyjne». Gdy pewnego dnia «emancypantki» zaczęły opalać się nago na środku obozu, wzbudzając uzasadnione poruszenie młodych Palestyńczyków, z których większość jeszcze nigdy nie widziała nagiej kobiety, komendant obozu postanowił pozbyć się niewygodnych gości. Po kilku dniach sporów «niemieccy towarzysze» zostali odesłani do domu”1.

Po powrocie z Palestyny, RAF kontynuuje swoją działalność. Zdobywając dużą rozpoznawalność, Meinhof i jej towarzysze, ogrzewają się blasku sławy, którą zyskali oraz siejąc terror i postrach, który sprawia, że prasa określa ich mianem „wrogiem numer jeden państwa niemieckiego”.

Do czasu aresztowania, które miało miejsce w czerwcu 1972 r., Meinhof aktywnie uczestniczy zarówno w akcjach terrorystycznych RAF, podkładając bomby czy napadając na banki, ale także pracuje nad manifestami ideologicznymi Frakcji Czerwonej Armii, które uzasadniają użycie przemocy w imię wyższego celu. Jest więc kobietą, matką, przywódczynią i główną ideolożką jednej z najgroźniejszych organizacji terrorystycznych działających w tamtym okresie na terenie Europy Zachodniej.

Kiedy wraz ze swoimi towarzyszami broni zostaje aresztowana, ostatnie lata życia spędza w więzieniach oraz na ławach oskarżonych. Jednocześnie, za murami więzienia rośnie kult przywódczyni lewicowej rewolty zbrojnej.

To Meinhof, bardziej niż męscy liderzy RAF, jest w społecznej świadomości tą, która zakwestionowała zastany porządek i wyznawane wartości i zdecydowała się zmienić je w najbardziej radyklany i brutalny sposób. Zrobiła to w sposób na tyle skuteczny, że co czwarty obywatel RFN przed trzydziestką deklarował „sympatię” dla działań RAF, a co dziesiąty – gotowy był udzielić jej członkom schronienia i ochrony przed policją i represyjnym aparatem państwowym^2. Ostatecznie, Ulrika wraz z przetrzymywanymi w więzieniu w Stammheim pozostałymi liderami RAF, zostaje skazana na dożywocie. Wyrok zapada w 1975 r.

Ulrika Meinhof, podobnie jak Andreas Baader czy Gudrun Esslin, nie odbyła zasądzonej kary. W 1976 r. została znaleziona martwa w swojej celi. Rok później, w 1977 r. podobny, samobójczy los spotkał towarzyszy broni Ulriki, odbywających karę w tym samym więzieniu. W swoich celach martwi znalezieni zostali Andreas Baader, Gudrun Esslin i Jan-Carl Raspe. Do dzisiaj spekuluje się, że terroryści nie wybrali śmierci samodzielnie, wręcz przeciwnie – to ona znalazła ich w celach, przy wsparciu i pomocy aparatu państwa.

Owiana tajemnicą i niedomówieniami śmierć Meinhof jedynie ugruntowała jej pozycję lewicowej męczennicy, a jej naśladowcy założyli nawet organizację Komando Ulriki Meinhof (Kommando Ulrike Meinhof), które w 1977 r. zastrzeliło ówczesnego prokuratora generalnego RFN, Siegfrieda Bubacka. Pogrzeb Meinhof przekształcił się w polityczny wiec poparcia dla niej i ideologii RAF, gromadząc ponad 4000 uczestników. Wielu z nich manifestowało poparcie i podziw dla idolki, wyrażany na transparentach i w okrzykach: „Jesteśmy pełni smutku i wściekłości, które nas nie opuszczą! Ulrike Meninhof, pomścimy cię!”

Śmierci terrorystki towarzyszy jeszcze jeden makabryczny szczegół: Ulrika została pochowana bez mózgu, który potajemnie usunięty, był przedmiotem badań. Organ został złożony w mogile dopiero po 26 latach, w 2002 r. po interwencji córki Meinhof, dziennikarki Bettiny Röhl.

Przedmiot badań, jakim został poddany, nigdy nie został ujawniony. Czy chodziło o sprawdzenie, jak wygląda mózg terrorysty? A może zweryfikowanie, co sprawia, że to kobieta decyduje się na taką drogę?

Przypisy

1 W. Grotowski, Terroryzm w Europie Zachodniej. W imię

narodu i lepszej sprawy. Warszawa 2000.

2 Ibidem.

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO JUTRA

WOLNOŚĆ W CZASACH BAŃSKI INTERNETOWEJ

PIOTR BENIUSZYS

Światopoglądowo sprofilowane gazety codzienne i tygodniki istniały na długo zanim w obszarze telewizji suche, obiektywne i skupione na faktach serwisy informacyjne dużych stacji ogólnokrajowych (najczęściej publicznych) zostały wyparte przez kablowe telewizje informacyjne nadające newsy przez całą dobę i każdego dnia w sposób coraz jaskrawiej zdradzający partyjno-ideologiczny przechył.

Bańki internetowe” i (rzadziej stosowane) „komory pogłosowe” stały się w ostatniej dekadzie niezwykle istotnymi pojęciami w odniesieniu do problematyki debaty publicznej. Już w epoce blogów i internetowych forów dyskusyjnych personalizacja treści informacyjnych i filtrowanie przekazów, jakie dopuszczamy do siebie, zaczęły stanowić czynniki różnicujące informacje ze świata przyswajane przez różnych obiorców. Był to nowy etap procesu, który zachodził jeszcze w erze analogowej, przez wiele dziesięcioleci. Światopoglądowo sprofilowane gazety codzienne i tygodniki istniały na długo zanim w obszarze telewizji suche, obiektywne i skupione na faktach serwisy informacyjne dużych stacji ogólnokrajowych (najczęściej publicznych) zostały wyparte przez kablowe telewizje informacyjne nadające newsy przez całą dobę i każdego dnia w sposób coraz jaskrawiej zdradzający partyjno-ideologiczny przechył. Ostatnim kamykiem tej lawinowej przemiany na dzień dzisiejszy są oczywiście media społecznościowe, które nie tylko za pomocą algorytmów automatycznie profilują podsyłane nam na timeline treści, ale także dają nam do ręki narzędzia, aby w ogóle nie wchodzić w kontakty z użytkownikami o poglądach odmiennych od naszych. Do pierwszego celu służą facebookowe polubienia i kliknięcia linków. Do drugiego możliwość akceptowania znajomych lub followowania na Twitterze określonych użytkowników, a wyciszania lub blokowania innych.

