Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NAUKA BEZ WYJŚCIA?

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Ucz się tak, jakbyś niczego jeszcze nie osiągnął...

Konfucjusz

Zły sen. W programie nauczania miało nie być ani słowa o wrażliwości czy emocjach. Bo po co komu człowiek, po co komu wiedza o naszych ułomnościach, pokrętności wybieranych przez nas dróg? O tym, że errare humanum est program nie wspominał. Wszystko na zimno. Wszystko identycznie. Takie polecenie „z góry”. Zapomniano o byciu w zgodzie ze sobą, o prawdziwości intencji, o otwartości, o uczeniu się każdego dnia od innych. Postawiono na upór ideologii. Nie zająknięto się o potrzebie rozmowy. Nie znaleziono miejsca na opcję „uzasadnione wątpliwości”. Całkowicie zapomniano o wybaczeniu. Program miał stawiać wyraźną granicę, mur nie do przejścia. Pokazywać, że oto uczymy się tyle… i nie więcej. Stąd dotąd i ani kroku dalej. Czarne lub białe. Bez światłocienia. Wszystko od linijki, wszystko wedle przyjętej z góry jednowymiarowej interpretacji zdarzeń. Że kijanka to już żaba, wyklęci to bohaterowie, że bezdyskusyjnie i w sposób określony należy „dzień święty święcić”, że „łobuzy od historii”, że „obca ideologia czyha u bram”.

Program miał stać na straży „obowiązków wobec”. Obowiązków odzierających z życia własnego, które krzyczy, że zepchnięte na ostatni plan, że zabija je ten schemat. Ów krzyk duszono każdego dnia. Aż ucichł. W programie nie zakładano wybiegania w przyszłość, ba, nie starano się nawet o utrzymanie obowiązującego jeszcze niedawno status quo. Założenie miało być inne – cofnijmy się tam, gdzie wepchnięci jesteśmy w brak zróżnicowania, zunifikowani, bez potrzeb innych niż wyznacza… program. Ten definiował przecież pakiet „twardych faktów”. Cóż z tego, że wyselekcjonowanych, dopasowanych do założonych już wcześniej odpowiedzi. Bez szans na reinterpretację, na myślenie inne niż przyjęta już ścieżka, na szansę wypracowania nowego porozumienia. Informacje bez weryfikacji, a jeśli już, to u uprzedzonych, wytresowanych źródeł. Osąd bez kontrargumentacji, bez okoliczności zmieniających znaczenie, bez cienia wątpliwości. Cięcie zimnym ostrzem oficjalnej, dopasowanej do obowiązkowych potrzeb historii. Jednej dla wszystkich. Bezdyskusyjnej. Kara bez obrony. Jedna prawda dana „z góry”, zacementowana obowiązkiem wobec wyimaginowanych bytów – państwowych, społecznych, boskich, domowych. Jedna postać wszystkiego. Jedna szkoła.

Program miał nie popełniać błędów. Z czasem jednak „zjadł” zarówno własnych uczniów jak i swoich twórców. Jednym i drugim nie dał szansy na dialog, nie dał przestrzeni na rozwój, nie dał możliwości stworzenia czegokolwiek, co zaspokajałoby ludzką ciekawość, co napędzałoby ich świat. Zabił emocje, zmieniając czułość w cierpliwość automatu. Zawiesił w próżni pytania, na które odpowiadać niewygodnie. Kazał szukać tylko „po wierzchu”, „przy brzegu”, zabraniając dostępu do morza możliwości. Zatrzymał nas w pół słowa. Aż staliśmy się na siebie ślepi, głusi… Aż staliśmy się wewnętrznie martwi. I nie było już nic, co mogłoby ocalić te wątłe więzi, te okruchy ciekawości, tę prawdę, co każdego dnia pchała nas ku poznaniu, ku wiedzy… Jakże koszmarny to był sen...

A można inaczej. Program może dawać szansę. „Powiedz mi, to zapomnę. Naucz mnie, to może zapamiętam. Zaangażuj mnie, to się nauczę” – powiadał Benjamin Franklin. I słusznie. Zaangażuj mnie, zaangażuj siebie. W to, co łatwe, ale też w to, co najtrudniejsze. Bo proces nauczania, edukacja na każdym poziomie wymaga zaangażowania i współpracy każdej z zainteresowanych stron. Bo uczymy się od siebie nawzajem – niezależnie od wieku, stażu, od powtarzanych formułek czy dokonywanych odkryć. Tu każdy kolejny fakt to tylko kropelka, co może nie gasi pragnienia, ale przybliża nas ku rozwiązaniom. Tu nauka (jak chciał Tołstoj) to „pokarm dla rozumu”, ten zaś wdzięczny jest nam za każde z serwowanych w ten sposób „dań”. Tu stawiamy na otwartość. Na rozwój, który warunkuje postęp. Na wyjście „z klatki”, „szafy”, „kontraktu”, „schematu”, ale również ze strefy własnego lęku, by nie rzecz wprost: „tchórzostwa”. Nauka dzieje się, gdy chcesz, gdy szukasz, gdy wychodzisz poza to, co znane i pewne. Gdy łamiesz reguły, gdy nie tylko głowę, ale całe swoje „ja” wstawiasz poza granice programu. Gdy dopuszczasz błędy, gdy uczysz się łatać luki w systemie; gdy konfrontujesz, weryfikujesz, gdy sięgasz po więcej niż jedno źródło. Gdy nie boisz się falsyfikacji, która może wywrócić całą teorię do góry nogami. Gdy pozostajesz otwarty, wrażliwy, uważny. Gdy wiesz, że zmiana nawet najmocniej ugruntowanych teorii może przynieść korzyści. Rewolucja… naukowa. I jeszcze coś… gdy pamiętasz, że – jak chciał Ludwik Pasteur – „nauka nie ma żadnej ojczyzny, gdyż nauka ludzka obejmuje cały świat”. O tym ostatnim, szczególnie dziś, szczególnie tu, w Polsce, wypada nam najbardziej pamiętać.

Koniec

NAUKA Z KLASĄ

NAUKA Z KLASĄ

UNIWERSYTET W CZASACH BEZMYŚLNOŚCI

TADEUSZ GADACZ

Znajdujemy się już w zupełnie innym położeniu niż pewien krakowski introligator prowadzący stary zakład z tradycjami, do którego przed laty przyszedł pewien absolwent wyższej uczelni i przyniósł pracę magisterską z prośbą o oprawę. Starszy nobliwy pan wziął od niego numer telefonu i obiecał, że zadzwoni. Faktycznie zadzwonił po dwóch dniach i powiedział: „Proszę odebrać pracę. Nie oprawiłem jej. Jej poziom jest tak słaby, że naraziłaby ona na szwank godność mojego zawodu. Introligator miał jednak czas i możliwość, by pracę przeczytać”. Był także człowiekiem oczytanym i myślącym.

W rozwoju cywilizacji znaleźliśmy się współcześnie w sytuacji szczególnej. Szeroki dostęp do wiedzy, olbrzymi rozwój nauki i nowych technologii, nie tylko nie wyhamował bezmyślności, ale wręcz ją pogłębił, a może tylko ujawnił. Można mieć wrażenie, że doświadczamy obecnie jakiejś wyjątkowej intensyfikacji irracjonalizmu, braku krytycznego myślenia, naiwności, kwestionowania naukowych autorytetów, np. w dziedzinie szczepionek, przede wszystkim jednak panoszących się w formie językowego słowotwórstwa tworów wyobraźni, które, uznawane za faktyczną rzeczywistość, kształtują nasze życie indywidualne i społeczne. Symbolicznym tego przejawem jest dość modne ostatnio słowo: „postprawda”. „Postprawda”, to nie kłamstwo, lecz pewien stan poza prawdą i nieprawdą, zapowiedziany kiedyś przez Friedricha Nietzschego, w którym nie mamy już czasu, a nawet możliwości, na zweryfikowanie informacji, gdyż musimy reagować na setki następnych. Zresztą nie wiemy czy autorem tych informacji jest człowiek, czy algorytm. Nie mówimy już tylko o faktach i ich interpretacjach, ale wręcz o faktach alternatywnych. Postprawda stała się możliwa zarówno przez rozwój technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz ich upowszechnienie, jak i z powodu bezmyślności. Znajdujemy się już w zupełnie innym położeniu niż pewien krakowski introligator prowadzący stary zakład z tradycjami, do którego przed laty przyszedł pewien absolwent wyższej uczelni i przyniósł pracę magisterską z prośbą o oprawę. Starszy nobliwy pan wziął od niego numer telefonu i obiecał, że zadzwoni. Faktycznie zadzwonił po dwóch dniach i powiedział: „Proszę odebrać pracę. Nie oprawiłem jej. Jej poziom jest tak słaby, że naraziłaby ona na szwank godność mojego zawodu. Introligator miał jednak czas i możliwość, by pracę przeczytać”. Był także człowiekiem oczytanym i myślącym.

Sytuacja ta stawia przed nami trzy kwestie, na które postaram się odpowiedzieć: 1) Czym jest myślenie i jak myślimy? 2) Jakie są współczesne przyczyny bezmyślności? 3) Jaka powinna być rola uniwersytetów w czasach bezmyślności?

1) Czym jest myślenie i jak myślimy? Patrząc na człowieka z perspektywy natury, musimy stwierdzić, że jest on zwierzęciem wybrakowanym, nieprzystosowanym, posiadającym rozmaite naturalne deficyty – stwierdził królewiecki filozof Immanuel Kant. Nie ma on siły lwa, kłów tygrysa, ani pazurów orła, by przetrwać. Natura przeznaczyła mu jednak odmienną drogę rozwoju. Nie dając mu naturalnego instynktu, zmusiła go do rozwoju intelektualnego potencjału. To właśnie dzięki niemu mógł przezwyciężyć swe naturalne deficyty. Człowiek nie tylko zrekompensował te deficyty, ale wytworzył urządzenia, dzięki którym porusza się szybciej od najszybszych zwierząt, potrafi latać, pomimo braku naturalnych po temu zdolności. Wręcz zapanował nad procesami natury, próbuje panować nad procesami społecznymi, a także nad własnym życiem.

Ten sposób kompensaty jest jednak dwuznaczny. Jak pokazał to Max Horkheimer i Theodor Wissengrund Adorno w Dialektyce oświecenia, wiedza jest źródłem władzy. Najcelniej ten związek między władzą i wiedzą wyraził renesansowy myśliciel i badacz Francis Bacon: „Tyle możemy ile wiemy”. Wiedza jest nie tylko źródłem otwierającego się pola możliwości, ale także źródłem panowania. Kto w Renesansie posiadł umiejętność żeglowania, posługiwania się kompasem i prochem strzelniczym, przed tym otwarła się nie tylko perspektywa odkryć nowych lądów, ale także, w następstwie, ich podboju, niszczenia rodzimych kultur, mordowania tubylców. Uruchomiliśmy niewyobrażalne źródła mocy. W XX wieku zbudowaliśmy obozy koncentracyjne i gułagi. Wciąż produkujemy coraz bardziej zaawansowaną technologicznie broń i toczymy wojny. Straszymy się potencjałem atomowym. Z perspektywy renesansowego humanizmu nie mamy już podstaw mówić, że „człowiek to brzmi dumnie”. Owszem, stworzyliśmy dzieła, które dają nam podstawę bycia, jak pisał Blaise Pascal „chlubą wszechświata”. Jednocześnie jednak, jak w tej samej sentencji stwierdził myśliciel, jesteśmy „jego zakałą”.

60 lat temu O.F. Bollnow w artykule „Rozum a siły irracjonalne” stwierdził: „Sytuację dzisiejszego człowieka w zgodnym przekonaniu różnych obserwatorów znamionuje świadomość całkowitego braku osłony pośród wrogo napierającego świata. Człowiek stał się w daleko idącym sensie bezdomny i czuje, mówiąc za Rilkem, że „nie jest bezpiecznie zadomowiony w świecie, który chce zrozumieć”1.

Z czego wynika ta dwuznaczność myślenia? Mylimy się, gdy sprowadzamy je jedynie do czynności intelektu. Intelekt ma charakter narzędziowy. Jest sztuką pojęciowego konstruowania i nadbudowanego nad nim technicznego opanowania zadań postawionych człowiekowi przez życie. Nie ulega wątpliwości, że dzięki zdolnościom intelektualnym rozwinęliśmy naukę i dokonaliśmy niewyobrażalnego dotąd postępu technicznego.

Intelekt stanowi jednak tylko niewielki fragment naszych procesów myślowych. Niezmiernie ważną rolę odgrywają w naszym myśleniu przekonania, nazywane także czasami wiarą. Każdy z nas w coś wierzy, nie ma zatem niewierzących. Różnimy się jedynie przedmiotem tej wiary. Jedni wierzą w istnienie Boga, inni w jego nieistnienie. Jedni w materię, inni w ducha. Są i tacy, którzy wierzą w płaską Ziemię. Przekonania kształtują się w procesie naszego życia i są z nimi tożsame. To nie o nich myślimy, lecz myślimy w nich i dzięki nim. Są dla nas niepodważalne. Myślimy bowiem z głębi naszego życia. Przekonania kształtują się w sposób dość tajemniczy. Możemy wyodrębnić w nich jedynie pewne wątki.

Po pierwsze, na nasze przekonania ma wpływ historyczna epoka, w jakiej żyjemy. Nikt nie decyduje o czasie swego życia, a zatem także o ideach swojej epoki. Niejednokrotnie możemy mieć wrażenie, że urodziliśmy się nie na czasie. Tak było na przykład w przypadku Jana Husa. Gdyby urodził się w XX wieku, nie tylko nie zostałby spalony na stosie, ale, być może, zasiadłby obok Karola Wojtyły w ławach Soboru Watykańskiego II. Jego „winą”, czy „błędem” nie było to, że głosił m.in. ideę religijnej tolerancji, lecz że jego epoka nie była gotowa na przyjęcie jego idei. W podobnych okolicznościach każdy geniusz wyprzedzający swoją epokę staje przed dylematem: Czy głosić swe myśli, narażając się na niezrozumienie i szykany, czy nawet na śmierć, czy też je ukryć? Dalej, na przekonania mają wpływ kultura i język. Różnimy się przekonaniami ze względu na uwarunkowania kulturowe. Są to też uwarunkowania indywidualne związane z rodziną, jej tradycją, religią, światopoglądem. Następnie zdarzenia losowe. Na żadne z tych uwarunkowań nie mamy wpływu. Nie decydujemy ani o czasie naszego życia, kulturze, języku, rodzinie, ani o zdarzeniach losu. Te uwarunkowania powodują, że stajemy po różnych stronach światopoglądowych i politycznych sporów.

Nie wiemy jak kształtują się przekonania, które radykalnie nas różnią. Z pewnością ma na to wpływ nasza wrażliwość, rodzina, lektury, nauczyciele. Możemy jedynie wyodrębnić przekonania otwierające i zamykające. Pierwsze rozwijają nasze myślenie, drugie je zasadniczo ograniczają i zamykają. Przekonania zamknięte budzą emocje, lęk, dają pierwszeństwo tworom wyobraźni, które uznajemy za rzeczywistość. W ten sposób kształtuje się myślenie mityczne. Istotą mitu jest bowiem to, że brak w nim rozróżnienia między rzeczywistością a sferą wyobraźni. Wbrew temu, co sądził August Comte, rozwój nauki wcale nie wyparł mitów. Jedynie je unowocześnił jako narzędzie społecznej zmiany. Do myślenia mitologicznego, jak pokazał Ernst Cassirer w „Micie państwa”, sięgamy w czasach kryzysu społecznego, kiedy myślenie intelektualne okazuje się bezsilne.

