Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

VERTE

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Cave hominem unius libri

(Strzeż się człowieka jednej książki)

Cave canem – strzeż się psa! Napis znany z przedsionków antycznych willi. Ostrzeżenie, co czeka nieproszonych gości. Pies jest ostry, niebezpieczny. Ugryzie. Będzie głośno. Będzie groźnie. Będzie boleśnie. Ostrzeżenie, by trzymać się z daleka, bo tu nie lubi się obcych. W zasadzie… nawet nie mam ochoty wejść. Cave hominem – strzeż się człowieka! Strzeż się człowieka dogmatycznego, tego, który zacisnąwszy pięści zdanie swoje stawia ponad osąd innych. Tego, co krzyczy. Co obraża. Co wyklucza. Co innych ma za nic. Człowieka, co zatrzymał się w martwym punkcie, w zmumifikowanym bezruchu, w absurdzie uparcie podawanym jako „jedyna prawda”. Co nosi na ustach tę samą, powtarzaną w wielu postaciach sentencję. Dla niego nieważny duch, a litera. Jedno zdanie. Bez światłocienia. Uwięziony na tej samej stronie.

Tu rodzi się człowiek „jednej książki.” Przypięty do stereotypu, opinii, zdania, przesądu. Zamknięty, pozbawiony chęci poznania czegokolwiek, co wykraczać by mogło poza kilkadziesiąt, kilkaset może stron definiujących jego religię, zasady, system polityczny, relacje międzyludzkie, model rodziny, odcienie uczuć, urządzenie świata. Nosa nie wychyli poza schemat. Ba, nawet nie świerzbią go palce by przewrócić kartkę, by sięgnąć po cokolwiek, co przekracza „ludzkie pojęcie”. Nie sięga dalej, nie potrzebuje biblioteki. Gorzej, czasem nawet nie przewraca stron, bo brak w nim ciekawości, co też zdarzyć się może w następnym rozdziale. Powtarza mantrę, której z owej książki/„książki” nauczył się na pamięć. Sieje zło. Niegdyś zniechęcony, zmamiony, znudzony czy zindoktrynowany, czyta tylko własnych proroków. Nie chce, a czasem nie umie sięgnąć po inny tom. Więc… Jest głośno. Jest groźnie. Jest boleśnie. Bo przecież w jednej książce nie da się zmieścić światów.

Tymczasem książki same pchają nam się do rąk… Zapraszają do zaczytania. Do stanu, w którym odkrywamy siebie, by znajdować siłę do wychodzenia w świat, do konfrontacji z tym, co zastane, stereotypowe, dogmatyczne, smutne. Nie ma dwóch takich samych, każda stanowi odrębną opowieść, indywidualną historię. Chce być czytana. Jednak „jeżeli książka wysokiego lotu nie natrafi na czytelnika wysokiego lotu – zawiśnie w powietrzu, chybi. Gotowość, aktywność, wysiłek twórczy potrzebne są na obu krańcach tego połączenia” – pisał w Lapidariach II Ryszard Kapuściński. I faktycznie, na czytanie, na zaczytanie trzeba mieć w sobie gotowość, otwartość. Nic tu nie „staje się już”. Słowo przychodzi i wraca. Buduje, dając do myślenia. Otwiera, wyrywając ze strefy komfortu. Wnika w nasze intymne światy, otwierając wrażliwość, inteligencję, chcenie. Powodując zmianę. I tak, bez czytania… się nie da.

Inna rzecz, że (jak chciał Voltaire) „z książkami jest tak, jak z ludźmi: bardzo niewielu ma dla nas ogromne znaczenie, reszta po prostu ginie w tłumie”. Wie to zarówno okazjonalny czytacz, jak i mól książkowy (znany jako helluo librorum). Wie ten, kto całym sobą chłonie klasyków dawnych i współczesnych, ten, kto sięga po „archeologię myśli”, po dzieła tkane z faktów czy analiz, ale i ten, kto namiętnie pochłania „czytadła”. Tu wszystko zależy od słów.

***

Verte. Bo, jak nie można tkwić w jednej książce, tak też nie wolno zatrzymywać się na jednej stronie. W katalogu znajdujemy – jak chciał Francis Bacon – książki, które należy tylko „powierzchownie smakować”, te, co należy „połykać”, a w końcu i owe nieliczne, co zasługują na to, be je „przeżuwać i trawić”. Tu książka zawsze jest czymś wyjątkowym, osobną historią, intymnym światem. Tą bramą, przez którą przechodzimy w inne miejsca, znane lub nieznane, przewidywalne lub zagadkowe. Pokazuje, że jest dokąd iść. Pokazuje jak bardzo nie jesteśmy w tym sami.

Verte. Przewróć stronę. Na następnej rozwiąże się zagadka, zapętli się węzeł, pocałują się, rozejdą, znów wrócą. Dowiesz się kto zabił, kto uszedł z życiem, kto wybudował dom na wzgórzu, kto wygrał wojnę, kto zmuszony był skapitulować. Znajdziesz śmiech, łzy, dziką orgię lub spokój przy kominku. Nową teorię, przyczynek do zmiany systemu, próbę rozwiązania zagadki wszechświata. Znajdziesz sprawy trudne, przemilczane, wciąż dopominające się o pamięć. Znajdziesz ludzi tobie podobnych, ale i tych zupełnie innych. A między stronami nie ma sporów.

Verte. I oto przemierzasz świat z podróżnikami wieków, przysłuchujesz się dyskusjom, znajdujesz wolność, odkrywasz niewolę, nabywasz zrozumienia dla spraw, które wydawały się niedostępne, zagmatwane, nie-do-objęcia.

Verte. Na następnej stronie czeka życie. Czeka tajemnica. Czeka rozwiązanie. Czeka słowo. Czeka szansa. Czeka też ktoś, z kim warto się słowem podzielić. Nikt nie mówi, że zawsze będzie łatwo. Że tylko śmiech. Będzie myślenie, wymiana zdań. Będzie…

Przewracam stronę by wiedzieć, co będzie dalej, by wiedzieć jak to się wszystko skończy… Verte. Tu nie ma „człowieka jednej książki”; w tym zaczytaniu nie ma się kogo bać.

Koniec

FELIETON

FELIETON

ZACZYTANIE

JAROSŁAW GUGAŁA

(Zaczytanie to stan wyjątkowy umysłu. To przeciwieństwo codziennej krzątaniny i ślepego zabiegania o środki do życia, o karierę, o poklask, o sławę, o bogactwo, o władzę, o uczucia. Zaczytanie jest odkrywaniem i zgłębianiem wnętrza. Jego rewersem są działania na zewnątrz, takie jak nasz ekstrawertyczny ekspansjonizm czy śmieszny w swojej karłowatości – osobisty imperializm; kompulsywne emanacje egzystencjalnego niepokoju, a także zrodzonej z niego pychy, która na krótką metę tłumi nasze przerażenie. Ono jest przyrodzonym brzemieniem, które dźwiga każdy człowiek, ale którego nie każdy jest w stanie udźwignąć z godnością.

Najbardziej przerażeni i przytłoczeni swoim strachem – najmocniej zabiegają o tak zwane sukcesy. Fanfary i werble są w stanie zagłuszyć skowyt ich pustki. Jednak tylko na chwilę. Najdłuższe triumfalne igrzyska muszą być skrojone pod zwykłe potrzeby ludzkiego ciała. Nie można triumfować bez końca. Mówiąc dosadniej: nie można zabrać triumfu w ustronne miejsce, gdzie każdego prędzej czy później zaprowadzi jego cielesność. I nawet jeśli to miejsce ozłocimy od podłogi po sufit, jeśli kształt tego swoistego tronu ludzkości wyrzeźbi najznamienitszy artysta z najdroższego materiału – to istota rzeczy pozostanie niezmienna.

Ekspansja na zewnątrz jest więc ślepą uliczką. Nawet jeśli – jak uczą nasi magowie – wszechświat wciąż się rozszerza i niesie nas gdzieś z niewyobrażalną prędkością – to i tak pozostajemy uwięzieni w strefie przyciągania naszej planety i w kruchości naszych ciał. Próbujemy wysyłać w kosmos rozpaczliwe sygnały o tym, że mamy dusze i że pragną one zbawienia, ale nie dostajemy sygnałów zwrotnych. Zupełnie jakby nikt nie chciał nas zbawić… Nawet coś tak zwyczajnego, namacalnego jak magia, umiemy dostrzegać tylko w wybieranych przez siebie zjawiskach, którym narzucamy siłą koślawy kształt naszych wyobrażeń i które znaczymy naiwnymi złudzeniami dla następnych pokoleń. A one – wszystko na to wskazuje – będą tak samo ślepe i nieporadne jak my, nasi rodzice i dziadkowie.

Dużo pewniejszą drogą ku światłu zbawienia; sensowi naszego życia; celowi, do którego dążenie mogłoby choć nie niszczyć nas i wszystkiego wokół nas – jest wędrówka do wewnątrz. Zaczytanie jest godziną policyjną, której przestrzegania pilnują patrole formowane przez pisarzy i poetów. To oni nie pozwalają nam wzgardzić tym światem, machnąć z lekceważeniem ręką i wyjść, żeby wrócić z ulgą w przestrzeń powszedniego banału. Karzą za to pobytem w antyciemnicy, gdzie przeszywa nas blask najniezwyklejszych metafor. Tam łamią eterycznym kołem estetyki kości naszych kiczowatych, pokrętnych stereotypów. Rozrywają bolesne przykurcze naszych narodowych fantazmatów i kompleksów. Biczami obezwładniająco pięknych wersów zadają nam perwersyjną rozkosz zaprzeczania swojskości i wchodzenia w zbawienną inność. Miast uczyć nas triumfalnych hymnów, tną boleśnie nasze zadufane zmysły ostrą nicią pojękiwania rudowłosej dziewczynki, skrzywdzonej przez pancerny pociąg jakiejś kolejnej nienawistnej i wykluczającej brutalnie wszelkie mniejszości, totalnej wspólnoty.

Kim się stajemy, gdy się kończy godzina poetycka i znikają jej patrole? Co czujemy, stając znowu oko w oko z naszym wymodlonym banałem powszednim? Wszystko pewnie zależy od tego, co zdołamy ze sobą zabrać? I czy zapragniemy tam wracać? Czy zdołamy uzależnić się od estetoterapeutycznych substancji, którymi przesycona jest przestrzeń zaczytania? Czy będziemy w stanie dostrzec szansę, jaką jest dla nas zagłębianie się w zdania pisarzy i przestrzeń między wersami? Mikrokosmos ludzkiej myśli też wciąż się rozszerza, ale czyni to w głąb naszej wspólnej przestrzeni, nie niszcząc wokół innych istnień jak oszalały antropocen, który sieje spustoszenie na zewnątrz.

Zaczytanie jest schronieniem i szansą na ocalenie ludzkości.

Innej szansy nie mamy.

Koniec.

ZACZYTANIE

ZACZYTANIE

MÓJ KLASYK

Z PROF. TADEUSZEM SŁAWKIEM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: Zaczytanie prowadzi do myślenia, na wiele sposobów podprowadza pod różne sfery naszego życia – pod to, co prywatne, publiczne, wspólnotowe, czy w końcu polityczne. Chcę zacząć od jednego z moich ulubionych autorów, od Italo Calvino. Jakiś czas temu do księgarń trafiło tłumaczenie jego książki Po co czytać klasyków? Już na wstępie pisze tam: „Do klasyki należą te książki, o których zwykle słyszy się zwrot «Czytam ponownie», a nie «Właśnie czytam»”. Tak naprawdę możemy mówić o różnych klasykach: o klasykach literatury, filozofii, myśli. Klasykami wcale nie muszą być dawni mistrzowie, którzy wydają się bardzo odlegli, ale możemy ich szukać w naszym „teraz”. Jak dziś tych klasyków identyfikujemy? Jak znajdujemy ich między stronicami? Monteskiusz pisał, że książki to tacy towarzysze, których człowiek sam sobie wybiera. Pytanie, jak ich dziś wybieramy?

Tadeusz Sławek: Myślę, że ta droga do klasyka, jest taka meandryczna, ponieważ nie ma, myślę, jednej drogi, tylko są co najmniej dwie albo trzy, które się wzajemnie ze sobą plączą. Jedna jest oczywista, to znaczy dla nas trochę nieszczęśnie oczywista, ponieważ bardzo podlega grom politycznym; jesteśmy tego świadkami aktualnie, ale i w przeszłości też tak bywało. Jest to tworzenie klasyków przez kanony edukacyjne, przez „listy lektur”. Z jednej strony jest to zrozumiałe, a z drugiej strony jest to też gorszące dlatego, że liczne są przykłady, których nie musimy tutaj sobie przytaczać, bo wszyscy je znamy, jak bardzo tego rodzaju listy są podatne na aktualne zapotrzebowanie tak zwanej polityki historycznej. To jest ta pierwsza droga do tworzenia klasyków. Druga droga też jest podatna na rozmaite wpływy i rozmaite oddziaływania, ale może one mają, chcę wierzyć, trochę szlachetniejszą naturę. Jest to droga tworzenia kanonu przez opinie krytyczne, które się pojawiają, czyli przez rozmaite gremia, które mniej lub bardziej zawodowo zajmują się ocenianiem literatury, czytaniem literatury… Użyłem tu słowa „zawodowo”, ponieważ w języku polskim istniało takie ładne rozróżnienie, czytać „dla przyjemności” i czytać „zawodowo”. Chcę wierzyć, że w przypadku krytyków te dwa rodzaje czytania się spotykają, ale nie musi tak być. To była druga droga do zostania „klasykiem”, droga ocen i opinii. Jest ona ciekawa także dlatego, że na jej poboczach – co widać po latach – dostrzegamy bardzo wiele tekstów, które zostają niezauważone, lub zauważone po fakcie. To nas prowadzi do trzeciej drogi, która powinna być drogą najbardziej skuteczną, ale też najbardziej indywidualną. Jest to droga wyboru, upodobania i uważnej lektury pojedynczego czytelnika.

To miejsce, w którym możemy powiedzieć: „To jest mój klasyk”.

Tak, każdy znajduje swojego klasyka. Tak jak pani mówi, to wcale nie musi być klasyk rzędu wielkiego wieszcza czy dobrze utrwalonego w swojej renomie pisarza. To może być ktoś, kto do danego czytelnika przemawia i w związku z tym on będzie go czytał niejako wciąż na nowo, wracając do tej lektury po latach. Tyle z tych trzech dróg. One na pewno będą istniały zawsze, bo zawsze będą pokusy formułowania pewnego obligatoryjnego kanonu. Doświadczenie uczy, że nierzadko ta droga jest drogą prowadzącą do zniechęcenia ludzi do czytania tychże klasyków, ponieważ bywa tak często, iż ci klasycy rodzą się na styku działalności edukacyjnej i politycznej. Często chodzi tu nie o ich lekturę, ale chodzi tu o lekturę w pewien od razu narzucony sposób. Ta lektura jest jak gdyby wczytana w nich, no i w związku z tym wydaje mi się, że bardzo poważnie zakłóca drogę do tego, żeby odczuć przyjemność czytania.

Do czytania w modelu edukacyjnym jeszcze wrócimy, szczególnie, że to właśnie w nim czytanie „klasyków” potrafi skutecznie zniechęcić do czytania w ogóle. Zatrzymajmy się jednak na chwilę pomiędzy tym, co nazywa pan „drogą krytyka”, a myśleniem o tym moim, prywatnym klasyku. Calvino pisze – skądinąd słusznie – że ów klasyk to „ten, który nie przestaje mówić nam tego, co ma nam tak naprawdę do powiedzenia”. Niezależnie od tego, czy to się nam podoba, czy nie; czy to, co nam mówi jest dla nas w jakimś sensie wygodne, czy przeciwnie, wyrywa nas ze strefy komfortu. Tym samym zmusza nas do myślenia. To za jego sprawą stajemy wobec pytań, wobec konieczności podejmowania różnorakich decyzji. Tymczasem – jak pokazuje nasza codzienność – myślenie jest trudem.

Niechęć, może obawa, a pewnie i brak zaufania do samodzielnie myślących to źródła kryzysu dyskursu publicznego. Nie tylko politycznego, ale i kościelno-episkopalnego. Kryzys ten objawia się tym, że język streszcza się w nich do wiadomych liczmanów retorycznych, które są tylko ustawiane w rozmaitych kombinacjach. Nie ma nic gorszego dla myślenia, nie ma gorszego przeciwnika myślenia, niż stereotyp właśnie. Taka praktyka, że mam ograniczoną ilość klocków lego i tylko przekładam je z miejsca na miejsce, nawet niekoniecznie dbając o to, żeby zawsze logicznie do siebie pasowały, niszczy myślenie. To jest pierwsza uwaga, którą tutaj można by zrobić. Drugą uwagę zawdzięczam wspomnianemu przez panią Italo Calvino, pisarzowi, którego też zawsze podziwiam z wielką atencją, bardzo żałując, że tak wcześnie odszedł i nie dane mu było stworzyć następnych książek. Jak dzisiaj czytamy jego wykłady, które przygotowywał zmyślą o ich wygłoszeniu w Ameryce, dowiadujemy się z nich, że „klasyk” niekoniecznie musi być jakimś wielkim, obszernym dziełem. To nie musi być W poszukiwaniu straconego czasu ze swoimi siedmioma tomami. Calvino czyta wspaniale jedno, zresztą króciutkie opowiadanie z Dekameronu Boccaccia, mówiące o tym, jak to Guido Cavalcanti wymknął się swoim z lekka podchmielonym i rozbawionym, hedonistycznym towarzyszom i – tutaj bardzo kładzie nacisk na ten przymiotnik – „lekkim skokiem zeskakując na drugą stronę”. Oto przebłysk magii czytania, która polega na tym, że lektura jest sztuką w dużej mierze niuansowania, delektowania się szczegółami, a tego niestety dyskurs publiczny polityczny i dyskurs publiczny teologiczny nie znoszą, ponieważ tam się ciosa grubo, siekierą i nie zważa na detale, bo detale przeszkadzają, ponieważ one stwarzają przestrzeń do indywidualnej refleksji, indywidualnego myślenia, indywidualnego wzroku, spostrzeżenia, pojedynczego oka. Tego te dyskursy nie lubią, bo tam obowiązuje w obu wypadkach ortodoksja. Dogmatyka.

Problem w tym, że te detale nam umykają. Jakoś się ich wstydzimy, udajemy, że ich nie dostrzegamy, lekceważymy je. A samego myślenia najzwyczajniej się boimy. Coraz trudniej jest zatrzymywać się na słowie, które jest czymś więcej niż tylko wyrywaniem nas z aktualnego szumu. To jest ta konieczność refleksji, która nie czeka na „właściwy czas”, ale domaga się dla siebie czasu. Zatrzymania. Niedawno, podczas debaty na krakowskim Festiwalu Miłosza [debata „Swój, obcy nieobjęty” odbyła się 9 lipca 2021 – przyp. red.], powiedział pan, że teraz mamy taki czas ostrzeżenia przed miodopłynnymi politykami, którzy moment zastanowienia uważają za hańbę.

To mnie zawsze uderza. Nie będę tu wymieniał nazwisk, bo łatwo je odnaleźć. Polityków, którzy po prostu rzucają bon motami jak z rękawa. Tymczasem czytanie, czy też to, co pani nazywa zaczytaniem, polega właśnie na takiej zdolności do znajdowania satysfakcji w przerwach, w namyśle, w tym, co jest zająkliwe, niepewne. W takich chwilach potrafię zgrać się swoim poziomem tempa i poziomem emocjonalnego zaangażowania z tym, co jest przedmiotem lektury. Świat i ja znajdujemy niejako wspólny język za pośrednictwem tego tłumacza idealnego, jakim jest uważnie i troskliwie czytana książka. Owocuje to tym, że później łatwiej mi znaleźć właściwe słowo na opisanie otoczenia, albo – co wielce pouczające – przekonuję się, jak daleko mi do znalezienia takiego słowa. Jak bardzo moje nazywanie rzeczywistości mija się z nią, jak bardzo wstawiam siebie w miejsce świata. Natomiast gdy praktykuję skupioną lekturę, odnajduję decorum; to, co mówię, stara się szanować odrębność świata, zachowuje wobec niego taktowną odległość – moja reakcja i moja mowa są przyjazne, ale nienarzucające się. Co się dzieje, gdy tracimy taki dystans, słyszeliśmy choćby podczas piłkarskiego Euro, kiedy to jeden ze sprawozdawców przedstawiał mniej to, co działo się na boisku, bardziej zaś starał się pobudzić, akurat zbędne w danych okolicznościach, emocje. Kiedy bramkarz spokojnie sobie wybijał piłkę z bramki, w głosie tego pana bulgotała Etna emocji, jakby raportował wybuch wulkanu albo trzęsienie ziemi. Straciliśmy decorum, a  decorum, to poczucie taktu, rytmu w stosunku do rzeczywistości i do własnego życia także, a wydaje mi się, że uważna, skupiona na każdym słowie lektura jest w stanie je przywrócić.

Uparcie wracam do tego braku momentu zatrzymania uważanego za hańbę. To jest świetna diagnoza tego, co się dzieje z myśleniem, ale też tego, co się w ogóle dzieje ze słowem. Jacek Kaczmarski, w pięknym tekście poświęconym Marcinowi Lutrowi, pisał: „Słowa palą, więc pali się słowa: / Nikt o treści popiołów nie pyta”. I rzeczywiście, niektóre słowa palą więc się je niszczy. To popadanie w słowne stereotypy, w pewnego rodzaju pętlę, gdzie słowa zamieniają się w strach, o czym chciałabym za chwilę. Inne słowa popadają w zapomnienie, kolejne stają się własnym obiciem w krzywym zwierciadle, a jeszcze następne przebijają się do nas z innych języków, jednocześnie zmieniając znaczenie. I tak możemy usłyszeć, że jakiś projekt jest nam „dedykowany”. Zadedykować to można komuś wiersz. Panie profesorze, co takiego się stało, że przestaliśmy się o słowa troszczyć?

Przestaliśmy się o nie troszczyć z uwagi na to, że słowo generalnie, tu mówię metaforycznie, ale niestety często i dosłownie, staniało. Po prostu ono przestało mieć swoją wartość i wydaje się, co zresztą widać w dyskursie publicznym gołym okiem, że zapomnieliśmy, że słowo ma swoją wagę, ma swój ciężar, ma swoją ostrość; może ocalić, ale może zabić. Jeżeli się mówi bez poczucia jakiejkolwiek przewiny, jakiejkolwiek później ekspiacji o „tęczowej zarazie”, to świadczy o tym, że w ogóle my do słowa nie przywiązujemy żadnej wagi, że to takie bawienie się bronią na zasadzie: „No może wypali, może nie wypali, jak wypali to trudno, będzie wypadek przy pracy”. Słowami posługujemy się też w złej wierze, z premedytacją licząc na ich niszczące działanie. Niestety, w dużej mierze przyzwyczaiło nas do tego działanie agencji pijarowych, obmyślających sposoby retorycznego „sprzedania” danego ideowego czy ekonomicznego produktu, zakładając, że najlepiej, by owa sprzedaż dokonała się szybko i bez mozolnego zastanawiania się ze strony „kupującego”. Zatem nie „przekonuje się” rzeczowym argumentem, ale „namawia” pustą obietnicą albo inwektywą wobec ewentualnego już nawet nie tyle „przeciwnika”, co kogoś, kto zechciałby się choć chwilę zastanowić nad racjonalnością proponowanego produktu. Przypomina się scena z Rozmów kontrolowanych Stanisława Chęcińskiego, w którym zomowiec krzyczy do przechodniów interesujących się zrzucanymi z okna ulotkami – „Nie czytać! Nie czytać!”. Odnoszę wrażenie, że to właśnie krzyczą do nas zarządcy publicznego dyskursu w Polsce. Tymczasem rozumne czytanie polega na mozolnym zastanawianiu się nad słowem. Wtedy okazuje się, że są granice naszych wypowiedzi, że słowo musi się w pewnym momencie zatrzymać w swoich ambicjach. Natomiast między innymi wspomniana stereotypizacja każe nam wierzyć, że wszystko jest do powiedzenia. I to szybkiego. A ponieważ wszystko jest do powiedzenia, no to właściwie wszystko, co powiemy, jest dopuszczalne i właściwie nie ma żadnych granic, a te granice powinny być podwójne. Raz, powinny być granice wynikające właśnie z owej troski o słowo, które może być słowem śmiertelnie niebezpiecznym dla kogoś, jeśli będziemy się nieostrożnie i beztrosko nim posługiwali. Z drugiej strony są też granice takie, że dochodzimy do pewnych problemów, przed którymi słowo musi się zatrzymać i ono, jeśli ma ruszyć w dalszą drogę, wymaga głębokiego namysłu, zastanowienia, ciszy… Przestaliśmy cenić ciszę w ogóle, a cisza jest niezbędna dla słowa. Gdy wrażenie pusta miodopłynności i potoczystość mowy, naturalną rzeczą będzie narastająca niechęć do momentów zastanowienia się, które są uważane za słabość. Co się z tym wiąże, niechętnie jesteśmy nastawieni do słuchania. Jeżelibyśmy statystycznie popatrzyli na programy publicystyczne, ile razy w nich padają słowa: „Panie pośle, ja panu nie przerywałem”, to widzimy wyraźnie, że nikt nie chce słuchać. Jesteśmy nieustannie gotowi do mówienia i to najczęściej mówienia przygotowanymi gotowcami.

Posługują się – w sumie dość powszechnie – tym, co określa się jako „przekaz dnia”. W szerokim lub wąskim jego znaczeniu. Okrągłosłowny gotowiec.

To są przekazy dnia, tak, oczywiście. Jest to szczególnie męczące dla obserwatora dyskursu publicznego, że on stał się właściwie całkowicie przewidywalny.

To zapytam… Nie ma pan wrażenia, że ten dyskurs stał się przewidywalny dla każdej ze stron? Mamy polityków, którzy fundują nam – odmieniany przez kolejne przypadki – przekaz dnia, ale z drugiej strony też kryzys dziennikarstwa i szeroko rozumianej publicystyki. To, o co i w jaki sposób pytają dziś dziennikarze, często nie wykracza poza ów przekaz, mieści się w jego ramach. Czego tu brakuje? Jeżeli wciąż zakładamy – a ja bardzo chcę wierzyć, że jest szansa na dobre dziennikarstwo – że to jest tak zwany zawód misyjny, to powinna mu przyświecać odwaga pytania i myślenia. Bez tego mamy tylko gadające głowy, powtarzające tę samą polityczną mantrę.