Bańka przytulna, kojąca

Filtrująca dopływ wiadomości bańka internetowa jest więc zjawiskiem, które narzuca nam algorytm społecznościowego medium, a także wyszukiwarki Google (niekiedy w sposób przez nas nieuświadomiony, ale w zasadzie zawsze nie do końca uświadomiony co do zakresu skutków). Komora pogłosowa jest natomiast produktem naszych własnych zachowań w sieci i stanowi zwykle trzon bańki internetowej. Za sprawą internetowej rewolucji informacyjnej ilość wiadomości dostępnych w sieci stała się zbyt wielka, aby jakakolwiek jednostka ludzka była w stanie je samodzielnie przetwarzać, czy nawet selekcjonować. Pojawienie się filtrów było więc kwestią (niedługiego) czasu. Problem z zamknięciem użytkownika w bańce internetowej polega – z liberalnego punktu widzenia, gdzie wolność i dostęp do wiedzy stanowią ważne wartości – na tym, że nie mamy nad tym kontroli. Zostajemy zaszufladkowani jako ci, którzy nienawidzą Kaczyńskiego i nie lubią Kościoła, zaś lubią prawa osób LGBT i kochają Trzaskowskiego (i, oczywiście, na odwrót), co prawda, w oparciu o nasze wcześniejsze wybory, zachowania i komentarze w sieci. Jednak skutkiem tego jest wyfiltrowanie z miejsc w sieci, do których codziennie uczęszczamy, w zasadzie jakichkolwiek informacji, które mogłyby nas skłonić do poddania w wątpliwość dotychczasowych poglądów. Politycy przeciwnej strony urastają w naszych oczach do rangi potworów, gdyż docierają do nas wyłącznie negatywne wiadomości na ich temat. Najgorsze jest to, że nie wiemy, co zostało wyedytowane z naszego walla na Facebooku czy z wyników naszego wyszukiwania w Google. Nie wiemy, czy rzeczywiście wszystkie tamte „ukryte” przed nami informacje nie wywarłyby na nas żadnego wpływu, czy nie tracimy od czasu do czasu dostępu do rzeczy, które byłyby dla nas relewantne, gdyby do nas w ogóle dotarły.

Analiza ludzkiej psychologii podpowiada, że sami tego chcemy. To niewłaściwy moment na tradycyjne pomstowanie na „złe” koncerny internetowe, które nas krzywdzą. One pogłębiają problem, który jednak sami stworzyliśmy. Otóż nie chcemy słuchać polityków czy publicystów, którzy reprezentują „drugą stronę” światopoglądowego sporu. Odczuwamy wobec nich niechęć, skręca nas na sam ich widok. Gdy ktoś mówi rzeczy podważające nasze głęboko zakotwiczone poglądy, neguje nasze wartości, ubliża naszym świętościom, czujemy ów okropny dysonans poznawczy, cierpimy, że są ludzie, którzy nasze zdanie mają sobie za nonsens lub przejaw głupoty, nie chcemy, aby skłaniano nas do rewizji przekonań, siano w nas wątpliwość. Powtórna analiza własnych fundamentów ideowych to wysiłek intelektualny, jest męcząca, nieprzyjemna, obrazoburcza wręcz. Ale byłaby raz po raz nieunikniona, gdybyśmy pozwalali sobie samym natrafiać na dobrze skonstruowaną kontrargumentację.

Dlatego preferujemy pozostać w orbicie treści i komunikatów, które nasze poglądy wzmacniają. My chcemy, aby ten algorytm filtrujący działał i zapewniał nam psychiczny komfort oraz spokój ducha człowieka pewnego swych racji, który na koniec dnia może zasnąć niezmąconym snem sprawiedliwego. Jeśli już w naszej bańce mają się pojawiać argumenty strony przeciwnej, to tylko te absurdalne, na pierwszy rzut oka kretyńskie, wypowiedzi nieudane, nieskładne, sepleniące i dukające niczym Andrzej Duda po angielsku. Wiadomo, przekonanie, że po drugiej stronie są sami głupcy, to niebagatelne wzmocnienie już posiadanych poglądów. Media społecznościowe pozwalają nam wzmocnić ten filtr. Jesteśmy tam już nie tylko w bańce internetowej, ale tworzymy swoja osobistą komorę pogłosową, gdzie wpuszczamy tylko tych autorów komentarzy i treści, którzy nam najbardziej odpowiadają, którzy potrafią najsilniej utwierdzać nas w naszych postawach, którzy zawsze niezawodnie na każde nasze „Iksiński jest pajacem” odpowiedzą „Zaiste, niesamowitym pajacem”, dodadzą kolejny argument za liberalizacją prawa aborcyjnego (albo za zaostrzeniem) czy za obniżeniem podatków dla małych przedsiębiorców (albo za podwyżką).