Kolejną władzą myślenia jest rozum, który za Otto Friedrich Bollnowem chciałbym wyodrębnić od intelektu. Intelekt ma jedynie charakter narzędziowy. Nie jest on ani dobry, ani zły, podobnie jak narzędzia, którymi się on posługuje. Internet jako narzędzie może służyć do komunikacji, ale także hejtu i cyberprzestępczości. Umiejętność wymiany genu nie jest moralnie ani zła, ani dobra. Czy jednak wykorzystamy ją do leczenia wad genetycznych, czy eugeniki, nie jest zależne od intelektu. Stwierdził kiedyś Blaise Pascal: „Silmy się tedy dobrze myśleć: oto zasada moralna”2. Dobrze, to nie znaczy tylko prawidłowo, bezbłędnie, zgodnie z zasadami. Tak myśli intelekt. Dlatego może on łączyć się zarówno z dobrem i wartościami, jak i z przekonaniami irracjonalnymi, fanatycznymi i mitologią. Pisał Bollnow: „Zimny i wyrachowany intelekt może wstąpić na służbę przestępczej namiętności. (…) Intelekt już z góry kryje w sobie autentyczne niebezpieczeństwo, wydając w  połączeniu z namiętnością krańcowy fanatyzm. Fanatyzm zdefiniować można wręcz jako zracjonalizowaną namiętność”3. Dlatego intelekt powinien być kierowany przez rozum. A rozum „myśli dobrze”, nie wtedy, gdy myśli prawidłowo, lecz gdy kieruje się dobrem. Jest to ta władza myślenia, która kształtuje się pod wpływem rozmowy i zdolna jest do rozumienia innych. „Rozum oznacza tu więc medium wspólnoty, w której ludzie, nawzajem się sobie przysłuchując, mogą spotkać się w rozmowie. (…) Kto pozwala ze sobą mówić, ten jest człowiekiem, który nie upiera się tępo przy swoich zamiarach, który ze swej strony wychodzi naprzeciw drugiemu, i w obopólnych staraniach gotowy jest do twórczego kompromisu. (…) Usunąć napięcia i stworzyć możliwość bezkolizyjnego współżycia – oto dokonanie rozumu”4. Intelekt, stwierdził Bollnow, nauczy nas, jak zbudować dom. Ale to za mało. Jedynie rozum nauczy nas, jak w nim pokojowo współzamieszkiwać.

Rozum jest bliski mądrości. Słowo obecnie rzadkie. Nie występuje w Krajowych Ramach Kwalifikacji, tak, jakby celem uniwersytetu było jedynie kształcenie intelektualnie sprawnych, ale niekoniecznie mądrych ludzi. Już ta różnica między intelektem a rozumem pokazuje, że można jednocześnie być człowiekiem niezmiernie intelektualnie sprawnym i bezmyślnym. Nasze czasy bardziej cenią intelekt niż rozum. To dobre przejście do punktu drugiego.

2) Spośród wielu przyczyn współczesnej bezmyślności chciałbym wskazać na cztery zasadnicze. Pierwszą z nich jest przeciętność, drugą pragmatyczność, trzecią mierzalność, czwartą merkantylność.

W wierszu „Otchłań” Ewa Lipska pisze z goryczą:

Siedzę pod byle jakim niebem

I słucham co mówi przeciętność.5

Przeciętność można zdefiniować jako uwięzienie w łatwej do powtarzania słownej papce płynącej z radia, telewizji, przelewającej się w Internecie. Ksiądz Józef Tischner trafnie wyraził ją poprzez metaforę targowiska: „Targowiska mają swoją siłę przyciągania. Zniewalają nasze oczy, zmuszają do patrzenia na to, co jest wystawione. Zniewalają nasze uszy, zmuszają do słuchania tego, co jest wykrzyczane. Targowisko nie pozwala przekroczyć swej przestrzeni, wciąż zmusza do powrotu, do oglądania wiele razy tego samego. Przede wszystkim targowisko narzuca nam swój język. Kto przebywał czas jakiś na targowisku, nie umie mówić inaczej niż językiem targowiska. Nie potrafi również myśleć inaczej – staje się częścią targowiska”6.

Współczesnym diagnostą bezmyślności jako przeciętności był hiszpański myśliciel Jose Ortega y Gasset. Nazwał ją buntem mas. Stwierdził: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do narzucania tych cech wszystkim innym. (…) To właśnie uznałem (...), za cechę charakterystyczną dla naszych czasów: nie to, że człowiek pospolity wierzy, iż jest jednostką nieprzeciętną, a nie pospolitą, lecz to, że żąda praw dla pospolitości, czy wręcz domaga się tego, by pospolitość stała się prawem”7.

Współczesny, nowy bunt mas, który ogarnia różne rejony Europy i świata, został jeszcze wzmocniony przez rozwój nowych technologii informacyjnych i medialnych. Współczesnym targowiskiem stał się Internet, który zamienił życie wielu ludzi w nieustający karnawał. Karnawał średniowieczny, przewracający do góry nogami istniejący porządek i poddający krytyce obowiązujące hierarchie norm i wartości trwał kilka dni. Internetowy karnawał życia jest permanentny. Karnawał średniowieczny posługiwał się maską. Istotą dzisiejszego karnawału jest demaskacja.

Paradoksalnie, rozwój nowych technologii nie wspiera naszej odpowiedzialności, a wręcz z niej zwalania. Postęp oznacza bowiem nie tylko akumulację, ale także polepszenie. Gdyby oznaczał tylko akumulację, to o zbieraczu śmieci, którego zasoby codziennie się zwiększają, musielibyśmy powiedzieć, że jest człowiekiem postępowym. W średniowieczu, gdy przepisywano księgi ręcznie całymi latami na kosztownym pergaminie, przepisywano jedynie arcydzieła. Od wynalezienia czcionki przez Gutenberga było już coraz gorzej. Kto pisał jeszcze na maszynie do pisania, czuł odpowiedzialność za słowo na swoich palcach. Wiedział co się stanie, gdy źle sformułuje myśl. Dzisiaj, gdy piszemy na komputerach metodą „wytnij”, „wklej”, spadł radykalnie poziom naszego myślenia, a półki biblioteczne i Internet zalane są przeciętnością.

Nowe technologie nie tylko zwalniają nas z odpowiedzialności, ale także rozleniwiają. Współczesna cywilizacja techniczna, która jest cywilizacją ułatwień, przyczynia się także do intelektualnego lenistwa. W świecie techniki wszystko jest skuteczne. Wystarczy szybko poruszać prawym kciukiem. Naciskamy i działa. W sferze ducha nic tak nie działa. Przeczytanie książek, przemyślenie myśli, refleksja, wymaga dużego wysiłku i nakładu pracy.

Na dominację przeciętności wpływa wreszcie brak odwagi myślenia. Przeciętność sytuuje się bowiem zawsze pośrodku między tymi, którzy żyją ideologią lub z ideologii, a tymi nielicznymi, którzy mają odwagę krytycznie o niej myśleć. Pisał Immanuel Kant w artykule „Sapere Aude”: „Do wejścia na drogę Oświecenia nie potrzeba niczego prócz wolności (…), mianowicie wolności czynienia wszechstronnego, publicznego użytku ze swego rozumu. A jednak ze wszystkich stron słyszę pokrzykiwanie: nie myśleć! Oficer woła: nie myśleć! Ćwiczyć! Radca finansowy: nie myśleć! Płacić! Ksiądz: nie myśleć! Wierzyć! (…) Wszędzie więc mamy do czynienia z ograniczeniami wolności. Które jednak z nich są przeszkodą dla Oświecenia, a które nie i raczej nawet pomagają Oświeceniu — na to pytanie odpowiadam: publiczny użytek ze swego rozumu musi być zawsze wolny i tylko taki użytek może doprowadzić do urzeczywistnienia się Oświecenia wśród ludzi”8.

Drugą współczesną przyczyną bezmyślności jest redukcja myślenia do wymiaru pragmatycznego. Preferuje ona rozwój intelektu kosztem rozumu. W epoce, w której o wszystkim decyduje ekonomia i wskaźniki, myślenie liczy się tylko w mierze, w jakiej przynosi realne skutki. Zmiana, jaka dokonała się w myśleniu europejskim, widoczna jest szczególnie w pojęciu teorii. Od początków nowożytnego rozwoju nauk przez teorię rozumiemy śmiałą hipotezę badawczą, dającą się doświadczalnie zweryfikować i, co najważniejsze, mającą istotne pragmatyczne skutki. Dlatego badacze składający wnioski grantowe do Narodowego Centrum Nauki muszą zadeklarować, jakie patenty, nowe technologie, lub przynajmniej rozwiązania problemów społecznych wynikną z ich badań. Tymczasem dla Platona theoros to dusza, która zanim znalazła się w ciele, żyła w świecie idealnym i za boskimi duszami zmierzała do miejsca prawdziwego i pięknego bytu, który był jej pokarmem. A kiedy nakarmiła się nim, wpadała w zachwyt, czyli theoria. Teoria to dla Platona zachwyt widokiem. W nastawieniu teoretycznym znajduje się zatem ten, kto słuchając muzyki Pergolesiego lub Mozarta, czytając wiersze Celana lub Herberta, kontemplując obrazy Rembrandta, wpada w zachwyt. W zachwyt może wpaść także matematyk nad fraktalem czy wzorem. Dlatego humaniści składając granty do Narodowego Centrum Nauki powinni raczej odpowiadać na pytanie: W jaki rodzaj zachwytu zamierzają wpaść w trakcie badań? Jak zmieni on ich duszę? Kto jednak da im na to pieniądze, szczególnie, gdy nie będą w stanie wykazać pragmatycznych korzyści zachwytu? Myślenia nie można mierzyć jedynie skutkami. To bezmyślność. W myśleniu ważniejszy jest sam proces myślenia, który nas kształci i zmienia. Kiedyś, podczas egzaminu z historii filozofii, student, gdy nie był w stanie odpowiedzieć na trzecie już moje pytanie, z pretensją stwierdził: Dlaczego pan wymaga ode mnie tej wiedzy? Przecież mam ją w twardej pamięci. Odpowiedziałem mu. To co pan mówi, jest inspirujące. Jednak moje pokolenie, ponieważ nie było twardej pamięci, musiało korzystać z miękkiej. A różnica między pierwszą pamięcią a drugą jest taka, że pierwsza jedynie przechowuje dane, a druga nas kształci. Gdy wyłączą prąd, to pana baza zniknie, a moje wykształcenie pozostanie.

Przyczyną bezmyślności jest także związana z pragmatyzmem myślenia współczesna ideologia mierzalności. Według Kartezjusza przedmiotem nauki może być tylko to, co da się zmierzyć. Dlatego wolność i zaufanie, które były zawsze podstawą Uniwersytetu, zastępuje obecnie biurokratyczna kontrola. Uniwersytet zaczyna przypominać Benthamowski Panopticon, wieżę nadzoru i kontroli, w której gro czasu i uwagi poświęca się nie na myślenie, lecz na planowanie i sprawozdawczość. Już nie tylko planujemy i sprawozdajemy, ale planujemy sprawozdania i sprawozdajemy plany. Gdy linie graniczne między planami i sprawozdaniami zleją się, zniknie szczelina wolnego myślenia. Czy biurokracja zwiększa efekty naszego myślenia? Wątpię. Kopernik, o zgrozo, nigdy nie był na Erasmusie. Gdy jednak dotarł na Uniwersytet w Padwie, bez problemu porozumiał się z tamtejszymi profesorami. Immanuel Kant miał zerową „mobilność naukową”. Tylko raz wyjechał z Królewca do Morąga, by wygłosić kilka wykładów stacjonującym tam pruskim oficerom. Przez 11 lat był bezproduktywny, gdyż niczego nie opublikował. Co prawda po 11 latach wydał „Krytykę czystego rozumu”, ale według aktualnych standardów oceny powinien był co 4 lata otrzymać ocenę negatywną. Chciałbym być dobrze zrozumiany: Nie twierdzę, że efekty naszej pracy się nie liczą. Przeceniamy jednak nasze osiągnięcia kosztem tego, kim jako ludzie i obywatele jesteśmy.

Współczesnym źródłem bezmyślności jest wreszcie dominacja orientacji merkantylnej, związana z ekonomiczną funkcją rynku. Zgodnie z logiką tej orientacji zamieniamy samych siebie w towar i produkt rynkowy. Orientacja merkantylna ma zasadniczy wpływ na proces kształcenia. Nie chodzi w nim już o rozwój i samorealizację, lecz o osiągnięcie sukcesu w procesie sprzedaży siebie. W orientacji merkantylnej, pisze Erich Fromm, myślenie „pełni funkcję jak najszybszego ogarnięcia świata przedmiotów, aby móc nimi efektywnie manipulować. Szybka, szeroka i skuteczna edukacja prowadzi do rozwoju inteligencji, nie rozumu. Do celów manipulacyjnych potrzebna jest jedynie wiedza o zewnętrznych cechach rzeczy, wiedza powierzchowna. Prawda, którą winno się osiągać poprzez zgłębianie istoty zjawisk, staje się pojęciem przestarzałym. (…) Kategorie porównawcze oraz mierzenie kwantytatywne, nie zaś dogłębna i wszechstronna analiza danego zjawiska i jego cech jakościowych stanowią istotę tego typu myślenia (…) myślenie i wiedza stają się narzędziami na usługach sukcesu”9.

3) Jaka powinna być rola Uniwersytetu w czasach bezmyślności? Po pierwsze, powinny one uczyć odwagi samodzielnego krytycznego myślenia, zdolnego do namysłu nad własnymi przekonaniami i szacunku dla przekonań innych. Możliwe będzie to wówczas, gdy powrócimy do źródłowego sensu kształcenia, którego uniwersytety są tylko zwieńczeniem. Nie możemy ograniczać kształcenia jedynie do nabywania wiedzy i usprawniania intelektu, pomijając kształcenie rozumu i rozsądku. Stajemy bowiem przed trudnymi do przewidzenia możliwościami rozwoju technologicznego. Intelekt podpowie nam, jak zbudować autonomiczną broń wyposażoną w sztuczną inteligencję. Ale tylko rozum może nam powiedzieć, czy w ogóle powinniśmy ją budować. Dlatego Max Horkheimer w swoim słynnym wykładzie „Odpowiedzialność i studia” wygłoszonym w 1952 roku po powrocie z USA, gdzie po dojściu nazistów do władzy wyemigrowała cała Szkoła Frankfurcka, stwierdził: „Czyż student nie jest siłą rzeczy świadkiem tego, że rozwój rozumu i wszystkie implikowane przezeń zdolności są obowiązkiem kogoś, kto traktuje prawdę poważnie – a czy bez tego można w ogóle mówić o studiach? (…) To, że absolwent studiów nie jest w stanie połączyć z kompetencjami zawodowymi siły i odwagi, niezbędnych do rozwiązywania problemów życia, prowadzi do takiego powiązania wiedzy fachowej i obskurantyzmu, które uzasadnia przypuszczenie, że ludzie wykształceni nie byli bardziej od niewykształconych odporni na totalitarne szaleństwo w przeszłości i nie będą w przyszłości”10.

Obecnie przez kształcenie rozumiemy wyposażanie człowieka w wiedzę, umiejętności i kompetencje konieczne do sprawnego funkcjonowania na rynku pracy. Celem kształcenia nie może być jednak jedynie przygotowywanie podmiotów na rynek pracy. Jeszcze raz posłuchajmy Horkheimera: kształcenie „powinno być poznaniem tego, co obchodzi nas jako ludzi, a nie tylko jako członków społeczeństwa przemysłowego”11. Kształcenie musi polegać na wyposażeniu w wiedzę, ale także w moralne wartości, egzystencjalne sensy jako punkty oparcia, estetyczne przeżycia, które mają wystarczyć człowiekowi na całe życie. Musi dokonywać się poprzez przekaz kulturowy, gdyż to wielkie dzieła kultury europejskiej, wielkie wzorce moralne odsłaniają sens człowieczeństwa i sens życia. Dlatego L.A. Seneka napisał kiedyś do swego ucznia, prokuratora Lucyliusza: „Wiesz co jest potrzebne by być dobrym prokuratorem, ponieważ kształciłeś się u mnie: littere” (literatura, sztuka, filozofia). Bez nich nie można być człowiekiem kulturalnym, a bez kultury nie można być dobrym prokuratorem.