To prawda. Odnosząc się bezpośrednio do tego, co pani teraz powiedziała, to może dwie uwagi à propos dziennikarstwa właśnie. Oczywiście dziennikarstwo kroi swoje pytania wyraźnie pod gości, których ma w programie. Wygodnie jest zaprosić polityka A i B z przeciwnych opcji, bo z góry wiadomo, co będzie. Ponieważ będzie ostro, słupek oglądalności ewentualnie pójdzie do góry etc.. Ale przede wszystkim powinniśmy dbać i zabiegać o wolność mediów i wypowiedzi, a ostatnie wydarzenia w kraju nie są dobrym prognostykiem.

Mamy pięćset sześćdziesiąt osób, a my widzimy około trzydzieści stale przewijających się twarzy.

Pojawiają się tutaj dwa pytania. Po pierwsze, jest to pytanie, które już sobie postawiliśmy, czy aby nie jest to wynik pewnego wygodnictwa dziennikarskiego, które kroi gości i pytania pod zapotrzebowania atrakcyjności medialnej, która ma polegać na wzajemnym „naparzaniu się”. Drugie, jeszcze groźniejsze pytanie, czy aby nie jest tak, że ta pozostała część nie ma w ogóle nic do powiedzenia i czy nie jest pospolitym ruszeniem, które służy tylko do podnoszenia rąk zgodnie z dyscypliną partyjną. Odpowiedzi na oba pytania nie wróżą dobrze na przyszłość.

Obawiam się, że niestety odpowiedź na oba te pytania jest twierdząca i – szczerze mówiąc – mnie to przeraża. Jednocześnie zarówno w rozmowach politycznych, w publicystyce, w tym, co pan określa dyskursem kościelnym – wszędzie tam na znaczeniu zyskują słowa, które nas dzielą. Te, które oddzielają nas od siebie jako jednostki, ale też nieustannie rozrywają nam wspólnotę. A przecież rozmowa, dialog, stanowi klucz do tego, abyśmy po raz już kolejny zaczęli wspólnotę odbudowywać. Inaczej zostaniemy samotni w wielkiej pustce. To takie miejsce, gdzie sprowadzanie czegoś do wspólnego mianownika coraz częściej oznacza sprowadzanie myślenia i działania do jakiejś doraźności, do zaspokojenia bardzo podstawowych potrzeb, do tego, że sprawy są do załatwienia – na raz, na pstryknięcie palcem – a nie do przemyślenia. I przy tym wszystkim mam wrażenie, że nasze społeczeństwo jest uczone, czy raczej przyzwyczajane, do oddawania wolności za doraźność.

To, co pani nazywa doraźnością, czasami w dyskursie niektórzy politycy nazywają „gaszeniem” pożarów raczej niż akcją zapobiegania, ale jak zwał, tak zwał. Pewnie tak jest, natomiast widzę to także z perspektywy takiej oddolnej, to znaczy z perspektywy sejmiku śląskiego na przykład, jak bardzo pewne słowa, pewne pojęcia czy także pewne sposoby myślenia przełożone później na działanie, mają swoje źródło w braku zaufania. Ten brak zaufania oczywiście prowadzi do tego, że istnieje jedno centrum, które wydaje dyspozycje i w związku z tym wszelkiego rodzaju głosy, które miałyby ochotę z nim dyskutować, od razu wyjściowo są skreślane, ponieważ zakłada się od początku, co wynika właśnie z absolutnego deficytu zaufania, że to głosy w złej wierze, podstępne i przewrotne. Pewne słowa zresztą są od razu podejrzane. Takim klasycznym słowem podejrzewanym o wiele złych rzeczy jest przymiotnik „regionalny”. Bodaj pierwszą interpelacją w nowej kadencji sejmiku śląskiego była interpelacja radnego reprezentującego obóz aktualnie rządzący, który domagał się obszernej informacji o działalności Regionalnego Instytutu Kultury w Katowicach. No i po półtora roku już nie mamy Regionalnego Instytutu Kultury, tylko Instytut Myśli Polskiej. Słowo „regionalne”, które dla tego rodzaju polityki, jaką w tej chwili uprawia się w Polsce, pachnie siarką; zresztą obawiam się, że ono nigdy nie było bardzo popularne w polskiej polityce. Oczywiście było używane, bo świetnie wygląda w aplikacjach o fundusze brukselskie, ale myślę, że poprzednie ekipy też były w dużej mierze wstrzemięźliwe, co do wiary w znaczenie tego słowa. Myślę, że nigdy nie pojęliśmy znaczenia mądrej polityki regionalnej, która w moim prywatnym przekonaniu powinna być podstawą europejskości. Może, gdybyśmy zawierzyli regionalizmowi i sprzyjali mądremu regionalizmowi, to nie mielibyśmy tego wyniku, który dzisiaj przeczytałem z trwogą w „Gazecie Wyborczej” – 17% Polaków opowiada się za polexitem [„Gazeta Wyborcza”, 1 sierpnia 2021, sondaż SW Research dla „Rzeczpospolitej” – przyp. red.] .

Ta liczba nieubłaganie rośnie, ale jest to wynik dość konsekwentnej polityki...

Tak. Dreszcz zimny mnie przeszedł po krzyżu, bo to jest też wynik „unarodowienia” i „umasowienia” i powiedzenia, że tylko razem, tylko w wielkiej gromadzie, która jest oczywiście poddana jednemu kierownictwu, jednemu sposobowi myślenia – tylko tak będziemy w stanie przechować się dla potomności.

Tylko my to znamy. Już kiedyś była gromada, jeden lud, prawda? Ein Volk, ein Reich – to już było i doskonale wiemy, dokąd to prowadzi.

No ale niestety, tego rodzaju nastroje rosną, nie tylko u nas oczywiście, natomiast to 17% wygląda bardzo przygnębiająco.

Ja z kolei czytałam kazanie arcybiskupa Marka Jędraszewskiego, wygłoszone w rocznicę wybuchu Powstania warszawskiego [kazanie podczas mszy w intencji poległych i ojczyzny, wygłoszone w krakowskiej bazylice Mariackiej 1 sierpnia 2021 – przyp. red.]. Raz za razem powraca w nim wykrzywione rozumienie słowa „totalitaryzm”, które używane jest jako potworny straszak, jako bat na otwartość i odwagę. W jakimś sensie odstręcza od… wolności. Niedawno wędrowałam przez warszawską Pragę Północ i wypatrzyłam tam na ścianie fragment wiersza Kornela Filipowicza „Niewola”. To znany tekst. „W państwie totalitarnym / Wolność / Nie będzie nam odebrana / Nagle/ Z dnia na dzień / Z wtorku na środę / Będą nam jej skąpić powoli / Zabierać po kawałku”. Ostatni wers był już do połowy zamazany farbą. To mnie bardzo uderzyło. Patrzyłam na ludzi, którzy się zatrzymywali, czytali i... Chcę wierzyć, że nie było w tym obojętności. Hannah Arendt pisała – co warto dziś głośno przypominać – to państwo totalitarne, że autorytaryzm zawłaszcza kolejne ostoje praw i wolności: sądy, media, uniwersytety. Niby to wiemy, widzimy, a później… Z jednej strony są tak wspaniałe inicjatywy jak Wolne Sądy, a z drugiej strony stoi właśnie te 17%.

Tak, 17%. Jeszcze dodatkowo martwiący był drugi wynik tego sondażu, mianowicie, że nieco ponad 20% nie ma zdania, co jest równie martwiące. Wszystko to świadczy o tym, jak bardzo klimat, w którym żyjemy, edukacja, nawyki społeczne, które stworzyliśmy sobie, nie sprzyjają myśleniu. W tak ważnej kwestii jak, przynależność do wspólnej Europy, po prostu nie można nie mieć zdania. Można mieć zdanie wahliwe, można mieć zdanie zmienne, ale nie mieć zdania nie można. To jest wszystko bardzo przygnębiające, no ale wspomniała pani o edukacji, a w tej chwili widać gołym okiem, że główny atak bez-myślenia idzie na szkołę. Z uniwersytetami będzie trudniej, co nie znaczy, że nie można próbować. Będą próbować oczywiście.

Szkoły będą bardzo wrażliwe na tego rodzaju działania, bo jeżeli rzeczywiście wejdzie w życie przepis, że kuratorzy będą mieć decydujący głos w obsadzie dyrektorów, to w dużej mierze od tego momentu sprawa będzie pod kontrolą centrali. Ja oczywiście wciąż wierzę w mądrość, mówię to nie kurtuazyjnie, ale wciąż wierzę, że dobry nauczyciel wie, że wszelkiego rodzaju programy, zarządzenia, wytyczne to są przeszkody, z którymi on wie, jak sobie poradzić, więc wciąż wierzę w nauczycieli, w ich mądrość, w ich troskę o naszą przyszłość. My na uniwersytetach dostajemy już ludzi w dużej mierze przygotowanych wyjściowo do życia, zaopatrzonych w jakiś aparat pojęciowy, w jakiś zestaw poglądów…

Mając na horyzoncie edukację, kształtowanie poglądów czy postaw, wrócę na moment do Calvino, którego traktuję tu trochę jako naszego przewodnika. Bo przecież nasze lektury są istotnym elementem wpływu, w jakimś sensie nam tworzą, a przynajmniej pomagają odnaleźć się, albo… się zgubić. Pisze Calvino: „Do klasyki należą te książki, które wywierają szczególny wpływ zarówno wtedy, gdy wydają się niezapomniane, jak i wtedy, gdy kryją się w zakamarkach pamięci”. I to znów klasyka, do której wracamy, ta klasyka tak porażająco aktualna, niezależnie od tego, czy sięgamy po esej O nieposłuszeństwie obywatelskim Henry'ego Davida Thoreau, po Korzenie totalitaryzmu Hannah Arendt, czy wracamy do tego, co się nam wydarza w Folwarku zwierzęcym albo Roku 1984 George'a Orwella. To tylko niektórzy z klasyków, których w ostatnim semestrze czytałam z moimi studentami i oni mówią: „Pani doktor, przecież takie zło się dzieje na naszych oczach. Oni przed tym ostrzegali, no i jak to jest, że myśmy tych ostrzeżeń nie słuchali i jak sobie dzisiaj z tym radzić?”

Wie pani, jednym ze sposobów, który oczywiście nie rozwiązuje niczego, ale jedne z takich drzwi, które można tu otworzyć, to oczywiście wrócić do lektury człowieka, który zawsze robił na mnie wielkie wrażenie, dlatego, że będąc oświeceniowcem z ducha jednocześnie od razu zdawał sobie sprawę, że należy postulaty oświecenia nieustannie korygować, ponieważ każdy postulat ideowy, o ile nie ma takiej aparatury korygującej wbudowanej w siebie, stanie się narzędziem totalitarnego zawłaszczenia świadomości. Mam na myśli Jonathana Swifta i Podróże Guliwera, które – mówiąc pół żartem pół serio – dotknął dziwny los. Umieszczono je na półce z literaturą dla dzieci. To jest ostatnia książka, którą dzieci powinny przeczytać, ale…

Dzieci czytają tylko część, nie docierają do najmądrzejszych, ale i najstraszniejszych/najtrudniejszych podróży… Prawie nikt nie czyta też Swifta w kontekście historycznym czy politycznym.

Tak, oczywiście, można to czytać jako książkę przygodową, uroczą, ale ta urokliwość kończy się, kiedy spojrzymy na podróż do krainy mądrych koni. I w tym momencie wracam do pani pytania: przecież ostrzegano, przecież mówiono, a wszystko pozostaje to samo. Zmieniają się jedynie atrybuty, to znaczy noże zostają zastąpione mieczami, później miecze zostają zastąpione karabinami, karabiny zostają rakietami, ale w zasadzie wszystko jest w gruncie rzeczy takie same. Atrybuty się zmieniają, ale scenariusz w gruncie rzeczy jest taki sam. Dlaczego ta książka jest taka ważna? Myślę, że z dwóch powodów. Po pierwsze, oferuje nam autokrytykę rozumu, co jest bardzo istotne. Nie ma nic gorszego, niż rozum, który jest postawiony na piedestale tak wysoko, że żadna krytyka nie jest w stanie go dosięgnąć, zresztą także William Blake o tym pisał: rzecz nie w tym, że rozum jest zły, bo racjonalność jest oczywiście niezbędną dyspozycją człowieczeństwa, ale rozum, któremu dano nieograniczone prerogatywy, niewątpliwie będzie rodził demony, więc to pierwsza sprawa, o której trzeba mówić. Po drugie, w związku z tym jawi się też w gruncie rzeczy oświeceniowe i jednocześnie kontroświeceniowe pytanie o to, co to jest postęp, bo to oświecenie zrodziło, w najlepszej zresztą wierze, ten wielki mit postępu. Swift też dlatego jest taki ważny, że on sam zaczął zadawać sobie to pytanie: na czym postęp polega i czy ma jakieś granice? Dzisiaj najlepszym obszarem, na którym należy badać tę kwestię, jest ekologia i nasze związki z naturą. To byłoby następne pytanie, które powinniśmy sobie zadać – pytanie o postęp. No i wreszcie jest to trzecie pytanie, mianowicie o takie rzeczy podstawowe, które organizują nam życie: o to, czym jest sprawiedliwość i na czym ta sprawiedliwość ma polegać. To oczywiście jest pytanie zasadnicze w wielu miejscach świata dzisiaj. W Polsce ma ono swój dodatkowy, bolesny charakter.

Gdy chodzi o sprawiedliwość, to do mnie zawsze przemawiała ta hipotetyczna sytuacja wyboru za zasłoną niewiedzy, o której pisał John Rawls. Moment, w którym wzajemnie niezainteresowane jednostki, nie znając swego statutu w przyszłej wspólnocie, wybierają takie zasady sprawiedliwości, aby zabezpieczyć „najbardziej upośledzonych”, czyli najsłabszych. Dziś Rawls to już… klasyk. I teraz pytanie, co robimy z klasykami w procesie edukacji. Jak się ich „używa”? Bo przecież wielu traktuje się wybiórczo, de facto odbierając im czystość głosu, przeinaczając ich przekaz. To trochę jak z tym Swiftem, z którego wzięliśmy bajkę dla dzieci, pomijając inne aspekty i inne podróże, jak choćby krainę Houyhnhnmów, czyli owych mądrych koni. Owo użycie – dziś łatwo to dostrzegamy – staje się również użyciem politycznym. Bo mamy narodowe lektury, narodowe czytanie, wielkich narodowych „patriotów”. Mamy ten koszmarny kanon lektur, który ma za zadanie unarodawiać, a jednocześnie budować i gruntować niechęć do jakiejkolwiek odmienności, wzmacniać poczucie wyobcowania. Gdy przyglądam się tej liście lektur, to mam wrażenie, że za chwilę sytuacja stanie się dużo gorsza od tej, która diagnozował Józef Tischner pisząc o ludziach z kryjówek...

Wie pani, z lekturami i programami szkolnymi jest problem oczywiście nie od dziś i to zawsze było przedmiotem rozmaitych gier, o czym już tutaj mówiliśmy. Myślę, że mamy tu pewien problem, pewien dylemat, jeśli chodzi o czytanie, lektury, edukację i życie publiczne: mianowicie trudno nam znaleźć dla nich jakąś odpowiednią gramatykę. Mam na myśli gramatykę zaimków. Z jednej strony chcielibyśmy zbudować lekturę, która będzie bardzo osobista; to jest ta lektura, o której tu mówiliśmy jako o odkrywaniu „mojego klasyka”. A z drugiej strony wiemy także, że powinniśmy przecież z owego „ja” wydostawać się z rozmaitych powodów. Raz dlatego, żeby nie być kulturą egocentryczną, narcystyczną i żeby być kulturą, w której człowiek doświadczy „swego” klasyka po to, żeby lepiej budować bycie razem. Jak mówiła pięknie Krystyna Miłobędzka: „Jesteśmy wkrzyknięci w ludzi”. Z jednej strony cieszymy się tym zaimkiem „ja”, a z drugiej strony, po namyśle, on nam zaczyna sprawiać pewnego rodzaju kłopot i dolegliwość, o czym dobrze wiedziała Simone Weil na przykład. Ale jest i drugie niebezpieczeństwo, mianowicie niebezpieczeństwo, że ugrzęźniemy w „my”, do którego pchają programy motywowane odpowiednio skonstruowaną wersją polityki historycznej. Chce ona zbudować wielkie, narodowe „my”, o którym pani mówi. I teraz, zamknięci między „ja” i „my”, widzimy, że brakuje nam jakiegoś pośredniego zaimka. Jak my mamy to rozwiązać? Oczywiście pewnym rozwiązaniem byłoby owo tajemnicze i pięknie już przez wielu filozofów słowo już rozpracowane, słowo „ty”, które by, nawiązując do tego, o czym pani mówiła przed chwilą, uwrażliwiało na inność, obcość, odmienność, na wszystko to, co nie tylko jest inne ludzkie, ale także na wszystko inne, co jest nieludzkie, patrz ekologia, patrz zwierzęta i tak dalej, do czego zresztą obie strony, i polityczna i kościelna, czyli i świecka i duchowa, podchodzą ze zrozumiałym z punktu widzenia swoich doraźnych, wracam do tego słowa, doraźnych, interesów. Z puntu widzenia namysłu nad światem to reakcja szkodliwa. Mam na myśli chociażby to, co władza zrobiła z tzw. piątką dla zwierząt czy prześmiewcze uwagi arcybiskupa Jędraszewskiego typu: „Będą bronić praw trawy, ale nie będą bronić praw człowieka”. Potrzebujemy więcej praktykowania, więcej ćwiczenia się w owym „ty”, co zresztą w Polsce ma bardzo piękną, Tischnerowską tradycję.

Tak, oczywiście. Tischnerowską, ale też inspirowaną dialogiem „twarzą”, o której pisze Emmanuel Lévinas. Kiedy mówimy o „ty” i o drugim, kiedy mówimy o twarzy drugiego, to właśnie ona jest gdzieś pomiędzy tym „ja” a „my”. Tam dla mnie brakuje zaimka, ale jest właśnie ta twarz, czyli jest to „ty”.

Może więc najogólniej dało by się określić czytanie, o którym tu mówimy jako ćwiczenie się w „ty”.

To piękne. Ale jeśli mówimy o tym „ja” – „my”, to rzecz jest jeszcze w miarę prosta. Problem zaczyna się, gdy pojawia się to „oni” i ci „oni” są obcy, prawda?

To jest nieodzowne, jeśli mówimy „my”, to na pewno są „oni”. Co ciekawe, kiedy ja mówię „ja”, niekoniecznie musi się pojawić „ty”, natomiast kiedy mówimy „my”, natychmiast są „oni”.

Natychmiast są „oni”. Niedawno sięgnęłam po książkę Magdaleny Środy, Obcy, inny, wykluczony. Zaraz na początku pisze tam: „Obcość to nie tylko rewers naszości, obcy to zagrożenie dzisiaj. To są ci wykluczeni ze społeczności, dehumanizowani, odarci z praw obcy. Nie budzą litości, tylko budzą strach”. No i właśnie to jest ten moment. Myślę że to, ci „oni”, ta obcość nie jako rewers naszości, ale jako zagrożenie, to jest status quo, które ma utrwalać dzisiejsza szkoła. To jest status quo, które mają konserwować tak zwane narodowe instytucje czy narodowe lektury. Z drugiej strony, przecież to obcy jest tym, który nas zmusza do myślenia, do wyjścia poza schemat, poza naszą strefę komfortu; zmusza nas do poznania, do zajęcia stanowiska, uczy, ale to wcale nie znaczy, że nas kwestionuje. A nam się tłumaczy, że zawsze było „my” i „oni” – że w tej „obcości” czai się wróg.

W ogóle jest tak, że to, o czym pani mówi, to zagrożenie innością, jest niewątpliwie potrzebne politykom, tak świeckim jak i duchownym. Ono jest niezbędne, ponieważ polityka strachu jest najłatwiejszą polityką, jaką można uprawiać i jakże skuteczną, czego dowodziło słynne powiedzenie Jarosława Kaczyńskiego o tym, że cudzoziemcy noszą bakterie, wirusy, pasożyty i następująca po nim odmowa Beaty Szydło wpuszczenia uchodźców do Polski. Polityka zarządzania strachem jest polityką najprostszą, najłatwiejszą, najmniej kosztowną i niestety, kłania się Swift, bardzo skuteczną i odwieczną. Sprzyja temu pieczołowicie kultywowany ten język, o którym pani mówiła, że nie jest językiem rozmowy, lecz językiem walki i wojny. W sporcie słyszymy, że przeciwnika już się nie „pokonuje”; przeciwnika „się miażdży”, przeciwnika „się zgniata”, przeciwnika „się roznosi”, przeciwnika „się kompromituje”. Co to ma wspólnego z duchem sportu, tego już nie wiem, niestety dziennikarze sportowi w tym gustują. W związku z tym pojawia się takie pytanie, co z tym można zrobić? Z jednej strony oczywiście nie należy mieć złudzeń, życie publiczne i nasze bycie razem nie będzie polegać na takiej łatwej zgodliwości i nawet nie powinno polegać na zgodliwości będącej czystym konformizmem; życie wspólne powinno polegać na jakiejś mądrej zgodzie przez duże „z”, która będzie uwzględniała rozmaite punkty widzenia i rozmaite szkoły myślenia. Wydaje mi się, że tutaj doskonałą radę nam daje ktoś, kogo trzeba by przypomnieć, tak jak przypominamy Tischnera, choć politycy dzisiaj już pewnie nie wiedzą, że napisał Etykę solidarności, mianowicie chciałem przypomnieć Tadeusza Kotarbińskiego. Niewielka książeczka, Medytacje o życiu godziwym, na końcu zawiera takie wspaniałe pouczenie. Jest ta etyka niezależności od poglądów religijnych i kiedy filozof szuka dla niej jakiejś dobrej formuły, mówi mniej więcej tak: wiadomo, że będziemy zawsze się różnić, że będziemy zawsze w stanie konfliktu, co można w tej sytuacji zrobić? Daje bardzo piękną odpowiedź: „Ani kroku, ani jednego ciosu poza nieodzownie niezbędną konieczność bojową” – teraz prawie cytuję. Tymczasem nasze życie polega na tym, żeby zrobić dziesięć kroków poza konieczność bojową. To jest nieszczęście. Wersja Michela Serre'a tego samego powiedzenia byłaby taka, że dobre życie społeczne to takie, w którym człowiek godny zachowuje się tak, że nawet jak prawo stoi bezwzględnie po jego stronie, to on się zawaha pięć razy, zanim prawo to. wyegzekwuje z całą bezwzględnością. Wracam trochę do początku rozmowy. Wydaje mi się, że straciliśmy poczucie rytmizowania naszych postępowań z tym, co jest właściwe; utraciliśmy chęć dążenia do tego, co miarowe, co stosowne. To pojęcie taktu jest bardzo ważne.

Takt – co mówię ze smutkiem – należy do tych wielkich zapomnianych słów czy pojęć.

Zupełnie zapomnianych. No i w związku z tym już nie różnimy się, tylko niszczymy się i już nie walczymy, tylko się miażdżymy, unicestwiamy. Bardzo to jest smutne i, niestety, jestem tylko bardzo umiarkowanym optymistą, co do możliwości zmiany tego.

Mnie się marzy, żebyśmy w naszej sferze publicznej znaleźli przestrzeń na jakąś podstawową uprzejmość. Jest taki kapitalny tekst Zasady uprzejmości (The Rules of Civility) – zbiór 110 zasad, które jako czternastoletni młodzieniec wziął na warsztat George Washington. Dziś stanowią podstawę tak zwanej etyki rządu. A same zasady są proste. „Nie śpij, gdy inni mówią, nie siadaj, gdy inni stoją, nie mów, kiedy powinieneś milczeć, nie idź, gdy inni się zatrzymują”. Brzmi to bardzo prosto, prawda? Albo ta – „Nie odwracaj się plecami do innych, zwłaszcza podczas rozmowy”. I tak dalej. Naczelną cnotą, która ma temu przyświecać, jest cnota uprzejmości. Myślę, że gdyby nas było stać chociaż na taką wzajemną uprzejmość, na grzeczność, to bylibyśmy już kilka kroków dalej. Bez tego nie ruszymy z miejsca.

Wie pani, to ciekawe, że pani użyła słowa grzeczność. Dzisiaj słowo to nie tylko mało popularne, ale właściwie trochę zawstydzające.

Zawstydzające, dziś używane raczej w rozmowie z dzieckiem, prawda?

Prawda, natomiast jak spojrzymy do słownika etymologicznego, to człowiek grzeczny znaczy „do rzeczy”, czyli myśli rozsądnie, mówi rozsądnie, szanując innych, tymczasem tego właśnie brakuje i większa część naszych problemów w życiu publicznym bierze się z tego, że jesteśmy absolutnie „nie-do-rzeczni”. Nie-grzeczni, czyli niedorzeczni, mówiący od rzeczy. Jeżeli polityk mówi, że trzeba wprowadzić jakieś prawo, które zapewne będzie miało poważne konsekwencje międzynarodowe, mówi: „No to co, najwyżej nie pojadę odwiedzić siostrzenicy w Chicago”, to pytanie: czy my jesteśmy do-rzeczni, wydaje się całkowicie uzasadnione. Wydaje mi się, że w dyskursie publicznym straciliśmy umiejętność mówienia do rzeczy.

Chcę wierzyć, że dziś mówimy do-rzeczy. Ale… żeby skończyć tym czytaniem… Kiedyś Cyceron przecież twierdził, że do szczęścia potrzeba człowiekowi ogrodu i biblioteki. Panie profesorze, a dzisiaj? Ja nadal wierzę w ogród i bibliotekę. Nawet, jeśli są metaforyczne.