Po pewnym czasie zrodzi się w nas przekonanie, że druga strona nie ma żadnych argumentów, że po jej stronie nie istnieje żadna racjonalność. Że są to ogarnięci aberracją umysłową ludzie, którzy albo celowo chcą szkodzić krajowi i innym (nam), albo są ofiarami propagandy takich typów spod najciemniejszej gwiazdy. Zjawisko baniek sprawia, że dokładnie to samo myślą o sobie obie strony. Oczywistym skutkiem (to już widzimy w wielu krajach, w Polsce od w zasadzie kilkunastu lat) jest zanik możliwości i celowości prowadzenia jakiejkolwiek debaty publicznej. Obrazują to choćby próby organizacji debat przed wyborami prezydenckimi 2020 r. – regres nawet wobec sytuacji z roku 2015 był widoczny gołym okiem. Cała polityka opiera się na mobilizacji, rozognieniu emocji ludzi we własnej bańce, aby niezawodnie stawili się w lokalach wyborczych, a także na walce o głosy ludzi z grupy polityką niezainteresowanej. Ludzie w bańkach politycznych polaryzują się do granic możliwości. To spirala. Im większa niechęć wobec kontrargumentów, tym szczelniejszy filtr izolacyjny i tym mniejsza zdolność w ogóle dostrzeżenia obywatela o przeciwnym poglądzie. Tak pogłębia się polityczny podział społeczeństwa, tak generują się te zjawiska, z którymi boryka się Polska – realia „dwóch plemion”, autentyczna wzajemna nienawiść, wulgaryzacja dyskursu (gdy nie ma debaty, poglądy nie potrzebują argumentu, tylko siły wybrzmienia), gotowość do rozwiązań siłowych. Za pośrednictwem narzędzi internetowych rzeczywistość ta z poziomu od zawsze skonfliktowanych politykierów schodzi na poziom zwykłych ludzi, a niechęć Iksińskiego wobec Malinowskiego staje się równie mocna, co jego niechęć wobec Kaczyńskiego lub Tuska. Nie daje się razem pracować, biesiadować, nawet czasem jechać jednym autobusem.

Zamknięcie ludzi w bańkach ułatwia także zadanie propagandystom. Gdy nie słychać dementi drugiej strony, stosowanie fałszywych informacji, wyssanych z palca oskarżeń i słynnych fake newsów staje się dziecinnie proste. Po pewnym czasie ludzie zaczynają żyć w dwóch równoległych, niestykających się ze sobą kosmosach, a okazjonalne przypadki dobrej woli w postaci chęci wysłuchania kogoś z drugiej strony wymagają najpierw przebrnięcia przez ustalenie „wspólnych faktów”. Zaufanie międzyludzkie spada do zera, szerzy się paranoja.

Ja i moi ziomale

Im silniejsza wytwarza się tak polaryzacja społeczna, tym silniejsze jest poczucie więzów wspólnoty z innymi ludźmi z naszej bańki internetowej, a zwłaszcza tych najbliższych – z naszej komory pogłosowej. Kiedyś ludzie mieli różne poglądy na aborcję czy prawa zwierząt, ale spotykali się chętnie w tzw. realu, bo spajało ich zainteresowanie pokerem, wódką, ploteczkami z sąsiedztwa, albo meczami lokalnego klubu piłkarskiego. Przy okazji darli o politykę koty, najczęściej kończąc obróceniem dyskusji w żart i machnięciem ręką na niemoc obywatela wobec politycznej machiny. Dzisiaj coraz rzadziej jesteśmy w „realu”, a coraz częściej w sieci, na profilach społecznościowych. Tam zaś polityka podzieliła ludzi. Najbardziej lubimy tych, którzy mają najbardziej podobne poglądy do naszych (przymykamy oko zaś na to, że kibicują nie tej drużynie piłkarskiej, co trzeba). Bańka internetowa stała się jedną z najważniejszych wspólnot, do których należymy. Obracamy się w niej codziennie, często co kilkadziesiąt minut, to w zasadzie permanentna obecność. Dobre relacje z ludźmi z tej samej bańki stają się dla nas co najmniej równie ważne, jak poprawne relacje w rodzinie, miejscu pracy, czy kiedyś dobre relacje w licealnej sieci grup rówieśniczych.

Potrzeba poczucia mocnej, ugruntowanej przynależności do wybranej bańki kieruje często zachowaniami online. Pierwszy tweet podany dalej przez Leszka Balcerowicza, polubiony przez Adriana Zandberga lub pozytywnie skomentowany przez Krystynę Pawłowicz potrafi przyprawić nieomal o palpitacje. Cieszy, gdy tweety dostają wiele polubień, w tym przede wszystkim gdy rośnie grupa użytkowników, którzy „polubiają” prawie każdy nasz wpis. Jesteśmy wśród swoich, zdobywamy uznanie, budujemy pozycję, nasz głos staje się wyznacznikiem dla rosnącej grupy ludzi. W bańce nie zmieniamy co prawda niczyich poglądów, ale je wzmacniamy, czasami nieznacznie modyfikujemy, uzupełniając katalog obowiązujących prawd bańkowych o nowe elementy. Oto my i nasi ziomale – współbańkowicze.

Od dobrej oceny współbańkowiczów zależy niekiedy nasze samopoczucie danego dnia. Pyskówki z obcymi z innych baniek, którzy od czasu do czasu wpychają swój łeb, gdzie ich nikt nie prosił, to rzecz normalna, to spływa jak po kaczce. Jednak negatywna ocena jakiegoś pojedynczego wpisu ze strony dobrego współbańkowicza skłania do zadumy, refleksji, czasami bywa nawet źródłem udręki. Przynależność do bańki od czasu do czasu przynosi bowiem wyzwania. Pojawiają się swoiste „egzaminy lojalności”. W końcu, gdy dzień jest dobry, ulubionym politykom dobrze idzie robota, wydarzenia w kraju nie przynoszą niepokoju, nie ma żadnych większych afer, to potakiwanie swoim jest łatwe i przyjemne. Jednak prędzej czy później któryś z ulubionych polityków popełnia poważny błąd, okazuje się mieć coś za uszami, w kraju dzieje się coś niedobrego – w efekcie w bańce pojawia się wielka smuta, zwątpienie, zrezygnowanie. Wówczas dużo ryzykują ci, którzy w tak trudnej chwili sformułują krytyczną uwagą pod adresem kogoś ze „swoich”. Pokazują bowiem słabość swoich wyborów ideowych, niestabilność, która pozwala powątpiewać w ich solidność, może nawet ujawniają pierwsze jaskółki potencjalnej zdrady? Nietrudno wtedy dostrzec, że bańki internetowe stanowią idealne odwzorowanie postaw i wojen plemiennych w domenie digitalnej. Każdego dnia należy potwierdzać swoją przynależność do grupy. Skłonności transgresyjne są niewybaczalne.