Do kształcenia rozumu potrzebna jest kultura. Żyjemy zbyt krótko, by móc nabyć pełni doświadczenia, a przez to mądrości. Dlatego tak ważną rolę odgrywają dzieła kultury. Dzięki lekturze, jak pisał Wilhelm Dilthey, możemy przeżyć wiele różnych rodzajów egzystencji. Skrępowani i określeni przez realia życia zyskujemy wolność w czasie i przestrzeni^12. Możemy odtwórczo przeżyć życie ludzi innych czasów i innych od naszego miejsc. Możemy podczas jednego własnego życia żyć wielokrotnie i dzięki temu nabyć rozumu. „Wbrew tradycji (…) trzeba stwierdzić, że rozumiemy siebie jedynie odbywając dookolną drogę pośród znaków ludzkości utrwalonych w dziełach kultury. Cóż wiedzielibyśmy o miłości i o nienawiści, o uczuciach etycznych i ogólnie o tym wszystkim, co nazywamy sobą, gdyby nie zostało to wypowiedziane i sformułowane przez literaturę?”13

Kształcenie jest zatem wewnętrzną formacją, kształtowaniem humanitaryzmu. Szczególnie na ten ostatni zwrócił uwagę Horkheimer, mając na myśli grozę wojny: „Po tej grozie, która się niedawno wydarzyła, i na przekór jej, nie mogę porzucić nadziei, że nie tylko w pierwszym okresie po katastrofie, ale i w nadchodzących dziesięcioleciach owa zapomniana już postawa stanie się znów celem kształcenia uniwersyteckiego. Ograniczenie studiów do nabywania umiejętności (…) nie wystarczy. Sędzia pozbawiony empatii oznacza śmierć sprawiedliwości”14.

Jak jednak realizować takie zadanie kształcenia w sytuacji, w której uniwersytety będące zawsze miejscem niezależnego myślenia i poszukiwania prawdy stają się częścią światowej przedsiębiorczości? Na naszych oczach uniwersytet przekształca się w korporację, w fabrykę wiedzy, w której wiedza staje się formą akumulacji kapitału, a profesorzy zarządzającymi bazami danych.

Uniwersytet-Korporacja stał się podmiotem gry rynkowej, prawa popytu i podaży. Zważywszy na tyranię przeciętności stawia nas to przed dramatycznym pytaniem: Czy należy usunąć humanistykę i kulturę z uniwersytetu tylko dlatego, że nie znajduje odpowiednio dojrzałych nabywców, jak dzieje się to już w wielu krajach? Czy zatem uniwersytet powinien służyć prawdzie, czy społeczeństwu? Czy alternatywa jest fałszywa? Na czym powinna zatem polegać ta służba? Czy na uleganiu najniższym gustom, demokracji bezpośredniej narzucającej swe przekonania i zasady na internetowych forach i ulicach, czy też na wychowywaniu społeczeństwa? Czy uniwersytet ma pełnić funkcję autorytetu, czy ma godzić się na coraz dalsze obniżanie wymogów kształcenia, by zrealizować ideał równości? Czy ma bronić wzorców, kanonów kultury języka, czy też poddać się społecznej presji? Odpowiedzi na tą alternatywę związane są z odpowiedzią na pytanie kim jest człowiek i na czym polega jego dobro? Czy ma ono być określane przez społeczne i kulturowe mody, zapotrzebowania rynku pracy, ekonomiczne możliwości, politykę? Czy też jego określenie powinno wymagać namysłu nad europejską tradycją kultury i myśli? Rzecz w tym, że aktualnie uniwersytet w coraz mniejszym stopniu stwarza warunki, by takie pytania stawiać i usiłować na nie odpowiadać.

„Uniwersytet-Korporacja” przestał być też „uniwersytetem-świątynią”, miejscem zatrzymania, refleksji. Stał się „Uniwersytetem-Pasażem”, miejscem pospiesznego przejścia z domu do pracy i z pracy do domu, z pracy bądź domu na inną uczelnię lub inny kierunek studiów, na kurs i z kursów, na wolontariat i z wolontariatu. „Uniwersytet-Pasaż” przestaje być miejscem kształcenia, a staje się miejscem zaliczania punktów koniecznych do uzyskania dyplomu i budowy CV pod kątem rynku pracy. Wypełnia się ów pasaż jedynie podczas okresu rekrutacji i sesji egzaminacyjnych. „Uniwersytet-Pasaż” pływa w „płynnej nowoczesności”. Wszystko jest w nim chwilowe, zmienne i płytkie: ustawy, rozporządzenia, systemy ocen, autorytety, a nawet notatki studenckie krążące w Internecie.

Jaka czeka nas przyszłość? Uniwersytet powinien na nowo stać się przestrzenią wolnej myśli, niezależnej od nacisków polityki i rynku. Powinien wyzwolić się spod biurokratycznego jarzma i odzyskać zaufanie, by mógł oddać się pełnemu, uniwersalnemu kształceniu. Nie tylko intelekt się liczy, ale przede wszystkim rozum. Powróćmy do metafory Bollnowa. Intelekt uczy nas, jak zbudować dom. Jeśli ten dom będzie nawet nowoczesny, energooszczędny, na nic nam się nie zda, jeśli nie będziemy umieli go rozumnie współzamieszkiwać.

Przypisy:

1O.F. Bollnow, Rozum a siły irracjnalne, tłum. E. Paczkowska-Łagowska, w: „Znak” nr 11(305) 1979, s. 1188.

2B. Pascal, Myśli, tłum. T. Żeleński, Warszawa 1953, s. 113.

3F. Bollnow, Rozum a siły irracjonalne, s. 1203.

4Tamże, s. 1203-1204.

5E. Lipska, Otchłań, w: Gdzie Indziej, Kraków 2005, s. 29.

6J. Tischner, Wędrówki w krainę filozofów, Kraków 2008, s.63.

7J. Ortega y Gasset, Bunt mas, przekład P. Niklewicz, Muza, Warszawa 2002, s. 78-79.

8I. Kant, Was istAufklärung, w: T. Kroński, Kant, Warszawa 1966, s. 166.

9E. Fromm, , Niech się stanie człowiek. Z psychologii etyki, tłum. R. Saciuk, Warszawa – Wrocław 1994, s. 67-68.

1^0M. Horkheimer, Odpowiedzialność i studia, „Kronos”, nr 2 2011, s. 244.

1^1Tamże, s. 240.

1^2W. Dilthey, Budowa świata historycznego w naukach humanistycznych, tłum. E. Paczkowska-Łagowska, Warszawa 2004, s. 205.

1^3P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, wybór i oprac. K. Rosner, tłum. P. Graff, K. Rosner, Warszawa 1989, s. 243.

14M. Horkheimer, Odpowiedzialność i studia, s. 245

PROF. TADEUSZ GADACZ

Filozof i religioznawca, pracownik Wydziału Humanistycznego Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie

.

Koniec.

NAUKA Z KLASĄ

WSPÓŁCZESNE NIEPOKOJE AKADEMICKIE W SERIALU NETFLIX THE CHAIR (PANI DZIEKAN)

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Świat akademicki oferuje twórcom seriali telewizyjnych bardzo silną podstawę dla konstruowania losów bohaterów i tworzenia narracji – grę o władzę. Uniwersytety zawsze stanowiły arenę walki o panowanie i wpływy. Dlatego wykorzystanie elementu władzy jako punktu wyjścia dla rozwinięcia serialowej narracji, wydawał się strzałem w dziesiątkę. .

Dobry serial, który przyciąga uwagę widzów w wymiarze globalnym, musi z całą pewnością mieć odpowiednio napisany scenariusz, w którym główni bohaterowie na oczach widzów dojrzewają, rozwijają się, zmieniają (np. postać Waltera White z Breaking Bad, który ze sfrustrowanego nauczyciela zmienia się w bezwzględnego szefa mafii narkotykowej). Postacie serialu nie mogą być proste, przedstawione w kategoriach biało-czarnych, ważny staje się dynamizm postaci. Sukces serialu – w dzisiejszych czasach – uzależniony jest również od wprowadzenia tzw. cliffhanger (czyli zawieszaniu akcji w sytuacji napięcia), co u widza wywołuje najczęściej zjawisko binge-watching (a zatem niemożliwości przerwania oglądania). Najczęściej seriale cieszące się dużą popularnością opierają swoją narrację wokół triady władza i pieniądze - relacji międzyludzkich – niejednoznaczności i transformacji bohaterów (Gra o Tron, Dom z Papieru /do pewnego momentu/, House Of Cards czy wspomniany już Breaking Bad). Dużą popularnością widzów cieszą się seriale osadzone w zawodowym świecie, w którym poszczególne odcinki opowiadają określoną historię, a w tle rozgrywają się losy głównych bohaterów. Przez wiele lat prym wiodły seriale medyczne np. Ostry Dyżur (ER) czy Grey’s Anatomy, a ostatnio nieco naiwny Szpital Amsterdam (New Amsterdam) czy Good Doctor. Widzom również przybliżane były losy prawników, wśród klasyków warto chyba wymienić Ally McBeal, Good wife czy Suits. W serialach tych ujawniały się skomplikowane relacje międzyludzkie, heroiczność głównych bohaterów, ich dramatyczne wybory życiowe, a w tle toczyła się również gra o władzę i wpływy.

Świat akademicki długo czekał na swój serial. Być może trudno jest napisać interesujący scenariusz przedstawiający przemiany bohaterów, dramatyzm ich wyborów, skomplikowane relacje i uwikłania na kampusie uniwersyteckim. W potocznym myśleniu świat ten może jawić się jako prosty (a nawet nudny), w codzienne życie sprowadza się do nauczania studentów i prowadzenia badań. Nikt tu nie ratuje życia, krew nie leje się na podłogę, brakuje nieoczekiwanych zwrotów akcji. Jednak świat akademicki oferuje twórcom seriali telewizyjnych bardzo silną podstawę dla konstruowania losów bohaterów i tworzenia narracji – grę o władzę. Uniwersytety zawsze stanowiły arenę walki o panowanie i wpływy. Dlatego wykorzystanie elementu władzy jako punktu wyjścia dla rozwinięcia serialowej narracji, wydawał się strzałem w dziesiątkę.

Oto bowiem w tym roku Netflix wyprodukował serial The Chair (w polskiej wersji językowej Pani Dziekan), którego pierwszy sezon (6 odcinków) miał premierę w połowie sierpnia tego roku. Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że twórcy serialu działali bardzo zachowawczo, gdyż pierwsza część jawi się jako pilot sezonu. Każdy odcinek trwa około 30 minut, więc widz jest w stanie obejrzeć cały sezon w nieco więcej niż dwie godziny. Wprawdzie uzyskał on bardzo pozytywne recenzje (w końcu jego twórcami są scenarzyści Gry o Tron), to nie odniósł spektakularnego sukcesu. Wzbudził jednak zainteresowanie w świecie uniwersyteckim, gdyż odzwierciedla współczesne niepokoje akademickie.

Po pierwsze, serial rekonstruuje współczesne dylematy wokół kariery akademickiej kobiet i przejmowaniu przez nie władzy w dotychczas zmaskulinizowanym świecie. Główna bohaterka Ji-Yoon (znakomita Sara Oh) jest ucieleśnieniem kobiecego sukcesu w akademickim świecie – przyszło jej kierować wydziałem anglistyki. Nie jest to wydział, który przynosi sławę i pieniądze uniwersytetowi, jest to raczej przykład jednostki, która prowadzi mało opłacalne badania, dlatego walczy o „przetrwanie”. Postać tytułowej pani dziekan idealnie wpisuje się w dylematy tożsamościowe współczesnych naukowczyń. Jest ona kobietą, samodzielnie wychowującą córkę, reprezentantką mniejszości etnicznej/narodowej (jej rodzina pochodzi z Korei). Twórcom serialu udało się na szczęście uciec od stereotypowego pokazania kobiety w roli menadżerki akademickiej, która jest ograniczana przez swoją kobiecość. Współcześnie kobiety w świecie akademickim coraz częściej przebijają szklany sufit (sama pracuję na Uniwersytecie, którym kieruje Rektorka), jednak w tle pokazywane są dylematy związane z godzeniem wymagającej roli zawodowej z równie wymagającą rolą matki. Tytułowa bohaterka nie dusi już się w społecznie skrojonym gorsecie kobiecości, nie jest też ona jej bronią, a nawet tematem przewodnim. Jednak ten pierwiastek kobiecości związany z samodzielnym macierzyństwem stanowi istotny element tożsamości bohaterki, który wpływa na jej zawodowe wybory i możliwości. W tym kontekście wiele kobiet akademiczek znajdzie odzwierciedlenie swoich codziennych dylematów dotyczących łączenia życia zawodowego i prywatnego.

Po drugie, serial ten ujawnia różnego rodzaju mechanizmy władzy we współczesnej akademii. Podejmuje wątek różnych aktorów wpływających na rozwój i kształt dzisiejszego świata uniwersyteckiego. Pokazuje, że świat akademicki nie zawsze opiera się na kompromisie, a raczej na walce o wpływy i wybory polityczne. Istotnym aktorem w tej grze – obok rady uczelni, inwestorów, udziałowców – stają się studenci. To oni, w tym serialu, zdają się być tym gremium, które znacząco wpływa na przyszłe losy kadry akademickiej. W polskiej rzeczywistości ewaluacja studentów nie jest tak istotna w utrzymaniu pozycji na uniwersytecie, jak w przypadku amerykańskich uczelni. Jednak neoliberalny głos studenta-klienta słychać w tej przestrzeni wyraźnie. Co więcej, serial ten pokazuje, włączają się nowi gracze – followersi na twitterze czy celebryci (znakomite wprowadzenie postaci Davida Duchovnego).

Po trzecie, na poziomie symbolicznym (chapeau bas!) uwidacznia się odwieczna gra o władzę i wpływy między tradycją a współczesnością. Z jednej strony mamy pokazaną grupę emerytowanych profesorów, którzy stają się niejako inhibitorem zmian, z drugiej próbę nowego podejścia, zreformowania sposobu myślenia o wydziale przez nową dziekan, która musi iść na różne, często niewygodne kompromisy. Próby wprowadzenia nowych idei, uosabianych w tym przypadku przez młodą afroamerykańską badaczkę, konfrontowane są z tradycyjnym lub wręcz skostniałym podejściem jednego z profesorów. Co więcej, wydaje się, że ci emerytowani profesorowie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych byli zapewne bojownikami o wolność na uczelniach, także seksualną, która dziś przybrała formę seksizmu. To, co dla nich było wolnością, dziś jawi się jako źródło opresji. Niesmaczne, seksistowskie dowcipy pokazują schyłek tamtej epoki. Jednak jest jeszcze coś w tej walce międzypokoleniowej – otóż – (prze)trwanie uniwersytetu polega na jego ciągłej śmierci i zmartwychwstaniu, na dyskursywnej walce, w której stare idee muszą ustąpić nowym. Ta walka toczy się nieustanie, jest immanentną cechą życia akademickiego. W serialu jednak ta walka pokazana została nie w wymiarze symbolicznym, lecz ludzkich wyborów i pragnień.