To prawda, ogród i biblioteka są zawsze dobrą odpowiedzią, natomiast dzisiaj… Pytanie pani stało się bardzo aktualne jeszcze przez czas pandemii. Wielu ludzi powiedziało: „Tak, oczywiście, pandemia nauczyła mnie, że potrzebny jest mój ogród, moja biblioteka”, co oczywiście traktuję metaforycznie. Z drugiej strony, już po trzech miesiącach ta sama osoba powiedziałaby: „Oj, za dużo tej biblioteki już i za długo tego ogrodu, chciałabym wyjść z tej biblioteki, wyjść z tego ogrodu”. Myślę, że potrzeba nam pewnego poczucia miarowości. Chciałbym wrócić do tego poczucia miary, które dla starożytnych było niezwykle ważne. Powiedziałbym, że w dzisiejszym świecie, który jest światem „bez-miernym” na swój sposób, bo podróżujemy, gdzie chcemy, pandemia nauczyła nas, że miara jest nieodzowna.

Czegoś na kształt arystotelesowskiej złotej zasady? Przyznam, ze boję się takich „zacementowanych” zasad, niezmiennych stanowisk. Często tam, gdzie mają czynić dobro, podskórnie sieją spustoszenie.

Tak, a na dodatek samo słowo „zasada” jest też niebezpieczne, ponieważ nie brakuje ludzi, którzy chcą, by ich zasady zostały uznane za powszechne. Potrzeba nam miary także w zakresie zasad oczywiście. To chyba Michel de Montaigne powiedział kiedyś (à propos wielkiego mistrza, kogo czytać… trzeba czytać Montaigne’a), że cnoty publiczne muszą mieć coś na kształt resorów, bo one muszą w jakimś stopniu uwzględniać ludzką ułomność. Nie jesteśmy doskonali. Nie ma nic mniej cnotliwego i bardziej bezdusznego, jak nachalnie i bezwzględnie narzucana cnota.

To prawda, nie jesteśmy doskonali. Dlatego wciąż poszukujemy, również naszych mistrzów. Tych, z którymi spotykamy się na co dzień. W życiu, ale też na kartach książek. I tak każdy ma „swojego klasyka”.

TADEUSZ SŁAWEK

Urodzony w 1946 roku w Katowicach. Ukończył Liceum im. Adama Mickiewicza w tymże mieście, absolwent filologii polskiej i angielskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Związany z Uniwersytetem Śląskim nieprzerwanie od 1971 roku, rektor Uniwersytetu w latach 1996-2002. Interpretator literatury, tłumacz, pisarz i publicysta. Wraz z kontrabasistą Bogdanem Mizerskim autor i wykonawca esejów na głos i kontrabas. Zajmuje się historią literatury angielskiej i amerykańskiej, literaturą porównawczą, zagadnieniami życia publicznego. Ważniejsze publikacje: Maszyna do pisania. O teorii literatury Jacquesa Derridy (wspólnie z Tadeuszem Rachwałem) (1992), Calling of Jonah. Problems of Literary Voice (wspólnie z Donaldem Weslingiem) (1995), U-bywać. Człowiek, świat, przyjaźń w twórczości Williama Blake’a (2001), Antygona w świecie korporacji (2002), Revelations of Gloucester (2003), Ujmować. Henry David Thoreau i wspólnota świata (2009), NIC-owanie świata. Zdania z Szekspira (2012), U-chodzić(2015), Nie bez reszty. O potrzebie niekompletności (2018), Kafka. Życie w przestrzeni bez rozstrzygnięć (2019), Śladem zwierząt. O dochodzeniu do siebie (2020), Umysł rozstrojony. Próby o trylogii księżycowej Jerzego Żuławskiego (2020).

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!

Koniec

ZACZYTANIE

POLSKIE OFIARY NIE-CZYTANIA

SŁAWOMIR DRELICH

Należy obawiać się, że ludzie Zachodu – bardziej doświadczeni w wolności i dłużej ćwiczący się w samoświadomości – lepiej poradzą sobie z narastającą falą nie-myślenia niż Polacy, dla których wolność w ostatnich wiekach była częściej wytęsknionym ideałem aniżeli formą urzeczywistniania się codzienności.

Polacy nie lubią czytać. Pod względem czytelnictwa Polska plasuje się poniżej średniej europejskiej. Ponad 40% Polaków nie przeczytało w ciągu ostatniego roku żadnej książki. Ba! Polacy nie czytają też gazet, zaś wśród programów telewizyjnych przedkładają formaty rozrywkowe nad informacyjnymi i publicystycznymi. Znają się za to doskonale na polityce i potrafią rodzinnie kłócić się na ten temat przez całą stypę albo chrzciny. Nie ufają prawnikom i ekonomistom, pogardzają nauczycielami. Wiedzą też, że szczepionki to zło, że koronawirusa wyprodukowali Amerykanie i że ukrytą prawdę zawsze można znaleźć w social mediach. Motoryzacja, medycyna, budżet państwa, psychologia – nie mają przed nimi tajemnic. Dobrze znają się również na pogodzie.

Czytanie / Myślenie

Czy jednak naprawdę pomstować możemy tylko na Polaków? Czy rzeczywiście pedagogika wstydu, o której uprawianie od lat oskarża liberałów i lewicę nacjonalistyczna prawica, to nasza dyspozycja? Przecież powstania i zabory, przedmurze chrześcijaństwa, mesjasz i Winkelried narodów! Przecież z kolan wstajemy! Przecież Wielka Lechia, kraj bez stosów, husaria i sarmaci, wyklęci! Przecież Sobieski pod Wiedniem! Przecież bitwa warszawska! Niech napełnia nas duma narodowa, zamiast wstydu z powodu naszych słabości! Tak, właśnie tak o tożsamości zbiorowej chce mówić nacjonalistyczna prawica, jednakże tym samym kapituluje ona w starciu z problemami współczesnego świata, które domagają się najpierw dostrzeżenia, później przemyślenia, a wreszcie rozwiązania. Samoupajanie się narodową dumą sprawia, że wspólnota polityczna staje się kompletnie niezdolna do podejmowania jakichkolwiek działań, które byłyby odpowiedzią na bolączki współczesności, a przecież bolączek tych jest mnóstwo. Niski wskaźnik czytelnictwa bynajmniej bolączką taką nie jest – jest to raczej symptom problemu znacznie istotniejszego i potencjalnie przynoszącego skutki dużo bardziej niebezpieczne. Ten problem to śmierć myślenia.

Żyjemy w czasach, kiedy śmierć myślenia dokonuje się nie tylko na naszych oczach, ale przede wszystkim postęp tego procesu jest iście lawinowy. I bynajmniej nie chodzi o to, by bezrefleksyjnie idealizować przeszłość jako bardziej refleksyjną i skłonną do mądrości. Jednakże ostatnie dwa stulecia epoki postoświeceniowej były niewątpliwie okresem rozwoju i postępu, kiedy to myślenie i refleksyjność, a tym samym wiedza, nauka i technika, poszerzały perspektywę spojrzenia człowieka na otaczającą rzeczywistość. Proces ten rzecz jasna nie zachodził liniowo i statycznie, gdyż towarzyszyły mu różnorodne zachwiania, chwilowe zawirowania i dziejowe katastrofy. Szybko jednakże dokonywał się powrót na ścieżkę rozwoju myślenia i większej samoświadomości człowieka. Należy mieć nadzieję, że i tym razem będzie podobnie. Nie tylko bowiem Polacy coraz bardziej oddalają się od ideału refleksyjnej samoświadomości. Można wręcz powiedzieć, że Polacy stanowią pod tym względem jedynie odzwierciedlenie procesów, które dokonują się w społeczeństwach dojrzałego Zachodu. Niestety jednak należy obawiać się, że ludzie Zachodu – bardziej doświadczeni w wolności i dłużej ćwiczący się w samoświadomości – lepiej poradzą sobie z narastającą falą nie-myślenia niż Polacy, dla których wolność w ostatnich wiekach była częściej wytęsknionym ideałem aniżeli formą urzeczywistniania się codzienności.

Giovanni Sartori, wybitny włoski politolog i medioznawca, jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku pisał o zagrożeniach, jakie wynikają z upowszechnienia się telewizji i wszelkich mediów opartych na obrazie. Internet dopiero wtedy raczkował, a właściwie nikomu nie śniło się jeszcze o smartfonie, który będzie telefonem, komputerem i telewizją w jednym podręcznym urządzeniu. Sartori był przekonany, że już triumf telewizji będzie dla człowieczeństwa gigantycznym przełomem. Uważał, że telewizja, jako medium posługujące się przede wszystkim obrazami, systematycznie niszczy w człowieku zdolność abstrakcyjnego i symbolicznego myślenia. A to przecież zdolność tworzenia symboli – jak już przekonywał Ernst Cassirer – miała być wyznacznikiem człowieczeństwa. Język telewizji jest językiem konkretu, nie zaś językiem abstrakcji i symbolu. Język telewizji ma bezpośrednio wywoływać emocje i reakcje, nie zaś skłaniać do przemyśleń i refleksji. Język telewizji nie jest językiem opisu, ale językiem pokazu i prezentacji. Tym samym język telewizji ogranicza zdolności człowieka, zarówno pod względem formułowania myśli, jak również postrzegania skomplikowanych i wysublimowanych problemów i zagadnień. Język telewizji działa niczym obuch, uderzenie, wybuch – nie jest jego zadaniem prowadzenie krok po kroku do zrozumienia wielopoziomowych procesów.

Myślenie zamknięte w bańce

Sartori podkreśla, że „telewidz staje się w większym stopniu zwierzęciem widzącym niż zwierzęciem symbolicznym. To, co wyobrażone za pomocą obrazów, znaczy dla niego więcej niż to, co opowiedziane w słowach. Nastąpiła zasadnicza zmiana kierunku rozwoju – o ile zdolność myślenia symbolicznego odróżniała gatunek homo sapiens od zwierząt, o tyle skłonność do oglądania zbliża go ku pierwotnej naturze, ku przedstawicielom gatunków, od których człowiek się wywodzi”1. Obrazy dziś stały się głównym motorem działań współczesnego człowieka. Internetowe migawki, które wyświetlają się człowiekowi na ekranach smartfonów, już nie tylko wpływają na konsumenckie wybory dnia codziennego, ale także decydują o tym, na którą partię polityczną i na którego człowieka odda się głos w najbliższych wyborach. Social media stały się kanałem, przy pomocy którego dowiadujemy się o tym, co dzieje się na świecie, ale przede wszystkim kliszą, przez pryzmat której na ten właśnie świat patrzymy. Te wszechobecne wizualne bodźce – podobnie zresztą jak telewizja – nie mają pobudzać nas do namysłu i refleksji, nie mają sprawiać, że otaczająca rzeczywistość będzie dla nas bardziej zrozumiała. Ich rolą jest zamykanie nas w prostych schematach interpretacyjnych – tzw. bańkach informacyjnych – które racjonalizować mają skomplikowaną rzeczywistość, a na bazie tych racjonalizacji wpływać na późniejsze wybory człowieka.

Każda bańka informacyjna jest jednak wyłącznie uproszczoną wizją świata, często niewiele mającą wspólnego z uporządkowanym naukowym oglądem. Niektóre racjonalizacje są celowo zmanipulowanymi konstruktami, pozwalającymi na łatwiejsze sterowanie człowiekiem. Człowiek zaś – co zupełnie nie powinno nas zaskakiwać – może czuć się zagubiony w tej dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości zglobalizowanego świata. Zygmunt Bauman zdawał się rozumieć to zagubienie współczesnego człowieka w płynnej rzeczywistości. Dostrzegał, że równie płynna staje się ludzka tożsamość, a tym samym szereg bodźców zewnętrznych – media, opinia publiczna, koncerny, ruchy społeczne i polityczne, organizacje – tożsamość tę może rekonfigurować. Przy pomocy mediów masowych – bazujących dziś na przekazie obrazkowo-emocjonalnym – promuje się dziś postawy i zachowania, przeglądy polityczne, przekonania i wartości. Homo videns staje się niczym glina, którą formować mogą wszyscy ci, którzy mają podstawową wiedzę o tym, jak z gliny lepić. Współcześni specjaliści od manipulacji, którzy głównie za pośrednictwem mediów społecznościowych kształtują ludzkie postrzeganie świata, sprawiają, że człowiek staje się – mówiąc językiem Sartoriego – „wideodzieckiem”.

Współczesny świat jest światem wideodzieci. Zagubieni w jego meandrach ludzie skorzystają z każdej okazji, aby spróbować uporządkować go sobie we własnych głowach. Chodzi jednak o to, aby wyjaśnienie stanowiące fundament niniejszego porządku, było proste i prima facie logiczne, nie zaś – naukowe i bynajmniej – niekoniecznie zgodne z faktami (tj. prawdziwe). Wideodziecko przyjmie każde wyjaśnienie, jeśli będzie ono odpowiednio komponowało się z jego światem emocji, czyli nadziei i rozczarowań. Tak właśnie podlewa się wszelkie fobie i sceptycyzmy, pielęgnuje się stereotypy i uprzedzenia, propaguje spiskowe teorie dziejów i antynaukowe brednie. Na tym zasadza się właśnie siła współczesnych antysemitów, islamofobów, antyszczepionkowców czy pandemiosceptyków, którzy zawzięcie poszukują w świecie porządku, ale akceptują wyłącznie te odpowiedzi, które współgrają z ich rozchwianymi emocjami. Sprawia to, że prędzej uwierzą w wyczytany na wątpliwej wartości portalu stek bredni niż w słowa uznanych specjalistów, choćby nawet mieli wypowiedzieć się we wszelkich językach znanych ludzkości. W erze książkofobów i tekstosceptyków znacznie mocniejszym środkiem wyrazu jest youtubowy filmik bądź facebookowy łańcuszek, a znacznie wiarygodniejsze okazuje się fejkowe zdjęcie opublikowane na fejkowym profilu w każdym znaczącym medium społecznościowym.

W niewoli populizmów

W epoce kultury obrazkowej zdominowani zostaliśmy przez facebookową teorię prawdy. Media społecznościowe stały się dla wielu przedstawicieli ludzkiego gatunku nośnikiem wartości prawdziwościowych. Wystarczy zobaczyć na Facebooku czy Instagramie, znaleźć na Twitterze, aby uzyskać znaczące potwierdzenie prawdziwości określonych treści. Wielu użytkowników nawet nie próbuje znaleźć innego – a w szczególności lepszego – źródła informacji. Stajemy się zatem jako społeczeństwo niewolnikami najnowszych narzędzi komunikacji, przede wszystkim zaś stajemy się niewolnikami tych, którzy tymi narzędziami komunikacji potrafią się posługiwać. To oni zamieszczają treści, przy pomocy których kształtuje się wyobraźnię społeczną. Nie jest więc przesadą pomstowanie na niski poziom czytelnictwa i narastającą książkofobię współczesnych społeczeństw. Krytyka takich tendencji wyrasta bowiem wyłącznie z przeświadczenia, że zjawiska te są zwyczajnie efektem procesu dużo bardziej niebezpiecznego, jakim jest postępujący zanik umiejętności czytania, a tym samym abstrakcyjnego i symbolicznego myślenia. Człowiek współczesny staje się na nowo człowiekiem pierwotnym.

Epoka kultury obrazkowej to również era populizmów. Nie chodzi jednak wyłącznie o populizmy rozumiane w wymiarze politycznym, choć również o takie. Populizm jako swoisty syndrom ogarnia współczesne społeczeństwa konsumpcyjne, wpychając je w sidła masowości, tandety, prostactwa, prymitywizmu, chamstwa i dziadostwa. Okazuje się, że wystarczy być odważnym chamem, który umiejętnie skorzysta z współczesnych kanałów komunikacji, aby niezwykle szybko stać się znanym youtuberem, influencerem, osobowością telewizyjną, a nawet politykiem. Kluczowe jest bycie krzykliwym, głośnym i kontrowersyjnym. Nie trzeba mieć wiedzy, a tym bardziej wykształcenia, wystarczy posługiwać się chwytliwymi hasłami, którymi apelować się będzie do rzekomej ludowej mądrości czy chłopskiego rozumu. Do takich ludzi bardzo szybko przyklejają się różne biznesy i koncerny, a współczesne społeczeństwo nie posiada zdolności do eliminacji takich osobowości z przestrzeni wpływu na opinię publiczną. Kiedy decydującym kryterium stała się liczba odsłon, kliknięć i poszerowań, znaczenie straciły wszelkie inne kryteria, dotychczas uznawane za – mówiąc językiem dziadersów – merytoryczne.

Słusznym jest więc oburzenie na Polaków, że tak mało czytają. Słusznym jest również ubolewanie nad tym, że społeczeństwo polskie jest jednym z najmniej czytających społeczeństw w Europie. Nie wystarczy tutaj krótka konkluzja, iż proces ten jest wypadkową procesów i zmian o charakterze globalnym. Oznacza to, że Polacy gorzej radzą sobie z umiejętnością czytania niż inne społeczeństwa współczesnej Europy, a ich zdolności do abstrakcyjnego i symbolicznego myślenia również stają pod wielkim znakiem zapytania. Skłonność części polskiego społeczeństwa do politycznego populizmu, ignorancji finansowo-ekonomicznej, spiskowych teorii dziejów i konspiracjonistycznych teorii, antynaukowych bredni wydają się zatem mieć swoją głębszą przyczynę – jest nią właśnie nie-czytanie. Nie-czytanie, które zawsze i z konieczności musi przeobrazić się w nie-myślenie i nie-rozumienie. Nie dziwi zatem, że kiedy świat staje się coraz bardziej zmienny, skomplikowany i efemeryczny, Polacy polegają raczej na szamanach, wróżkach i czarodziejach, którzy we współczesnych czasach nie spoglądają już w kryształową kulę i nie noszą czarnych, spiczastych kapeluszy, ale sprawnie operują smartfonem i są nieustannie online na wszelkich możliwych mediach społecznościowych. Abrakadabra, głuptaski!

Przypis:

1 G. Sartori, Homo videns. Telewizja i postmyślenie, przeł. J. Uszyński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 17.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

ZACZYTANIE

CZYTAĆ: CO I JAK?

MAGDALENA M. KAJ

Co sprawia, że książka jest dobra? I czy liczy się sam fakt obcowania z książką, nieważne jak fatalnie napisaną, czy czasem lepiej rzeczywiście nie czytać niczego, zamiast pozycji złych?

W tegorocznym badaniu dotyczącym stanu czytelnictwa w Polsce, rekordowe 42% respondentów zadeklarowało, że w roku minionym przeczytało, w całości lub we fragmentach, co najmniej jedną książkę. Fakt, że w 38-milionowym narodzie, więcej niż jego połowa nie sięgnęła po żadną książkę, nie powinien napawać zbytnim optymizmem. Z pewnym zaskoczeniem należy więc przyjąć informację, że jest to najlepszy wynik, jaki Polacy osiągnęli w ciągu sześciu lat.

Faktycznie, jest to najwyższy wskaźnik w przeciągu ostatnich sześciu lat, nie oznacza to jednak, że wcześniej procenty były znacząco wyższe. Porównując wyniki badania, które corocznie przeprowadzane jest przez Bibliotekę Narodową, od roku 2000 do 2020, widać najpierw delikatną tendencję zwyżkową: w 2000 r. przeczytanie co najmniej jednej książki deklarowało 54% ankietowanych, w 2002 r. – 56%, by w roku 2004 r. osiągnąć poziom 58%. W roku 2006 r. zanotowano spadek do 50%, by w kolejnych latach zacząć pikować w dół w oszałamiającym tempie: w 2008 r. jedną książkę przeczytało 38% respondentów. Trend zniżkowy utrzymywał się przez kolejne lata, osiągając następujące wartości: 2010 – 44%, 2012 – 39%, 2014 – 42%, 2015 – 37%, 2016 – 37%, 2017 – 38%, 2018 – 37%, 2019 – 39% i 2020 – 42%1.

Rzeczywiście, wzrost do poziomu 42% może cieszyć, biorąc pod uwagę szereg lichych lat. Autorzy badania podkreślają, że jednym z czynników, który wpłynął na wyższy poziom deklarowanego czytelnictwa, była pandemia COVID-19 i wymuszone zamknięcie w domach, które z kolei zachęcało do sięgnięcia po lekturę, z czego, jak wskazują wyniki badania, spora grupa skorzystała.

Z drugiej strony, popularyzacja ebooków, audiobooków oraz elektronicznych czytników książek także pozytywnie odbiła się na liczbie przeczytanych tomów na osobę. Ta forma ma niewątpliwie wiele zalet, jak choćby ograniczenie przestrzeni, na której przechowujemy książki czy ułatwienie lektury w komunikacji publicznej, gdzie lepiej sprawdzi się smukły czytnik niż opasłe tomiszcze.

„Człowiek, który nie czyta dobrych książek, nie ma przewagi nad kimś, kto nie umie czytać”. Przywołane powyżej słowa są autorstwa Marka Twaina, jednej z najwybitniejszych postaci literatury amerykańskiej. Z cytatu przebija swoiste politowanie, ba!, może nawet pogarda dla wyborów czytelniczych niektórych, którzy, w opinii Twaina, nie czytają „dobrych książek”.

A zatem co sprawia, że książka jest dobra? I czy liczy się sam fakt obcowania z książką, nieważne jak fatalnie napisaną, czy czasem lepiej rzeczywiście nie czytać niczego, zamiast pozycji złych? Przywołane wcześniej badanie dotyczące czytelnictwa, analizuje także preferencje Polaków dotyczące ulubionych gatunków literackich oraz najpopularniejszych twórców. Analizując zmieniającą się pierwszą piątkę najpoczytniejszych twórców na przestrzeni ośmiu lat (od 2012 do 2020 r.), widać zdecydowaną walkę wieszczy, których książki znajdziemy w kanonie lektur (zdecydowanym zwycięzcą jest tutaj Henryk Sienkiewicz, który złoty medal dla najpoczytniejszego autora zdobywał kolejno w 2012, 2014, 2016 i 2018; razem z nim liderskie pozycje zajmuje jeszcze Adam Mickiewicz) z literaturą masową, wpisującą się w trendy popkulturowe, silnie reklamowaną i nierzadko także ekranizowaną, której jakość bywa niezwykle często poddawaną w wątpliwość.

Od roku 2012 w rankingu tą pop-literaturę reprezentują: Stephanie Meyer, której zawdzięczamy siedem tomów sagi o wampirach Zmierzch, E. L. James, twórczyni cyklu erotycznego o Christianie Greyu, której pobłażliwie zwane „porno dla mamusiek”, uruchomiło prawdziwą falę innych publikacji tego typu. E. L. James stworzyła w sumie pięć tomów książek, w których każdy seks kończy się orgazmem. Na fali popularności literatury erotycznej, wyrosła nam, pod postacią celebrytki Blanki Lipińskiej, polska odpowiedniczka E. L. James, której trzytomowe dzieło z serii 365 dni, zostało zekranizowane przez Netflixa i przez długie tygodnie biło rekordy oglądalności praktycznie pod każdą szerokością geograficzną. Nie można oczywiście w topowej piątce pominąć Remigiusza Mroza, chyba najpłodniejszego polskiego pisarza, który od 2013 r. wydał 48 pozycji, odnajdując się doskonale zarówno, w thrillerach, kryminałach, jak i twórczości science-fiction.

Cechą wspólną wyżej wymienionych autorów, poza nieustającą weną twórczą, umożliwiającą tworzenie naprawdę opasłych tomów, jest także dość prosty, by nie powiedzieć ubogi język, nieskomplikowana fabuła, bohaterowie w sposób oczywisty dobrzy bądź w sposób oczywisty źli i dające się błyskawicznie przewidzieć rozwiązanie. Mimo to, czytelnicy z zapałem wertują karty ich książek, niejednokrotnie skracając w ten sposób oczekiwanie na ekranizację opowieści. Które to ekranizacje, zazwyczaj, podobnie jak książkowe pierwowzory, nie są najwyższych lotów. Nie przeszkadza to jednak w osiąganiu rekordowej widowni na całym świecie, tak jak w przypadku pierwszej części filmu na podstawie książki Lipińskiej.

W pierwszej piątce najpoczytniejszych autorów znajdziemy także Olgę Tokarczuk, nagrodzoną literackim noblem za rok 2018. Nagroda przyczyniła się do masowego dodruku książek pisarki i przełożyła się na jej zdecydowanie większą popularność: w 2018 r. Tokarczuk jest numerem 28 na liście najpoczytniejszych autorów, w 2019 r., już po decyzji szwedzkiego komitetu, plasuje się na miejscu 2., ustępując miejsca jedynie niepokonanemu Mrozowi. Zagadką pozostaje, ile tomów Ksiąg Jakubowych, Biegunów czy Domu dziennego, domu nocnego, zostało sprezentowanych najbliższym i przyjaciołom na wszelakie okazje i nadal czeka na bycie przeczytanym.

Oczywiście, o gustach się nie dyskutuje, a czytanie ma tyle zalet i dobrodziejstw, że sięganie po jakąkolwiek lekturę jest działaniem słusznym. Niestety, świat literatury nie obronił się przed globalizacją, ujednolicaniem, kopiowaniem i kalkowaniem trendów, o czym świadczy chociażby wysyp literatury erotycznej po niezapomnianym debiucie czułego tandemu Christian Grey – Anastacia Steel, których do życia powołała E. L. James.

Podobnie było z wampirami, książkami-poradnikami na każdy temat popełnianymi przez wszelkiej maści celebrytów, opowieściami dla nastolatków o czarownicach i magii, czy obecnej łatwej do zaobserwowania pladze książek quasi-historycznych, które w tytule obowiązkowo zawierać muszą nazwę obozu koncentracyjnego (np. Tatuażysta z Auschwitz, Położna z Auschwitz, Anioł życia z Auschwitz, Bibliotekarka z Auschwitz, Moje przyjaciółki z Ravensbrück, czy Króliki z Ravensbrück).

Zastanawiając się więc, jak i co czytać, czy wybrana książka jest dobra czy też nie, czy autor jest wystarczająco popularny, a treść – dostatecznie intrygująca, nie zapomnijmy o najważniejszym, co w piękne słowa ubrała nasza wybitna poetka i noblistka, Wisława Szymborska: „Czytanie książek to najpiękniejsza zabawa, jaką sobie ludzkość wymyśliła”.

Wszystkim Państwu, jak i sobie, życzę więc pysznej zabawy z książką!

Przypis:

1 R. Chymkowski, Z. Zasacka, Stan czytelnictwa w Polsce w 2020 roku, Warszawa 2021

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

ZACZYTANIE

SŁOWA SĄ OBECNOŚCIĄ

OLGA BRZEZIŃSKA

„Wszystko mija” –

ta myśl z goryczą towarzyszy każdej stracie.