Wśród obcych

Pomimo wszystkich powyższych uwag, do wrogich baniek zaglądamy. W Polsce funkcjonuje co prawda narracja o dwóch wrogich sobie obozach, ale realia życia politycznych baniek internetowych od kilku lat pokazują o wiele bardziej złożony krajobraz. Niezależnie od tego, czy powrót Donalda Tuska i histeryczna reakcja na niego ze strony rządowych funkcjonariuszy w TVP odbudują bipolarny układ na polskiej scenie politycznej (oba manewry wydają się mieć właśnie ten cel, gdyż polaryzacja na dwa wrogie obozy służy od wielu lat właśnie PiS i PO), w sieci dominuje pokolenie młode, która narzuca inną logikę. Tutaj układ jest jednoznacznie nie dwu-, a wielobańkowy. Bańki nie zawsze dokładnie pokrywają się elektoratami sześciu głównych sił politycznych (oprócz PO i PiS mamy silną reprezentację Lewicy, Polski 2050 i Konfederacji, nieco słabiej zintegrowana, ale obecna jest bańka PSL), przede wszystkim można niekiedy w ramach elektoratu jednej i tej samej partii wskazać po kilka baniek, które nie są sobie wrogie, ale odrębność ta nie bierze się z niczego i dystans jest wyczuwalny. Przy takim układzie wielu baniek zaglądanie do nieswoich baniek jest dużo trudniejsze do uniknięcia niż w systemie dwóch obozów. Jednak ktoś obcy i tak niemal od razu zostaje „wyłapany”.

Po co ludzie tam zaglądają? Czy nie ryzykują wspomnianych konsekwencji, z dysonansem poznawczym na czele? Niespecjalnie. Wchodzenie „między wilki” nie wiąże się z czytaniem dłuższych tekstów czy poznawaniem kontrargumentów. Format mediów społecznościowych pozwala nam wejść między wrogów i obcować tylko z ich lakonicznymi wpisami, takimi jak tweety. To krótka forma, najczęściej banalna i niezbyt przeintelektualizowana – tweet chyba jeszcze nikogo nie skłonił do autorefleksji i rewizji swoich fundamentów ideowych. Za to doskonale nadaje się jako tzw. trigger, impuls wyzwalający brutalną, polemiczną reakcję słowną. Bez wielkiego ryzyka dla własnego światopoglądu można więc wchodzić w zwarcie. A to czyni się z kilku powodów.

Po pierwsze, jak w standardowym gangu, wykazanie się agresją i niechęcią wobec wrogiej grupy jest sposobem na potwierdzenie własnej bitności, zdobycie uznania i wzmocnienie poziomu akceptacji wśród współbańkowiczów. Uzyskanie od nich feedbacku w postaci słowa „zaoranie” stanowi najwyższy wyraz uznania. Po drugie, pośród obcych wchodzimy, aby uzyskać potwierdzenie poczucia słuszności własnego wyboru światopoglądowego (i bańkowego). Widząc ich skrajnie niemądre, pełnie niechęci wobec bliskich naszemu sercu osób i wobec wyznawanych przez nas wartości wpisy potwierdzamy po raz kolejny naszą fatalną opinię o tych ludziach. Nasze uczucia pogardy i dezaprobaty wobec wrogiej bańki zostają odświeżone, nabieramy znów nowej energii, aby z nimi walczyć. „Oni naprawdę tacy są” – oto najczęściej przynoszona do swojej własnej bańki pamiątka z tego rodzaju wyprawy. Po trzecie w końcu, z głębokim zaangażowaniem politycznym wiąże się niekiedy potrzeba odczuwania bólu. Gdzieś tkwi w niektórych z nas głód odczucia pogardy skierowanej przeciwko nam samym, to także roznieca resentymenty. We współczesnej kulturze coraz bardziej pożądanym stanem jest status ofiary (a Polska to w dodatku światowa stolica martyrologii, więc ten trend ma szanse zrobić tutaj zawrotną karierę). Sprowokowane lub (nawet lepiej) niesprowokowane ściągnięcie na siebie wrogości obcej bańki, szczególnie w postaci wielogodzinnego „najazdu na profil”, to swoiste e-sadomaso, ale także wyśmienita okazja, aby odczuć solidarność i empatię własnych współbańkowiczów, a więc tych, na których opinii nam faktycznie wyłącznie zależy.

Na „spalonym”

Z tych wszystkich powodów większość użytkowników mediów społecznościowych, mieszkańców internetowych baniek, kreatorów komór pogłosowych i uczestników tej tak specyficznej „debaty” politycznej współczesności nakłada na siebie autocenzurę i gryzie się w język, gdy zdarzy się im mieć inne zdanie od wersji obowiązującej własną bańkę. Poglądy polityczne i przekonania ideowe w coraz większym stopniu stanowią katalogi, które – takie jest oczekiwanie – należy przyjmować w całości (czy też, powiedzmy, w ponad 90%), z dobrodziejstwem inwentarza. Trudno aby w pisowskiej bańce mógł wygodnie umościć się ktoś, kto popiera „reformy” sądownictwa Ziobry, wizję szkoły Czarnka, jest bliski klerykalnej optyce polskiego Kościoła, dostrzega geniusz Polskiego Ładu, ale chce likwidacji kopalń węgla kamiennego. Trudno aby w lewicowej bańce dobrze się odnalazł ktoś, kto chce wysokiego opodatkowania firm, globalnych koncernów i polskich bogaczy, tanich mieszkań na wynajem, wyprowadzenia religii ze szkół, małżeństw jednopłciowych i praw osób transseksualnych, ale z przyczyn moralnych jest za zakazem aborcji. W bańce liberalnej niełatwo będzie miał ktoś, kto chce niskich podatków i ograniczenia transferów socjalnych do tych realnie potrzebnych, przywrócenia handlu w niedziele, pogłębiania integracji europejskiej, świeckiej szkoły, szerokich praw dla osób LGBT i liberalizacji ustawy aborcyjnej, ale równocześnie będzie popierał ograniczenia swobody mediów. I tak dalej.