I wreszcie – co dla mnie najważniejsze – serial ten pokazał zagrożoną przez poprawność polityczną i ujawniającą się cancel culture – akademicką wolność słowa. Twórcom serialu należą się owacje na stojąco za przemycenie - istotnego z punktu widzenia współczesnego problemu akademickiego – wątku wolności. Na tej płaszczyźnie zdemaskowane zostają dwa ważkie problemy: fragmentaryczności czy wręcz wycinkowości rzeczywistości społecznej oraz wojny tożsamościowej. Oto bowiem za sprawą nowoczesnych technologii, wycinek rzeczywistości zajęć akademickich staje się przyczyną zawieszenia uznanego i lubianego profesora. Ujawnia się też manipulacyjność współczesnych, sfragmentaryzowanych social mediów, ale także ich siła i władza. Krytyczne kształcenie studentów, otwieranie ich umysłów na różne idee, wolność akademicka zaczyna być zagrożona. Ponad trzydzieści lat temu ukazała się świetna książka Allana Blooma Umysł zamknięty, pokazująca współczesne tendencje w zakresie kształcenia uniwersyteckiego. Studenci w obliczu wojny kulturowej, tożsamościowej zamiast stać się krytycznymi aktorami, wtłoczeni zostali w zamknięte matryce tożsamości. Rewolta studentów lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, zdaje się dziś pożerać własne dzieci. Kształcenie studentów w obawie przed narażeniem ich na szkodliwe treści staje się infantylne. I co więcej, studentom ten infantylizm zdaje się odpowiadać. Świat akademicki przestaje być światem otwartych i odważnych idei w obawie przed unieważnieniem (cancel culture) czy obrażeniem uczuć (wojny kulturowe i tożsamościowe). W serialu The Chair unieważnienie staje się wręcz absurdalne i groteskowe (zapewne Gombrowicz mógłby dziś pokazać, jak można dorobić gębę wykładowcom i jak można ich upupić, bo przecież sami stali się niewolnikami formy, którą de facto tworzyli). Groteskowo przedstawia się konfrontacja studentów z zawieszonym profesorem, w której jawią się oni jako totalizująca i opresyjna monokulturowa siła. Kapitulacja profesora stanowi – na poziomie metaforycznym – upadek postmodernistycznej narracji, która w nowej rzeczywistości esencjonalizowania tożsamości, pozwala jedynie na wycofanie się. Ci, którzy wykładają na współczesnych kampusach, muszą ciągle pilnować, aby nie przekroczyć granic, które we współczesnym dyskursie są stawiane kategorycznie i szybko. Nadmienię tylko, że pojawiają się już ostrzeżenia na amerykańskich i brytyjskich kampusach, aby studenci nie czytali określonej literatury, naznaczając ją jako unieważnioną. A przecież na uniwersytecie chodzi właśnie o przekraczanie granic, szczególnie granic swojego umysłu. I ponownie wydaje się, że zataczamy koło. Oto bowiem rewolty lat siedemdziesiątych dążyły do znoszenia granic w nauce, w kształceniu, w sposobie myślenia o tożsamości, uprawomocniając marginalizowanych aktorów. Dziś na nowo tworzą się ostre i wyraźne granice, których przekraczanie bywa niebezpieczne. I nie chodzi już tylko o konformizm, chodzi przede wszystkim o wolność.

Serial The Chair dla mnie, osoby związanej ze światem akademickim od prawie dwudziestu lat, nie wniósł niczego nowego. Co więcej, pozostawił też niedosyt wielu aspektów funkcjonowania współczesnej akademii, dlatego liczę na kontynuację. Jednak jest to serial ważny, nie tylko dla tych, którzy swoje życie związali ze światem akademickim, czy też byli w nim przez chwilę, ale dla wszystkich, których współczesne walki i wojny o władzę mają znaczenie. Chociaż serial pozbawiony jest elementów cliffhanger, nie prowadzi raczej do binge-watching, staje się ambitnym przekazem współczesnych niepokojów, dylematów i kontrowersji akademickich. Podjęte problemy nie zostały zbanalizowane i uproszczone, przeciwnie – twórcy starają się pokazać skomplikowaną naturę świata akademickiego, poprzez osobiste i zawodowe wybory głównych aktorów.

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Dr hab. adiunkt na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM. W swojej pracy naukowej koncentruje się na problematyce szkolnictwa wyższego oraz edukacji obywatelskiej. Autorka licznych prac z tego zakresu m.in. Edukacja uniwersytecka i kształcenie elit społecznych (2010), Edukacja obywatelska we współczesnej Anglii. Studium socjopedagoiczne (2019), redaktorka monografii (Re)konstrukcje tożsamości w kulturze natychmiastowości (2014).

Koniec

NAUKA Z KLASĄ

SZKOŁA W MROKACH

PIOTR BENIUSZYS

Duda nie dopowiedział, że szkoła pod rządami jego i PiS wolna będzie od tych „ideologii”, które się partii władzy nie podobają. Nie będzie więc w niej miejsca na poglądy liberalne i lewicowe, nie będzie mowy o równości i tolerancji, nie będzie promocji niezależnego myślenia i kwestionowania danych odgórnie „prawd”. Nie tacy młodzi ludzie mają opuszczać mury polskich szkół w epoce PiS-u.

Jednym z najbardziej doniosłych kłamstw parokrotnie powtarzanych przez Andrzeja Dudę – ostatnio szczególnie intensywnie w toku kampanii wyborczej 2020 r. – było owo prezydenckie kłamstwo o szkole. Duda podniesionym głosem i patetycznym tonem wieszczył i jakoby obiecywał, że polska szkoła wolna będzie od „ideologii”. Gwarantował, że w szkole dzieci nie będą indoktrynowane poglądami sprzecznymi ze światopoglądem ich rodziców. W tych słowach zawarte było jednak jedno newralgiczne niedopowiedzenie. Staje się ono jasne w ostatnich miesiącach, gdy pisowski minister rzucony na odcinek oświaty, Przemysław Czarnek, stopniowo odsłania partyjną wizję szkoły polskiej w nowych, postdemokratycznych czasach.

Duda nie dopowiedział, że szkoła pod rządami jego i PiS wolna będzie od tych „ideologii”, które się partii władzy nie podobają. Nie będzie więc w niej miejsca na poglądy liberalne i lewicowe, nie będzie mowy o równości i tolerancji, nie będzie promocji niezależnego myślenia i kwestionowania danych odgórnie „prawd”. Nie tacy młodzi ludzie mają opuszczać mury polskich szkół w epoce PiS-u. Mają to być ludzie odpowiednio do potrzeb partii władzy sformatowani – posłuszni i myślący szablonowo, chłonący dogmaty, doktryny i poglądy dane im ex cathedra, chylący głowy przez autorytetem pisowskiego aparatczyka, znający swoje miejsce w szeregu społecznej hierarchii, doskonale wiedzący, kogo mają nienawidzić, a nade wszystko konserwatywni, nacjonalistyczni i przywiązani do „religii ojców”.

Przedstawiając swoje plany zmiany ustroju szkól, Czarnek w sposób aż nader czytelny obnażył więc kłamstwo Dudy. Polska szkoła nie będzie wolna od tych ideologii, które partii władzy są bliskie. Przeciwnie, szkoła tych ideologii będzie naczelnym rozsadnikiem. Nikt przy tym też nie będzie oczywiście pytać o zdanie rodziców – projekty zmian ustawowych Czarnka w oczywisty sposób zmniejszają ich wpływ na szkołę i ograniczają ich prawa w odniesieniu do kształtowania nauczania dzieci. Partia władzy jest świadoma, że nie tylko znaczna część, ale wręcz większość rodziców dzieci szkolnych jest rządowi i jego wizji świata otwarcie wroga, niechętna, albo w najlepszym razie obojętna. Badania poparcia dla partii politycznych jasno wskazują, że PiS cieszy się największym poparciem pokolenia dziadków, zaś w pokoleniu rodziców jest ugrupowaniem radykalnie mniejszościowym (o pokoleniu młodzieży nawet nie wspominając). Tak czy inaczej, Duda swoje obietnice rzucał na wiatr i tylko naiwni mogli w nie wierzyć. Oczywiście idee konserwatywne, nacjonalistyczne i narodowo-katolickie będą wpajane wszystkich uczniom, obojętnie czy są ich rodzicom rzeczywiście bliskie, czy też ich rodzice preferują wartości liberalne albo lewicowe. Nikt rodziców o zdanie i zgodę już nie będzie pytać – ich dzieci w ramach szkolnego obowiązku zostaną poddane równomiernie prawicowej propagandzie. Gdyby ktoś chciał być brutalny, mógłby w tym kontekście nawet użyć słowa „Gleichschaltung”.

Jednak taki obrót spraw nie powinien budzić większego zaskoczenia. Przecież zaprzęganie szkoły do zadań ideologicznych jest stałym punktem w repertuarze działań każdego rodzącego się reżimu autorytarnego. Następuje to (i jest znakiem) sięgających już głębiej i bardziej trwałych zmian, które pozwalają autorytaryzmowi już częściowo osadzonemu ostygać w swoich ramach. Gdy partia władzy przejmie już „twarde” narzędzia sprawowania władzy, jak m.in. aparat przymusu, prokuraturę, służby specjalne, sądy i media, przechodzi do tych „miękkich”, sięgających głęboko w łono społeczeństwa, szkoły, uczelnie, kulturę, czy organizacje społeczeństwa obywatelskiego

Logika biegu wydarzeń i ich tempo wskazuje na to, że warunkiem realizacji wizji Czarnka w polskich szkołach będzie zdobycie przez PiS władzy na trzecią kadencję w roku 2023. Samo przegłosowanie ustaw w przypadku szkół jeszcze nie zmienia całej rzeczywistości. Szkoła to żywy organizm naszpikowany ludźmi, członkami politycznie podzielonego społeczeństwa. Oznacza to, że te drobne decyzje, każdego dnia w kluczowy sposób wpływające na jej realia, podejmują często ludzie niechętni władzy i jej ideologii. Będą przez pewien czas stawiać opór i będzie on początkowo skuteczny. Władza PiS musi więc trwać i brutalnie ustawy egzekwować, strachem ten opór gasząc, przez dobrych kilka lat po tym, jak prezydent-kłamca złoży niechybnie swój podpis pod ustawą niweczącą jego własne obietnice złożone rodzicom szkolnych dzieci.

Ale opór stawiać mogą nie tylko nauczyciele i dyrektorzy szkół, ryzykując przy tym utratę miejsc pracy (w przypadku nauczycieli jednak ministerstwo będzie miało drastycznie ograniczone pole możliwości stosowania represji w postaci zwolnień – w Polsce już teraz niedobór pracowników chętnych podjęcia się pracy w szkole przybiera zatrważające wymiary). Wykolejenie propagandowo-ideologicznego planu Czarnka i jego partyjnych mocodawców leży także w naszych rękach – w rękach rodziców dzieci i młodzieży do tej szkoły w czasach mrocznych uczęszczającej. Większość z nas wywodzi się pokolenia w stopniu już co prawda nieznacznym, ale jednak jeszcze pamiętającym samą końcówkę PRL-u. Na pewno nasi rodzice wiele nam o realiach nauki szkolnej w tamtym okresie opowiadali. Często także o tym, że w domach rodzinnych przekaz szkolny często trzeba było odkłamywać. Oczywiście w lwiej części przypadków tej potrzeby nie było. Szkoła PRL-owska w sposób niebudzący żadnych kontrowersji prawidłowo uczyła o budowie komórki roślinnej i zwierzęcej, o typach skał i gleby, o tablicy Mendelejewa, o energii potencjalnej i kinetycznej, o układach równań z więcej niż jedną niewiadomą, a nawet o antycznej Grecji czy o narodowych klasykach literatury doby walki z caratem. Jestem spokojny, że także szkoła Czarnka tych rzeczy nasze dzieci nauczy w sposób rzetelny (pytanie, na ile profesjonalny i skuteczny jest już trudniejsze, ale wykracza poza temat niniejszego tekstu). Potrafimy dość precyzyjnie przewidzieć gdzie, na których przedmiotach, w których etapach nauczania i w odniesieniu do jakiej problematyki tematycznej szkoła Czarnka będzie nasze dzieci okłamywać lub poddawać ideologicznie motywowanej indoktrynacji. To właśnie wtedy musimy działać i to najlepiej prewencyjnie, przed faktem. Co trzeba mówić naszym pociechom, aby Czarnek ich nie dosięgnął prawicowym zepsuciem? Spójrzmy na kilka najważniejszych spraw.

Pisowska szkoła za jeden ze swoich celów zasadniczych deklaruje „krzewienie patriotyzmu”. To nie jest zdrożny cel – także liberalna część społeczeństwa z patriotyczną funkcją szkoły nie powinna mieć zasadniczego problemu. Patriotyzm krzewią szkoły bodaj wszystkich liberalno-demokratycznych państw świata, a szkoły w takich krajach jak Francja czy USA wręcz z tego słyną. Problem z patriotyzmem w naszych warunkach jest jednak oczywisty – w Polsce dwie części naszego społeczeństwa patriotyzm rozumieją niestety bardzo odmiennie.

Pisowski patriotyzm jest zorientowany na przeszłość, więc narzędziem jego krzewienia mają być m.in. lekcje historii, które w efekcie stracą merytoryczność i rzetelność informowania uczniów z oczu jako główny cel, skupiając się na aspekcie „formacyjnym”. Prawica za istotny element jej patriotyzmu uznaje kształtowanie człowieka, który zgadza się ze słynną sentencją, iż „słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę”. Człowiek pragnący oddać życie za Polskę, który naród i państwo uznaje za bardziej wartościowe od własnej osoby, swojego życia i swojej osobistej przyszłości, jest zamierzonym produktem kształcenia w atmosferze podziwu i hołdu dla słynnej polskiej martyrologii, dla podejmowania czynu zbrojnego także (a nawet zwłaszcza) w warunkach jego oczywistej beznadziei.

Tymczasem „dulce et decorum est pro patria mori” to największe i najbardziej perfidne kłamstwo, kiedykolwiek sformułowane przez ludzkość. Zadaniem rodzica jest powtarzać swojemu dziecku, że jego życie i jego prawa są najważniejsze, że prymitywni politycy, którzy swoją absurdalną polityką nader często wywołują wojny, nie mają prawa żądać od obywateli daniny z życia i krwi do spłaty swoich własnych rachunków. Patriotyzm, którego warto uczyć nasze dzieci, to patriotyzm zorientowany na dzisiaj i na jutro, nie zapatrzony wstecz. Głupotę ludzi w przeszłości rządzących naszym państwem, która była zazwyczaj źródłem kolejnych tragedii, trzeba piętnować, a nie rozpływać się w idiotycznym zachwycie nad śmiercią setek tysięcy Polaków w każdym kolejnym pokoleniu. Patriotyzm XXI w. winien polegać na rozumnym zaangażowaniu w budowę silnego państwa, bezpiecznym osadzeniu w sojuszach z resztą tzw. wolnego świata, na wysokim poważaniu dla postaw służby publicznej, na gotowości angażowania swojego czasu w działania wzmacniające lokalną i narodową wspólnotę. Na tolerancji i docenianiu jej wewnętrznego zróżnicowania. W ten sposób także ustrzeżemy naszych młodych przed osunięciem się ich patriotyzmu w nacjonalizm, co jest niezadeklarowanym z otwartą przyłbicą, ale faktycznym i słabo zawoalowanym celem wizji szkoły pana Czarnka. Radość z przynależenia do swojego narodu i duma z własnego państwa nie stoją w żadnym momencie w sprzeczności z otwartością na ludzi należących do innych narodów, z sympatią wobec nich, a przede wszystkim z uznaniem, że wszystkie te inne wspólnoty są równie dobre, równie cenne i równie godne szacunku (czyli ani lepsze, ani gorsze), co nasza.

Odkłamywać przyjdzie nam, jako rodzicom, niestety kilka fałszerstw (najczęściej w formie przemilczenia) w nauczaniu przez pisowską szkołę historii Polski. Nie możemy pozwolić wygumkować z jej kart Lecha Wałęsy. Nie wolno nam przystać na ryczałtowe wykluczenie z grona polskich patriotów i postaci godnych wspomnienia w toku nauczania polskich socjalistów doby walk o niepodległość, tylko dlatego, że część lewicy później zeszła na sowieckie manowce. Nie możemy pozwolić, aby w głowach naszych dzieci zakotwiczyło się przekonanie, że Holokaust był produktem niemieckości, zaś narodowy socjalizm nie stanowił istotnego czynnika w jego zaprojektowaniu i przeprowadzeniu (wobec czego przeciwni hitleryzmowi Niemcy, socjaldemokraci i katolicy, liberałowie i zamachowcy z Wilczego Szańca, Sophie Scholl i Willy Brandt ponoszą za Zagładę większą odpowiedzialność niż francuscy kolaboranci z faszystowskiego reżimu Vichy, bo byli Niemcami). W końcu oczywiście musimy uzupełnić wiedzę naszych dzieci o te najbardziej haniebne wątki polskiej historii narodowej. Nie tylko umieć wykazać, że niektórzy polscy królowie byli nieudacznikami i idiotami. Ale także uświadomić młodzież, że choć Polacy mogą szczycić się tym, że Polska była unikalnie w skali Europy krajem, w którym nie znalazł się nikt, kto mógłby stworzyć kolaborancki reżim na poziomie politycznym, to jednak współudział Polaków w mordzie na europejskich Żydach na poziomie społecznym był pokaźny, a winę za niego ponosi tak antysemityzm polskiego katolicyzmu przedwojennego, jak i zwykła, podła i straszliwie niska potrzeba zagrabienia domów i mienia mordowanych sąsiadów. Musimy im powiedzieć, że wśród gloryfikowanych w szkole „żołnierzy wyklętych” byli bandyci. Muszą wiedzieć, że cel nie uświęca środków.