„Wszystko mija” –

to także obietnica pocieszenia.

Smutek i nadzieja

dwa końce skakanki,

córki-bliźniaczki niecierpliwości.

Jedna w wełnianej sukience, druga – w bawełnianej.

Wszystko mija, Jane Hirshfield

tłum. Magda Heydel

Słowa są obecnością”, powiedziała M. Te padły w ważnej chwili, kiedy rozmawiałyśmy o żegnaniu odchodzącego przyjaciela. Strata, odejście ważnej osoby, przyjaciela, trudna do wyobrażenia, a jeszcze trudniejsza do przyjęcia. Śmierć. Wielkie słowo, złowrogo, natrętnie brzęczy wokoło. Kilkanaście ostatnich miesięcy było ćwiczeniem z utraty – swobody, wolności w planowaniu i realizowaniu swoich planów, marzeń, potrzeb. Cierpliwa sanitariuszka w tych trudnych manewrach – nadzieja, pomagała wierzyć w skończoność tego ćwiczenia. W to, że pokonamy pandemię, że wywiniemy się niebezpieczeństwu, że będziemy znów żyć, jak dawniej. Ale gdzieś w pobliżu zawsze czaił się lęk, że coś można stracić nieodwołalnie. Bliskich.

„Nie wymagaj za wiele od tego czasu”, powiedział G, kiedy roztrząsałam przebieg ostatnich miesięcy, a fala nagromadzonych emocji wzbierała, pieniąc się raz po raz nieutulonym żalem, że nie zdołałam się pożegnać tak, jak bym chciała. Cóż po krótkich rozmowach telefonicznych, cóż po smsach, kiedy serce wyrywało się, by jeszcze spojrzeć w oczy, uścisnąć dłoń, usiąść tuż obok. Taki czas, okrutny, który skazał wielu na samotne odchodzenie w sterylnych szpitalnych pokojach, a ich bliskich na bezsilne wyczekiwanie na wiadomości.

Mądre słowa przyjaciół pozwalają powoli godzić się ze scenariuszem, jaki napisało życie. Z pożegnaniem, które musiało zawrzeć się w kilku słowach. „Najważniejsze, że nie masz długu”, powiedział W. Długu zaciągniętego w niewypowiedzianych słowach. I tu jest miejsce na wdzięczność, że nawet jeśli urwane, niedoskonałe, odległe na rozpiętość dwóch słuchawek telefonu, to pożegnanie było. I miało swoją moc niesioną w paru słowach.

O tym, jak ważne są słowa, pisał w swoich książkach Adam Wodnicki: „Słowo! No tak, wszystko przez słowo! Ono stwarza i unicestwia, pobudza i obezwładnia, potrafi zakładać i zdejmować czary, rzucać zaklęcia. Jest nośnikiem energii; sprawia, że to co nazwane istnieje”. I jeszcze o słowach: „nasi sprzymierzeńcy, świadkowie, sędziowie; żyjemy z nimi, obok nich, widzimy, jak się rodzą, jak żyją, jak umierają. Jedne, choć czas ich minął, opierają się, walczą o przetrwanie, inne odchodzą cicho niezauważenie. Ileż słów odprowadziliśmy na zawsze”. Wodnicki pisał o słowach jak o ludziach, obecnych, pełnych życia i odchodzących, „odprowadzanych na zawsze”. Przyznawał im sprawczość – rozpoczynania i kończenia. Przyjaźni, kłótni, uniesień, nierozsądnych potyczek i wielkich intelektualnych rozważań.

„To już”, powiedziała A. i tak skończyło się pełne nadziei i lęku oczekiwanie, tak rozpoczęła się żałoba. Rusza wtedy kolejna lawina słów, pełnych współczucia, pocieszenia i wsparcia. Wiele z nich jest właśnie obecnością – stoję tu i widzę twój ból, jestem świadkiem, jestem, jeśli mnie potrzebujesz. Niektóre próbują smutek i ból osłodzić, jakby nie dając mu prawa do istnienia. Tymczasem żal po stracie jest i nie da się go wymazać najczulszymi słowami. Nie rządzi się logiką, nie daje się wyplenić, nawet gdy myślimy, że ci, którzy odeszli, już nie cierpią. Jest jak ból fantomowy po odjętej kończynie, doskwierający brak w miejscu, gdzie kiedyś było życie.

Każdy żałobę przechodzi inaczej, bo każda strata jest inna. Bywa, że osoba bliska odchodzi niespodziewanie, po ciężkiej chorobie, albo w dramatycznych okolicznościach. Bywa, że nie ma szans na pożegnanie, bywa, że pozostają nierozwiązane konflikty, nigdy nie wypowiedziane słowa, które głucho odbijają się od tej nieobecności. Ci, którzy zostali, przeżywają żałobę na swój indywidualny sposób. Nie ma na to recepty, nie ma magicznego zaklęcia, które uśmierza ból. Joan Didion w Roku magicznego myślenia opisuje swoją drogę po śmierci męża: „Żal po stracie jest inny. Nie jest daleki. Nadchodzi w postaci fal, paroksyzmów, nagłych napadów lęku, od których uginają się nogi, zaćmiewa wzrok i zanika powszedniość. Praktycznie każdy, kto go kiedyś doświadczył, wspomina o zjawisku fal. Erie Lindermann, w latach 40. szef oddziału szpitala psychiatrycznego w Massachusetts General Hospital, rozmawiał z wieloma rodzinami ofiar pożaru w Cocoanut Grove w 1942 roku i w słynnym studium z 1944 roku zdefiniował to zjawisko z całkowitą precyzją: «uczucie fizycznego cierpienia nadchodzącego falami, trwającego jednorazowo od dwudziestu minut do godziny; wrażenie ściskania w gardle, dławienia się krótkim oddechem; potrzeba, by westchnąć, i uczucie pustki w piersiach, brak siły mięśniowej oraz intensywnie subiektywnie odczuwana udręka opisywana jako napięcie lub ból psychiczny». Ściskanie w gardle. Dławienie; potrzeba, by westchnąć” (tłum. Hanna Pasierska). Ta przeraźliwie smutna lektura, choć w tytule sugeruje „magiczne myślenie”, nie przynosi ulgi, nie podaje zaklęcia, dzięki któremu łatwiej byłoby znieść brak bliskiej osoby. W tym dzieleniu się swoim bólem po stracie słowa pomagają. Pięknych pożegnań dostarczyła nam literatura – z ostatnich lat warto wspomnieć choćby książki Mariusza Szczygła Nie ma, Miry Marcinów Bezmatek, Marcina Wichy Rzeczy, których nie wyrzuciłem i wreszcie Ingi Iwasiów Umarł mi – bo przecież to boli, że ‘oni’ umierają ‘nam’, pozostawiając bezradnych w obliczu nagłej czy nienagłej nieobecności.

Nasza kultura nie lubi smutku, my nie radzimy sobie z innymi, opłakującymi stratę. Instynktowne dążenie do tego, by wymazać trudne emocje, pogodzić się, poradzić sobie z żalem, skutecznie pocieszyć pogrążoną w smutku osobę nie daje miejsca na przeżycie ważnego doświadczenia. Dla pocieszających to także zmaganie – mimo wysiłku, jakże często nie są w stanie rozgonić ciężkich chmur smutku. Tymczasem to żadna porażka. Żal, jak każda wielka emocja, jest żywiołem, nie słucha ani pocieszycieli, ani tego, którego porywa. Czy to oznacza, że nie potrzebujemy w czarnej godzinie wsparcia? Wręcz przeciwnie, ale niech to będzie wsparcie, które widzi ból, a nie próbuje go uciszyć, wymazać. Trudno jest znaleźć słowa, kiedy ktoś cierpi. Niektóre banalne, inne nietrafione, jeszcze inne zbyt napuszone, żeby wyrazić współ-czucie. Obecność zaś jest kluczowa, nawet milcząca – być i nie wymagać za wiele. Przyjąć, że to jest ok nie być ok, jak pisała w swojej książce – studium żalu i straty Megan Devine. A jeśli słowa mają paść, niech będą to te, które dowodzą obecności, a nie próbują ukryć nieobecność tych, którzy odeszli. „Jest mi przykro z powodu twojej straty”. Słowa, które pozwolą czuć, nie wyznaczając granic tego przyzwolenia. Ani granic żalu.

***

Jest granica. A za tą granicą

bezgranicznie się roi od granic,

jakby każda granica

miała inną granicę

za igraszkę, zabawkę lub za nic.

Dotrzeć do niej się nie da,

i w tym cała jest bieda,

bo gdy tylko poczujesz,

że na nią następujesz

stopami obiema –

to tam granicy nie ma.

Bezgraniczny. Bez miary.

Zdany na zamiary.

Leonard Neuger (1946-2021)

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

ZACZYTANIE

CHCĘ DALEJ „GŁUPIEĆ” OD KSIĄŻEK!

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Czytelnictwo to droga. Wybrukowana rozterkami postaci i przystrojona kwieciem metafor zdaje się pytać: gdzie teraz? Nie daje jednak odpowiedzi. To czytelnik, swoim „tak”, „nie”, „tutaj” i „teraz” buduje ją lekturą, przemyśleniami, a także (choć może przede wszystkim) własnym życiorysem.

Ty zgłupniesz od tych książek!” – słyszałam jako dziewczynka w szkole podstawowej od babci, gdy któryś raz z kolei zderzyłam się z drzwiami zaczytana w opasły tom Harry’ego Pottera. Za każdym razem postanawiałam zaryzykować i nie odkładałam książki. Po kilkunastu latach znam już na pamięć układ wszystkich drzwi i progów w domu rodzinnym i doczekałam się aktualizacji w rozmowach telefonicznych z ukochaną babcią: aleś Ty zgłupiała przez te książki!

Zapewne nie jestem jedyną osobą, która takie słowa słyszała, słyszy lub usłyszy, gdy za kilka lat nauczy się alfabetu i nic w świecie już nie będzie takie samo. W rodzinach mieszkających na wsi, trudniących się pracą fizyczną, czy po prostu wśród ludzi, którzy mają określone marzenia i plany na przyszłość swych dzieci (czy to ściśle określony profil kariery, czy wizję wpasowania się w tradycyjne role rodzinne, jak na przykład macierzyństwo i troskę o dom w przypadku kobiet), książki mogą jawić się jako niepotrzebne rozpraszacze, odwracanie uwagi od tego, co „ważne”.

Jak więc jawi się takie „głupienie” od książek i odwracanie uwagi od tego, co naprawdę, ale to naprawdę ważne? Jako kobieta zostałam niejednokrotnie uświadamiana, iż przez to, że tyle czytam, nie znajdę męża (sic!). Moja serdeczna przyjaciółka, która podobnie jak ja „naczytała się feministycznych bzdur i nie można z nią już porozmawiać”, pewnie też nie znajdzie. Oczywiście żaden ze światłych sędziów w naszej sprawie nie spytał nas, czy w ogóle interesuje nas taki sposób życia. Podobny los czeka zapewne wiele innych zabłąkanych kobiet, które odwracają głowy od mężczyzn, którzy mogą swą pracą zdjąć z ich ramion materialne troski i zaprosić do wychowywania dzieci i strzeżenia domowego ogniska. Tu oczywiście konieczna jest pewna klaryfikacja: tradycyjny model rodziny może być piękny i funkcjonalny oraz dawać szczęście tworzącej go rodzinie. Uważam jednak, iż jest to możliwe wtedy i tylko wtedy, gdy obydwie strony się na niego godzą i praca żadnej z nich nie jest lekceważona.

Szukając sposobu, w jaki można „głupieć” od książek w potocznym rozumieniu, można się także odwołać do najzwyklejszej w świecie różnicy zdań i poglądów. Gdy w dyskusji jednemu z adwersarzy zaczyna brakować argumentów i nie jest to dialog mający rangę debaty czy choćby merytorycznej dyskusji, bardzo łatwo usłyszeć (lub wysunąć) oskarżenie o głupotę. Gdy jeszcze wyjdą na jaw odmienne literackie upodobania oponenta lub oponentki, to z dużą dozą prawdopodobieństwa padnie kwestia, że „to wszystko przez te książki”.

Wszystko przez książki… Cóż nas takiego przez te książki spotyka? Już od najmłodszych lat chowamy się w stogu siana z dziećmi z Bullerbyn, gramy w zadowolenie z Pollyanną, płaczemy za pieskiem Lampo, który jeździł koleją i wraz z Anią Shirley szukamy przestrzeni dla ogromu dziecięcej wyobraźni… Gdzie więc jest moment, w którym człowiek staje się „głupi”? Kiedy czytelnictwo staje się zagrożeniem dla „mądrości” uznawanej przez otoczenie? Prawdopodobnie wskazać tu można na moment, w którym lektura staje się wyrytym w Delfach i spopularyzowanym przez Sokratesa wezwaniem gnothi seauton, poznaj samego siebie. Każda książka jest bowiem światem przedstawionym przez autora, poniekąd nawet jego duchem, lub wręcz pomnikiem trwalszym niż ze spiżu z ody Horacego. Każda, nawet w najmniejszym stopniu, zmusza nas do refleksji. Każda bardziej lub mniej konfrontuje czytelnika z jego otoczeniem. Czasem może to prowadzić do pochwał miłości, czasem do odkrycia przyjaciół w otaczających nas ludziach. Czasem też jakaś dziewczynka staje się na moment Anią z Zielonego Wzgórza. Tak, jak bohaterka kreowana przez Lucy Maud Montgomery rozbiła na głowie Gilberta glinianą tabliczkę, tak wiele młodych osób czyni podobne gesty w ramach pierwszego w swym życiu stawiania granic. I jak to z granicami bywa, zawsze znajdzie się ktoś, komu one będą igłą w oku, dla kogo będzie to przeszkodą, czasem wręcz zagrożeniem. Ale gdy raz się poczuje swoją sprawczość, gdy w gąszczu zastanych i częściowo zinternalizowanych norm i tradycji zacznie człowiek dostrzegać swe zaplątane ja, nie będzie łatwo go oddać. Sama możliwość odkrycia siebie będzie niczym giez, który dźga z każdą przeczytaną stroną, z każdą książką. Jakże kuszące są efekty „sprytu i książek”, które uzyskała Hermiona Granger (przez resztę życia będę wdzięczna J. K. Rowling za bohaterkę, która wzbudziła we mnie tak gwałtowną chęć do rozwoju i pracy nad sobą), jak wiele drzwi się otwiera w literaturze!

Czytelnictwo to droga. Wybrukowana rozterkami postaci i przystrojona kwieciem metafor zdaje się pytać: gdzie teraz? Nie daje jednak odpowiedzi. To czytelnik, swoim „tak”, „nie”, „tutaj” i „teraz” buduje ją lekturą, przemyśleniami, a także (choć może przede wszystkim) własnym życiorysem. Co ważne, pytania, które przed nami stają, stają się coraz bardziej zawiłe, dylematy coraz trudniejsze, a możliwości coraz bardziej liczne i niejednoznaczne w skutkach. Często właśnie tutaj człowiek może poczuć się „głupi” (w tym wypadku może niekoniecznie w rozumieniu tego pojęcia prezentowanym przez moją babcię), widząc, jak wiele jeszcze jest do poznania, jak wiele do rozstrzygnięcia, ile z każdą odpowiedzią pojawia się niewiadomych… Ta styczność ze słynnym „wiem, że nic nie wiem” z początku może przytłaczać, onieśmielać, wręcz zatrważać ilością niewiadomych. Ale gdy się człowiek obejrzy za siebie, na drogę, którą już zbudował… Na wartości, które znajdował i hartował w ogniu sporów oraz dylematów, na myśli, które ogrzał ciepłem przyjaciół i sojuszników, na wiedzę, którą rozwinął w zetknięciu z licznymi nauczycielami (którymi mogą być dla nas nawet przechodnie), na pewność siebie podbudowywaną gdzieniegdzie przez mentorów i mentorki… Ta niewiedza może okazać się wówczas początkiem kolejnej, ekscytującej przygody i zaproszeniem.

Tak więc, w imieniu wszystkich, którym choć raz próbowano podciąć skrzydła (lub już podcięto i chcą, by im odrosły) mówię z mocą: babciu (można podstawić własną postać, postacie lub grupę), będę dalej czytać. Chcę dalej „głupieć” od książek!

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i studentka II roku SUM filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

CZY WOLNO MÓWIĆ, CO SIĘ MYŚLI?

PIOTR BENIUSZYS

Jesteśmy więcej niż przyzwyczajeni, że na wolność słowa dybią wszelkie autorytarne i totalitarne reżimy – to jedna z ich cech podstawowych. Nie dziwi także zupełnie, że z wolnością słowa wojują autorytarni aktorzy polityki działający w demokratycznych (jeszcze) ramach.

Trigger warning – ten tekst może zaburzyć i wyprowadzić poza twoją safe space.

Czasy dla wolności słowa robią się coraz trudniejsze. Do dawnych, można powiedzieć „tradycyjnych” ataków na nią dochodzą szarże z zupełnie nowych kierunków. Jesteśmy więcej niż przyzwyczajeni, że na wolność słowa dybią wszelkie autorytarne i totalitarne reżimy – to jedna z ich cech podstawowych. Nie dziwi także zupełnie, że z wolnością słowa wojują autorytarni aktorzy polityki działający w demokratycznych (jeszcze) ramach. Przez Polskę właśnie przetacza się proces transformacji ustrojowej w kierunku autorytarnym, a atak rządu i partii władzy na niezależne i krytyczne wobec nich media stanowi jedno z kluczowych ogniw ich strategii. Nie budzi ponadto większego zdumienia niechęć, jaką wobec wolności słowa (i szerzej, wobec wolności ekspresji, w tym artystycznej) żywi znaczna część demokratycznej prawicy, ta najbardziej konserwatywna i odległa wobec stylu myślenia prawicy libertariańskiej. To z jej postulatów zradzane bywają prawne potworki, funkcjonujące jednak, jako kurioza, nawet w poprawnych demokracjach liberalnych, takie jak kary za bluźnierstwo czy naruszenie tzw. uczuć religijnych, to ona przejawia również największą aktywność w zakresie prób uciszania mediów i obywateli za pomocą pozwów cywilnych i próbuje tłumić krytykę prawicowych postaci życia politycznego. Nowym, lecz od kilkunastu lat już badanym zagrożeniem dla wolności słowa jest zaś to niesione przez nowoczesne metody komunikacji internetowej, przez media społecznościowe, które okazały się narzędziami napędzającymi zjawisko powstawania baniek internetowych, nader często umacnianych poprzez rozpowszechnianie fake newsów i dezinformacji. Zakwestionowanie samego istnienia czegoś takiego, jak fakt obiektywny i poddanie całości debaty logice „fakty versus fakty alternatywne”, uderza w sam sens istnienia wolności słowa. Teoretycznie możliwość upowszechniania dowolnego kłamstwa jawi się jako maksymalna wolność słowa, lecz odarta z obowiązkowo (w liberalnym ujęciu) wolności towarzyszącej odpowiedzialności za własne działania, przeistacza się paradoksalnie w swoje przeciwieństwo.

Co już wie Bill Maher

Demokratyczna lewica uchodziła od dawna, we wszystkich tych konstelacjach, za sojusznika liberalnych i pryncypialnych obrońców wolności słowa. Nawet w odniesieniu do świata internetowych fake newsów i rozprzestrzeniania teorii spiskowych, ilościowa i jakościowa „przewaga” prawicowych ataków na fundamenty wolności słowa i prawidłowo funkcjonującej debaty publicznej nie budzi żadnych wątpliwości. Lewica także i dziś pozostaje obrońcą wolności słowa, ale ostatnie lata przynoszą ze sobą nowe zjawiska, które stawiają gruby znak zapytania przy hipotezie, iż tak pozostanie w przyszłości. Polityczna poprawność, która zaczęła się jako wezwanie do uprzejmości wobec innych ludzi w dyskursie publicznym i do dobrowolnego unikania słów, które mogą zostać przez różne grupy osób odebrane jako obraźliwe czy nawet krzywdzące, stopniowo, w niektórych kontekstach, przeistacza się w nakazy i zakazy mówienia określonych rzeczy. Niestety daje to paliwo prawicowym teoretykom, którzy właśnie przed tym przestrzegali i wytykali lewicę palcami, sami w dużo większym stopniu ograniczając wolność słowa w imię swoich prawicowych „świętości”. Inaczej niż w przypadku ultrakonserwatywnej prawicy, która po narzędzie ograniczania wolności słowa sięga w celu dominacji i narzucenia reszcie społeczeństwa („niewiernym”, zdrajcom tożsamości, odstępcom) własnego kanonu postępowania i hierarchii wartości, nowy nurt młodej i poprawnościowej lewicy podważa wolność słowa w celu defensywnym, aby chronić słabsze grupy społeczne, takie, które przez większość społeczną były przez długie dekady autentycznie dyskryminowane i pozbawiane części praw. Oznacza to, że lewicą kierują w tym działaniu godne szacunku przesłanki, dobre intencje. Niestety, jak wiadomo, dobrymi intencjami droga do piekła bywa wybrukowana.

Esencję tego problemu w jego amerykańskiej odsłonie obrazuje złość lewicowo-liberalnego komika Billa Mahera na to nowe zjawisko (lista komików anglosaskich, którzy z natury swojego zawodu zawsze docierali do granic dobrego smaku i prowokacji, a zatem byli istotnymi agentami testowania rubieży społecznego konsensusu co do tego, co wolno mówić, a którzy dzisiaj czują się coraz bardziej na cenzurowanym, jest zresztą o wiele dłuższa, to m.in. Jim Jefferies – znany z mizoginistycznych treści, lub Ricky Gervais – znany z generalnej niechęci wobec rodzaju ludzkiego [przy czym on sobie z krytyków nic nie robi]). Maher jest ultraliberalnym antyklerykałem, który za idiotyczną uznaje każdą formę religii (jest m.in. autorem nakręconego dla HBO filmu prześmiewczo-dokumentalnego o doskonale sparafrazowanym na język polski tytule „Wiara czyni czuba”). W dziwacznej amerykańskiej (stosowanej jeszcze także w Kanadzie) terminologii „liberał” oznacza lewicowca, a im bardziej ktoś jest lewicowy, tym bardziej „liberalnym” się go określa (w tym układzie Biedroń byłby bardziej „liberalny” niż Lubnauer, a Zandberg o wiele bardziej „liberalny” od kogokolwiek, może za wyjątkiem posła Koniecznego i Piotra Ikonowicza). Maher to upolityczniony komik, który często porusza tematy wyborcze i jest zdecydowanym zwolennikiem Demokratów i wrogiem Republikanów, zaś w ramach Partii Demokratycznej bynajmniej nie stroni on od wyrażania sympatii dla jej najbardziej progresywnego skrzydła. A jednak w tych nowych okolicznościach, związanych z przeobrażeniami rozumienia pożądanego zakresu wolności słowa przez lewicę, Maher wszedł z młodym pokoleniem progresistów na wojenną ścieżkę.

Otóż nikt na lewicy nie miał z Maherem i jego występami problemu, dopóki żądło jego ciętych i bezlitosnych uwag uderzało w kościoły chrześcijańskie (z radykalnymi ruchami parakościelnymi „na nowo urodzonych w Chrystusie” na czele) lub w judaizm. Nagle jednak uznano go za „problematycznego mówcę” i oprotestowano na niektórych kampusach, gdy to samo żądło skierował w islam i sposób traktowania kobiet w świecie tej religii. Maher wydawał się (było to już z 7 lat temu) autentycznie zdumiony. W emocjonalnej tyradzie najpierw zrównał z ziemią koncepcje ograniczania dostępu do siebie „treści mogących zawierać dla danej osoby niepokojące elementy” w postaci kreowania tzw. safe spaces i wymagania od każdego mówcy, aby ewentualnie stosował tzw. trigger-warning, a następnie – nawiązując do lawiny bluzg, która spadła na niego z lewicowej strony, gdy w skeczu brutalnie krytykował islam – zapytał: „Mówicie, że mi miałoby być nie wolno krytykować religii??? Czy my się, kurwa, znamy???”

Dysonans pomiędzy Maherem a młodą lewicą, która obsiadła amerykańskie kampusy, to być może najlepszy dowód na to, jak dysfunkcjonalnie używane jest słowo „liberalizm” w amerykańskim uzusie, bo właśnie tutaj ujawnia się nieprzekraczalna bariera pomiędzy Maherem-liberałem faktycznym, a liberałami tylko z nazwy, dla których wolność po prostu nie jest naczelną wartością. Safe spaces to bowiem (celowo nawiążę tutaj językowo do biedy, którą napytało sobie wiele polskich, zdominowanych przez PiS, samorządów) de facto „strefa wolna od wolności słowa”. Polega ona bowiem na wytworzeniu przestrzeni, w której osobom nieżyczącym sobie bycia skonfrontowanymi z ludźmi o innych wartościach, postawach i poglądach, za pomocą sztucznych i dodatkowych regulacji zakazujących i nakazujących określone mówienie i zachowanie (które to regulacje są zresztą niezgodne z szerszymi prawami konstytucyjnymi, stanowiącymi o wolności słowa), umożliwia się całkowite odcięcie od poglądów, które im się nie podobają lub je „niepokoją”. Safe spaces to dokładnie to samo, co internetowa bańka internetowa lub komora pogłosowa (echo chamber), tylko że w „realu”. Przy czym w „realu” nie da się wyeliminować treści innych ludzi algorytmem. Tutaj trzeba użyć zakazu, który w sposób oczywisty stanowi pogwałcenie wolności słowa. Trigger-warning, a więc zobowiązanie, aby na początku wypowiedzi mówca ostrzegł, że jego poglądy mogą wywołać kontrowersje i dał niechcącym jego poglądów wysłuchać możność wyjścia na czas z sali, ustawia z kolei klasyczną relację mówca-obiorca na głowie: to nie osoba niezdolna emocjonalnie do stawienia czoła kontrargumentom musi uznać swoją niemoc w odniesieniu do zjawiska wolnej debaty, to człowiek pragnący skorzystać z wolności słowa i wyrazić swoje poglądy musi z góry niejako się korzyć i usprawiedliwiać, że tego rodzaju poglądy w ogóle posiada, a w dodatku przez to zobowiązanie traci szanse na przekonanie być może kogoś, kto go nawet nie wysłucha, bo dla komfortu po prostu pierzchnie z sali.