Bańki internetowe największą krzywdę robią więc dzisiaj na poziomie blokowania samodzielnego myślenia. Dostajemy katalog obowiązujących „prawd wiary” i mamy go albo popierać, albo wyciszyć się w zakresie punktów, które nam nie odpowiadają. Najtrudniejsze chwile w mediach społecznościowych przeżywa osobnik, który ma 1-2 poglądy niepasujące do jego bański, która pod kątem innych stu spraw jest jak najbardziej właściwym dlań miejscem, a który nie zamierza tych 1-2 poglądów wyciszać, tylko pisze, co myśli. Wtedy „najazd na profil” robią mu współbańkowicze, a zwykle jest ich dużo więcej, bo nie są to obcy, którzy przypadkiem trafili na jakiś jego wpis, tylko ludzie go obserwujący i czytający na co dzień. Bardziej liczni i bardziej zdeterminowani, aby „odszczepieńca” przywrócić na wspólną linię w sensie pełnego zestawu poglądów.

Gdy Leszka Balcerowicza na Twitterze młodzi lewicowcy scharakteryzowali na przestępcę (czarny pasek na oczach i podpis „Leszek B.”) za „zbrodnie” okresu transformacji ustrojowej, lewicowa bańka ucichła, a gdy pojawiły się przeprosiny i wycofanie grafiki, odetchnęła z ulgą i jęła młodzież swą chwalić. Gdy jednak lewicowy europoseł Łukasz Kohut skorzystał z tej okazji, aby nie tylko skrytykować skandaliczny mem, ale i sformułować pozytywną ocenę planu Balcerowicza, a jego autorowi podziękować, reakcja bańki była ostra i Kohut na jakiś czas znalazł się na aucie. Nad przemianą Tomasza Terlikowskiego, choć przecież nadal wierzącego prawicowca, do dziś ubolewa połowa prawicowego internetu. Ale i w liberalnych obszarach mediów społecznościowych presja na pohamowanie wolnomyślicielskich zapędów bywa odczuwalna (a przecież to samo w sobie jest nieliberalne). Nie mnie oceniać, w ilu procentach moje osobiste poglądy są zgodne z oczekiwaniami współczesnej polskiej, liberalnej bańki. Niewątpliwie jednak mam w moim asortymencie kilka poglądów nieprzystających do preferencji większości moich współbańkowiczów i gdy tematy te poruszam, przez wiele godzin czytam ich nieprzychylne komentarze. Najczęściej dzieje się to wtedy, gdy krytykuję manię rowerową w polskich miastach i sprzeciwiam się zbyt daleko idącym utrudnieniom w poruszaniu się po mieście samochodami osobowymi. To wśród centrowych liberałów poglądy dziś już niepopularne, ale nie jest to dla mnie wystarczający powód, aby je porzucić.

Wy także nie porzucajcie swoich „nietypowych” poglądów. Choć istnieją pewne pomysły, aby ograniczyć oddziaływanie algorytmów internetowych na filtrowanie naszych informacji, to ludzkiej psychologii, która źle reaguje na styczność z poglądami sprzecznymi wobec własnych, nie da się oszukać. Być może więc łamiąc schemat dogmatów obowiązujących w każdej z naszych baniek, pokazując, że są punkty, w których zgadzamy się z ludźmi z innych, nawet teoretycznie wrogich baniek, a nie zgadzamy ze współbańkowiczami, rozluźnimy uścisk ich ścian? Owszem, może się to skończyć ekskomuniką i banicją. Ale może też – po prostu – skończyć się powrotem do ciekawych debat. Co byłby ze mnie za liberał, gdybym nie skończył sugestią, że ryzyko się opłaca?

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

CZY NA NASZYCH OCZACH RODZI SIĘ „NOWY PURYTANIZM”?

BEATA KRAWIEC

Pamiętam z głębokich lat 90, kiedy turnieje sportowe były sponsorowane przez producentów papierosów, a już wtedy badania WHO wskazywały, że nałogowe palenie tytoniu prowadzi do raka płuc czy krtani. I dzięki wielu kompaniom społecznym i regulacjom rządów poziom spożycia tytoniu systematycznie spada.

Pomału kończą się odłożone z powodu covidu Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej. Oglądam je z przyjemnością i kibicuję reprezentacjom Włoch i Belgii. A do napisania tego tekstu skłoniły mnie niedawne przecież, niestandardowe zachowania dwóch piłkarzy będących „gwiazdami” swoich reprezentacji i „przykładami” dla kolejnych pokoleń piłkarzy.

Napastnik reprezentacji Portugalii, wielokrotny laureat Złotej Piłki, jeden z najlepszych piłkarzy w historii przed standardową konferencją prasową schował postawione przed nim butelki coca-coli i wyjął swoją butelkę wody.

Kilka godzin później na podobny gest zdecydował się Paul Pogba przez usunięcie sprzed siebie butelki piwa Heineken. Francuski napastnik nie wyjaśnił z jakiego powodu, media spekulują, że z powodu swojego muzułmańskiego wyznania, a „Janusze” z polskich portali kpią, że piwo było przecież bezalkoholowe.

Warto wiedzieć, że i Coca-Cola i Heineken są sponsorami tegorocznego Euro, zatem w zależności od kontraktów reklamowych z organizatorem, czyli UEFA bądź poszczególnymi federacjami narodowymi, piłkarze mają za zadanie promocję danych sponsorskich produktów.