Miarą dojrzałości człowieka jest samodzielność i zdolność myślenia oraz podejmowania roztropnych decyzji. Miarą dojrzałości narodu jest umiejętność otwartego zmierzenia się z haniebnymi momentami własnej historii. Za sprawą postawy polskiej prawicy, Polacy tej dojrzałości w naszym pokoleniu, jak dotąd, nie osiągnęli. Naszą absolutną misją jest, aby pokolenie dzisiejszej młodzieży tego dokonało. Na stulecie koszmaru II wojny światowej nie możemy być jedynym narodem w Europie, który cenzuruje przewiny swoich pradziadów i kłamie reszcie świata w żywe oczy. Byłaby to ultymatywna hańba.

Musimy chronić nasze córki. Najbardziej radykalni ideolodzy pisowscy, będący gdzieś na zapleczu resortu pana Czarnka, bredzą dzisiaj o „ugruntowywaniu cnót niewieścich”. Szkoła miałaby wykonać kolosalny krok wstecz w XIX stulecie i podjąć próbę rekonstrukcji ówczesnych ról społecznych płci? Kobiety uległe, skoncentrowane na domu, rodzące dzieci, rozmodlone, znające swoje miejsce w szeregu, gotujące, sprzątające, szyjące i myjące okna. Te stereotypy nigdy nie przestały być gdzieś tam obecne w nawet pozornie niewinnych ćwiczeniach matematycznych czy gramatycznych już w podręcznikach dla najmłodszych klas. Często pojawiały się tam bez premedytacji autorów, którzy je powielali machinalnie. Z tym jednak koniec. Czarnek chce, aby teraz promowanie takiej wizji społecznej stało się podstawą programową.

Musimy nasze córki podburzyć, aby tym próbom w szkole mówiły „nie”, a następnie stawać u ich boku, gdy będą miały z tego powodu ewentualnie kłopoty. Musimy wpajać im, że mają równe prawa co chłopcy i w szkole mają być traktowane identycznie. Zarówno w sensie przywilejów, jak i obowiązków i wymagań. Naszych synów winniśmy uczulić na to, aby owego równouprawnienia pilnowali i odmawiali korzystania z lepszego traktowania. Wspólnie muszą poddawać krytyce treści uderzające w równość płci, a w domu raz po raz słyszeć, że wizja roli kobiety w społeczeństwie, promowana rzez rząd i Kościół, jest nieakceptowalna.

Gdy szkoła będzie naszym dzieciom wpajać do głów treści szowinistyczne, homofobię, antysemityzm, czy poczucie wyższości kultury „białego człowieka” względem „ludów dzikich”, musimy jasno je informować, że wszystko to jest złem. Nasza narracja musi jasno nieść przesłanie, że kulturowa różnorodność jest kapitałem i umożliwia szybszy wzrost i szybsze osiągnięcie dobrobytu w przyszłości. Alternatywa w postaci uczynienia z Polski skansenu zaś niechybnie doprowadzi do stagnacji. Nasze dzieci będą żyć w świecie masowych migracji spowodowanych czynnikami demograficznymi i klimatycznymi. Musimy uchronić je przed nienawiścią i uprzedzeniami, które w tych realiach musiałyby niechybnie stać się zarzewiem konfliktów zbrojnych i sprowadzić za kilka dekad na nie zagrożenie życia.

W końcu, ważnym jest wychowanie naszych dzieci w tolerancji religijnej. Muszą mieć świadomość, że szkoła pisowska w sposób niesprawiedliwy wspiera jedno wyznanie religijne, spychając osoby niewierzące oraz związane z innymi Kościołami na margines. Wobec spadku liczby uczniów zapisanych na katechezę, Czarnek usiłuje przerzucić jak najwięcej katolickich treści do programów innych, obowiązkowych przedmiotów, a także planuje uczynić obowiązkową etykę dla uczniów na katechezę nie uczęszczających, wcześniej ową etykę do katechezy maksymalnie upodobniając (nawet oddając jej nauczanie w ręce katechetów).

Jeśli nasze rodziny są ateistyczne lub agnostyczne, musimy dopilnować naszego prawa do wychowania naszych dzieci w warunkach świeckości. Intensywnie rozmawiać z dziećmi w domu i przedstawiać im argumenty za absurdalnością dogmatów katolickich. Jeśli nasze rodziny są innego wyznania niż dominujące, musimy w domu przedstawiać równoważące katolicką propagandę prawdy naszej wiary. W końcu, jeśli nasze rodziny są katolickie (jak moja), to powinniśmy z dyskryminowanymi na tle religijnym koleżankami i kolegami naszych dzieci być solidarni. Oddawać się praktykom religijnym tylko w naszej prywatnej sferze życia. Chodzić z dziećmi do kościoła rodzinnie w wolnym czasie, ale nie korzystać z możliwości, jakie katolikom daje przeobrażona przez PiS w konfesyjną szkoła. Nie puszczać dzieci na msze z okazji rozpoczęcia roku szkolnego. Oponować przeciwko wchodzeniu rytuałów naszej religii w przestrzeń szkolną. Popierać postulaty zdjęcia krzyży ze ścian klas z szacunku dla innowierców. Po prostu, demonstracyjnie wyrzec się korzystania z przywilejów, jakie Czarnek chce katolikom w szkole udostępnić.

Ponadto, niezależnie od tego, czy jesteśmy rodzicami katolickimi czy nie, nie wolno nam utrzymywać nasze dzieci w nieświadomości kryzysu Kościoła i zła, jakie wyrządzili i wyrządzają księża i biskupi. Nasze nastolatki muszą wiedzieć o zbrodni pedofilii i o sposobie, w jaki sprawcom pomagają biskupi i pisowskie państwo, zamiatając problem w znacznej mierze pod dywan. Muszą wiedzieć, że głosząc homofobię, ksenofobię, nienawiść i nietolerancję, polscy biskupi sprzeniewierzyli się Dobrej Nowinie i porzucili ramy chrześcijaństwa. Niech są świadomi, że zblatowanie księży z partią władzy i ich polityczne zaangażowanie jest złem i stanowi zdradę Jezusa Chrystusa. W końcu, niech dostrzegą, jak pazerność na pieniądze ogarnęła polski Kościół degeneracją i zepsuciem.

Przed nami, rodzicami, czas wyjątkowych wyzwań. Zapewne niewielu z nas, w naszym pokoleniu, antycypowało, że czeka nas odkłamywanie szkoły niczym w okresie komunizmu. To dodatkowy wysiłek, nie będzie nam łatwo. Jednak tekst zakończmy akcentem optymistycznym.

Współczesna młodzież nie jest podatna na propagandę w szkole. Co więcej, traktuje to, czego w szkole się dowiaduje, z coraz większą nieufnością. Alergicznie reaguje zwłaszcza na natarczywość „upupiania”, a natarczywość to cecha immanentna pisowskiemu modus operandi, to w zasadzie drugie imię PiS-u. Dlatego, paradoksalnie, w tych szalonych i nietypowych czasach, to właśnie naturalna skłonność młodych do buntu stanie się naszą najmocniejszą bronią w walce z reżimem o wychowanie. Bunt młodzieży zwykle kieruje się w równej mierze przeciwko szkole, jak i rodzicom. Nic dziwnego, w normalnym świecie szkoła i rodzice stanowią wspólny front, a młodzież obie te siły postrzega jako „przeciwnika” w boju o własną emancypację. Z tym w Polsce koniec. W dobie szkoły Czarnka żaden liberalny rodzic ze szkołą nie może, w pełnym tego słowa znaczeniu, zbudować wspólnego frontu. Oczywiście tam, gdzie mamy szczęście mieć nauczycieli będących po naszej stronie, czy w zakresie lwiej części nauczania, która nie jest politycznie kontrowersyjna, nadal będziemy skłaniać naszych młodych do nauki, staranności, dobrego przygotowywania się do sprawdzianów. Nadal będziemy ich pilnować, aby wobec dorosłych zachowywali się z szacunkiem, a słuszny bunt wobec politycznej manipulacji szkoły nie zdegenerował do formy prostackiego i pozbawionego sensu chamstwa. Jednak w zakresie problemów wspomnianych powyżej, to rodzice i młodzież od teraz winni zbudować wspólny front przeciwko szkole, zwłaszcza ministrowi, kuratorom, a także tym nauczycielom, którzy ujawnią się teraz jako ochoczy realizatorzy projektu zideologizowanej, prawicowej szkoły. Wspierajmy ten bunt naszych młodych i umiejętnie kanalizujmy go w odpowiednim kierunku, co do treści i co do formy. Będzie to bowiem bunt sprawiedliwych. Wówczas nasi młodzi nawet ze szkoły Czarnka wyjdą uzbrojeni w odpowiednią wiedzę i doskonałe doświadczenie postawienia się złej władzy. Z uśmiechem na ustach, poglądami nieskaperowanymi. I z gestem Kozakiewicza dla pana ministra.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

NAUKA Z KLASĄ

GODNOŚĆ W SZKOLE

OLGA BRZEZIŃSKA

W aksjologicznym wymiarze edukacji godność jako cel wychowania zmierza równocześnie do dbałości o własną godność i poszanowania godności innych. W tym sensie nauka i wychowanie w szkole są komplementarne – przekazywanie wiedzy zawsze wiąże się z wychowywaniem, a wychowywanie z nauczaniem. Czym jest edukowanie ludzi godnych, wychowywanie do życia z godnością i w godności? Co znaczy godność ucznia i nauczyciela i gdzie w szkole jest na nią miejsce?

Szkoła pełni ważną rolę w rozwoju człowieka, przygotowaniu go do dorosłości, a tym samym kształtowaniu przyszłych pokoleń. Od tego, jak uczy i wychowuje szkoła, zależeć będzie jakość naszego zbiorowego życia oraz zdolność do zbudowania wspólnoty o autentycznych więziach społecznych, w której wszyscy członkowie traktowani są z godnością. W aksjologicznym wymiarze edukacji godność jako cel wychowania zmierza równocześnie do dbałości o własną godność i poszanowania godności innych. W tym sensie nauka i wychowanie w szkole są komplementarne – przekazywanie wiedzy zawsze wiąże się z wychowywaniem, a wychowywanie z nauczaniem. Czym jest edukowanie ludzi godnych, wychowywanie do życia z godnością i w godności? Co znaczy godność ucznia i nauczyciela i gdzie w szkole jest na nią miejsce?

Godność ma każdy z racji samego bycia człowiekiem, jest przyrodzona i niezbywalna. Jest podstawą podmiotowości osobistej, uznania podmiotowości innych i poszanowania wolności i praw człowieka. Choć sformułowanie precyzyjnej definicji przysparza problemów, gdy pada słowo „godność”, intuicyjnie wyczuwamy jego znaczenie – chodzi o traktowanie siebie i innych podmiotowo, z szacunkiem, bez manipulacji i przemocy. Immanuel Kant wskazywał: „Zawsze traktuj człowieka jako cel sam w sobie, a nie tylko środek do celu”, i tak należy rozumieć życie z godnością i w godności – odniesione do samego siebie i do innych, wolność od bycia wykorzystywanym i nie wykorzystywanie innych. Pojęcie godności w odniesieniu do jednostki jest związane z szacunkiem do siebie, zaufaniem do siebie i akceptacją siebie. Godność jest też obecna w relacjach międzyludzkich – związana z szacunkiem do innych, zaufaniem i akceptacją. W szkole oba te porządki - godność osobista i godność w relacjach - są obecne.

W pierwszych kilkunastu latach życia jedną z najważniejszych instytucji wpływających na rozwój człowieka jest szkoła. W okresie dorastania zachodzą kluczowe zmiany, które kształtują młodego człowieka i wpływają na to, kim będzie w dorosłości, jak będzie funkcjonował indywidualnie i w relacjach z innymi, jakimi będzie się kierował wartościami. W kontekście edukacji i wychowania w szkole, gdzie młody człowiek przechodzi okres formatywny, treści kształcenia i jakość wychowania rzutują na jego przyszłość. W szerszym ujęciu wpływają na przyszłość wspólnoty: jakich członków wspólnoty wykształcimy i wychowamy, taką wspólnotę będą tworzyć. Życzymy sobie, by dzieci wyrosły na osoby prawdomówne, sprawiedliwe, otwarte, życzliwe i pełne szacunku wobec innych, by wierzyły w siebie i w swoje możliwości. Dlatego tak ważne jest to, w co na przyszłość wyposaży je, obok rodziny, szkoła. Dorothy Law Nolte, amerykańska pisarka i psychoterapeutka, specjalistka od terapii rodzinnej, podkreśla w swojej książce „Children Learn What They Live” [Dzieci uczą się tego, czego doświadczają], jak istotny jest wpływ otoczenia i doświadczeń, jakie to otoczenie zapewnia:

Jeśli [dzieci] żyją otoczone krytyką, uczą się potępiać.

Jeśli żyją otoczone wrogością, uczą się walczyć.

Jeśli żyją otoczone strachem, uczą się być pełne obaw.

Jeśli żyją otoczone żalem, uczą się żałować samych siebie.

Jeśli żyją otoczone wyśmiewaniem, uczą się być nieśmiałe.

Jeśli żyją otoczone zazdrością, uczą się zazdrościć.

Jeśli żyją otoczone wstydem, uczą się poczucia winy.

Jeśli żyją otoczone zachętą, uczą się wiary we własne siły.

Jeśli żyją otoczone tolerancją, uczą się cierpliwości.

Jeśli żyją otoczone pochwałą, uczą się wdzięczności.

Jeśli żyją otoczone akceptacją, uczą się kochać.

Jeśli żyją otoczone aprobatą, uczą się lubić siebie.

Jeśli żyją otoczone uznaniem, uczą się, że dobrze jest mieć jakiś cel.

Jeśli żyją otoczone dzieleniem się, uczą się szczodrości.

Jeśli żyją otoczone szczerością, uczą się prawdomówności.

Jeśli żyją otoczone uczciwością, uczą się sprawiedliwości.

Jeśli żyją otoczone dobrocią i troską, uczą się szacunku.

Jeśli żyją otoczone bezpieczeństwem, uczą się wiary w siebie i ludzi.

Jeśli żyją otoczone przyjaźnią, uczą się, że świat jest dobrym miejscem do życia.

(tłum. Andrzej Gandecki)

Czy w systemie szkolnym z jego wszystkimi wadami, brakami, niedociągnięciami można zapewnić uczniom takie doświadczenia, które z jednej strony uszanują ich godność i indywidualizm, a z drugiej będąvmodelować ich postawy i zachowania? Jednym z najważniejszych zadań szkoły jest zapewnienie poszanowania godności ucznia – wyrażonego w respektowaniu jego praw i wolności osobistych, prawa do własnego zdania, do ekspresji swojej tożsamości, do poszukiwań i popełniania błędów, do własnych poglądów, wyglądu i zachowania – w ramach społecznie przyjętych norm.

Po drugie, szkoła szanująca godność młodego człowieka zapewnia mu podmiotowość w procesie edukacyjnym i dydaktycznym. Chodzi o to, by z przedmiotu nauczania, poddawanego nieustannemu pompowaniu wiedzą i sprawdzaniu, w jakim zakresie go (nie) opanowali, uczniowie stali się podmiotem nauczania, by stworzyć im optymalne warunki do rozwoju, poszukiwań, własnych odkryć, realizacji pasji i talentów.

Po trzecie, w szkole jest miejsce na modelowanie relacji międzyludzkich uznających i szanujących godność człowieka. Ile szacunku, uważności, życzliwości, otwartości i przyjaznego traktowania jest w relacjach uczeń-nauczyciel, między nauczycielami, a także między uczniami, tyle ich będzie we wzorcach, które wyniosą uczniowie i które będą replikować. Szkoła w ogromnym zakresie kształtuje wzory postępowania – promuje pożądane i utrwala negatywne. Dzieci uczą się współpracy, odpowiedzialności, współdzielenia w różnych szkolnych zadaniach, uczą się dbałości o estetykę otoczenia i dbałości o własny wygląd. Ale uczą się też agresji czy niesprawiedliwości, gdy dostrzegają je u nauczycieli i gdy ich doświadczają ze strony rówieśników, a dorośli nie reagują, albo bagatelizują przemoc.