Skasuj go!

Najbardziej zaawansowaną formą tego samego ataku na wolność słowa jest tzw. cancel culture. To swoisty, nawet dożywotni „wilczy bilet”, który napastliwa chmara internetowych strażników politycznej poprawności wręcza komuś, kto „dopuścił się” mocno kontrowersyjnej wypowiedzi publicznej. Geneza cancel culture była inna i miała zupełnie inny charakter. W dobie rozwoju ruchu #MeToo była całkiem rozsądną i pożądaną sankcją w postaci czegoś więcej niż towarzyskiego bojkotu (w realiach mediów społecznościowych bojkot towarzyski zyskał bowiem naturalnie zupełnie inny wymiar) wobec ludzi, których obrzydliwe czyny wychodziły na jaw. Kevin Spacey niewątpliwie doznał cancel culture w pełnym tego słowa znaczeniu. Problem w tym, że zjawisko rozrosło się do monstrualnych rozmiarów i dzisiaj cancel culture obejmuje np. wykładowcę, który powiedział na wykładzie coś minimalnie nawet kontrowersyjnego nie zastosowawszy uprzednio trigger-warning i naruszając w efekcie safe spaces czy to studentek, czy słuchaczy LGBT, czy wywodzących się z mniejszości etnicznych (ewentualne naruszenie dobrego samopoczucia białych, heteroseksualnych mężczyzn rzadko bywa w tym kontekście podnoszone). Słuchacze ci są następnie uprawnieni, aby odmówić dalszego uczęszczania na zajęcia czy podchodzenia do egzaminów u profesora-delikwenta, a władze uczelni niejednokrotnie rozwiązują w takim przypadku umowy z tymże. Gdy wrażliwość (niekiedy też przecież udawana) przeistacza się w broń polityczną czy społeczną, zasadnym staje się pytanie, czy właściwą strategią odpłacenia za (oczywiste, to poza dyskusją) doznawane przez pokolenia krzywdy mniejszości jest skrzywdzenie żyjących dzisiaj i należących do większości (rasowych, seksualnych, etnicznych, religijnych i in.) ludzi? Cancel culture to bowiem realna krzywda, a lista jej niewinnych ofiar rośnie nieustannie.

Swoistym typem i jednym ze źródeł cancel culture jest także ahistoryzm, który całkowicie zdominował debatę o przeszłości wielu krajów i narodów. Woodrow Wilson był jednym z najbardziej wybitnych amerykańskich prezydentów XX w., który przysłużył się nie tylko swojemu krajowi. Tak się jednak składa, że miał co najmniej jedną wadę, ale wadę we współczesnych realiach społecznej wrażliwości dyskwalifikującą – Wilson był rasistą. Gdyby Wilson dzisiaj ubiegał się o stanowisko polityczne, to nikt spoza najbardziej zaangażowanego elektoratu Donalda Trumpa nie rozważałby oddania nań głosu. Ale i głosu tych ludzi Wilson by nie dostał, bo niemal we wszystkich innych kwestiach politycznych był liberałem. Jak to możliwe, że ktoś jest równocześnie liberałem i rasistą? Dzisiaj niemożliwe. Ale dla kogoś, kogo ukształtował świat sprzed 150 lat, kto był wtedy politykiem Partii Demokratycznej (a więc partii Konfederacji, która pilnie wprowadzała i strzegła praw Jima Crowa), jak najbardziej możliwe. Wilson walczył o głosy i nominacje partyjne w określonych realiach, nie był motorem rasizmu, raczej starał się go wyciszać, ale świata w pojedynkę zbawić nie mógł. Gdy więc dzisiaj stosuje się wobec niego cancel culture i pomija wszystkie inne fakty z jego politycznej biografii, pozostawiając tylko ten jeden, to jest to może i zrozumiała emocja grupy etnicznej, która ostatecznie wybija się ku długo oczekiwanej i koniecznej emancypacji, ale jest to też ahistoryzm, a więc postawa wyzuta z refleksji rozumowej. Tak samo nie należy ograniczać bilansu dorobku Churchilla do kwestii popierania kolonializmu, ani sprowadzać dorobek Lloyda George’a do jego dramatycznie błędnej oceny postaci przywódcy III Rzeszy, jaką sformułował w ostatnich latach swojego życia. Żadnych faktów nie należy przemilczać, ale cancel culture tutaj to po prostu próba zamknięcia ust tym, którzy nadal chcą mówić także o zasługach liderów politycznych z dawnych lat.

Co wiedział Larry Flynt

Dobre intencje stojące gdzieś tam za lewicowym atakiem na wolność słowa, za safe spaces i cancel culture, wiążą się z tym, że ludzie, przeciwko którym to ostrze najczęściej jest skierowane, to rzeczywiście są paskudne typy. Rasiści, mizogini, biali suprematyści, fanatycy religijni, terroryści moralności, męskie szowinistyczne świnie, homofobii, faszyści, autorzy mowy nienawiści i propagatorzy teorii spiskowych oraz innych fake newsów, to nie są ludzie, którzy nie zasługują na ostrą reakcję. Zasługują. Myślę, że każdy liberał podpisze się z lewicą pod wspólną oceną tych i podobnych grup. Niewątpliwie wszystkie ich działania, które przynoszą zagrożenie dla bezpieczeństwa innych obywateli, muszą spotkać się ze stanowczą, instytucjonalną reakcją służb państwa. Dotyczy to także niekiedy ich wypowiedzi, gdy wykraczają za granice liberalnie pojętej wolności słowa, czyli w zasadniczo dwóch przypadkach: gdy stanowią pomówienia i gdy stanowią bezpośrednie lub pośrednie (sytuacyjne) wezwanie do użycia przemocy (w tym oczywiście jej groźby). Ludzi, którzy takich wypowiedzi się dopuszczają, można zresztą bez większych kontrowersji (zwłaszcza „recydywistów”) obłożyć cancel culture, bo ona właśnie od takich przypadków jest. Kto się nieustannie dyskwalifikuje, winien w istocie być trwale zdyskwalifikowany. W imię jakości debaty publicznej.

Jednak lewicowa filozofia cancel culture i safe spaces idzie za daleko. Istnieje bowiem całkiem szeroka „szara strefa”, czyli wypowiedzi kontrowersyjnych, poglądów budzących dość szeroką społeczną dezaprobatę (a więc – uwaga – mniejszościowych!), treści oburzających lewicowych piewców poprawności podobnie, jak kiedyś ich własne wypowiedzi oburzały prawicowych piewców tradycyjnej moralności. Gdy wypowiedź jest rasistowska, homofobiczna lub mizoginistyczna, lecz daleka od naruszenia granic liberalnej wolności słowa, to całkowite wykluczenie mówcy z debaty stanowi zbyt surową sankcję. Zamiast tego powinna spotkać go polemika, kontrargumenty, odpór, może nawet jakaś forma shamingu, ale nie pozbawienie prawa do wypowiedzi w przestrzeni publicznej.

Zmarły w tym roku Larry Flynt był wydawcą pornografii, więc rzadko bywa przywoływany jako autorytet w dyskusji. Jednak powiedział on jedną z najmądrzejszych rzeczy na temat wolności słowa, które kiedykolwiek padły. Tocząc bój o prawo do (sięgającej granicy pomówienia, ale nie będącej nim w związku z jej ewidentnie prześmiewczym charakterem) krytycznej wypowiedzi na temat kaznodziei i lidera tzw. moralnej większości Jerry’ego Falwella, która doszła aż przed oblicze Sądu Najwyższego USA, Flynt powiedział, że jeśli on, najbardziej zdeprawowany, moralnie skrzywiony i najgorszy w gruncie rzeczy z ludzi wygra sprawę i uzyska potwierdzenie swojego prawa do wolności słowa w swoich niecnych przecież celach, to wolność słowa setek milionów dobrych Amerykanów, prawych i moralnych, tym bardziej będzie niezagrożona.

Dzisiaj pornografia i naśmiewanie się z duchownych weszły do mainstreamu i niewielu ludzi w tymże mainstreamie jeszcze rażą. Dzisiaj Flynt nie byłby tym „najgorszym”, którego prawa ubezpieczają prawa całej reszty. Dzisiaj jako najgorszych postrzega się tych właśnie, przeciwko którym jest skierowane ostrze politycznej poprawności i cancel culture. A zatem to zabezpieczenie prawa do wolnego słowa tym obrzydliwcom jest dzisiaj gwarancją, że te same prawa dobrych i politycznie poprawnych obywateli nigdy nie zostaną naruszone. To trudne do przełknięcia, ale trzeba to sobie uświadomić.

Nie czas na zemsty

Argumentem innym, podnoszonym przez bardziej radykalnych zwolenników ograniczenia wolności słowa przez poprawność polityczną, jest ten, iż słowo/wypowiedź może także stanowić przemoc. Przy tym nie chodzi im o wypowiedzi stanowiące wezwania do przemocy, które w sposób zupełnie niekontrowersyjny należy uznać za przemocy element i dlatego również liberałowie nie obejmują ich zasadą wolności słowa. Chodzi o zarówno formy mowy nienawiści, jak i różnorakie inne wypowiedzi, które – czy to osoby indywidualne, czy grupy społeczne – poniżają, drwią z nich, wyśmiewają, przekazują im sygnały sprawiające wielką przykrość, wprawiające w smutek, a nawet depresję – słowem, o wszystkie te wypowiedzi, przed którymi chronić mają safe spaces i trigger-warnings. Uznanie ich za przemoc, to jednak teza kontrowersyjna. Owszem, można brutalnie negatywną wypowiedź określić mianem „przemocy”, ale niewątpliwie mamy tutaj do czynienia z zupełnie innym rodzajem przemocy, aniżeli w przypadku przemocy fizycznej, pobicia czy innego naruszenia nietykalności cielesnej. Inne więc powinny obowiązywać zasady walki z tymi formami przemocy. Przemoc fizyczna bezdyskusyjnie stanowi najbardziej rażące naruszenie wolności zaatakowanego człowieka. „Przemoc słowna” wolność ogranicza tylko w sytuacji przymusu wysłuchania napastliwej wypowiedzi. Zakaz przemocy fizycznej nie pozbawia ludzi żadnego w najmniejszym nawet stopniu uzasadnionego prawa. Zakaz „przemocy słownej” – jak widzimy – może oznaczać zamach na wolność słowa. Natomiast pozbawienie prawa do wypowiedzi, objęcie cancel culture to w takim razie także jest forma przemocy. Owszem, często obronnej, ale już w przypadku safe spaces niekiedy prewencyjnej. Za przykład może posłużyć safe space stworzony przez ciemnoskórych aktorów teatru Schauspielhaus w Düsseldorfie, który polegał po prostu na wykluczeniu z danej przestrzeni aktorów o innych kolorach skóry (w praktyce białych). To nie tylko przemoc, ale i odwrócony rasizm. Pomysł, iż długą krzywdę wyrządzoną przez rasizm białych uda się, w etycznie uzasadniony sposób, naprawić, stosując rasizm wobec nich, jest wielkim błędem myślenia spod znaku cancel culture.

Mamy tutaj więc do czynienia z próbą zaprowadzenia nowego rodzaju cenzury. Lewica wygrywa w świecie Zachodu kulturowy bój z prawicą (i to pomimo tego, że prawica częściej wygrywa wybory). Niestety nadzieje liberałów, iż będzie to oznaczać tylko poszerzenie zakresu wolności dla wszystkich tych, których prawica niewątpliwie niesprawiedliwie dyskryminowała, były chyba naiwne. Tak jak prawica, lewica ma w społeczeństwie swoich faworytów. Może okazać się tak, że nie zależy jej tylko na likwidacji tych prawicowych niesprawiedliwości w imię równości i powszechnej tolerancji, a na odwróceniu układu sił, tak aby dotąd uprzywilejowani byli dyskryminowani, a dotąd dyskryminowani – uprzywilejowani. W efekcie zakres wolności jednych poszerzy się nadmiernie, a innych skurczy za bardzo. A w dodatku trudno będzie się temu przeciwstawić w politycznej debacie. Cancel culture bowiem nie jest programem, który zaprasza oponentów do starcia na argumenty. Cancel culture domaga się zamknięcia debaty na cały szereg tematów, co do których jednak w społeczeństwach daleko nadal do konsensusu. Zgodnie z hasłem „mam dość dyskutowania o tym – jest 2021 rok”. No ale, co z tego, że masz dość?

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

RZECZPOSPOLITA (NIE)JEDNOLITA

ANNELIESE MISTEL

Obecny wzrost poczucia odrębności wśród mniejszości nie jest wywołany wyłącznie atmosferą w kraju, ale stanowi przede wszystkim wyraz niezgody wobec przymusowego ujednolicania Polski, którego niechlubna historia sięga wiele lat wstecz.

Powszechny Spis Ludności, który właśnie trwa, jest pod wieloma względami bezprecedensowy. Do tej pory raczej nie było to wielkie wydarzenie. W tym roku to statystyczne badanie naszej populacji nabrało dużego znaczenia nie tylko przez postępującą cyfryzację, która umożliwia przeprowadzenie spisu na niespotykaną dotąd skalę, ale także dlatego, że to pierwszy raz kiedy może być ono wykorzystane w celu innym niż czysto informacyjny. Wraz z nasilającymi się nastrojami nacjonalistycznymi w kraju, wielu obywateli postanowiło poprzez wypełnienie formularza zaprotestować przeciwko wizji Polski jednolitej. Polski, której ludność według dotychczasowych statystyk składała się w przeważającej części z katolików deklarujących wyłącznie polską przynależność narodową. Obecny wzrost poczucia odrębności wśród mniejszości nie jest wywołany wyłącznie atmosferą w kraju, ale stanowi przede wszystkim wyraz niezgody wobec przymusowego ujednolicania Polski, którego niechlubna historia sięga wiele lat wstecz.

„Tobie, Polsko” czyli kwestia śląska

Największa mobilizacja zapewne dotyczy Ślązaków, którzy od dawna walczą o ich oficjalne uznanie jako mniejszości. Przy obecnym spisie, tak jak przy poprzednich, ludzie są zachęcani do deklarowania przynależności narodowej śląskiej oraz języka śląskiego. Ten temat już od dawna wywoływał niemałe emocje, ponieważ nie można zignorować tendencji wzrostowej. Podczas spisu w 2002 roku narodowość śląską zadeklarowały 173 153 osoby, a w 2011 roku takich osób było już 847 tysięcy. Nie ulega wątpliwości ani że poczucie śląskiej tożsamości etnicznej jest coraz silniejsze ani to, że rządzący patrzą na to z nieukrywaną niechęcią. W lutym Ruch Autonomii Śląska skierował pismo do ministra edukacji z prośbą o sprostowanie treści zamieszczonych na elektronicznej platformie edukacyjnej, zatwierdzonej przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, w których został przedstawiony jako organizacja separatystyczna, dążąca do zmiany granic. Przy czym RAŚ dąży wyłącznie do uznania autonomii regionu, a nie jego oderwania od reszty kraju. Zresztą na mobilizację Ślązaków do zamanifestowania swojej odrębności odpowiedział sam marszałek województwa śląskiego Jakub Chełstowski, który apelował, aby „spisać się jak powstańcy” i „głosować za Polską”. Kontrowersje wzbudził fakt, że zajął stanowisko jako urzędnik państwowy, a ogłoszenie zostało sfinansowane z pieniędzy publicznych. Punktem kulminacyjnym, dającym bardzo mocno odczuć postawę władzy wobec kwestii autonomii Śląska, był projekt stanowiska rządu, który powstał w MSWiA. Ów dokument wydawał negatywną opinię w kwestii podniesienia rangi etnolektu śląskiego do rangi języka regionalnego. Stanowisko ministerstwa opatrzono uzasadnieniem, które zakładało, że taka zmiana mogłaby stanowić zagrożenie dla polszczyzny, ponieważ obywatele Polski przestaliby posługiwać się jednym językiem. Nadanie śląskiemu statusu języka miałoby rzekomo zachęcić inne mniejszości do podobnego działania. Jako przykład podano tutaj mieszkańców Wilamowic spod Bielska-Białej, którzy również zabiegają o uznanie ich etnolektu (należącego notabene do grupy germańskiej, a więc niemającego potencjału wpłynięcia na polszczyznę).

Jednak nie tylko politycy PiS patrzą krzywym okiem na oficjalne uznanie odrębności Ślązaków, także za rządów Platformy Obywatelskiej (PO) wszelkie dążenia do uznania języka śląskiego spotykały się z odmową. Jako podstawę tych decyzji podawano argument, że śląski nie jest językiem, a jedynie dialektem. Za język uznano z kolei kaszubski, co w wymiarze publicznym mogło sprawiać wrażenie, że wprowadzony podział jest oparty na naukowych podstawach. Takie postawienie sprawy poniekąd przedstawiało Ślązaków w oczach współobywateli z innych regionów jako krnąbrnych Polaków żądających nie wiadomo czego.

Jeśli chodzi o kwestie lingwistyczne, kaszubski zachował archaiczne formy sprzed ponad 1000 lat, niespotykane nigdzie indziej, a jego główna przewaga nad śląskim polega na tym, że posiada standard literacki. Jednak nie jest to wymóg konieczny do uznania języka (jak chociażby w przypadku języka sardyńskiego). W publikacji „Języki Indoeuropejskie” pod redakcją profesora Leszka Bednarczuka z lat 80., zarówno śląski, jak i kaszubski figurują jako równe sobie dialekty. Skąd więc wyróżnienie jednego z nich? Sprzeciw wobec wyodrębnieniu się śląskiej mniejszości ma podłoże zdecydowanie bardziej polityczne. Kaszubi są o wiele mniej aktywni na scenie politycznej – nie mają listy do sejmiku. Istnieje co prawda Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, a także Wspólnota Kaszubska, ale żadna z tych organizacji nie ma statusu partii, tak jak chociażby Śląska Partia Regionalna. Jednak nie tylko politycy są zainteresowani jednolitym charakterem narodu polskiego…

W służbie Bogu

W Polsce obok mniejszości etnicznych, związanych z określonym terenem czy historią, egzystują także mniejszości wyznaniowe. I choć nie zakładają partii, a ich wyznawcy raczej deklarują narodowość polską, to ich wpływy w niektórych regionach stanowią konkurencję dla Kościoła rzymskokatolickiego, który chętnie wykorzystuje swoją uprzywilejowaną pozycję, żeby je marginalizować.

Świetnym przykładem jest chociażby Bażanówka, mała wieś położona niedaleko Sanoka. W 1921 roku w wyniku konfliktu pomiędzy ks. wikarym Michałem Grzysiem, a proboszczem i dziekanem ks. Romanem Olkiszewskim, w tej wsi doszło do założenia parafii Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego (od 1951 r. Kościół polskokatolicki). Kościół, który został wzniesiony na potrzeby wiernych był pierwszą świątynią PNKK w Polsce. Ten odłam Kościoła starokatolickiego powstał w USA i został założony przez polskich imigrantów, którzy później wracając do kraju przenieśli go na ziemie polskie. Wielu takich repatriantów znalazło się właśnie w Bażanówce oraz sąsiednim Jaćmierzu, więc pojawienie się PNKK nie było niczym zaskakującym. Prawdopodobnie dlatego właściwie wszyscy mieszkańcy wsi stali się bardzo szybko wiernymi tego Kościoła. Parafia rzymskokatolicka w Jaćmierzu w odpowiedzi na te zmiany zdecydowała się otworzyć swoją filię w Bażanówce. Ponieważ był to okres dużej biedy, za zmianę wyznania oferowano ludziom zapomogi finansowe. Doprowadziło to dużych podziałów w lokalnej społeczności, trwających właściwie do dzisiaj. W okresie PRL-u zjawisko to było wzmocnione także niechęcią ze strony państwa do Kościoła polskokatolickiego ze względu na amerykańskie korzenie wyznania. Starsi pamiętają msze odprawiane po cichu (np. w stodołach) z obawy przed milicyjnymi patrolami. O następstwa tego rozłamu zapytałam mieszkankę Bażanówki, której rodzina jest wyznania polskokatolickiego. Początkowo niechęć wyrażali ci, co pozostali przy wierze, ponieważ uważali, że to nieuczciwe zmieniać wyznanie ze względu na pieniądze, ale podobne emocje pojawiły się szybko z drugiej strony. Niegdyś jeden wspólny cmentarz został podzielony i powstał oddzielny – rzymskokatolicki. W przypadku rodzin mieszanych stwarza to nierzadko problemy. Zmiana wyznania z powodów rodzinnych często staje się powodem poważnych kłótni. Niewątpliwie dużą rolę w antagonizowaniu sąsiadów odegrali duchowni Kościoła rzymskokatolickiego, którym zdarzało się nakłaniać swoich wyznawców do utrzymania wyraźnej odrębności, poprzez nieuczestniczenie w uroczystościach polskokatolickich sąsiadów, bądź przynajmniej nieprzyjmowanie komunii w ich parafii. W latach 80. i 90. podobno powszechne były oskarżenia o brak szacunku do Matki Boskiej, ponieważ Kościół polskokatolicki różni się tym, że odrzuca dogmat o niepokalanym poczęciu. Według mojej rozmówczyni, dla lokalnej młodzieży polskokatolickiej uczestniczenie w zajęciach religii nie jest wyłącznie elementem wychowania w wierze, ale także kwestią tożsamościową. O tej niechęci wspominał zresztą także ks. Andrzej Gontarek w wywiadzie dla NaTemat, gdzie przyznał, że jeśli duchowni rzymskokatoliccy są nastawieni do nich obojętnie, to można to określić jako pozytywne zjawisko. Tak duże podziały są zastanawiające, gdyż w tym przypadku mówimy o Kościołach, które przed 1870 rokiem były jednym wyznaniem. Wiele elementów jest wspólnych, a chrzest polskokatolicki jest w pełni uznawany przez Kościół rzymskokatolicki. Chociaż na wyższych szczeblach podejmuje się próby pojednawczych dialogów, to wciąż duchowni rzymskokatoliccy potrafią mieć za złe utratę wyznawcy i to napięcie przekazują wiernym.

Tego typu problemy pojawiają się w wielu miejscach, gdzie koegzystuje ze sobą kilka wyznań, ale w dużych miastach często tego nie widać tak dobrze, jak w miejscach podobnych do Bażanówki. Chociaż przynależność do wyznania powinna być sprawą czysto duchową, to okazuje się, że zmiana Kościoła wiąże się z niezadowoleniem środowiska. Z podobnymi trudnościami mierzą się osoby, które zmieniają wyznanie na protestantyzm. Przy odbiorze świadectwa chrztu potrzebnego do konwersji często spotykają się z podobnymi nieprzyjemnościami, co osoby chcące dokonać apostazji. Są straszeni brakiem możliwości zbawienia po śmierci, wiecznym potępieniem lub piekłem, albo traktowani protekcjonalnie. Problemy pojawiają się także w sferze bardziej prywatnej, ponieważ Kościół rzymskokatolicki ma tak duży wpływ na polskie społeczeństwo, że w wielu rodzinach taka zmiana jest postrzegana jako zdrada nie tylko religii, ale także tożsamości narodowej. Podobne reakcje obserwuje się w relacjach sąsiedzkich. Ma to znaczenie zwłaszcza w małych miejscowościach, gdzie brak któregoś z „regularnych” wiernych jest od razu zauważalny. Z kolei w przypadku przejścia do Kościoła katolickiego można często liczyć na taryfę ulgową. Na Podlasiu gdzie prawosławie jest równie silne co katolicyzm, zdarza się, że przejścia między wyznaniami są ułatwiane po to, żeby zatrzymać bądź pozyskać nowe dusze. Bez problemu udaje się zawrzeć ślub mieszany, a nawet można liczyć na to, że niedopełnienie jakichś warunków będzie zignorowane. Zawsze istnieje ryzyko, że w przypadku odmowy np. ślubu, drugi duchowny wyda zgodę i z parafii odejdzie więcej niż jeden wierny, ponieważ jego dzieci będą już wychowane w innej religii. A że oba wyznania od dawna żyją obok siebie, to nie ma dodatkowej presji w postaci konfliktów miedzy sąsiadami przynależącymi do różnych Kościołów. Jednak tak rozległe wpływy Kościoła rzymskokatolickiego i możliwości wpływania na lokalne społeczeństwa nie byłyby możliwe, gdyby państwo nie pomogło mu uzyskać statusu niemalże monopolisty.

Asymilacja czy emigracja

Czasami zdarzało się w historii tak, że władza podejmowała decyzję o pozbyciu się jakiejś mniejszości, a gdy Kościół rzymskokatolicki na tym korzystał, odwracał wzrok od krzywdy bliźniego, jeśli był innego wyznania.

Kiedy mówi się o tarciach na tle religijnym, zwykle podnoszony jest temat napiętych relacji między katolikami, a wyznawcami judaizmu. Więc dlaczego powszechnie mówi się o stosunkach polsko-żydowskich, choć obie strony sporu były obywatelami polskimi? W dwudziestoleciu międzywojennym religia miała ogromny wpływ na życie codzienne obywateli i tym samym podzieliła społeczeństwo. Należy tutaj wspomnieć art. 114 Konstytucji marcowej z 1921 roku, który stawiał wyznanie rzymskokatolickie ponad innymi wyznaniami Rzeczpospolitej. Przynależność do związku wyznaniowego była kluczowa chociażby w kwestii zawierania ślubu. W dwudziestoleciu międzywojennym próbowano wprowadzić śluby cywilne, ale zrezygnowano z tego pomysłu przez protesty środowisk katolickich. Znana jest chociażby wypowiedź Prymasa Augusta Hlonda: „Napiętnowałem niesłychany projekt ustawy o małżeństwie jako zamach kół wolnościowych na ducha narodu i jako zuchwałą próbę odcięcia Polski od kultury chrześcijańskiej, a wydania rodziny polskiej na bezeceństwa bolszewickie”. W efekcie obowiązywało prawo pozostałe po czasach zaborów, które w przeważającej części opierało się na tym wyznaniowym. Małżeństwa świeckie obowiązywały wyłącznie na terenie byłego zaboru pruskiego. Na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego honorowano tylko małżeństwa religijne, a w Galicji co prawda uznawano śluby cywilne, ale katolicy byli zmuszeni brać śluby sakramentalne. W ich przypadku rozwody były zakazane, więc żeby móc legalnie wstąpić w nowy związek małżeński, musieli zmienić wyznanie. Adnotacje o religii często pojawiały się także w oficjalnych dokumentach. Nic dziwnego, że obywatele zaczęli stawiać znak równości między religią, a tożsamością narodową, z której wynikało, że „rdzenny” Polak powinien być katolikiem.