Pamiętam z głębokich lat 90, kiedy turnieje sportowe były sponsorowane przez producentów papierosów, a już wtedy badania WHO wskazywały, że nałogowe palenie tytoniu prowadzi do raka płuc czy krtani. I dzięki wielu kompaniom społecznym (chyba najbardziej zapamiętana została ta ze zdjęciami tkanek rakowych czy rurek tracheotomijnych) i regulacjom rządów (zakaz palenia w centrach handlowych, zakaz palenia we wnętrzach pubów) poziom spożycia tytoniu systematycznie spada.

Czy teraz nadszedł czas na bojkot producentów „złych” używek czy żywności, zawierających cukier czy prowadzących do nałogów, jak alkohol? Czy influencerzy mają aż taką, żeby zmienić nasze nawyki żywieniowe?

W polskiej wódczano-piwnej kulturze picia, nadmierne spożycie alkoholu łączy się z agresją, przemocą domową czy stadionową. Nie umiemy bawić się bez alkoholu. Na wakacjach króluje opcja open baru i nadal nagminne jest prowadzenie pojazdów po spożyciu. Ta kultura picia zmienia się w związku ze zmianami demograficznymi i kulturowymi, ale nadal panuje społeczne przyzwolenie na publiczne burdy, upijanie się, przyjęcia weselne liczone w półlitrówkach na osobę czy parę. A młode pokolenie pije mniej, zdecydowanie mniej niż poprzednie. Pije inaczej, bo więcej kraftowych piw, więcej home made nalewek czy win, albo nie pije wcale, bo nie chce być kojarzone z przaśnym piciem, które zapamiętali z dzieciństwa. Wśród młodzieży 15-25-letniej jest o wiele więcej zwolenników zalegalizowania uprawy, handlu i spożycia konopi indyjskich niż kiedykolwiek w poprzednich badaniach i co ważne, ich przekonanie o absurdzie „zakazu palenia zioła” łączy ich ponad podziałami politycznymi, od lewej do prawej i skrajnie prawej strony sceny politycznej.

Wprowadzenie przez rząd Zjednoczonej Prawicy podatku cukrowego od napojów od 1 stycznia br. spotkało się z dużym społecznym zrozumieniem. Prezydent Duda, który w kampanii przysięgał, jak to on, że będzie niezłomny i nie zgodzi się na nowe obciążenia fiskalne, podpisał ustawę niedługo po swoim zaprzysiężeniu na drugą kadencję. Warto zauważyć, że za wprowadzeniem podatku nie głosowali w Sejmie członkowie klubu parlamentarnego Konfederacji. Społeczeństwo nie protestowało, zgodziło się płacić za dwulitrową colę 6,79, a nie 4,99 PLN, wpływy z podatku idą na konto NFZ i komunikacyjnie zostało to sprzedane jako walka o zdrowe nawyki Polaków, ustawa wręcz nazwana była z promocją prozdrowotnych wyborów konsumentów.

Nie sposób nie porównać tej kampanii z koszmarnie nieudolnym komunikacyjnie wycofaniem drożdżówek ze szkolnych sklepików, cytując premier Ewę Kopacz „żebyście nie byli grubaskami” z 2015 roku.

Co się zmieniło w postrzeganiu cukru w żywieniu w latach 2015-2020? Wiele, ale też zależnie od naszej bańki społeczno-internetowej.

Edukacja żywieniowa, która nie odbywa się w szkole, pewnie rzadziej w domu, a najczęściej w mediach społecznościowych, czy wśród rówieśników, to główny sprawca zmiany. Instagramowe trenerki wszystkich Polaków dbają o formę fizyczną, razem z pakietem dietetycznym sprzedając przy okazji nadzieję na poprawę formy psychicznej. Dla wielu osób odzyskanie kontroli nad wagą jest jedynym przykładem własnej życiowej sprawczości i zaradności. Dla mnie osobiście ma w sobie coś z kultu ciała i nowego prądu religijnego. W zależności od stopnia zaawansowania wykluczamy z jadłospisu gluten, cukier, laktozę czy mięso, czyniąc coś w rodzaju postu, a wszechinformując o swoim poście czujemy się prawie błogosławieni przez obserwujących, bo wrzuciliśmy zdjęcie w rozmiarze S.

Eliminacja szczególnie produktów odzwierzęcych jest również skutkiem edukacji i większej świadomości społecznej, jak wygląda krótkie życie zwierząt hodowanych dla mleka czy mięsa. Weganizm stał się sposobem życia, postulatem oraz wiarą, że dzięki rezygnacji z produktów odzwierzęcych zdążymy uratować planetę. Sama znacznie zredukowałam jedzenie mięsa pod wpływem filmów z Davidem Attenborough, ale nie lubię nadmiernej i agresywnej ewangelizacji, która dzieli ludzi na morderców zwierząt i tę „bardziej oświeconą” resztę świata. To bezkrytyczne i bezmyślne postrzeganie innych ludzi powoduje jeszcze większe podziały społeczne i nikomu niepotrzebne konflikty. Wolny rynek dostrzegł tę zmianę zachowań konsumenckich, knajp wegańskich i wegetariańskich jest coraz więcej, sieci spożywcze zapewniają zaopatrzenie, o jakim nie śniło się jeszcze kilka lat temu, naszym wewnętrznym problemem staje się zakup awokado, bo w sumie zdrowe i nadaje się zamiast masła na kanapki, ale z drugiej strony trafiło do nas z Peru czy Brazylii, zostawiając ślad węglowy i z pola, gdzie kilka lat temu rósł las tropikalny.

Czy fani Paula Pogby i Cristiano Ronaldo przestaną kupować piwo i colę? Nie sądzę, ale ich gesty mają kolosalne znaczenie dla przyszłości współpracy przemysłu spożywczego i sektora sportowego, bo uważam, że piłkarzy nie należy zmuszać do reklamowania produktów, które powodują choroby cywilizacyjne. Piłkarze mają prawo do swojego wizerunku, chcą, by ich kariery trwały dłużej, są na dietach wspomagających ich uwarunkowania fizyczne, wiedzą doskonale, jak destrukcyjny wpływ na stan zdrowia mogą mieć używki, bo na własne oczy całe nasze pokolenie widziało upadek Diego Maradony.