Snując rozważania o godności w szkole nie sposób pominąć sytuacji nauczycieli. Jeśli oczekujemy od nich, że zapewnią uczniom taką przestrzeń, w której modelowane są pożądane społecznie postawy, wartości i zachowania, zachowana jest ich podmiotowość i gdzie ich godność jest uszanowana, to wypada się zastanowić, czy tworzymy dla nauczycieli takie warunki pracy, gdzie i oni są uszanowani. Nieustanne przepychanki związane z programami nauczania, chaos w systemie oświaty, przestarzała infrastruktura i pomoce dydaktyczne, wysokie wymagania i, last but not least, niskie pensje, nieadekwatne do skali wymagań, obciążeń i odpowiedzialności. Upominam się o przywrócenie godności zawodu nauczyciela, o szacunek dla pracy nauczycieli i wsparcie ze strony całego społeczeństwa. To oni, obok rodziców, są punktem odniesienia dla wchodzących w dorosłość kolejnych pokoleń. To oni wpływają na poczucie godności i podmiotowości podopiecznych, oni zapewniają ważny wzorzec dorosłości dla poszukujących swojej tożsamości młodych. Rozpoczęty przed miesiącem rok szkolny przyniósł wieści o katastrofalnych brakach kadrowych – brakuje ponad 10 tysięcy nauczycieli w całej Polsce. Kto będzie uczył? Kto będzie przykładał się do wychowania przyszłych dorosłych obywateli naszego kraju? Właśnie dostajemy rachunek za lata zaniedbań i ignorowania sytuacji w systemie oświaty, za polityczne wybory naszego społeczeństwa, które doprowadziły na wysokie stołki ludzi niekompetentnych i silnie ideologicznie ukierunkowanych. Niech ta liczba 10000 będzie zimnym prysznicem i wezwaniem do tego, żeby przywrócić prestiż i godność zawodu nauczyciela, autorytet u uczniów i rodziców, wesprzeć nauczycieli w ich pracy i wymagać od rządzących odpowiednich rozwiązań dla sektora edukacji. Bo stawka jest wysoka: bez dobrej edukacji i wychowania nie przygotujemy nowych pokoleń do kształtowania lepszej przyszłości, autentycznych więzi społecznych, życia z godnością i w godności.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

NAUKA Z KLASĄ

UBEZWŁASNOWOLNIENIE PRZEZ ZAMĘCZENIE, CZYLI JAK WŁADZA NEUTRALIZUJE UCZNIÓW

SŁAWOMIR DRELICH

Przyglądając się skutkom wprowadzonych zmian od samego środka, można dojść do wniosku, że albo nowy system tworzony był przez ludzi całkowicie oderwanych od realiów współczesności, albo jego celem było uformowanie człowieka biernego, który zamiast myśleć i przebudowywać świat, będzie pokornie powtarzał przestarzałe formułki.

Polscy uczniowie stali się największymi ofiarami źle przygotowanej i bezmyślnie wdrożonej reformy systemu edukacyjnego. Przyglądając się skutkom wprowadzonych zmian od samego środka, można dojść do wniosku, że albo nowy system tworzony był przez ludzi całkowicie oderwanych od realiów współczesności, albo jego celem było uformowanie człowieka biernego, który zamiast myśleć i przebudowywać świat, będzie pokornie powtarzał przestarzałe formułki. Jeśli rzeczywiście autorami reformy kierował ów drugi cel, wówczas można odnieść wrażenie, że polska szkoła jest na dobrej drodze, aby udało się go osiągnąć. Dokonuje się proces regularnego i systematycznego ubezwłasnowolniania uczniów poprzez ich zamęczenie – swoista neutralizacja przez pracę.

Neutralizacja przez pracę

Czy wiecie, jak długo pracuje polski uczeń? Otóż uczeń czwartej, piątej czy szóstej klasy szkoły podstawowej ma w tygodniu od 24 do 26 godzin lekcyjnych, nie wliczając 2 godzin tygodniowo religii bądź etyki. Natomiast uczniowie klas siódmych i ósmych mają już od 31 do 34 godzin lekcyjnych, nie licząc znowu religii bądź etyki. Ci, którzy zdecydują się na kształcenie w liceum ogólnokształcącym, spędzą w szkole od 25 do nawet 37 godzin (sic!) tygodniowo. Natomiast potencjalni uczniowie techników – od 30 do 35 godzin tygodniowo. Jeśli dorzucić do tego 2 godziny religii lub etyki, doradztwo zawodowe, wychowanie do życia w rodzinie, ewentualne zajęcia pozalekcyjne, szkolne kluby sportowe czy fakultety przygotowujące do egzaminów maturalnych, wówczas okaże się, że polski uczeń spędza w szkole więcej czasu niż jego rodzic w pracy. Trudno więc nie nazywać procesu edukacyjnego polskich uczniów pracą. Dodać trzeba więcej: jest to ciężka harówka, jakiej większość z nas – szczególnie ci, którzy kształcili się przed wprowadzeniem gimnazjów – nie zna z własnego doświadczenia.

Może i miałoby to sens, gdyby uczeń po przyjściu do domu mógł poświęcić czas na odpoczynek, kontakty towarzyskie, rozwój własnych zainteresowań oraz spędzanie czasu z rodziną. Jednakże niestety tak nie jest. Już bezpośrednio po wdrożeniu przez Annę Zalewską zmian edukacyjnych rodzice nowych klas siódmych sygnalizowali, że ich dzieci – jeśli chcą mieć dobre oceny – spędzać muszą kolejne popołudniowo-wieczorne godziny na odrabianiu lekcji i nauce do kolejnych sprawdzianów. Ta praktyka wraz z nową podstawą programową stała się plagą liceów ogólnokształcących. Licealista ma tygodniowo od 6 do kilkunastu godzin przedmiotów, które realizuje na poziomie rozszerzonym. To wyniki tych egzaminów maturalnych będą dla niego kluczowe w procesie rekrutacji na kierunki studiów. Oprócz nich uczęszcza jednak na 10-15 innych przedmiotów, z których język polski, matematyka i język obcy nowożytny będzie musiał zdawać na maturze. Każdy z tych przedmiotów kończy się oceną, każdy wymaga w miarę regularnego przygotowywania się do lekcji, w ramach każdego odbywają się kartkówki, sprawdziany i prace klasowe. Mówiąc krótko i dobitnie: praca, praca i praca.

Możliwe, że praca rzeczywiście uszlachetnia i uczy odpowiedzialności, jednakże wydaje się, że dzisiejsza młodzież jeszcze będzie miała okazję przekonać się o tym w przyszłości. Nadmiar obowiązków szkolnych ogranicza młodym ludziom możliwości rozwoju własnych talentów i zainteresowań, a jednocześnie naraża na przemęczenie, frustrację i niską samoocenę, co z kolei skutkować może problemami psychicznymi, fobiami i nerwicami. Szkoła oparta na reżimie nieustannej pracy staje się instrumentem zniewolenia i narzędziem opresji w rękach bezlitosnych planistów, którzy – abstrahując od zmieniającej się w sposób dynamiczny rzeczywistości – wymyślili sobie pewien katalog akademickiej wiedzy, od którego przyswojenia uzależnili możliwości dalszego kształcenia polskiej młodzieży. A to wszystko w czasach, kiedy właściwie wszystko znaleźć można w podręcznym smartfonie, posiadającym nieograniczony dostęp do Internetu. Zaprzęgnięcie młodzieży do niemiłosiernej pamięciowej pracy może być jednak celowym zabiegiem twórców podstawy programowej. Przecież nadmiar nauki i przeciążenie nią mogą stać się narzędziem neutralizacji typowej dla młodych ludzi skłonności do buntu, nonkonformizmu i niezgody wobec obowiązującego status quo. Konserwatywni autorzy podstaw programowych najwidoczniej uznali, że uczeń, którego przywiążemy do podręcznika i zniewolimy ilością nauki bądź zadań domowych, stanie się bardziej pokorny i bierny. Nie krytyczne myślenie, ale sprawność w bezmyślnym przyswajaniu wiedzy ma być znakiem rozpoznawczym „dobrze wykształconego” młodego Polaka.

Ubezwłasnowolnienie przez zamęczenie

Jak się okazuje, podstawy programowe napisane przez tzw. ekspertów minister Zalewskiej zawierają treści, które przypominają swoim kształtem wykazy efektów uczenia się popularnych kierunków studiów na najlepszych polskich uniwersytetach. Uczeń, który realizuje biologię na poziomie rozszerzonym, ma przykładowo przedstawić „budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe α, β)”, rozróżniać „monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna)”, określać „znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyczne i chemiczne”, planować oraz przeprowadzać „doświadczenie wykazujące obecność monosacharydów i polisacharydów w materiale biologicznym”, przedstawiać „budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe)” czy też opisywać „strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek”. Uczeń realizujący historię na poziomie rozszerzonym przykładowo „wyodrębnia etapy ekspansji Francji i omawia proces tworzenia kolejnych antynapoleońskich koalicji”, „ocenia sytuację wewnętrzną i międzynarodową Francji w dobie Dyrektoriatu”, „charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie”, „charakteryzuje organizację państw i strukturę społeczeństw w cywilizacjach starożytnego Dalekiego Wschodu” czy też „charakteryzuje proces powstawania niepodległych państw w Ameryce Łacińskiej”.

Nie podejmę się oceny konieczności realizacji właśnie takich treści na obu przedmiotach kształcenia – tym bardziej, że przejrzenie podstaw programowych każdego z przedmiotów rozszerzonych w liceum ogólnokształcącym czy technikum skutkowałoby wskazaniem kilkunastu czy kilkudziesięciu zagadnień równie szczegółowych i wymagających niezwykle precyzyjnej wiedzy na poziomie stricte akademickim. Lektura podstaw programowych pisanych przez ekspertów Zalewskiej zdumiewa zupełnie czymś innym: przewagą wymagań opartych na zdobywaniu szczegółowej i niezwykle wysublimowanej wiedzy nad wymaganiami ukierunkowanymi na myślenie, ocenianie, analizowanie i budowanie operatywności zdobytej wiedzy. Okazuje się bowiem, że zawrotne tempo realizacji przez zreformowaną szkołę poszczególnych treści kształcenia, uniemożliwia realne przyswajanie tychże treści, ich ćwiczenie i utrwalanie, a także stosowanie w praktyce. Tym samym niejednokrotnie – żeby nie powiedzieć: zazwyczaj – nowe treści kształcenia zostają przez uczniów zapomniane po ich pozytywnym zaliczeniu na sprawdzianie czy pracy klasowej. Filozofia „zakuj, zdaj, zapomnij” z przytupem wraca do polskiej szkoły, co radykalnie odróżnia nasz system kształcenia od najlepiej zorganizowanych i najskuteczniejszych modeli edukacyjnych, z fińskim czy duńskim na czele.

Wydawać by się mogło, że kształcenie przez powtarzanie i zapamiętywanie stanowi jedynie relikt dawnych czasów, a współczesna oświata ukierunkowywać powinna młodego człowieka na krytyczne myślenie, kreatywność i umiejętne wykorzystywanie nie tylko zdobytej wiedzy, ale przede wszystkim narzędzi i technologii, które oferuje mu współczesność. Autorzy nowego polskiego systemu edukacyjnego wraz z twórcami podstaw programowych zdają się jednak zupełnie nie rozumieć wyzwań, przed jakimi staje współczesna oświata. Zdają się również nie rozumieć wyzwań, przed jakimi staje współczesny człowiek. Możliwe jednak, że doskonale wyzwania te rozumieją i świadomie zdecydowali się na spowolnienie procesów modernizacyjnych, jakie dokonują się wśród młodego pokolenia w społeczeństwach współczesnego Zachodu. Ślęczący nad zadaniami domowymi młodzi ludzie mają niejako skupić swoją uwagę na nadmiarze akademickich treści, które mają za zadanie przyswoić w zawrotnym tempie. Mają wyłączyć myślenie i skupić się na zapamiętywaniu, a umęczeni i przeciążeni – stać się mają bezwolnymi aktorami życia codziennego, którzy nie będą mieli czasu na pławienie się w osiągnięciach współczesności. Przemęczenie może z założenia ma prowadzić do ubezwłasnowolnienia. Uczeń zmęczony nie będzie zadawał pytań, nie będzie kontestował, nie będzie oceniał. Jego zadaniem – praca, nie zaś myślenie!

Scholastyczna reedukacja

Rozmontowanie przez Annę Zalewską oraz rząd Prawa i Sprawiedliwości poprzedniego systemu szkolnictwa dokonało się niemalże z dnia na dzień. Nie wprowadzono okresów przejściowych, podczas których nauczyciele przygotowaliby się do kształcenia w duchu nowych podstaw programowych. Same zaś podstawy programowe przygotowały gremia, których tożsamość pozostawała ukryta, a w proces ich opracowywania nie zostały włączone organizacje pozarządowe, związki zawodowe ani nawet najwybitniejsi specjaliści w określonych dziedzinach. Tak sformułowany model edukacyjny stanowi swoistą formę nowej scholastyki, uprawianej w duchu późnośredniowiecznym. Zadaniem jej ma być bezrozumne przyswajanie encyklopedycznych formułek, wokół których zorganizowany jest cały proces kształcenia. Zupełnie wyeliminowano z tego procesu pobudzanie ucznia do krytycznego myślenia, prowokowanie jego kreatywności i innowacyjności, ćwiczenie w analizie i syntetyzowaniu. Ta swoista scholastyka uformowana została jako antywesternizacyjna reedukacja – jej twórcy świadomie lub podświadomie usiłują spowolnić bądź wręcz zatrzymać mentalne, intelektualne i świadomościowe zmiany, których podmiotem są współcześni młodzi ludzie. Uzupełnienie takiego modelu edukacyjnego mniej lub bardziej subtelnymi wątkami martyrologiczno-nacjonalistycznymi i narodowocentrycznymi stanowić ma całościowy system wychowania dobrego Polaka, którego znakiem orzeł biały, a ojczyzna jego zdobywana krwią i blizną.

Była minister Zalewska wprowadziła te radykalne zmiany systemowe nie tylko bez odpowiedniego ich przygotowania czy konsultacji, ale przede wszystkim wbrew realiom współczesnego świata. Nie tylko nie uda się nimi spowolnić zmian społecznych i świadomościowych, jakie zachodzą nieustannie w polskiej szkole i w polskim społeczeństwie, ale finalnie doprowadzić mogą do obniżenia się konkurencyjności absolwentów polskich szkół i uczelni na europejskich i światowych rynkach pracy. Absolwenci polskich szkół i uczelni będą bowiem gorzej przygotowani do radzenia sobie z wyzwaniami współczesności, mniej skuteczniej niż ich zachodnioeuropejscy rówieśnicy będą potrafili dostosować się do zmieniającej się rzeczywistości społecznej, gospodarczej i technologicznej. Jednocześnie najbardziej pokrzywdzeni będą ci, których rodziców nie stać na wybór niepublicznych szkół czy też na wynajęcie dla swoich pociech prywatnych korepetytorów-guwernantów, którzy oprócz przygotowania do matury, spróbują otworzyć swoim podopiecznym oczy na zmieniający się coraz bardziej gwałtownie świat. Polska szkoła stała się w ostatnich latach narzędziem niespotykanego od czasów komunistycznych ubezwłasnowolnienia młodego człowieka. Władza wraz z podporządkowanymi sobie ekspertami obarczyła polską młodzież absurdalnymi oczekiwaniami, skazała na niewolę przyswajania nadmiarowej wiedzy akademickiej i setki godzin ślęczenia nad pracami domowymi. Trudno uwierzyć, by takie działania stanowiły pomyłkę, przypadek bądź wypadek przy pracy.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

ROZMÓWKI POLITYCZNE

ROZMÓWKI POLITYCZNE

WYBORY W NIEMCZECH – KONSEKWENCJE DLA POLSKI I EUROPY

Z RADOSŁAWEM SIKORSKIM, EUROPOSŁEM PLATFORMY OBYWATELSKIEJ ROZMAWIA JAROSŁAW MAKOWSKI

Jarosław Makowski: Z ręką na sercu – czy pan Marszałek jest zaskoczony wynikiem niemieckich wyborów?