Jak bardzo tragiczny w skutkach był ten podział religijno-narodowy, jako pierwsi przekonali się Żydzi. W dwudziestoleciu międzywojennym bardzo nasiliła się działalność ruchów nacjonalistycznych, które aktywnie działały na rzecz marginalizowania Polaków żydowskiego pochodzenia, rzekomo w imieniu polskiego patriotyzmu. Jak skuteczne były to oddziaływania, można zauważyć chociażby po utworzeniu gett ławkowych. Podobnie w reklamach z tamtego okresu można dostrzec, że przedsiębiorstwa dzielono na „chrześcijańskie” lub „żydowskie”. Niektórzy księża oraz część środowisk związanych z Kościołem także byli zaangażowani w nagonkę.

Antysemickie treści pojawiały się chociażby na łamach wysokonakładowego „Małego Dziennika”, wydawanego przez franciszkański Niepokalanów. Jak bardzo niebezpieczne były te antagonizmy, pokazała II wojna światowa. Z wywiadu udzielonego „Rzeczpospolitej” przez badającego Holocaust historyka Gunnara Paulssona można się dowiedzieć, że największe zagrożenie dla Żydów stanowili przede wszystkim polscy szmalcownicy. Pomimo całej gałęzi nauki powołanej do rozpoznawania ras, niemieccy okupanci nie byli w stanie odróżnić Żydów od etnicznych Polaków. Zresztą warunkiem przetrwania poza gettem była m.in. bezbłędna znajomość katolickich obyczajów. Podejrzanych o żydowskie korzenie policja odpytywała ze znajomości modlitw czy znaku krzyża. Wystarczało, że ukrywający się zapomniał zdjąć kapelusza w kościele podczas mszy i już to samo mogło się stać podstawą donosu. Wojna niestety nie zakończyła podobnych praktyk. Aktor Krzysztof Kowalewski wspominał w wywiadzie rzece „Taka zabawna historia”, że chłopcy na podwórku oprócz wymuszania wyznania, że jego babka jest Żydówką, kazali mu zmawiać pacierz, żeby zweryfikować jego pochodzenie. Chociaż PRL miał być państwem laickim, to antysemicka nagonka z 1968 roku nie była do końca oderwana od wzorca, że Polak to katolik. Arnold Walfisz, jeden z emigrantów z tego okresu, we wspomnieniach opublikowanych na Wirtualnym Sztetlu, opisuje jak jego pierwsze małżeństwo rozpadło się, ponieważ nie chciano zezwolić na wyjazd katoliczce. Z kolei inna emigrantka, Paulina Chmielewska, w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” opowiadała jak zrobiła sobie zdjęcie komunijne w sukience pożyczonej od koleżanki, żeby uciąć pytania otoczenia, czy już jest po ceremonii przyjęcia tego sakramentu. Wspomina także, jak pewna gorliwa katoliczka zabierała ją na msze święte, a jej się to podobało, ponieważ zazdrościła innym, którzy nie mieli powodów, żeby się bać. Zresztą jej imię zostało zmienione na bardziej polskobrzmiące, gdyż dyrektorka szkoły wprost powiedziała, że dziewczynka o imieniu Pesa prawdopodobnie będzie miała kłopoty. O tym, jak silna była to presja, świadczy także przypadek nauczycielki Eweliny Lipko-Lipczyńskej, która nie była Żydówką, ale stała się emigrantką marcową, ponieważ odważyła się stanąć w obronie wypędzanych i sprzeciwić niesprawiedliwej nagonce, przez co dla władzy stała się takim samym „elementem niepożądanym”. Z obawy przed prześladowaniami wiele osób decydowało się nie przyznawać do swojego pochodzenia lub całkowicie zasymilować. Kluczowym elementem nadal było przechodzenie na katolicyzm. Było to na rękę rządowi, bo mniejszości nie było widać. Kościół też nie protestował, bo zyskiwał nowych wyznawców, którzy przynależnością do jego struktur, chcieli potwierdzić swoją polskość. Wiadomo, że w polityce także ma to znaczenie. Po upadku komunizmu Bronisław Geremek nie został premierem choć bezsprzecznie miał odpowiednie kompetencje na to stanowisko, ale przeciwskazaniem było pochodzenie, które kłóciło się z wizją „Polski dla Polaków”. W efekcie, potomkowie polskich Żydów, którzy pozostali w kraju swoich przodków z reguły nawet nie wiedzą o swoich korzeniach i mają wszystkie katolickie sakramenty. W statystykach zasilają ponad 90-procentowy narodowo-wyznaniowy monolit, więc dużo osób dziwi się, kiedy słyszy o odrodzeniu życia żydowskiego w Polsce.

Podobny los spotkał także mniejszość Mazurów, którzy najpierw byli germanizowani, a po wojnie polonizowani, choć nie uważali się ani za Niemców, ani za Polaków. Mazurski pisarz Erwin Kruk wprost pisał o tym, że „Niemcy i Polacy próbowali oskrobywać Mazurów z ich narosłej przez wieki odmienności”. Po II wojnie światową ludność mazurską bardzo często traktowano jako Niemców. Sprowadziło to na mniejszość szykany ze strony zarówno państwa, jak i ludności napływowej, którą przesiedlano na te tereny. Kiedy okazało się, że Mazurzy chcą zachować swoją odrębność, władze Polski Ludowej postanowiły zastosować przymus jako siłę perswazji. Jednym z przykładów takiej polonizacji było spolszczanie imion oraz nazwisk. Zdarza się, że Mazurzy do dziś muszą domagać się o uznanie tożsamości, jak chociażby rodzina Sobottków, którzy jeszcze niedawno musieli stoczyć walkę z Urzędem Stanu Cywilnego o przywrócenie pierwotnych imion oraz nazwisk członków rodziny, zmienionych decyzją urzędników zaraz po wojnie. Zakazywano także używania języka niemieckiego, próbowano również wykorzenić wszelkie związki z niemiecką tradycją czy kulturą. Podobne środki stosowano także wobec Ślązaków. Władze zmuszały autochtonów do weryfikacji, a tych którzy odmawiali przekazywano milicji lub służbom bezpieczeństwa, żeby „nakłoniła” ich do zmiany zdania. Mazurzy nie chcieli deklarować przynależności do narodu polskiego nie tylko ze względu na swoją odrębność, ale także na liczne przypadki rabowania ich mienia przez ludność napływową i bierność państwa wobec takich incydentów. Problem skali tych prześladowań został pokazany w znanym filmie Smarzowskiego pt. „Róża”. Oczywiście nie bez znaczenia był także fakt, że Mazurowie są ewangelikami. W wyniku powojennych migracji liczba wiernych znacznie się zmniejszyła i chociaż prowadzono rozmowy odnośnie warunków przekazania czy wykupu świątyń na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego, to zdarzały się bezprawne przejęcia. Także z udziałem księży. W 1979 roku, we wsi Spychowo w powiecie szczycieńskim, wręcz wyrzucono wiernych w czasie nabożeństwa. Kościół katolicki nie stawał w obronie pokrewnych wiarą chrześcijan. W końcu autochtoni, którzy czuli się w Polsce niechciani, zaczęli wyjeżdżać masowo do Niemiec.

W debacie publicznej bardzo często przewija się argument o dawnej tolerancyjnej Polsce, gdzie ludzie różnych wyznań i narodowości mogli żyć w pokoju obok siebie. Problem w tym, że ten mit stracił swoją ważność kilkaset lat temu. Polska stopniowo stawała się krajem coraz bardziej zamkniętym. Niepokojący jest fakt, że pomimo tragicznych doświadczeń II wojny światowej, te tendencje nie przestały przybierać na sile. Co prawda, po upadku komunizmu nacisk na ujednolicanie narodu zmalał, ale prawie żadne rozliczenie z przeszłością nie zostało dokonane, a wiele mniejszości (tak jak chociażby Ślązacy) do dziś musi walczyć o uznanie swojej odrębności. Narracja historyczna, którą tłumaczy się bieg wydarzeń, jest bardzo mocno okrojona. Polski antysemityzm czy Marzec ’68 roku nie były odosobnionymi przypadkami, które wynikały wyłącznie z polityki, czy chwilowej, trudnej do wyjaśnienia, złej woli ludzi. W XX wieku stopniowo i systematycznie utrwalano podział, który wyznaczał kto jest „prawdziwym” Polakiem, a kto tym „obcym”, aby na jego podstawie podjąć działania zmierzające do pozbycia się tych ostatnich. Ale po cichu. Nikomu nie grożono śmiercią, ani nie wywożono z kraju na siłę. Stosowano takie środki przymusu, aby ludziom odbiegającym od przyjętego standardu utrudnić życie na tyle mocno, żeby byli zmuszeni albo wyjechać (rzekomo dobrowolnie), albo dopasować się do modelu, tak aby, przynajmniej oficjalnie, zniknęli.

Nie bez znaczenia jest tutaj rola Kościoła rzymskokatolickiego, który co prawda nie był głównym sprawcą prześladowań mniejszości, ale odegrał w nich kluczową rolę. Znamienny jest fakt, że pomimo teoretycznie laickiego charakteru Polski Ludowej, żaden inny związek wyznaniowy nie cieszył się tak uprzywilejowaną pozycją. Chociaż Kościół rzymskokatolicki nie mieszał się raczej do kwestii etnicznych (np. Śląska), to na poziomie lokalnym, czy przede wszystkim religijnym, korzystał na możliwości zepchnięcia „konkurencyjnych” wyznań na margines. Nie ulega wątpliwości, że nie tylko przymykał oko na krzywdę wielu prześladowanych wbrew przesłaniu o miłowaniu bliźniego, ale bardzo często chętnie przejmował pozostałe po nich dobra, jak było w przypadku kościołów należących do protestantów. Czasami także z użyciem siły, bezprawnie, w asyście samych duchownych i co istotne bezkarnie, bez reakcji ze strony władz. Ta perspektywa rzuca duży cień na współczesną narrację, która przedstawia Kościół rzymskokatolicki jako jedną z najbardziej poszkodowanych stron. Choć nie można umniejszać takich tragedii, jak zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki, sama organizacja nie miała większych problemów z funkcjonowaniem w tym okresie. Odzyskana wolność nie przyniosła jednak oczekiwanych zmian, a przede wszystkim rozliczenia z przeszłością. Mniejszości, które pozostały bądź próbują się odrodzić na nowo, nadal często mierzą się z dużą niechęcią otoczenia. Wysiłki tych, co pozostali bądź wrócili, bywają postrzegane jako fanaberia czy niepotrzebny kłopot. Należeć do mniejszości w Polsce do tej pory nie jest łatwe, a towarzyszy temu atmosfera pewnego zdziwienia, że ktoś rezygnuje z „wygodnej” tożsamości Polaka-katolika. Przecież panował w tej kwestii konsensus i było dobrze, prawda? Niestety homogeniczność Polaków nie była naturalnym procesem, a wynikiem wielu lat systematycznego przymusu. Wtedy decyzja o zachowaniu tożsamości wiązała się z dużymi konsekwencjami. Można było na zawsze stracić kontakt z bliskimi, być zmuszonym do wyjazdu w nieznane czy doświadczać nieustannych szykan. Z tego punktu widzenia nie dziwi, że wybranie narzucanego modelu „właściwej” polskości mogło wydawać się wtedy mniejszym złem, a nawet praktycznym wyborem. Nie może być jednak mowy o wolności bez prawa do zachowania własnej odrębności, a przede wszystkim do tożsamości. Spis Powszechny to pierwsza od dawna okazja, żeby pokazać, że współczesna Polska to kraj dla wszystkich.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

KRYZYS, MIŁOŚĆ, SIOSTRZEŃSTWO --- PANORAMA KINA NIEZALEŻNEGO

ALICJA MYŚLIWIEC

Potencjał nordyckiej kinematografii, przepisanie formuły melodramatu i nie tracące na aktualności pytania dotyczące kryzysu – to tematy, które poruszają programerzy nowych sekcji 14. Mastercard OFF CAMERA. Co wynika z panoramy współczesnego kina niezależnego?

Słowo „kryzys” weszło nam w krwiobieg. Jest odmieniane przez wszystkie przypadki, powtarzane pod każdą długością i szerokością geograficzną. Obejmuje zagadnienia od wielkiej polityki i szeroko pojętej ekologii, po relacje rodzinne, od sytuacji klimatycznej po kryzys duchowości, od wzrastających społecznych napięć po niepewność ekonomiczną, po strach przed tym, co przyniesie kolejny dzień. Po kryzys z coraz większą śmiałością sięga też kino. On sam, ale też reakcja na niego, to nie tylko spontaniczny zryw, ale i przeżycie pokoleniowe, którego charakter próbują uchwycić filmowcy. Podczas tegorocznej edycji Mastercard OFF CAMERA kryzys nie tylko niejedno ma imię, ale często wiąże się z nim nadzieja na lepsze jutro. Pokazywany w ramach tej sekcji „W cieniu drzewa” to jeden z ważniejszych islandzkich filmów ostatnich lat. Za fasadową, anegdotyczną historyjką kryje się opowieść o tym, do czego mogą prowadzić tłumione emocje – nieprzepracowane traumy, nieoswojone lęki, skrywane frustracje. Mroczną stronę ludzkiej natury Hafsteinn Gunnar Sigurðsson umiejętnie równoważy charakterystycznym dla kina spod tej szerokości geograficznej, opartym na absurdzie poczuciem humoru.

Nordycka kinematografia jest kojarzona w Europie Środkowo-Wschodniej zaledwie z kilkoma nazwiskami uznanych już w świecie reżyserów. Najwyższy więc czas, aby dla polskiej publiczności otworzyć szerzej „Nordyckie Horyzonty” i zobaczyć na własne oczy, jak wiele mają nam do zaoferowania. Co dzieje się z miłością, gdy pełna energii kobieta dowiaduje się, że ma przed sobą trzy miesiące życia? Taka sytuacja zastaje Anję i jej męża Tomasa, bohaterów filmu „Nadzieja”. Czy odnajdą w sobie uczucie, które kiedyś ich połączyło? Film Marii Sødahl oparty jest na jej własnych przeżyciach. Reżyserka tworzy subtelną i wyważoną opowieść o życiowych priorytetach, odpowiedzialności za drugą osobę oraz bliskości. Uniwersalne studium dojrzałego związku jest tak poruszające również za sprawą znakomitych kreacji Andrei Bræin Hovig i Stellana Skarsgårda. Z kolei „Nasze dzieci” to laureat aż dziewięciu prestiżowych nagród Amanda. Intrygująca historia, świetne role i mocne społeczne zacięcie sprawiają, że film Dana Johana Haugeruda zaskakuje i zachwyca. Trzynastoletnia Lykke jest córką prominentnego polityka Partii Pracy. Podczas szkolnej przerwy dziewczyna poważnie rani swojego kolegę z klasy Jamiego, który z kolei jest synem znanego prawicowego działacza. Chłopak umiera w szpitalu, a tłumaczeniom Lykke, że był to wypadek, nikt nie daje wiary. W precyzyjnie skonstruowanej narracji Dan Johan Haugerud koncentruje się nie tylko na feralnym wydarzeniu, ale i jego następstwach. Wzajemne przerzucanie się oskarżeniami, poczucie winy, dezorientacja, rozpacz wypełniają rzeczywistość jego bohaterów.

Każdy ma prawo do nie tylko celuloidowej miłości. Przypominają o tym filmy z sekcji „Miłość na mózgu”. Nietypowe melodramaty podważają utarte wzorce, grają z konwencjami tradycyjnego romansu, określanymi przez rasowe, klasowe, genderowe i seksualne uprzedzenia. Jednocześnie ukazują pełen zwrotów akcji, wybuchowy, ale i dostarczający wzruszeń miłosny rollercoaster. Dzięki Sode Yukiko, reżyserce „Arystokratów”, przenosimy się do współczesnego Tokio i patrzymy na nie z perspektywy dwóch kobiet. Hanako zawsze mogła polegać na swojej rodzinie i uprzywilejowanej pozycji. Gdy jej związek z narzeczonym się rozpada, okazuje się, że jest zdana zupełnie na siebie. Druga bohaterka – Miki (w tej roli znana modelka i aktorka Kiko Mizuhara) pochodzi z małej miejscowości i sama musiała się odnaleźć w stolicy. Przez przypadek losy tych dwóch postaci połączą się za sprawą jednego mężczyzny – prawnika o arystokratycznych korzeniach. Yukiko wywraca na nice schematy właściwe opowieściom spod znaku „kobieta poznaje mężczyznę”, skupiając się głównie na przyjaźni i poczuciu solidarności pomiędzy dwiema bohaterkami. Suzanne (w tej roli reżyserka i scenarzystka filmu – Suzanne Lindon) jest szesnastoletnią paryżanką. Nie pociągają jej nastoletnie imprezy oraz nieustanne dramaty. Po drodze do szkoły przechodzi obok miejscowego teatru, gdzie poznaje sporo starszego aktora. Mimo dużej różnicy wieku wybucha między nimi płomienne uczucie. Suzanne po jakimś czasie zaczyna sobie jednak uświadamiać, że będąc w tak poważnym związku, traci sporo z niepowtarzalnego, młodzieńczego czasu i energii. Dwudziestoletnia Lindon w debiucie „Szesnaście mgnień wiosny” perfekcyjnie odtwarza atmosferę towarzyszącą nastoletniej miłości, równocześnie w odważny, feministyczny sposób pokazuje związek niezupełnie ukształtowanej młodej bohaterki i dużo starszego mężczyzny. „Beginning” Déi Kulumbegashvili to jeden z najmocniejszych festiwalowych debiutów ubiegłego roku. Surowa, porażająca opowieść rozgrywa się w niewielkiej gruzińskiej wiosce, gdzie ekstremiści palą miejsca kultu świadków Jehowy. Nie widząc szans na spokojną koegzystencję, przerażona Yana (znakomita w tej złożonej roli Ia Sukhitashvili) myśli o opuszczeniu tego miejsca. Jej mąż Dawid, będący jednocześnie przywódcą lokalnej wspólnoty, sugeruje, że wątpliwości kobiety są przesadzone i wyjeżdża w celu zdobycia pieniędzy na odbudowę kościoła. Pod jego nieobecność Yana będzie musiała stawić czoła przesłuchaniu przez miejscowego policjanta, który w nieludzki sposób próbuje dać jej do zrozumienia, że głos bohaterki nie ma żadnego znaczenia. „Beginning” to wstrząsająca opowieść o pozycji kobiet w konserwatywnym społeczeństwie i o tym, jak mocno zakorzeniony w nim jest patriarchat.

Kino niezależne w ramach 14. Mastercard OFF CAMERA można oglądać od 3 do 12 września w Krakowie. Więcej informacji na www.offcamera.pl.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

MYŚLĄC O DŁUGOTRWAŁEJ ZMIANIE

Z DOBROSŁAWĄ GOGŁOZĄ ROZMAWIA BEATA KRAWIEC

Beata Krawiec: Podczas czerwcowej sesji Parlamentu Europejskiego posłowie wezwali Komisję Europejską w celu znalezienia nowego sposobu na odejście od klatkowej hodowli zwierząt. Na początek chcę zapytać o historię tej petycji. Od czego się zaczęło i kto był pomysłodawcą tej inicjatywy?

Dobrosława Gogłoza: Myślę, że trzeba zacząć od tego, że sama petycja jest elementem dużo dłuższego procesu. Osobiście uważam, że w zmianie dotyczącej odchodzenia od używania klatek bardzo duże znaczenie miały działanie skierowane do biznesu. Przez wiele lat większość wysiłków organizacji prozwierzęcych w Europie była skierowana na komunikację z biznesem. Było to przekonywanie poszczególnych firm międzynarodowych i lokalnych, żeby wprowadziły u siebie wewnętrznie przepisy, które pozwolą na wycofywanie chowu klatkowego.

Spójrzmy, jak w USA zmieniły się przepisy dotyczące związków jednopłciowych. One również zaczęły się od aktywistycznych nacisków na biznes i dopiero później sprawa została rozwiązana na poziomie wyroków Sądu Najwyższego. W momencie orzeczenia sądu wszyscy najwięksi pracodawcy już rozpoznawali związki osób LGBT+, więc sama zmiana prawa nie miała tak dużego wpływu na faktyczne życie ludzi, chociaż na pewno jest bardzo istotna.

Podobny proces w temacie jajek z chowu klatkowego można było obserwować w Czechach. Czechy chcą zakazać tego procederu od 2027 roku, ale ich kampania wyrosła z tego, że najpierw wymuszono na czeskich firmach wycofanie się z produkcji jaj w klatkach, a dopiero później podjęto pracę nad doprowadzeniem do zakazu hodowli klatkowej.

Stąd też bardzo mocno wierzę w pracę z biznesem, co nie musi oznaczać próby przypodobania się przedsiębiorstwom. Sam dialog często przyjmuje formę zdecydowanych oczekiwań w stosunku do biznesu. Niemniej mam wiarę w to, że ten biznes będzie bardzo ważnym partnerem dla zmiany w kwestiach światopoglądowych i ekologicznych. Legislacja jest ważna na ostatnim etapie, bo nie wszystkich da się przekonać.

Proces zmian w Unii Europejskiej też rozpoczął się od zmian w biznesie, który przestał być wrogi zwiększaniu dobrostanu zwierząt. Bardzo często firmy zachęcone do działań przez aktywistów ostatecznie orientowały się, jak pozytywnie społeczeństwo reaguje na informacje, że chcą się wycofać z używania jaj z chowu klatkowego. Ten pozytywny feedback sprawił, że firmy uwierzyły w ten kierunek zmian.

Z polityką bywa różnie, ale w biznesie nawet najwięksi gracze są ustawieni frontem do klienta. Wizerunek jest dla nich bardzo ważny, nie mogą być postrzegane jako te firmy, które znęcają się nad zwierzętami. Z nimi dyskusja jest prostsza, bo nawet politycy nie funkcjonują pod taką presją społeczną.

W biznesie, dla dyrektorów w koncernach spożywczych działają słupki sprzedaży...

Dokładnie tak. Politycy dostają feedback raz na cztery lata, a w przypadku dyrektorów sprzedaży ten feedback jest czasem co miesiąc, czasami co trzy miesiące. Biznes dużo szybciej reaguje na zmiany niż polityka.

W Europie mamy system związany z dotacjami dla Wspólnej Polityki Rolnej, w ramach której chów przemysłowy nie jest wprowadzony w tak dużej skali jak w USA. Zatem czy organizacje lobbują za zakazem chowu klatkowego, czy zmniejszenia udziału chowu klatkowego też poza Europą?

Organizacji zaangażowanych w poprawę dobrostanu zwierząt jest coraz więcej, część z nich działa też w Azji i w Stanach Zjednoczonych. Jeżeli chodzi o różnice pomiędzy USA a Europą, to jest to bardziej skomplikowane, niż się wydaje. Wspólna Polityka Rolna wizerunkowo jest wspaniała dla Europy, ale jeżeli wczytamy się w poszczególne elementy tej polityki, to okazuje się, że ona nie chroni bardzo dużej liczby zwierząt. Liczba gatunków wyciąganych poza nawias przepisów dobrostanowych jest olbrzymia, WPR nie chroni przede wszystkim ptaków, których w hodowli jest najwięcej. Spora część przepisów ma restrykcyjne oczekiwania wobec rolników, ale w praktyce okazuje się, że nikt tego nie sprawdza, że kontrole są rzadkie i zapowiadane, a kary praktycznie nie istnieją. Zatem WPR w praktyce wygląda dużo gorzej.

I teraz przenosimy się do Stanów, które faktycznie mają kiepskie prawodawstwo dotyczące dobrostanu zwierząt, ale jeżeli przyjrzymy się politykom firm, które działają w tym obszarze, to sprawa wygląda już zupełnie inaczej. McDonald’s ma dużo wyższe wymagania w stosunku do swoich dostawców-rolników w USA niż w Europie. Jeżeli McDonald’s decyduje, że nie będzie produkował z jaj klatkowych i wycofuje się z intensywnego chowu brojlerów, to w Stanach ta decyzja staje się praktycznie prawem. Niewielu rolników jest w stanie pozwolić na to, by – teraz lub w przyszłości – nie być dostawcą McDonaldsa czy KFC. Istnieje duży rozdźwięk między prawem ustanowionym przez polityków a praktyką regulowaną głównie przez polityki biznesowe.

Stąd też strategia wielu organizacji, żeby działać raczej z biznesem i mam wrażenie, że to bardzo przyspieszyło proces poprawy dobrostanu zwierząt. Oczywiście w 2012 roku doszło do dużej zmiany, kiedy w UE zakazano chowu bateryjnego, który nadal funkcjonuje w krajach na całym świecie. Jednak ten krok był też trochę sygnałem od polityków, że zrobiliśmy dużo i przez kolejne lata nie oczekujcie niczego więcej.

Są też analizy, które pokazały, że gdy takie kraje jak Polska i inne kraje Europy Środkowej i Wschodniej weszły do Unii Europejskiej, dyskusja na temat dobrostanu zwierząt bardzo się skomplikowała. Polska nie jest awangardą dobrostanu, pomimo że kiedyś nią była. Na przykład, gdy w roku 1997 została wprowadzona ustawa o ochronie zwierząt, na tamte czasy były to bardzo ambitne przepisy, udało się wtedy wprowadzić zakaz hodowli gęsi na fois gras, a wiele krajów europejskich dalej się zmaga z tą okrutną formą hodowli.

To, że Unia Europejska była kiedyś awangardą w temacie dobrostanu zwierząt, ale przestała nią być, można było obserwować przy okazji debaty brexitowej. Oczywiście wiemy, że Brexit będzie miał wiele negatywnych konsekwencji dla Wielkiej Brytanii, ale część aktywistów prozwierzęcych widzi w nim też szansę. Ten kraj był zawsze progresywny w tematach praw zwierząt, weganizmu i dobrostanu zwierząt, to tam zaczęła się publiczna dyskusja na ten temat. Niektórzy widzą szansę w tym, że Wielka Brytania uwolniona od debat w UE, która jest bardzo trzymana w cuglach przez takie kraje jak Polska, Francja, Rumunia i inne państwa o wpływowej gospodarce agrarnej, z wysoką pozycją rolników, będzie w stanie dużo szybciej poprawić dobrostan zwierząt.