A tymczasem jesteśmy zmęczeni pandemicznym postem, chcemy karnawału, chcemy igrzysk i chleba (najlepiej bezglutenowego☺).

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - HUGO PREUß

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Polityczny etap w biografii Hugo Preußa nie trwał zbyt długo, ale pozostaje godny odnotowania, gdyż ten liberalny prawnik o wielkiej wiedzy i doświadczeniu podjął się w ostatnich latach życia iście herkulesowego zadania. Na terenie skrajnie niesprzyjającym i w historycznym momencie skrajnie niezręcznym (jedno z najbardziej opornych wobec uroku liberalizmu państw XIX-wiecznej Europy zachodniej, Niemcy, w chwili do tego momentu największej klęski w dziejach jego państwowości i wybuchających z tego powodu niepokojów i resentymentów, a więc u końca I wojny światowej, można śmiało zestawić z przywołaną w mitach o Herkulesie stajnią Augiasza) podjął on próbę położenia fundamentów pod nowoczesne państwo liberalno-demokratyczne, które miałoby wejść w nową epokę jako piękne miejsce chroniące prawa obywatelskie, otwarte nawet na niespotykane wcześniej eksperymenty z libertyńską obyczajowością. Dalsze wydarzenia pokazały oczywiście, że ten fundament nie miał szans okazać się trwały, a sama osoba Preußa została użyta przez wrogów republiki do jego podmycia. Tym nie mniej, sam podjęty wysiłek zasługuje na pamięć.

Hugo Preuß urodził się w 1860 r. jako jedynak w żydowskiej rodzinie właściciela drukarni litograficznej w Berlinie. Ojca stracił jednak w wieku dwóch lat i wychował go stryj, majętny handlarz zbożem, który pojął wdowę po bracie za żonę. W latach 1878-83 Preuß studiował prawo i administrację z elementami filozofii i historii na uniwersytetach w Berlinie i Heidelbergu, a w Getyndze złożył państwowy egzamin prawniczy i uzyskał tytuł doktora. Trochę wahał się co do wyboru drogi zawodowej, lecz ostatecznie wybrał ścieżkę kariery naukowej i habilitował się w specjalizacji z prawa rzymskiego w Berlinie w 1889 r. Jego aktywność na szerszych wodach życia publicznego miała zamknąć przykra klamra antysemityzmu. Pomimo habilitacji nie mógł na uniwersytecie berlińskim uzyskać profesury, gdyż nie posiadał chrześcijańskiego chrztu, a i jego liberalne poglądy nie zaskarbiły mu przyjaciół wśród elit cesarskich Niemiec (wykładał więc w formule „prywatnego docenta”). Udało się dopiero w 1906 r., w nowo powołanej Wyższej Szkole Handlowej w Berlinie, w której Preuß został nawet w 1918 r. rektorem. Te życiowe doświadczenia niewątpliwie skłoniły go do przystąpienia w 1891 r. do „Stowarzyszenia Przyjaciół”, lokalnej berlińskiej organizacji żydowskiej, której celem było udzielanie sobie wzajemnej pomocy w obliczu trudności zawodowych, takich jak m.in. bezrobocie.

Na światopogląd i wizję państwa Preußa kluczowy wpływ miały postacie Karla von und zum Steina, autora pierwszych prób reformatorskich w kierunku konstytucyjnej monarchii w Prusach początku XIX w. (a więc kogoś, kto sto lat przed Preußem podejmował się nie mniej karkołomnej misji) oraz Otto von Gierkego, znaczącego teoretyka budowy ładu społecznego w oparciu o ideę samoorganizacji spółdzielczej i samopomocowej, a dziś dodalibyśmy – zwolennika subsydiarności. W ten sposób ukształtował się Hugo Preuß, jako stronnik państwa prawa, z obywatelem w roli suwerena, a także państwa federalnego i zdecentralizowanego, które obywatel może realnie kształtować poprzez swoją aktywność i samorząd. Wyrazem tych poglądów były także tematy jego wykładów, które obejmowały zwłaszcza problematykę prawa konstytucyjnego oraz autonomicznej administracji municypalnej. Opublikował ponadto dwa ważne dzieła naukowe („Rozwój niemieckiej państwowości” oraz „Niemiecki naród a polityka”), w których kreślił wizję ustrojową i apelował o zastąpienie tradycyjnego niemieckiego państwa, opartego o koncepcję zwierzchności nad obywatelem, państwem „należącym do ludu” (tzw. Volksstaat).

Prace te zapewniły mu rozgłos nie tylko w stolicy, choć jego próba zdobycia mandatu w Reichstagu w 1912 r. zakończyła się niepowodzeniem. Pierwsze kroki w polityce Preuß stawiał więc w berlińskiej radzie, gdzie rozwijał zwłaszcza samorządowy element swojego programu. Od 1895 r. pełnił funkcję radnego miejskiego, reprezentując najpierw partię Zjednoczenie Wolnomyślicielskie, a po jego fuzji z innymi ugrupowaniami liberalnymi w 1910 r. Postępową Partię Ludową FVP. W tym okresie zasłynął przede wszystkim jako współautor administracyjnej reformy o „wielkim Berlinie”, czyli poszerzeniu granic miasta i nadaniu mu nowej struktury samorządowej.