Radosław Sikorski: Szczerze – nie. Po szesnastu latach prawie każde społeczeństwo chce zmiany i żeby nie wiem jak dobrzy byli politycy, to jednak pojawia się w nim element zmęczenia. Ten rezultat zresztą jest prawie łeb w łeb. Niedawno rozmawiałem z ważnym niemieckim politykiem z mojej frakcji, czyli z Europejskiej Partii Ludowej (EPP), z CDU i oni sądzą, że nadal może powstać koalicja, której będą częścią.

To jest o tyle zaskakujące, szczególnie dla wyborców CDU, że jednak jeszcze trzy miesiące temu partia była niemal pewna zwycięstwa…

Jak mawiał towarzysz Stalin: problem z demokracją polega na tym, że nigdy nie wiadomo, kto wygra. Mówiąc poważnie, mam wrażenie, że w tym wypadku zaważyły osobowości.

Czyli liderzy?

CDU wybrało paradoksalnie zbyt bezpiecznie, a SPD miało po prostu ciekawszego lidera.

Paradoks polega na tym, że zarówno lider socjaldemokratów Olaf Scholz, jak i Armin Laschet, lider CDU, chcieli być podobni do Angeli Merkel, a więc bezpiecznego i przewidywalnego centrum.

Niemcom zazdroszczę tej przewidywalności politycznej. I zarazem marginalizowania radykałów – zarówno z prawa, jak i lewa. Partie głównego nurtu – SPD, CDU, Zieloni czy liberałowie – reprezentują europejski mainstream. Chciałbym mieć taki układ sił w Polsce.

To porozmawiajmy o tych, którzy dzisiaj zdecydują, jaka będzie ostatecznie koalicja i kto zostanie kanclerzem – Zielonych i Liberałach. Obie formacje poprawiły wynik z ostatnich wyborów.

Zielonym nie poszło źle, ale chyba mają poczucie porażki, bo miesiąc czy dwa temu wyglądało, że mogą wygrać te wybory. Tu niestety, zdaje się, zaważyła ta obsesja niemieckich polityków z posiadaniem doktoratu, czasami zdobywanego na skróty... Ale Zieloni, którzy dwadzieścia lat temu byli taką nowalijką, dzisiaj są absolutnym mainstreamem. Wygrali nawet chyba co najmniej jeden okręg jednomandatowy w Bawarii, co pokazuje, że weszli głęboko do mainstreamu, wręcz w tradycję niemiecką. Liberałowie muszą teraz wejść do rządu, wykorzystać swój dobry wynik – także wśród młodych – i wpływać mocniej na niemiecką politykę. Bycie w opozycji nie jest sexy.

Spróbuję zarysować analogię między CDU i Platformą Obywatelską. A mianowicie: partia, która rządzi, i to długo, potrzebuje wewnętrznych mechanizmów, żeby odnawiać się i programowo, i osobowościowo.

CDU rządziła w Niemczech szesnaście lat, a u nas PO tylko osiem. Brytyjczycy mają takie powiedzenie, że po ośmiu latach każdy premier szaleje. Myślę, że dwie kadencje rządów, to jest tak zdrowo, by nastąpiła zmiana. Wiem to po sobie. Byłem w pięciu rządach przez czternaście lat. Po pięciu, sześciu latach człowiek jest już naprawdę wyczerpany i wyjałowiony.

Dzisiaj, kiedy komentatorzy przyglądają się partii Angeli Merkel to mówią, że po pierwsze, partia jest wewnętrznie skłócona, po drugie, brak jej mocnego lidera. I po trzecie, jeżeli nie powiedzie się projekt współrządzenia, a więc CDU będzie w opozycji, to może być dla tej partii bardzo trudny okres. Gdyby pan był dziś doradcą CDU, to co by im proponował?

Myślę, że taki okres odpoczynku ludziom dobrze robi. Czas poczytać trochę książek, naładować się intelektualnie, odświeżyć, przyjrzeć się kadrom, odmłodzić. Po szesnastu latach naprawdę korona im z głowy nie spadnie, jak na jedną kadencję odpuszczą.

Czy Merkel była „polskim kanclerzem” w tym sensie, że rozumiała Polskę…

Zależy kogo spytać. Dziś w „Polityce” mój następca, Witold Waszczykowski, nazwał ją ekstremalnie antyamerykańską i prorosyjską.

To jest oczywiście irracjonalny pogląd. Jeśli kanclerzem zostanie lider socjaldemokratów, to pan Marszałek sądzi, że zmieni się podejście Berlina do Warszawy?

Tak może być, bo Merkel nie odpowiadała na różne zaczepki. Proszę sobie wyobrazić, gdyby w niemieckich mediach szła od paru lat taka sama antypolska nagonka, jak idzie w polskich mediach antyniemiecka. My byśmy już szału dostawali. Ona nie odpowiadała na te zaczepki, próbowała Kaczyńskiego pozyskać – wystarczy wspomnieć słynne tajne spotkania w Mesebergu, gdzie proponowała uczestnictwo Polski w koncercie mocarstw rządzących Unią Europejską. On to odrzucił ze swoich wąskich, antypolskich, niepatriotycznych powodów. Jedno mogę dodać, co się tak nie do końca przebija, a wiem to z własnych rozmów z Merkel. Ona miała etyczną jasność co do natury reżimu putinowskiego. To nie oznacza, że zawsze działała na twardo i na przykład nie podważyła decyzji Gerharda Schrödera o budowie Nord Stream. Nie miała jednak najmniejszych wątpliwości, z czym i z kim ma do czynienia, gdy spotyka Putina. Nie wiem, czy socjaldemokraci, szczególnie ci wychowani w tej karolińskiej Europie, będą mieli tę samą wrażliwość.

Jeżeli koalicja będzie składać się z socjaldemokratów, Zielonych i liberałów, to wiemy, że Zieloni są antyrosyjscy…

Oni są bardzo przywiązani do wartości, co oznacza, że są krytyczni wobec kleptoktracji Putina.

Mogą być też paradoksalnie krytyczni wobec rządu PiS, który nie przestrzega europejskich standardów i łamie zasadę trójpodziału władzy.

Tak, bo oni są partią, która istnieje zaledwie od pokolenia, więc nie są zakorzenieni w tej polityce połowy, czy pierwszej połowy XX wieku. Oni się już kompletnie nie czują odpowiedzialni za zbrodnie niemieckie i w związku z tym nie będą mieli kompleksów w nazywaniu rzeczy po imieniu, czy to na Węgrzech, czy w Polsce.

Czy nowy rząd w Berlinie oznacza również nowe otwarcie na płaszczyźnie gospodarczej? Czy tu raczej nic szczególnego się nie wydarzy?

Relacje gospodarcze są oczywiście bardzo intensywne i obopólnie korzystne. Nie sądzę zatem, aby tutaj jakakolwiek zmiana nastąpiła, bo przecież mamy jednolity, wspólny rynek. Jeśli nie wyjdziemy z Unii Europejskiej, to się nic nie zmieni. Pamiętajmy też, że Niemcy coraz bardziej zdają sobie sprawę z tego, że jesteśmy dla nich większym partnerem gospodarczym niż Rosja. Jeszcze dziesięć lat temu tego nie dostrzegali, ale myślę, że dzisiaj już wiedzą.

Intrygujące jest też to – co doskonale widać, gdy obserwujemy powstawanie rządu w Berlinie – że Niemcy są bardzo skoncentrowani na sobie.

Tak, jak wszyscy.

Po pierwsze klimat, po drugie, kwestie socjalne. Po trzecie gospodarka. W tej debacie nie ma Europy. Czy to pana Marszałka nie niepokoi?

Socjaldemokraci wręcz mają taki gen sceptycyzmu wobec spraw obronnych, prawda?

Tak.

Uważam, że przyszedł czas śmiałych decyzji w dziedzinie obronności europejskiej, czego się nie da zrobić bez Niemiec, bo na dłuższą metę Amerykanie będą tak wciągnięci w ten wir dalekowschodni, że my powinniśmy to antycypować i zacząć bardziej odpowiadać za swoje bezpieczeństwo. To jest głęboko w Polskim interesie, bo jeśli się nic nie zmieni, to będziemy nadal bronić całej Europy, w tym Niemiec na nasz koszt, przed zagrożeniem rosyjskim. Uwspólnotowienie obrony by oznaczało, że my byśmy bronili, ale łożyliby na to wszyscy.

To jest intrygujące. Miałem pytać o wspólną armię europejską, bo niewątpliwie zawiązuje się duża koalicja na rzecz pogłębienia relacji gospodarczych…

To już się stało. Mamy 750 miliardów, który jest uwspólnotowionym długiem. Następną inicjatywą w czasie prezydencji francuskiej będzie Unia Obronna.

Czy my możemy, mam na myśli Warszawę, być tutaj partnerem dla Paryża w tym sensie, żeby forsować powstanie tej wspólnej armii?

Myśmy Paryż oczywiście w brutalny sposób obrazili, pod byle pretekstem unieważniając kontrakt na helikoptery. Miały być helikoptery amerykańskie, ukraińskie, a tymczasem nie ma żadnych. To było głupie. Francja nam tego długo nie zapomni.

Nie używam terminu „armia europejska”, bo on sugeruje połączenie armii narodowych, a tego, uważam, nie będzie. Uważam natomiast, że jest możliwe stworzenie nowych struktur i sił, które by służyły wspólnemu interesowi. To jest zresztą w naszej propozycji, popieranej przez CDU, ale z inicjatywy naszej, Platformy Obywatelskiej, w tym procesie konferencji na temat przyszłości Europy. Raz, wspólne dowództwo połączone. Dwa, komisarz do spraw obrony. I trzy: jednostki stworzone z ochotników z państw europejskich, finansowane z budżetu europejskiego i podległe Radzie do Spraw Zagranicznych. Uważam, że Macron jest po tym Aukusie, czyli po tym sojuszu amerykańsko-brytyjsko-australijskiemu jeszcze bardziej zdeterminowany, żeby pójść w tym kierunku. Niemcy, uważam, popełnią błąd, jeśli nie ustąpią. Jeśli chodzi o Polskę, Kaczyński czasami brzmiał tak, jakby rozumiał, że to jest w polskim interesie.

Kiedyś, jeszcze jako premier, mówił o armii europejskiej, czasami wręcz o armii europejskiej dysponującej bronią atomową. Wie pan, to jest ta niekonsekwencja. Unia Europejska ma być tylko strefą wolnego handlu, ale z własną bronią atomową? To absurd, prawda? Ja bym mu radził tak, że jeśli chce wrócić z tej dalekiej podróży na margines Europy, na bycie pod sankcjami, na bycie pół nogą poza Unią Europejską, jeśli chciałby wrócić do grupy trzymającej władzę w Unii Europejskiej, to Unia Obronna jest sposobem na wzmocnienie polskiego bezpieczeństwa i jednocześnie wejście do triumwiratu.

Wydaje się to bardzo racjonalne…

Dlatego tak się nie stanie…

A nie stanie, gdyż na przeszkodzie staną prawdopodobnie kwestie związane z przestrzeganiem…

…tu chodzi o to, że Kaczyński zna swoją partię. Ma jedną trzecią twardych eurofobów, nawet pomijając grupę Ziobry.

Czy możemy się spodziewać, że ten motor Berlin-Paryż, wspomagany przez Rzym i Madryt, będą teraz chcieli zacieśniać współpracę w ramach Unii i pogłębiać integrację?

Obawiam się, że w obronności to nie wyjdzie. Gdy rozmawiam z Niemcami, to mam poczucie, że oni się nie boją. Nie rozumieją niebezpieczeństwa. Wie pan, Rosjanie rozmieścili w okręgu królewieckim rakiety średniego zasięgu, które mają głowice atomowe i zdolność do dolecenia do Berlina. Przy pomocy rakiet krótkiego zasięgu mogą osiągnąć cel strategiczny: zniszczenie przynajmniej trzech, czterech europejskich stolic. To nie wywołuje w Berlinie żadnego zainteresowania, bo my jesteśmy tą niemiecką miną przeciwczołgową. Oni są otoczeni przez kraje Unii Europejskiej, które im nie zagrażają, dlatego spraw bezpieczeństwa i w ogóle kwestii polityki zagranicznej nie traktują poważnie. Oni nadal, jak od dekad, prowadzą politykę eksportową i politykę przemysłową, a nie zagraniczną.

Wydaje się, że na tym polu Warszawa mogłaby odgrywać kluczową rolę…

Razem z Francuzami nacisnąć na nich: „Słuchajcie, naprawdę, tam się dzieje źle na Dalekim Wschodzie, konflikt chińsko-amerykański rośnie. Jak on się zintensyfikuje to Stany Zjednoczone, nawet wbrew swojej najlepszej woli, mogą nie być w stanie wypełnić gwarancji bezpieczeństwa wobec nas. Czasu nie ma, bo stworzenie systemów obronnych to nie jest kwestia miesięcy czy lat. Na to potrzeba dekad, więc aby być zdolnymi do samoobrony, powiedzmy za dziesięć lat, decyzje należy podejmować już teraz”.

Czy pan Marszałek, rozmawiając z kolegami z Niemiec, widzi chęć, czy też ich postawę, zmierzającą ku temu, żeby Warszawa była partnerem Berlina, także w tym nowym rozdaniu?

Oni by chcieli, tych krajów Europy Środkowej jest przecież sporo. Gdyby Polska mogła podjąć taką rolę kraju, który agreguje najpierw opinie i interesy swojego regionu, a później występować w tym triumwiracie nie tylko jako Polska, ale jako przedstawiciel całego regionu, to stanowiłoby to ułatwienie procesu decyzyjnego i takiego agregowania interesów, żeby osiągnąć kompromis. Jako przedstawiciel swojego regionu Polska ma sens przy tym głównym stole.

RADOSŁAW SIKORSKI

Poseł do Parlamentu Europejskiego, członek Komisji Spraw Zagranicznych, Podkomisji Bezpieczeństwa i Obrony oraz Komisji Specjalnej ds. Sztucznej Inteligencji w Epoce Cyfrowej. Przewodniczy Delegacji do Spraw Stosunków ze Stanami Zjednoczonymi. Wykładowca (ang. Senior Fellow) Centrum Studiów Europejskich Uniwersytetu Harvardzkiego i ekspert Center for Strategic and International Studies w Waszyngtonie. Były minister obrony (2005-2007), minister spraw zagranicznych (2007-2014) i Marszałek Sejmu (2014-2015). Reporter wojenny w Afganistanie i Angoli (1986-1989). W latach 2002-2005 członek-rezydent American Enterprise Institute w Waszyngtonie, a także dyrektor wykonawczy Nowej Inicjatywy Atlantyckiej. Zainicjował wraz z Carlem Bildtem Partnerstwo Wschodnie UE. Pomysłodawca utworzenia Europejskiego Funduszu na rzecz Demokracji oraz Nagrody Solidarności. W 2014 r. poprowadził misję UE do Kijowa, co powstrzymało rozlew krwi na Majdanie. Wybrany do grona Top 100 Global Thinkers przez magazyn Foreign Policy „za mówienie prawdy, nawet jeśli nie jest to dyplomatyczne”.

Autor książek: Prochy świętych – podróż do Heratu w czas wojny, Full circle. A homecoming to free Poland, The Polish House – an Intimate History of Poland, Strefa zdekomunizowana – wywiad rzeka oraz Polska może być lepsza. Kulisy polskiej dyplomacji. Absolwent I Liceum Ogólnokształcącego w Bydgoszczy oraz Uniwersytetu Oksfordzkiego.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, publicysta, szef Instytutu Obywatelskiego, think tanku Platformy Obywatelskiej, samorządowiec, radny miasta Katowice, były radny Sejmu Śląskiego, miejski aktywista, pomysłodawca katowickiego stowarzyszenia BoMiasto, założyciel i redaktor kwartalnika „Instytut Idei”. Autor między innymi: „Wariacje Tischnerowskie” (2012), „Pobudka Kościele” (2018) oraz „Kościół w czasach dobrej zmiany” (2021, wydawnictwo Liberte!)