Czyli dotarliśmy do tego momentu, że to biznes zmienia legislację i jako pierwszy wprowadza zmiany, dzięki temu, że wie, czego wymagają konsumenci. Rozumiem, że Otwarte Klatki rozpoczęły ten model działania jako współpracy NGO z biznesem i to było to, co was odróżniało od innych organizacji, które działały dotychczas w Polsce.

W Polsce Otwarte Klatki były pierwszą organizacją, która na serio zaczęła działać z biznesem, przy czym obecnie nie jest jedyną. Bardzo skutecznie działa w tym obszarze też Fundacja Alberta Schweitzera, niemiecka organizacja, uważana za jedną z czterech najskuteczniejszych na świecie. Nie jest u nas jeszcze bardzo znana, bo to właśnie organizacja, która głównie współpracuje z firmami. Ostatnio rozpoczęła działalność w Polsce Humane Society International, w tym momencie największa prozwierzęca organizacja na świecie, która u nas również nastawia się na dialog z rolnikami i z firmami i ma bardzo ciekawe i ambitne plany w tym obszarze.

Ja sama po odejściu z Otwartych Klatek działam w obszarze pracy z biznesem na pełen etat. Rok temu założyliśmy agencję marketingową All Hands, która wspiera firmy, które działają dla dobra świata. Pomagamy też ekspercko firmom, które chcą wprowadzić u siebie zmiany. Temat dobrostanu zwierząt jest nam oczywiście bardzo bliski i chętnie realizujemy projekty z tego obszaru.

O ile w Polsce ciężko było działać na rzecz zwierząt, bo brakowało ostatecznie politycznej woli, żeby coś zmieniać, to strategiczny pivot w kierunku komunikacji z firmami sprawił, że szybko pojawiły się pozytywne rezultaty. Jeronimo Martins, właściciel sieci Biedronka, było jedną z pierwszych firm w Polsce, która zrezygnowała ze sprzedaży jajek klatkowych, co było odważnym i bardzo istotnym krokiem w swojej skali.

To też pokazało konsumentom, że są w stanie zapłacić ciut więcej za smaczniejsze jajka i nie będą mieli wyrzutów sumienia oglądając smutne zdjęcia kur w klatkach. Inicjatywie End the Cage Age bardzo sprzyja komisarz UE ds. rolnictwa Janusz Wojciechowski, co było widoczne w dyskusji przed głosowaniem rezolucji w Parlamencie UE. Co będzie po zakazie chowu klatkowego? Czy to będzie zakaz hodowli zwierząt na futra we wszystkich krajach UE czy np. zmniejszenie dopłat bezpośrednich do chowu przemysłowego?

Wszystkie te opcje brzmią świetnie. Jestem przekonana, że temat futer zostanie zakończony dosyć szybko, nawet pomimo tego, że Polska jest w tej dziedzinie potentatem. Ciekawa jest kwestia dopłat. To wątek, który pozwoliłby znaleźć wspólnotę dyskusji środowiska prozwierzęcego – często mocno lewicowego – ze środowiskiem libertariańskim. To jest potencjalnie bardzo ciekawy temat, w którym można zacząć uczyć się mówić o prawach zwierząt innym językiem. Ciężko mi przewidzieć, jaka część tych zmian będzie w przyszłości zależała od Parlamentu Europejskiego, bo trzeba sobie wprost powiedzieć, że Unia jako decydent przeżywa kryzys. Widzę jednak mechanizmy rynkowe, które są w stanie sprzyjać dobrostanowi zwierząt. Mamy bardzo dobrze rozwijający się rynek produktów roślinnych, chociaż te są niestety regularnie szykanowane np. zakazami nazywania mleka sojowego mlekiem.

Na czym właściwie polega problem z nazewnictwem wędlin czy produktów wege?

Tu nie chodzi o argumenty, chodzi o to, że wiemy, że zamienniki mięsa najlepiej się sprzedają, kiedy są na półkach obok mięsa. Większość osób kupujących produkty roślinne to nie są weganie czy wegetarianie, ale osoby, które ograniczają spożycie mięsa. Ludzie idą do sklepu, żeby kupić wkład białkowy do swojego jadłospisu. Jeśli zaoferuje im się na tej samej półce alternatywy dla białka mięsnego, to często po nie sięgną. Tylko zdeterminowane osoby będą szukać produktów na półkach dla wegan i wegetarian.

W tej debacie nie chodzi o logikę, ale o to, że produkty będą się gorzej sprzedawać, jeśli zabronimy nazywać je w określony sposób. To czysta walka o rynek. Nazewnictwo nie jest też jedynym polem walki, różnice są też w dopłatach, w stawkach VAT, który jest wyższy na wiele produktów roślinnych, które nie są traktowane jako podstawowe. To sprawia, że produkty pochodzące od zwierząt mają niskie ceny przez ekonomię skali, a do tego mogą być tańsze, bo mają niższy VAT. Do tego dostają większe dopłaty bezpośrednie dla rolników, a Unia Europejska wykłada miliony euro na promocję mięsa, nawet jeśli jest to w sprzeczności z Nowym Zielonym Ładem.

Moim zdaniem innowacja w produktach roślinnych ma się dobrze i jeśli pozwolimy im na równych zasadach rywalizować z produktami odzwierzęcymi, to szybko zobaczymy wzrost konsumpcji produktów roślinnych. Tylko zmniejszenie spożycia produktów odzwierzęcych da nam szansę na zmniejszenie skali hodowli przemysłowej, której główną zaletą jest wydajność. Jeżeli chcemy podnieść warunki dobrostanowe dla zwierząt, to musimy zgodzić się na jednoczesny wzrost cen mięsa, czy nabiału. Nie przeskoczymy biologii zwierząt, one muszą dojrzewać wolniej, muszą mieć zapewnione więcej miejsca do życia. Szansę na zmiany widzę w sprawiedliwej konkurencji na rynku, innowacji i nie przerzucaniu kosztów produkcji na społeczności lokalne, pracowników i zwierzęta, tylko płaceniem uczciwej i realnej ceny za produkty odzwierzęce.

Efekty pracy Otwartych Klatek są imponujące. Ale w mediach chyba wciąż żywy jest stereotyp romantycznego działacza/działaczki, który na targu w Bodzentynie ratuje konie przed transportem do rzeźni. Kim są wolontariusze, ludzie, którzy angażują się w projekty i kampanie? Czy są to osoby, które zawsze interesowały się prawami zwierząt, czy byli pracownicy przemysłu mięsnego, których po latach od tego odrzuciło?

W tym momencie przekrój wolontariuszy we wszystkich organizacjach pozarządowych jest bardzo duży. Myślę, że jeśli zaczyna się prowadzić organizację, która posługuje się profesjonalnym językiem, to ona przyciąga osoby, które rozumieją te kategorie i w nich myślą. Mi zawsze zależało na przyciąganiu osób, które są specjalistami i udawało się znajdować wolontariuszy, którzy byli specjalistami w dziedzinie IT, UX, osoby związane z komunikacją, prawem. Być może inny jest profil aktywistów w schroniskach i sanktuariach. Mi bliski był model aktywizmu, w którym patrzy się na konkretne liczby i szuka odpowiedzi na pytanie, jakie kampanie pomogą jak największej liczbie zwierząt, często bez konkretnego kontaktu z tymi zwierzętami. Mam poczucie, że jeżeli traktujemy te tematy poważnie, to powinniśmy zawsze aspirować do zwiększania swojej skuteczności i badać lepsze sposoby działania.

Czy z tych wolontariuszy będą kiedyś politycy, empatyczni i rozumiejący problemy, szukający praktycznych rozwiązań i równie profesjonalni, jak działający w Otwartych Klatkach? Czy na przykład łączy was coś z Ogólnopolskim Strajkiem Kobiet, którego protesty przelały się przez Polskę i Europę, były tym zrywem partycypacji społecznej, kobiet które pragnęły i nadal pragną zmian w polityce i społeczeństwie?

Mam nadzieję. Chciałabym zobaczyć więcej fajnych osób w polityce, chciałabym zobaczyć też więcej fajnych osób w biznesie, bo one mogą mieć bezpośredni wpływ na to, jak żyją zwierzęta czy ludzie. Ostatnio Kasia Jagiełło, która wcześniej była w Greenpeace, włączyła się do ruchu Szymona Hołowni jako osoba, która zajmie się tematyką klimatyczną i bardzo kibicuję takim decyzjom.

Nawet jeśli jesteśmy sceptyczni wobec polityki, to jeśli osoby, które chcą działać na rzecz zwierząt czy ekologii nie będą do polityki trafiać, to ciężko będzie oczekiwać od polityki czegoś więcej. Każdy obszar, który wpływa na nasze życie, powinien być zasilany przez osoby, które chcą w nim zrobić coś wartościowego, a nie są po prostu karierowiczami. Jak pozostawimy politykę i biznes karierowiczom, to zostaniemy ze światem takim, jaki mamy.

Co do Strajku Kobiet, to mnie zawsze interesował wątek zmian społecznych i dużych protestów, które też są ich częścią. Jest świetna książka Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest, napisana przez turecką badaczkę ruchów społecznych Zeynep Tufekci, która wytłumaczyła, dlaczego współczesne masowe protesty się nie udają. Funkcjonujemy obecnie w świecie, gdzie udaje się bardzo łatwo zgromadzić bardzo dużą liczbę ludzi, wykorzystujemy doskonale social media, a z jej badań wynika, że to się nie sprawdza na dłuższą metę.

Osoby z takich ruchów są bardzo zaangażowane, ale same ruchy zawsze trwają bardzo krótko. Kiedy zaczęły się protesty Strajku Kobiet, w pewnym momencie bardzo chciałam, żeby autorka książki nie miała racji, jednak dziś już wiemy, że te analizy się sprawdziły. Sytuacja wygląda tak, jak przed protestami, zostały nam napisy na murach i błyskawice. Na politykę nie miało to żadnego wpływu. Książka dokładnie analizuje, co się dzieje w trakcie protestów i co sprawia, że politykom bardzo łatwo sobie poradzić z tymi demonstracjami.

Myśląc o długotrwałej zmianie, trzeba najpierw włożyć wysiłek w organizację, a dopiero później w mobilizację ludzi. Ważne jest klasyczne budowanie struktury, szkolenie ludzi, budowanie grup lokalnych itd. To sprawia, że kiedy potrzebna jest mobilizacja, to da się to zrobić, nie będąc kolosem na glinianych nogach. Jeżeli chcielibyśmy osiągnąć faktyczną zmianę społeczną, to tego więcej potrzebujemy, nie możemy się zachłysnąć mediami społecznościowymi i cieszyć się z frekwencji w grupie na Facebooku, czy nawet na pojedynczej demonstracji. Te osoby niewiele mają ze sobą wspólnego, nie mają na dłuższą metę pomysłu na siebie, prędzej czy później zaczną się między sobą kłócić, dojdzie do konfliktu o leadership, władze już potrafią takie sytuacje rozgrywać.

Bardzo dziękuję za rozmowę i do zobaczenia na Igrzyskach Wolności.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Założycielka i Head of Strategy w All Hands Agency, agencji marketingowej pracującej w duchu zrównoważonego rozwoju. Wcześniej współzałożycielka i wieloletnia prezeska stowarzyszenia Otwarte Klatki.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

PO CO NAM TO PRAWO? WYJAŚNIA PROFESOR Z WUHAN

KAMIL SZAŁECKI

Zapisy Konstytucji zdają się nie mieć znaczenia, póki ich łamanie nie przyniesie łamiącym strat politycznych, gdyż suweren, wynoszący rząd do władzy, nie widzi w tych deliktach żadnego problemu, upajając się tym, że wreszcie ktoś go dostrzegł i zaspokoił jego materialne oraz tożsamościowe potrzeby.

Pandemia unaoczniła i uwypukliła wiele zjawisk oraz problemów, które wcześniej nie wydawały się aż tak jaskrawe. Jedną z takich kwestii jest stosunek władzy do prawa. Warto zatem przyjrzeć się, jakich lekcji w tym zakresie udziela nam epidemia Covid-19. Od 2015 roku rządzący starają się nam uzmysłowić, że wola narodu stanowiąca 38% (2015), bądź 44% (2019) uprawnionych do głosowania obywateli stoi w pozycji nadrzędnej względem ograniczeń wszelakiej natury – moralnej (bo to właśnie oni mają uosabiać moralność), obyczajowej, a przede wszystkim prawnej. Zapisy Konstytucji zdają się nie mieć znaczenia, póki ich łamanie nie przyniesie łamiącym strat politycznych, gdyż suweren, wynoszący rząd do władzy, nie widzi w tych deliktach żadnego problemu, upajając się tym, że wreszcie ktoś go dostrzegł i zaspokoił jego materialne oraz tożsamościowe potrzeby.

Jeśli sama Konstytucja nie ma znaczenia, to tym bardziej nieistotne wydaje się to, jak tworzymy prawo niższego rzędu. Konsultacje? Ocena skutków regulacji? Szeroka debata, chociażby w parlamencie? Także i poprzednim ekipom rządzącym zdarzało się procedować ważne projekty ustaw nocą w błyskawicznym tempie. Próbowano nawet zmienić w ten sposób Konstytucję. Było to jednak jedynie preludium do tego, czym proces legislacyjny stał się później. Dziś także stosunek do instytucji państwowych, które nie poddały się jeszcze kontroli rządzących, umiejscawia je w roli nieznośnej, antydemokratycznej w istocie blokady zmian, których vox populi (wtedy już raczej vox dei) się przecież żywo domaga. Tym bardziej to nie dziwi, kiedy rządzący do 2015 roku sami, w sposób budzący wątpliwości natury konstytucyjnej, wiedząc, że czas ich władzy się kończy, chcieli zwiększyć swój wpływ na Trybunał Konstytucyjny, powołując dwóch sędziów, których wybrać powinien już Sejm następnej kadencji. Wtedy jednak takie działanie mogło zostać poddane krytycznej analizie ówczesnego Trybunału. Znaczenia takich terminów jak praworządność czy demokracja szybko w publicznej percepcji się zdewaluowały, kiedy to wzięte na sztandary także przez tych, którzy dopiero co pożegnali się z władzą, stały się głównym politycznym orężem.

Wywołany do odpowiedzi na lekcji WOS-u uczeń liceum wyrecytowałby, że główne funkcje prawa to m.in. organizacyjna, wychowawcza, ochronna oraz stabilizacyjna. Prawo daje nam pewność zachowań, wskazuje co robić i dlaczego, a wszystko z uwagi na jakieś ratio legis – cel danej regulacji. To wszystko oczywiście w sytuacji, kiedy prawo jest właściwe i tworzone w sposób należyty. Za amerykańskim filozofem prawa prof. Lonem Luvoisem Fullerem można wymienić niektóre z elementów składowych tzw. moralności prawa, są to np. przejrzystość przepisów – co do ich treści i celu wprowadzenia – czy też stabilność ustanawianych norm. Prawo, jego instytucję, a także sposób jego tworzenia to wartości, które uplastycznił w sposób niezwykle przejrzysty przybysz z chińskiego Wuhan, wirus SARS-CoV-2.

Pandemia wirusa z dalekiej Azji Wschodniej wydawać się może sytuacją wymykającą się regułom obowiązującego prawa. Momentem, w którym to wykoncypowane przez profesorów prawa oraz ojców konstytucji przed ponad dwudziestoma laty rozwiązania należy rzucić daleko w kąt i zająć się ratowaniem ludzkich żyć. Nic bardziej mylnego. To właśnie prawo, w szczególności konstytucja, wyposaża rządzących w mechanizmy pozwalające uciec od politycznych zawirowań i skupić się na zarządzaniu kryzysem. Takim narzędziem jest chociażby instytucja stanu klęski żywiołowej.

Niewprowadzenie stanu klęski żywiołowej to jedno z kilku sprzeniewierzeń zasadom prawa dokonanych przez rządzących w trakcie pandemii. Przeanalizujmy więc, jakie były tego koszty. Palącym problemem początku epidemii była kwestia wyborów prezydenckich. Czas pandemii to okres, w którym w obliczu zagrożenia obywatele jednoczą się wokół władzy będącej jedyną siłą na tyle sprawczą, by ich ochronić. Prezydent w ramach wykonywania obowiązków służbowych nadzorował produkcję płynu do dezynfekcji i był wszędzie tam, gdzie spoglądały obiektywy kamer. Jednocześnie kontrkandydaci urzędującej głowy państwa uwięzieni byli w swoich własnych domach na mocy ogólnonarodowego lockdownu. Wszystko to natomiast relacjonowała telewizja (której zarząd wybrany został przez gremium niezgodne z konstytucją) utrzymywana z publicznych pieniędzy i będąca na usługach rządzących, kręcąc bałwochwalcze materiały w mocno północnokoreańskim charakterze na cześć urzędującego prezydenta. Ogromna część uwagi publicznej ukierunkowana była na kwestie przeprowadzenia wyborów, w momencie kiedy wykładniczo rosła ilość przypadków covid-19 na terenie Polski. W końcu wydano 70 (a według Najwyższej Izby Kontroli nawet 130) milionów złotych na wybory, które się ostatecznie nie odbyły, gdyż wicepremier Jarosław Gowin rejtanowsko podał się do dymisji po uprzednim kryzysie rządowym i zablokował organizację wyborów. Tę historię już jednak dobrze znamy. Następnie rozpoczęła się kampania do następnych wyborów. Kampania braku odpowiedzialności. Tłumy osób na wiecach, bez maseczek. Tak przecież rozumiejący prostego człowieka Andrzej Duda mówiący, że w sumie to nikt, z nim na czele, nie lubi nosić tych całych maseczek. Słynna już wypowiedź Mateusza Morawieckiego, który odznaczyłby się „większym szacunkiem do wirusa”, gdyby nie trwająca kampania wyborcza i próba nakłonienia elektoratu do ruszenia w kierunku urn. Warto także wspomnieć o tysiącach głosów oraz pakietów wyborczych, które ostatecznie zaginęły, nie dając szansy na głos wielu przedstawicielom Polonii, opowiadającej się przeważająco za konkurentem urzędującego prezydenta. Wybory odbyły się zatem po konstytucyjnym terminie i w nierównych warunkach, co potwierdza m.in. raport OBWE. Ważność wyborów została zaś stwierdzona przez izbę Sądu Najwyższego obsadzoną przez sędziów o wątpliwym statusie, co potwierdza z kolei uchwała trzech innych izb Sądu Najwyższego. Polityka zwyciężyła nad prawem.

Tego wszystkiego mogliśmy jednak uniknąć. 4 marca 2020 roku to dzień wykrycia pierwszego przypadku Covid-19 w Polsce. Gdyby wprowadzono tego dnia stan klęski żywiołowej (jedną z przesłanek jest „masowe występowanie choroby zakaźnej”), wybory prezydenckie odbyłyby się najwcześniej 2 lipca lub później, gdyby stan klęski żywiołowej przedłużono. Ostatecznie byłoby to niemal w tym samym momencie, w którym się ostatecznie odbyły. Bez kryzysu rządowego. Bez straty 130 mln złotych z publicznego skarbca. Bez poświęcania większości dyskursu publicznego na temat wyborów. Bez skrajnie nierównej kampanii wyborczej. Jeśli wybory odbyłyby się np. w sierpniu (co byłoby prawdopodobne z racji potencjalnego wprowadzenia SKŻ później niż 4 marca, kiedy potwierdzono pierwsze zakażenie), kampania wyborcza byłaby także zapewne bezpieczniejsza. Można tylko domniemywać, ile ofiar przyniosły wiece wyborcze z przełomu czerwca i lipca oraz ukierunkowanie aparatu państwa na budowę wyborczego PR-u, kosztem zdecydowanego skupienia na walce z pandemią. W trakcie kampanii wyborczej liczba zakażeń oscylowała wokół niecałych 300 na dobę, dwa tygodnie po drugiej turze było to około 600 przypadków dziennie.

Na podejście do prawa składa się także wspomniane przeze mnie wcześniej ratio legis. Śmialiśmy się często z zakazu wejścia do lasu. Przepisu absurdalnego. Jesienią 2020 roku z kolei poinformowano o zamknięciu cmentarzy na kilka godzin przed wejściem w życie rozporządzenia, po czym Polacy zgodnie i gremialnie ruszyli uprzątnąć groby bliskich. Umniejszyło to powadze wprowadzanych obostrzeń. Także formułowanie przepisów, którym towarzyszy sprzeczna i niezrozumiała narracja, prowadzi często do ich nieprzestrzegania. Tak było w przypadku nakazu noszenia maseczek. Wypowiedzi ówczesnego ministra zdrowia prof. Łukasza Szumowskiego nt. maseczek powodowały brak przekonania u adresatów prawa co do jego stosowania, niezależnie od różnego stanu wiedzy ministra podczas wypowiadania danych słów. Sytuacja maseczkowa staje się jeszcze trudniejsza dla rządzących (zarazem łatwiejsza dla przybysza z Wuhan), kiedy to konieczność noszenia maseczek nie ma, jak nakazuje konstytucja, umocowania w ustawie, a w rozporządzeniu. Kary za brak maseczki są więc wtedy masowo uchylane przez sądy. Również ograniczenie działalności gospodarczej zostało wprowadzone nielegalnie, co zresztą także wyroki sądów udowodniły. Częste zmiany wprowadzanych restrykcji, czy nietrzymanie się wcześniej ustalonych harmonogramów ich implementacji nie tylko powodowały społeczne oburzenie, ale utrudniały chociażby prowadzenie odpowiedzialnej i zaplanowanej działalności gospodarczej. Oprócz problemu umocowania nakazów i zakazów w ustawie, ważną kwestią w przypadku ograniczania wolności jest zasada proporcjonalności. Jeśli stosujemy prawo adekwatnie do zagrożeń, spotkać może się ono ze zrozumieniem, akceptacją, a w konsekwencji tego także z jego przestrzeganiem. Można zadać pytanie o to, czy nakaz noszenia maseczek na świeżym powietrzu w którymkolwiek momencie miał poparcie z medycznego punktu widzenia, szczególnie w momencie, kiedy nakaz noszenia ich w przestrzeni zamkniętej, np. w marketach, był nieegzekwowany. Wszystko to utrudniło przerywanie łańcuchów zakażeń oraz walkę z ogniskami choroby.

Krytycy przedstawianej narracji mogliby od razu wystąpić z zarzutem, iż to właśnie prawo z idącymi mu w sukurs sądami komplikuje walkę z atakującym nas wirusem wymagając, by zakazy i nakazy miały np. umocowanie w ustawie, zamiast wyłącznie w rozporządzeniu (czyli akcie wykonawczym do ustawy). Tego typu wymóg może wydawać się jakimś wymysłem. Cytując klasyka „A na co to komu? A komu to potrzebne?” Otóż, po pierwsze, pandemia to okres radykalnego ograniczania naszych praw. Konstytucja daje możliwość ich ograniczenia właśnie na mocy ustawy – aktu, który musi przebyć całą ścieżkę legislacyjną, przez obie izby parlamentu oraz prezydenta. Aktu, który może być badany pod kątem zgodności z konstytucją oraz na podstawie którego orzekają sądy. Aktu, którego nie można wydać jednym podpisem ministra i który przejrzyście opisuje zakres ograniczanych wolności. Takie działanie, przy kooperacji izb parlamentu, nie odbiera znacząco dynamizmu działaniom władz w walce z pandemią, lecz daje im solidne podstawy, silny mandat oraz środki zaskarżenia dla adresatów. Wszyscy zatem korzystają z pewności prawa. Po drugie, sytuacje nadzwyczajne rodzą precedensy. Jeśli teraz zlekceważymy procedury, w przyszłości możemy być mniej wyczuleni na to, że któryś z ministrów wyda rozporządzenie niemające umocowania w ustawie, które to ogranicza w jakiś sposób nasze wolności. Wszystko to bez debaty parlamentarnej, bez głosowania, bez podpisu prezydenta. Dochodzi wtedy do realizacji np. przez ministra zdrowia kompetencji, których nikt mu nigdy nie przekazał. Na taką uzurpację władzy powinniśmy być więc wyczuleni.

Konkludując, trudny dla wszystkich czas pandemii unaocznił znacząco wiele zjawisk oraz problemów. Jednym z nich jest lekceważące i nonszalanckie podejście do prawa. Często jest ono uważane za czynnik komplikujący zanadto rzeczywistość, zbędny i przeszkadzający, wymyślony przez prawników dla prawników. Prawda jest jednak taka, że prawo jest skomplikowane dokładnie tak, jak nasza rzeczywistość. Owo prawo ma tę rzeczywistość stabilizować, organizować i nas przed nią chronić. W omawianych przypadkach potrafi także ratować życie. Okazuje się wtedy, że droga między przepisami, praktyką i doktryną prawa, a skutecznym ratowaniem ludzkiego życia jest krótsza, niż z pozoru może się wydawać. Najgorszym scenariuszem jest zaś sytuacja, kiedy władza się na to prawo obraża lub je ignoruje, gdyż przeszkadza jej ono w realizacji politycznych zamierzeń.

KAMIL SZAŁECKI

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zaangażowany w ruch naukowy na Wydziale Prawa i Administracji. Członek Fundacji Nowy Głos. Ambasador Fundacji Court Watch Polska. Miłośnik debat w formacie oksfordzkim oraz parlamentarnym. Wcześniej wielokrotny laureat, bądź finalista konkursów oraz olimpiad z zakresu nauk społecznych i prawnych. Katoliberał.

oniec

HOKUS-POKUS

HOKUS-POKUS

WOLNO.ŚĆ

ALICJA MYŚLIWIEC

Zmienia rzeczywistość, poddaje w wątpliwość, daje do myślenia – Joanna Hawrot przez uwspółcześnioną formę kimona edukuje. Dzięki jej pracom odrabiamy lekcje odpowiedzialności za cielesność i uczymy się nowej retoryki przyjemności. To kolejny wymiar powtórnego umagicznienia, które pozwala nam na powrót do wspólnoty – nie tylko wyobrażonej, ale i realnej.

Alicja Myśliwiec: Ten cykl zatytułowałam „hokus-pokus”. Gdyby to hasło przyłożyć do tego, co robisz życiowo i zawodowo, jak można je zinterpretować?