Jego zaangażowanie w lewe skrzydło niemieckiego liberalizmu poprowadziło go, po upadku Niemiec wilhelmińskich w 1918 r., do kręgu założycieli Niemieckiej Partii Demokratycznej DDP. W realiach nastrojów rewolucyjnych, w których zrodziła się demokratyczna republika, został on uznany za wspólny autorytet w sprawach ustrojowych zarówno przez liberałów, jak i przez socjaldemokratów z SPD. Ważnym ogniwem procesów, które wyniosły go do roli szefa resortu spraw wewnętrznych, któremu powierzono tworzenie projektu konstytucji późniejszej Republiki Weimarskiej, był jego artykuł napisany na gorąco po upadku cesarstwa, w którym wzywał klasy średnie – tradycyjną klientelę polityczną niemieckich partii liberalnych – do zaakceptowania faktów i poparcia wraz z demokratyczną lewicą idei parlamentarnej republiki. Ten tekst dał mu „papiery” pod rolę spoiwa koalicji DDP-SPD, a więc dwóch środowisk, które przed wojną nie pałały do siebie żadnymi sympatiami.

Preuß nie był jednak rewolucjonistą i jakby antycypując reakcję prawicowej części opinii publicznej, wahał się w pierwszych tygodniach 1919 r., czy przedłożyć dość „suchy” tekst opisujący ustrojowe mechanizmy republiki, czy jednak dołączyć rozbudowany rozdział z gwarancjami praw obywatelskich. Skłaniał się do pośredniego rozwiązania z ogólnikowym poruszeniem tego aspektu. Dlatego ostateczna wersja, która szerzej prawa jednostki uwzględniła, była skutkiem interwencji prezydenta Eberta i wpływu lidera DDP Friedricha Naumanna na proces pisania ostatecznego tekstu. Preuß ponadto obawiał się nadać parlamentowi zbyt szerokie uprawnienia. Dotychczas w Niemczech rząd był powoływany przez cesarza, który nie oglądał się na większości parlamentarne. Legislatywa miała uprawnienia kontrolne, ale nie mogła obalić gabinetu przy pomocy wotum nieufności. Preuß, dość zresztą słusznie, obawiał się niskiej kultury politycznej partii i niestabilności politycznej wynikającej z konieczności tworzenia chybotliwych koalicji w celu powołania większościowego rządu. Dlatego nowe uprawnienia Reichstagu uzupełnił silną pozycją prezydenta pochodzącego z powszechnego wyboru i mającego możliwość rozwiązywać parlament i rządzić dekretami w mgliście ujętych „sytuacjach nadzwyczajnych”. Jak wiadomo, te zapisy miały przyczynić się do degeneracji republiki po 1930 r.

Preuß był przeciwnikiem traktatu wersalskiego (w oparciu o Wilsonowską zasadę etnicznie wyznaczonych granic oczekiwał także inkorporacji Austrii do Niemiec), więc wraz z całym rządem Scheidemanna złożył dymisję w czerwcu 1919. Paradoksalnie więc pod jego tekstem konstytucji, przyjętej dwa miesiące później, brakuje jego podpisu. Oczywiście nie powstrzymało to narodowosocjalistycznej propagandy przed tym, aby ze względu na pochodzenie autora większości tekstu ustawy zasadniczej, Hugo Preußa właśnie, nazywać Republikę Weimarską i jej ustrój „republiką żydowską” (Judenrepublik).

W ostatnich latach życia Preuß sprawował mandat posła pruskiego landtagu. Zmarł w 1925 r.

Koniec

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

CZŁOWIEK OKOLICZNOŚCIOWY

PATRYK KOSENDA

Chciałem być asamblażem:

kruchość, zew, krzepki kraszer.

Zakiszę rękawy i przestanę oddychać.

W moim borze baby wyzywają się od szogunów.

Chcę powiedzieć coś, co wszystko zmieni,

ale moje zajęcie jest żmudne i tajne.

Oślizgły zbawiciel tytła umiłowanie.

Tańczą pająki jak parzeni nuncjusze,

wieszajcie genitalia na własnej choince.

Ludzkość to jeno baby hair na Jajach Czasu.

Z pogodą ducha notuję fakt, że uważasz

royal baby za chorego white trasha.

W moim borze bezdomni mogą gwałcić

przestrzeń, w święconym kisielu walczą kuracjusze.

Dziada z babą mi dajcie, przyśnię im wędrowny bochen.

Patryk Kosenda (ur. 1993) jest poetą, współzałożycielem i redaktorem „Stonera Polskiego”, magazynu artystycznego łączącego praktykę awangardową, psychodeliczną i aktywistyczną. Wydał dwie książki poetyckie: Robodramy w zieleniakach (Korporacja Ha!art, Kraków 2019) i Największy na świecie drewniany coaster (Fundacja Kontent, Kraków 2021), z której pochodzi powyższy wiersz wolny. Jest też laureatem Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO 2021 i początkującym grechuciarzem.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

NIEKTÓRZY LUBIĄ POEZJĘ... Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

FELIETON

NIEOBJĘTA ZIEMIA

ŚWIETLISTOŚĆ MIŁOSZAZ Ireną Grudzińską-Gross rozmawia M`agdalena M. Baran

NIENAZWANA POTRZEBA ŁADU, RYTMU, FORMY Joanna Zach

MOJE NIEOBJĘCIE Krzysztof Siwczyk

FESTIWAL MIŁOSZA Nieobjęta Ziemia

ROZMÓWKI POLITYCZNE

JAK TRWOGA TO DO SAMORZADÓW Z Agatą Wojdą, wiceprezydentką Kielc i Robertem Maciaszkiem, burmisrzem Chrzanowa rozmawia Jarosław Makowski

SPOŁECZEŃSTWO JUTRA

ULRIKE MEINHOF – WIĘCEJ NIŻ SYMBOL NA KOSZULCE Magdalena M. Kaj

WOLNOŚĆ W CZASACH BAŃSKI INTERNETOWEJPiotr Beniuszys

ZIELONY LIBERALIZM

CZY NA NASZYCH OCZACH RODZI SIĘ „NOWY PURYTANIZM”?Beata Krawiec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - HUGO PREUß

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

CZŁOWIEK OKOLICZNOŚCIOWY

Patryk Kosenda