Joanna Hawrot: Projektowanie, wybór tej ścieżki życiowej był dość nieoczywisty, można powiedzieć magiczny. Kończyłam prawo, jednocześnie realizowałam swój pierwszy artystyczny projekt. Nigdy nie zapomnę tego uczucia, gdy wszystko wywróciło się do góry nogami. Po raz pierwszy poczułam takie emocje, taką adrenalinę, otwierającą się drogę, o której istnieniu nie miałam pojęcia. Wspominam ten moment jako dość nieoczywisty w moim życiu. Przez wiele, wiele lat nie rozumiałam, dlaczego zajęłam się projektowaniem nie tyle samych ubrań, co pewnych wyobrażeń, zamykaniem w tkaninie emocji, oczekiwań w stosunku do siebie i też do innych, do świata. Chodzi o odczarowanie szarzyzny, ucieczkę od rutyny.

To też wyczarowywanie drogi do siebie. Kolejne tematy, które przywoływałaś w swoich pracach przypominają, że „koszula blisko ciała”. U ciebie cielesność tkanin łączy się jednocześnie z przyjemnością…

Tak. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że ubranie jest najbliżej naszej skóry. Jest pierwszą warstwą, którą mamy przy sobie zawsze. Dla mnie bardzo ważne jest, żeby kontakt z tkaniną, z projektem był emocjonalny. Żebyśmy świadomie nosili rzeczy i zdawali sobie sprawę, co komunikujemy sobie i światu. Jeśli chodzi o kontakt z ciałem, to mój nowy projekt „Cała przyjemność po mojej stronie” koncentruje się wokół kobiecej przyjemności, fantazji erotycznych, bliskości… Miałam na myśli bliskość kobiet między sobą, ze sobą w ogóle, dawanie sobie przyzwolenia na przyjemność, wyzwalanie tego, co najczęściej chowamy pod spód.

Czyli ubrania pozwalają opowiadać historie tego, co zakryte?

Tak. Są „portalem” pomiędzy nami, a tym zewnętrznym światem. Pozwalają przenosić treści, które skrywamy. W sytuacji, kiedy pokazujemy sceny erotyczne, robimy to w sposób bardzo taktowny, czuły, wrażliwy. Ciało nie jest przedmiotem, a podmiotem tej opowieści. To zmienia optykę postrzegania nie tylko rysunków, w tym przypadku Angeliki Markul, z którą współpracowałam przy tym projekcie, ale samej formy ubrania, która jest nastawiona, aby nas otwierać.

Czego się dowiedziałaś o cielesności dzięki ubraniom?

To bardzo ciekawe pytanie. Gdy zapraszałam do współpracy Natalię Miedziak-Skonieczną – fotografkę, która na co dzień fotografuje naturalne kobiety w różnym wieku – chciałam, żeby właśnie takie kobiety zaprosić do naszego projektu, do kampanii. Nie spodziewałam się, że bezpośredni kontakt z kobietami, z ich nagimi ciałami, z różnymi formami cielesności w takiej intensyfikacji, będzie miał tak duży wpływ. Na co dzień nie widujemy kilkunastu nagich kobiet blisko siebie, widząc wszystkie szczegóły, analizując anatomię. To było dla mnie bardzo wyzwalające. Pomogło mi zaakceptować moje własne ciało, do którego zawsze miałam bardzo dużo pretensji i wiele rzeczy mi się w nim nie podobało. Nagle zauważyłam, że kobiety z „normalnymi” ciałami, mają mnóstwo pięknych, ale też normalnych niedoskonałości, mogą się cieszyć własną fizycznością i czują się w niej wyzwolone. Projekt okazał się mocno terapeutyczny. Wszystkie biorące w nim udział kobiety działały bez barier, ograniczeń, które stawia nasze własne ciało. Od dziecka powtarza się nam, czego nie wolno. Ten cały projekt był o tym, że nam właśnie wolno. Chciałam pokazać, co nam wolno, z ogromną czułością i wrażliwością wobec siebie, z szacunkiem dla ciała i emocji.

To co nam wolno?

Okazuje się, że wszystko to, na co mamy ochotę, co nas odżywia. No i teraz pytanie, co nas odżywia? Co nam robi dobrze?

Jaka potrzeba jest głębiej…

To już jest, mam wrażenie, pytanie do każdej z nas. Jako kobiety mamy wspólne pole, które dla nas jest intensywne, ważne i odżywiające, jak siostrzeństwo, plemienność, spotykanie się w grupie. Takie elementy, od których sama przez pół życia uciekałam, bo wydawało mi się to zbyt kobiece i zbyt jakieś takie… small talkowe, niepotrzebne, myślałam, że sama dam sobie świetnie radę. Nie byłam wychowywana w grupie wielu kobiet, gdzie wszystkie razem budowałyśmy społeczność. Mamy córki odseparowane od mam, wnuczki od babć i tak dalej. Okazuje się, że wszystkie relacje, które budujemy w najbliższej rodzinie, między kobietami, mają ogromną moc, i to niby nie jest odkrywcze, a jednak z jakiegoś powodu pomijamy takie relacje, sama je długo pomijałam. Uświadomiłam to sobie, kiedy stałam się mamą. Okazało się, że nie mam w swoim bliskim otoczeniu kobiet, które mogłyby mi pomóc swoim doświadczeniem, radą, bo te rady czy doświadczenie, które słyszałam wtedy, wydawały mi się bardzo sztampowe i mimo wszystko mało uważne na sytuację, w której byłam. Gdy zaczęłam poznawać kręgi kobiet wokół Natalii, fotografki naszego projektu „The pleasure is mine”, nagle okazało się, że wsparcie, które dają nam kobiety dzielące podobne doświadczenia, jest totalnie bezcenne. To niezwykle budujące. To było dla mnie jakieś totalne odkrycie.

Jakie było twoje wejście w kobiecy świat? Mówię „wejście”, bo gdybyśmy używały słowa „powrót”, to należałoby założyć, że intensywność była wcześniej, a mam wrażenie, że, tak jak powiedziałaś, że my tego z założenia, nasze roczniki, nasze pokolenie było tego pozbawione, że nikt nie uważał tego za potrzebne…

To jest spuścizna, w pewnej mierze, emancypacji kobiet. Tak chciałyśmy być niezależne, że stałyśmy się niezależne nawet od tego, co nas zasila. Ze strachu, że ktoś nas skrzywdzi, zdominuje, że męski świat nam znów zabierze wolność, zaczęłyśmy bardzo się chronić i uciekać od siebie samych. Powrót do kobiecych, pierwotnych relacji jest moim odkryciem. Tak bardzo staram się być niezależna i silna, że wybudowałam sobie schron. W sytuacji, kiedy zobaczyłam, że przecież nikt mi nie zagraża, że te wszystkie kobiety są pozytywnie do mnie nastawione, że możemy sobie nawzajem dużo dać i bardzo sobie pomóc w przeżywaniu codzienności, macierzyństwa czy kobiecości, doznałam jakiegoś szoku. Energia kobieca, z którą się spotkałam, była totalnie bezinteresowna. Uruchomiły się instynkty, które u mnie były skrupulatnie schowane. Ściąganie masek przy innych kobietach, dostrzeżenie, że nikt niczego nie udaje, nie musi się starać, jest niesamowite.

Nie trzeba zasłużyć na uwagę.

Super wyzwalające. To, co mnie bardzo poruszyło, uważność i wgląd w drugą osobę. To też nie jest oczywiste w czasach, w których wszyscy mamy tak wiele na głowie i ciężko jest skupić uwagę. To było dla mnie bardzo cenne, byłam pozytywnie zaskoczona, że są jeszcze takie sytuacje, kiedy ktoś z wielką uwagą Ci się przygląda.

I możesz się od niego uczyć.

To nowy wymiar. Jak zaczęłyśmy pracować z Angeliką Markul, chciałyśmy dać kobietom trochę czułości, takiej nienachalnej, która z jednej strony jest powiązana z fantazjami erotycznymi, z naszym swobodnym wyrażaniem erotyki, ale też z przyjaźnią, siostrzeństwem, które jest szczere. W trakcie pracy nad projektem pojawiła się Natalia, która zbudowała razem z nami koncept modowo-fotograficznego projektu „Cała przyjemność po mojej stronie”. Zgromadził się więc zespół kobiet, które tworzą dla innych kobiet, ale otwierają się też na dialog z mężczyznami. Zaprosiłyśmy ich do kontaktu, dialogu. Komunikujemy, że są dla nas ważni, nie udajemy, że jesteśmy samowystarczalne. Chciałam pokazać wrażliwą stronę męskości, zobaczyć i poczuć ich perspektywę.

To była też Twoja pierwsza kolekcja dla facetów. Debiut!

Wcześniej nie czułam ich „wizualnie”. To też było otwieranie się na nową przyjemność z projektowania, odkrywania nowych rejonów.

Do czego można to porównać?

Jakby brałam na wokandę nowe doznania, uczucia. Myślę, że w tym przypadku, przyjemność była po obu stronach.

Kiedy kampania wydostała się spoza tego kręgu, w którym była tworzona, co pojawiało się z tyłu głowy?

Bałam się strasznie, że dostanę po tyłku, że spłynie na mnie fala hejtu. Te pierwsze obawy były bardzo powierzchowne. Bałam się, że moja kolekcja i nasze kreacje zostaną zrozumiane na opak, a całość zostanie odebrana jako zbyt erotyczna. Bałam się oskarżeń o wulgarność, do której jest mi bardzo daleko. Ciekawiło mnie, czy subtelność, nad którą tak bardzo pracowałyśmy z Natalią i Angeliką, zostanie zauważona, czy ten komunikat, który tak skrupulatnie budowałyśmy, zostanie właściwie odebrany. Nie wyobrażasz sobie, jakie było moje zaskoczenie…

Kiedy okazało się, że strach miał wielkie oczy…

Dokładnie. Nie spłynęła na nas ani jedna negatywna opinia. Byłam w szoku. Pamiętam, jak Natalia do mnie dzwoniła i pytała: no już? Już ten hejt spłynął? Do tej pory mam coś takiego z tyłu głowy, że się zastanawiam, że może to jest odwleczona egzekucja, że to jeszcze przyjdzie z nowym sezonem. Wczoraj miałam taką sytuację, à propos tego komentarza, że przyszedł Pan i powiedział, że jego kobieta zastanawia się nad kupnem spodenek w brzydkie obrazki. I tak sobie pomyślałam o tych „brzydkich obrazkach”. Wynika z tego, że sceny kobiet, które dają sobie uczucie, miłość i przyjemność, są wciąż odbierane jako brzydkie. Zastanowił mnie ten męski komentarz. Jeszcze dużo mamy do zrobienia i ta lekcja nie została do końca odrobiona. Erotyka, seks, to wciąż guilty pleasure. To jest dla mnie wciąż zaskakujące, że jeszcze teraz, w dwudziestym pierwszym wieku, jest nam ciężko zrozumieć, że to jest podstawowe uczucie i podstawowa potrzeba, która jest nam niezbędna do życia i ona wcale nie musi być unurzana w brudzie i grzechu. Wiele rzeczy w tym projekcie mnie zastanawia.

Myślę, że jeszcze wiele rzeczy będzie pracowało, ale to też ciekawe, że wy jako artyści odrabiacie pewną lekcję z edukacji społeczno-kulturalnej. Taką lekcję odrabiacie wy ze swoimi odbiorcami, za jaką nigdy nie brał odpowiedzialności system edukacyjny. Ta przepaść jeszcze bardziej się powiększa. Minister Czarnek mówiący otwarcie o cnotach niewieścich, edukacja seksualna w szkołach, która jest tematem tabu, Anja Rubik z sexed.pl robiąca więcej niż ministerstwo edukacji i ministerstwo zdrowia.

Wiesz, z jednej strony ja sobie nie wyobrażam zabierania głosu swoimi pracami, jeżeli ten głos nie jest choć trochę ważny dla mnie bądź dla innych osób. To byłoby niepotrzebne zajmowanie sobie i innym czasu. Wszystkiego jest za dużo. Szkodzimy środowisku i sobie. Jeżeli już coś robimy, decydujemy się zmaterializować pomysły, to niech one będą po coś i będą ważne, niech będą odżywcze. Gdy po raz pierwszy zrobiłam kolekcję inspirowaną erotycznymi drzeworytami japońskimi SHUNGA, zaczęłam uświadamiać sobie, jak temat seksualności jest nadal nieprzepracowany, także dla mnie. Kobiecość, erotyka, siostrzeństwo, to były tematy mi obce. Czułam, że chcę je przepracować dla siebie.

Twoje prace to zapis indywidualnych poszukiwań, do których, jak się okazało, przyłączyły się inne kobiety. Co jeszcze z nich wynika?

Emocjonalność zapisów. Wychodzimy od intymnych, prywatnych procesów, które przerabiamy przez projektowanie i tworzenie prac, poprzez uniwersalne przekazy, wypuszczamy to dalej, każdy teraz może sobie z tego wziąć to, co mu w tym momencie jest potrzebne. Zaczęłyśmy od pierwszej wspólnej kolekcji „ Nów”, w której pracowałyśmy z  atramentowymi plamami Rorschacha. Było to bardzo abstrakcyjne, akwarelowe bawienie się plamą, która w naszej kulturze kojarzy się ze wstydem. W drugiej, najnowszej kolekcji odnosimy się do określonych stanów: płaczu, miłości, erotyki, relacyjności, siostrzeństwa. Tworzymy mitologię kobiecych doznań, które mają różne formy przeżywania ekstazy, rozpaczy, miłości, zranienia, rozczarowania, cielesności. Są więc łzy, dłonie splecione w miłosnej ekstazie, całujące się usta, przebite serce, włosy. Rysunki powstawały przez sześć miesięcy, od takich pojedynczych prac, po takie, które powstawały z takiego jednego gestu, malowane, rysowane jednego dnia w jednym stanie emocjonalnym. To szalenie ciekawe.

Kiedy teraz patrzysz na ten przedział od 2016 roku, mamy 2021 - w jakim kierunku idzie Twoja uwaga?

Coraz mniej chcę się przypodobać odbiorcy i temu, co jest na zewnątrz. Uwagę coraz bardziej kieruję do środka. Mam wrażenie, że z jednej strony te prace mają coraz większe zakresy, towarzyszy im pewien rozmach w realizacji, natomiast tematycznie są bardzo intuicyjne, pierwotne.

A gdzie dzisiaj jest to „hokus-pokus”?

To historia zachwytów. Cieszą mnie teraz małe rzeczy. Ta największa magia wytwarza się w środowisku rodzinno-przyjacielskim. Dla mnie to jest wielka przyjemność realizować osobiste fascynacje w gronie ludzi, których lubię i podziwiam. Staram się, by wszystkie moje zachwyty były blisko mnie.

W takim stosunku jak ubranie do ciała?

W pewnym sensie. Do tematu ciała planuję wracać. Przygotowuję się do tego. Tak naprawdę jestem trochę strachliwa, dlatego realizuję odważne projekty. Mówię o tym na głos.

JOANNA HAWROT

Zdobywczyni tytułu Projektant Roku #BEGINDESIRE konkursu Hush Selected 2014, CEO marki HAWROT. Od 2008 roku tworzy tematyczne cykle kolekcji w estetyce swobodnie poruszającej się między haute couture a prêt-à-porter. Projektantka realizuje filozofię FROM FASHION TO ART, prezentując kolekcje w formie multimedialnych instalacji. Jej projekty zdobyły międzynarodowe uznanie w trakcie najważniejszych branżowych wydarzeń w Nowym Jorku, Berlinie, Paryżu, Düsseldorfie i Tokio. Joanna Hawrot czerpie z orientalnych inspiracji, przenosząc azjatycką tradycję i kulturę na grunt nowoczesnej Europy. Flagowym modelem jest kimono, interpretowane w kontekście ilustracji, malarstwa i nowych technologii. Modowo-artystyczne inicjatywy Joanny Hawrot realizowane są we współpracy z najważniejszymi ośrodkami sztuki i kultury w Polsce i za granicą. Od kwietnia 2016 roku Joanna Hawrot pracuje i tworzy w Warszawie, a jej kolekcje można kupić w największych miastach Polski i za granicą. Idea galeryjnego butiku została zapoczątkowana w 2008 roku w Krakowie, gdzie w centrum Starego Miasta istniało pierwsze atelier Joanny Hawrot. Przez lata swojego funkcjonowania było miejscem artystycznych spotkań i wydarzeń z pogranicza mody, sztuki i biznesu.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - EMILIO CASTELAR

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Archibald Sinclair nie tylko wyglądał niczym potencjalny kandydat do filmowej roli Jamesa Bonda, ale także część swojej zawodowej kariery spędził w kręgach iście bondowskich. Do polityki wszedł w zasadzie w ostatniej chwili, aby – jako brytyjski liberał – odegrać w niej jeszcze bardziej doniosłą rolę. Jego aktywność przypadła na okres, w którym Partia Liberalna stanowiła już cień swojej dawnej potęgi, a przed jej politykami zamykały się ostatnie okazje do pełnienia funkcji rządowych.

Sinclair urodził się w 1890 r. jako syn szkocko-amerykańskiej pary małżeńskiej. Już w wieku 5 lat został jednak sierotą i trud wychowania Archibalda przejęła rodzina, pomieszkiwał i u dziadków, i u stryja, i u ciotki. Rodzina ojca była niezwykle majętna, a w dodatku już w 1912 r. Archibald odziedziczył po dziadku tytuł baroneta oraz kolosalną posiadłość ziemską w szkockim Caithness (stał się jednym z największych posiadaczy ziemskich w całym kraju). Krótko wcześniej ukończył Eton i w 1910 r. jako adept Royal Military College został przyjęty do elitarnej jednostki brytyjskiej armii, Life Guards. Był w zasadzie ustawiony do końca życia, pasjonował się pilotowaniem samolotów i grą w polo. Został także dość bliskim przyjacielem Winstona Churchilla, wtedy polityka Partii Liberalnej, a nawet nieomal poślubił jego szwagierkę. Sinclair był w swoich młodych latach zresztą bożyszczem kobiet, niewykluczone, że mówimy tu o najbardziej przystojnym polityku w dziejach europejskiego ruchu liberalnego.

Zanim jednak rozpoczęła się jego przygoda polityczna, jako wojskowy walczył na zachodnim froncie I wojny światowej. Od 1915 r. był prawą ręką generała Seely’ego w mieszanej brytyjsko-kanadyjskiej brygadzie, aby następnie dojść do stopnia majora w oddziałach broni maszynowej Life Guards. Od 1916 r. do końca wojny służył jako zastępca Churchilla w szóstym batalionie piechoty szkockiej, którym ten dowodził po rezygnacji ze stanowiska rządowego (za swoją służbę Sinclair został odznaczony). Odtąd Sinclair i Churchill ufali sobie bezgranicznie, także gdy mieli w przyszłości kierować innymi politycznymi partiami.

Po wojnie Sinclair podążył więc za Churchillem do polityki i współpracował z nim do 1922 r., gdy ten zasiadał w koalicyjnym rządzie z udziałem liberałów najpierw jako minister wojny, a potem ds. kolonii. Właśnie w tym okresie został łącznikiem Churchilla z szefostwem służb specjalnych (szef MI6, Stewart Menzies, został jego osobistym przyjacielem). Miał szerokie kontakty do międzynarodowych agentów brytyjskich, a także sprawował polityczną „pieczę” nad szeregiem operacji podejmowanych w ZSRR.

Samodzielną ścieżkę w polityce Sinclair rozpoczął zdobyciem mandatu w Izbie Gmin w 1922 r., gdy w arcyliberalnym okręgu wyborczym obejmującym jego szkockie włości pokonał urzędującego posła własnej partii (w tle był konflikt frakcji byłych premierów Asquitha i Lloyda Goerge’a, z których Sinclair popierał ostatniego). W parlamencie elokwentny Sinclair szybko stał się ważną postacią w ławach opozycji. Współpracował z Lloydem Georgem nad projektem progresywnej reformy rolnej, był ponadto mocnym głosem za udzieleniem Szkocji częściowej autonomii. W 1930 r. został parlamentarnym whipem liberałów.

Pomimo spadającego co wybory znaczenia Partii Liberalnej Sinclair zdobywał spore wpływy. W 1931 r. zorganizował w swoim domu poufne spotkanie z udziałem sceptycznych wobec własnego lidera konserwatystów Churchilla i Brendana Brackena, szefa liberałów Lloyda George’a, laburzysty Harolda Nicolsona oraz… Oswalda Mosleya, byłego torysa i byłego laburzysty, który właśnie założył „Nową Partię”. Rozmowa dotyczyła możliwości zrobienia rewolucji na brytyjskiej scenie politycznej (planu nie podjęto, a Mosley rok później założył partię faszystowską). Bardziej owocne były jego rozmowy z liderami Partii Pracy, które poskutkowały wejściem liberałów latem 1931 r. do kryzysowego „rządu narodowego” Ramsaya MacDonalda. W nim Sinclair objął stanowisko sekretarza stanu ds. Szkocji i wszedł w skład gabinetu.

Liberałowie, partia wolnego handlu, nie mogli jednak zaakceptować polityki laburzystów i torysów odnośnie wprowadzenia ceł zaporowych w ramach tzw. preferencji imperialnej i już w 1932 r. przeszli do opozycji. Sicnlair został liderem partii po wyborach w 1935 r., gdy jego poprzednik Herbert Samuel stracił mandat w Izbie Gmin. Miał kierować liberałami przez dekadę, do końca II wojny światowej.

Jako szefa partii Sinclaira charakteryzowała odraza wobec wszelkich dyktatur i dyktatorów ówczesnej Europy. Popierał ideę Ligi Narodów i koncepcje bezpieczeństwa zbiorowego, gardził tymi, którzy chcieli „rozumieć Hitlera”. Wraz z Churchillem i szeregiem innych ważnych postaci życia politycznego współtworzył Radę Antynazistowską. Był agresywnym wręcz krytykiem polityki appeasementu, przez wielu atakowany więc za nawoływanie do wojny z państwami Osi (w istocie od ok. 1936 r. Sinclair nawoływał do intensywnych zbrojeń). Oczywiście jednoznacznie potępił porozumienie monachijskie, a we wrześniu 1939 odrzucił zaproszenie Neville’a Chamberlaina do gabinetu, domagając się jego dymisji.

Do rządu Sinclair wrócił w maju 1940, znów razem z Churchillem, i objął aż do końca wojny stanowisko ministra ds. obrony lotniczej. Choć w realiach wojennych to Churchill podejmował samodzielnie kluczowe decyzje, Sinclair odegrał istotną rolę w trakcie zarówno „bitwy o Anglię”, jak i przy bombardowaniu celów w Niemczech (usiłował unikać bombardowań terenów zamieszkanych i kierować ostrze ataku na cele przemysłowe; wokół bombardowania Drezna, któremu się sprzeciwił, wybuchł być może jego jedyny poważniejszy konflikt polityczny z Churchillem).

Po zakończeniu wojny Sinclair optował za kontynuacją koalicji, ale partyjni koledzy wymusili na nim samodzielny start liberałów w wyborach 1945, co skończyło się zdobyciem tylko 12 mandatów. Sinclair stracił swój mandat i w efekcie przywództwo w partii. Jego próba powrotu do Izby Gmin w wyborach w 1950 r. także się nie udała. W 1952 r. Sinclair został wicehrabią i uzyskał miejsce w Izbie Lordów. Planowano przejęcie przez niego stanowiska lidera liberałów w niej, a Churchill – znów premier – chciał mianować go ministrem. Wszystko pokrzyżował wylew, który znacznie ograniczył jego aktywność. W 1959 r. drugi wylew wyeliminował go z życia publicznego. Archibald Sinclair zmarł w roku 1970.

Koniec

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

POPATRZ

JAROSŁAW DUDYCZ

Zapytałem matkę, jak się czuła, gdy nadchodziłem.

Jak jej było z tym, że zbliża się na świat

trzy sześćset różowej formy.

Nie tylko ja miałem wczoraj słabszy dzień,

matkę też walnął w czerep przypływ szczerości,

ale u niej to sprawa chlania na umór zielonej herbaty.

Oczka miała rozbiegane, rączki nerwowe,

a język jej klekotał, kiedy mówiła, że nie miała o moim nadejściu

pojęcia, bo ojciec przyniósł mnie do domu, gdy spała.

Położył pod choinką, tak jak się kładzie

elektryczny pociąg i klocki, i wymamrotał:

zrobiłem sprytną podmiankę, Helena.

Oddałem poloneza, a wziąłem małą różową formę.

I tak donikąd nie jeździmy tym polonezem,

bo wszędzie mamy daleko.

Popatrz, gdzie my żyjemy, Helena.

Popatrz, chociaż i tak nie widać.

Jarosław Dudycz (ur. 1987) jest autorem wierszy, opowiadań i tekstów publicystycznych; jego debiutancka książka poetycka Czarna skrzynka (Convivo, Warszawa 2020) otrzymała wyróżnienie w konkursie „Złoty Środek Poezji” i została nominowana do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

VERTEMagdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

FELIETON

ZACZYTANIE

MÓJ KLASYK Z PROF. TADEUSZEM SŁAWKIEM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

POLSKIE OFIARY NIE-CZYTANIA Sławomir Drelich

CZYTAĆ: CO I JAK? Magdalena M. Kaj

SŁOWA SĄ OBECNOŚCIĄ Olga Brzezińska

CHCĘ DALEJ „GŁUPIEĆ” OD KSIĄŻEK!Sylwia Dziemińska

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

CZY WOLNO MÓWIĆ, CO SIĘ MYŚLI? Piotr Beniuszys

RZECZPOSPOLITA (NIE)JEDNOLITA Anneliese Mistel

KULTURA DLA MYŚLENIA

KRYZYS, MIŁOŚĆ, SIOSTRZEŃSTWO --- PANORAMA KINA NIEZALEŻNEGO Alicja Myśliwiec

ZIELONY LIBERALIZM

MYŚLĄC O DŁUGOTRWAŁEJ ZMIANIEZ DOBROSŁAWĄ GOGŁOZĄ rozmawia Beata Krawiec

MŁODYM GŁOSEM

PO CO NAM TO PRAWO? WYJAŚNIA PROFESOR Z WUHAN Kamil Szałecki

HOKUS-POKUS

WOLNO.ŚĆ Alicja Myśliwiec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - EMILIO CASTELAR

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

POPATRZ

Jarosław Dudycz