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO

SPOŁECZEŃSTWO

PROTESTY, TRUDNE PYTANIA I CIĘŻKIE DECYZJE

BEATA KRAWIEC

Podzieleni i mentalnie sterroryzowani przez rząd Zjednoczonej Prawicy protestujący starają się budować nici porozumienia, ale przebodźcowane codzienną dawką propagandy społeczeństwo tego nie dostrzega.

Protestują nauczyciele, rolnicy, młodzież na strajkach klimatycznych, pozbawione praw człowieka kobiety. Nie wspominając już o przeciwnikach szczepień, ale ich przecież nasza bańka nie dostrzega, bo to same sobie winne ofiary internetowych manipulacji. Podzieleni i mentalnie sterroryzowani przez rząd Zjednoczonej Prawicy protestujący starają się budować nici porozumienia, ale przebodźcowane codzienną dawką propagandy społeczeństwo tego nie dostrzega. Rzadko zdarzają się przypadki, żeby ktoś spoza danego sektora orientował się, o co chodzi w protestach tych poszczególnych grup zawodowych i społecznych. A liberalne think-tanki wyrastają jak grzyby po deszczu, w powietrzu czuć wiatr zmian, ale głównie chcieliby zajmować się gospodarką, a na resztę zadań publicznych państwa nie warto zwracać uwagi.

A może właśnie warto policzyć, ile kosztuje brak poczucia winy za niedziałające państwo i podzielić tę kwotę przez liczbę ludzi płacących w Polsce podatek dochodowy lub po prostu wszystkich mieszkańców Polski? Na ile wycenić emocje i wyrzuty sumienia liberalnych wyborców, że państwo nie inwestuje w usługi publiczne i stają się one karykaturą obsługi obywateli?

Liberalizm nie może oznaczać wolności od problemów i wiecznego przekładania na później decyzji o fundamentalnym znaczeniu dla społeczeństwa. Czeka nas ogrom niewdrożonych od lat reform i niezałatwionych spraw, które na nas runą. Problemów najczęściej wynikających z niedofinansowania służby zdrowia, edukacji, opieki społecznej, szczególnie osób starszych. Mogłoby to oznaczać branie PEŁNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI za działanie państwa, jego spółek, agend i służb publicznych, od konduktorki w PKP po ambasadora w Nowej Zelandii. Kilkuletnia praca u podstaw Ogólnopolskiego Strajku Kobiet (a wcześniej kilkuletnie próby zaostrzenia ustawy antyaborcyjnej) spowodowała wzrost społecznego poparcia dla legalnej, bezpiecznej aborcji na żądanie kobiety z 37% w roku 2016 do 69% w roku 2020.

Masowe protesty na ulicach nie skłoniły premiera Morawieckiego do niepublikowania wyroku „Trybunału Konstytucyjnego”. Zmusiły za to główną partię opozycyjną do porzucenia kompromisu z lat 90 i wsparcia aborcji na żądanie do 12 tygodnia ciąży. Prawa strona Koalicji Obywatelskiej oczywiście syczała, że tego nikt z nimi nie dyskutował, ale szybko przycichła, gdy słupek sondażowy drgnął w górę o 1 czy 2%. Czy w przyszłym parlamencie oznacza to przyjęcie ustawy liberalizującej dostęp do aborcji? To kompletnie nie zależy od obywateli, naszych pojedynczych głosów w wyborach, ale od odważnych liderów partyjnych, którzy polityków o liberalnych poglądach na kwestie przerywania ciąży umieszczą na „biorących” miejscach na listach wyborczych. To nas zmobilizuje do udziału w wyborach.

A co nas obchodzą protestujący lekarze? Przecież mamy pakiety medyczne, poza tym jesteśmy młodzi i nie zaczęliśmy chorować na choroby cywilizacyjne. Bez pieniędzy podatników nie zreformujemy służby zdrowia – która od 20 lat bazuje na balansowaniu zadłużenia Narodowego Funduszu Zdrowia vs szpitale i szpitali vs personel, podwykonawcy, czy po prostu wierzyciele. Firmy windykacyjne zarabiają krocie na obsłudze długów publicznych placówek zdrowia, a obywatele na zbiórkach publicznych zbierają na leczenie za granicą lub w coraz bardziej przeciążonych szpitalach prywatnych. Żadna partia polityczna nie ma odpowiedzi na trudne pytania: jak systemowo zmienić działanie Narodowego Funduszu Zdrowia? Jak urealnić płace ratowników medycznych, lekarzy i pielęgniarek? Jak zachęcić ich do pozostaniu w kraju, którego obywatele finansują działanie uczelni medycznych ze swoich podatków?

Nie ma odważnego polityka, który powie publicznie o konieczności wprowadzenia symbolicznej nawet 20 zł, 30 zł opłaty za wizytę lekarską. Publiczna służba zdrowia jest w mojej 36 letniej świadomości od zawsze niedoinwestowana, skorumpowana, niewydajna. Jeśli ktoś z rodziny zachoruje, to szukamy pomocy w zbiórkach publicznych w Internecie, bo szans na szybką operację nie ma z powodu braku specjalistów. Służba zdrowia oparta na zbiórkach publicznych w Internecie? Na poczuciu winy obywateli, bo państwo nie działa. Przeleję 10 zł na dziecko, któremu polskie państwo nie refunduje terapii genowej w leczeniu chronicznego zaniku mięśni, bo to już setna zbiórka, którą widzę dziś na FB?

Dlaczego protestują nauczyciele? Bo od lat są pomijani w rozdzielniku priorytetów kolejnych polityków, zarabiają za mało w porównaniu z odpowiedzialnością, jaką ponoszą za edukację i wychowanie polskich dzieci. Zaczyna się od tego, że gorzej wyedukowane społeczeństwo jest łatwiejsze do sterowania i bardziej podatne na propagandę. A kończy atakami antyszczepionkowców na lekarzy i rodziców, którzy szczepionkami chcą chronić swoje dzieci i ich kolegów. Edukacja = trudny temat plus wiecznie roszczeniowe związki zawodowe. I taka narracja towarzyszyła nam przez 30 lat polskiej transformacji i dopiero kilka lat temu okazało się, że zawód nauczyciela nie jest pierwszym wyborem absolwentów matematyki, geografii czy chemii i wolą pracę w korpo za kilka razy większe wynagrodzenie. W Polsce dramatycznie brakuje nauczycieli, oraz, jak pokazał ostatni raport Klubu Jagiellońskiego, nauczycieli mężczyzn. To trudny, odpowiedzialny i niskopłatny zawód, państwo w żaden sposób nie zachęca do wybierania tej ścieżki zawodowej, a rząd Zjednoczonej Prawicy dodatkowo chce pozbawić samorządy wpływu na obsadę stanowisk dyrektorskich i ustawicznie zmniejsza dotację oświatową dla szkół publicznych. Z powodu braków w etatach dzieci zaczną lekcje o 7:30 czy skończą o 18:00 z dwugodzinnym okienkiem, ale to przecież nie powód, by partie polityczne zlecały badania opinii wśród rodziców. Lepiej wydać na produkcję memów „Czarnek Twój wróg”, masowo kopiowanych na fanpage’ach poselskich. Albo brać udział w rządowej kampanii pt. „Cnoty niewieście” jakby skrojonej pod posłanki z komisji edukacji i matki dziewczynek. Zero własnej reakcji, własnych propozycji, zero własnych polityków i polityczek, którzy mogliby zostać twarzami edukacji publicznej. Czyżby i opozycja miała w tej dziedzinie braki kadrowe?

Rolnicy z Agrounii na ulicach? Przecież mają dopłaty unijne, to czemu protestują? Poza tym głosowali na PiS i to przez nich wstyd nam za ojczyznę za granicą. Zawiść o czyjeś sukcesy i benefity mamy pewnie w polskim genomie, ale nie powinna nam ona przysłaniać systemowych problemów z którymi zmaga się polski rolnik. Niezaopiekowany rolnik to ten, któremu państwo nie jest w stanie pomóc w konfliktach z dystrybutorami żywności, nie jest w stanie wdrożyć dyrektywy o znakowaniu towarów spożywczych zgodnie ich krajem pochodzenia czy w odpowiedzi na epidemię trzody chlewnej nie wypłaca rekompensat, tylko organizuje masowe odstrzały dzików. Częściej ma więcej wspólnego z działaczami klimatycznymi, niż z przedstawicielami partii rządzącej, którzy nie chcą lub nie potrafią dostrzec klimatycznych zmian trendów żywieniowych w społeczeństwie. Ale przecież rolnictwo to zawsze była działka PSL-u, oni się muszą na tym znać, nie my, liberalni demokraci.

Donald Tusk, wracając na stanowisko szefa Platformy Obywatelskiej, powiedział m.in., że nie można się przyzwyczajać do zła, do nienawiści. A wygląda na to, że zobojętniałe społeczeństwo przyzwyczaiło się do niewydolnego państwa. I do nieogarniętej opozycji i terroru władzy. I do protestów na ulicach. Czekam zatem, aż Donald Tusk pokaże charyzmatycznych liderów, którzy nie przyzwyczaili się do dziadowskiego państwa i chcą je odważnie reformować.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO

ARAHJA

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Nie powinniśmy, nie możemy się zadowolić zwykłym przejęciem władzy przez kolejny rząd, o miejmy nadzieje demokratycznych zapatrywaniach na sposób uprawiania polityki. A zatem jak ta nowa Polska powinna wyglądać?

Przyznam się Wam, że ostatnio zrobiłem sobie przerwę od bazgrania. Wkurza mnie nadal wiele rzeczy, ale te wszystkie moje narzekania na rzeczywistość nie mają najmniejszego sensu, gdy rzeczywistość przepoczwarza się na naszych oczach w coś znajomego, a jednak coś tak dalekiego, że potrzeba chwili zastanowienia – co to do licha jest? Niby to znajome, bliskie, ale jednak zarazem tak dalekie, że potrzebuję chwili zastanowienia, oddechu. Widzę zarys twarzy w zaparowanym lustrze. Jakaś mi znajoma, mam na końcu języka imię postaci, może i nazwisko, ale to jeszcze nie ten moment, nie ta chwila. Wdech-wydech, bo na razie straciłem orientację i nic konkretnego nie kojarzę. Trzeba czasu. Trzeba stawiać litery na białej niezapisanej kartce. Może ta zagadka wskutek ich przyrostu się wyjaśni?

Na granicy budujemy najpierw płoty, a teraz już słyszę, że płoty nie wystarczają. Będzie mur. Niby nowość, ale przecież to już wszystko przerabialiśmy. Widziałem na własne oczy mur berliński i w 1986 roku i w 1987 i też rok później. Widziałem też na własne oczy najbardziej przerażający mnie, ciągnący się przez setki kilometrów mur między Palestyną, a Izraelem. Te mury są namacalne, one istnieją. Można ich dotknąć. Pomacać. Do czasu. Można je zawsze zburzyć. I wcześniej czy później tak się dzieje. Liniowość fabularna. Zero zapętlenia. Jeden czas się komuś kończy. Inny się dzięki temu komuś zaczyna.

Dużo groźniejsze są inne mury. Te w naszych głowach. Te zburzyć jest najtrudniej. To te ograniczenia sprawiają, że grodzimy się za naszymi osiedlami, za naszymi samochodami, telefonami, fejsbukami, twitterami, zakupami przez Internet, bańkami informacyjnymi. Kiedyś te mury budowaliśmy w celu poprawy naszego bezpieczeństwa. Dziś tylko dla naszej wygody, która sprawia, że budując jeden, budujemy od razu niechcący dwa. Ten drugi, extra, darmowy - to mur ignorancji.

Zastanawiam się, czy przez te około 80 dłuższych tekstów, które napisałem dla Was przez ostatnie 5,6 lat udało mi się kogoś do kogoś przekonać, komuś coś przestawić w głowie? Wątpię. Raczej straciłem przyjaciół, raczej straciłem znajomych, raczej straciłem kogoś naprawdę mi bliskiego. Ciężko przebić się na drugą stronę argumentami. Im bardziej przekonującymi, tym gorzej dla nich. Nikt nie lubi być pouczany, że jest w błędzie. Po to odebraliśmy swoją edukację, pokończyliśmy swoje szkoły, by mieć to już wreszcie za sobą. ,,Nas nie przekonają, że białe jest białe, a czarne jest czarne” – tak, wydawało się, przejęzyczył się kiedyś Jarosław Kaczyński, przemawiając na Wiejskiej. Przejęzyczył? Dziś można się zapytać: czy aby na pewno?

W oparach absurdu, w których pogrąża się nasz kraj z każdym oddechem jego obywateli, czasem myślę, że bezcelowe jest pisanie racjonalne. Takie pisanie tylko mury buduje, tylko je podwyższa. A jak mur jest za wysoki, to trudno już kogoś za nim dostrzec, wymienić spojrzenia, a co dopiero poglądy. Nikt Cię już nie usłyszy. Jak mam wytłumaczyć pani Marceli Zawiszy, że głosowanie za Polskim Ładem to nie głosowanie „za” lub „przeciw” redystrybucji podatkowej, lecz „za” lub „przeciw” – bezprawiu? Próbowałem. Uwierzcie, nie da się. Mur za wysoki. Gadamy sami do siebie. Nasze słowa odbijają się od dźwiękoszczelnego muru. Jak mam wytłumaczyć komuś, że jesteśmy biedniejsi od sąsiadów zza Odry, bo krócej pracujemy, bo pracujemy mniej wydajnie i każdy, kto tego wysiłku podejmuje się każdego dnia, musi utrzymać nie tylko siebie, ale też tego drugiego, któremu się nie chce? Takiej prawdy nie chcemy, takiej prawdy się boimy i takiej prawdy się w końcu po katolicku wyprzemy.

Może pozostaje nam już tylko kpić? Czas założyć maskę klauna? Zostać Stańczykiem i nie obrażać się. Przeformatować się. Może to takie czasy? Szczytny cel podobno zawsze uświęca zastosowane środki. Ci, którzy tak postąpią, może właśnie mają szansę się przez ten mur przebić? Może nam się tylko wydaje, że to Papież, Wałęsa i Solidarność obaliły komunizm? A może większe zasługi od nich ma jednak Bareja? Powszechna „szydera” ze wszystkiego i ze wszystkich stanowi w końcu naszą narodową cechę już od wielu lat. Byle nie wsadzać narodowej flagi w środek brązowej kupki. To jest nieprzekraczalna granica. Kto ją przekroczy, tego dziś zdmuchnie na wszystkie strony świata pękające, narodowe wzdęcie.

Nie da się więc niestety wykpić komisji Macierewicza i ich wybuchających puszek po parówkach, ich eksplodujących stodół imitujących samolot. Może to i się śmieszne, ale Ada, tak nie wypada. Wiesz, Ada… te trumny smoleńskie i Prezydent na Wawelu…Ada, tak nie wypada… Pudło.

A może – to Ada? Może wykpić to, że nasz orzeł ma przejść lifting? Według PiS-u, zamiast tylko złotych szponów ptaka, ten musi mieć ozłocone całe nogi, aż do linii upierzenia. Tu panuje zgodność. Jednak problem ma PiS gdzie indziej Problem ma PiS bowiem z odcieniem czerwieni na fladze narodowej, bo wielu rządowych specjalistów opowiada się za cynobrem, ale sam rząd, według informacji „Rzeczpospolitej”, chce postawić na karmazyn. Ada… godło, orzeł… nie wypada. Kolejne pudło.

Czy nie jest też śmieszne to, że rozpętaliśmy kolejny konflikt z sąsiadami, a cierpią na tym inni, bo na kogoś trzeba zrzucić winę? To od zawsze śmieszy ludzkość. Winny był Kowalski, a to Malinowska dostała w ucho. Boki zrywać. Więc zbudowaliśmy sobie w Turowie elektrownię, pozbawiliśmy czeskich sąsiadów wody, a jak Czesi się nam postawili, to związek zawodowy z tej kopalni postanowił zaprotestować i zablokować najpierw w weekend most w pobliskich Niemczech, a następnie pojechać do Luksemburga i zablokować tamtejszą autostradę. Normalnie można by boki zrywać, normalnie można by pomyśleć – co za pomyleńcy, ale zapomniałem, że ten związek zawodowy ma w nazwie ,,Solidarność”. Nie, Austen, to nie dobry pomysł. Bardzo nie dobry. Nie można w Polsce szargać takich symboli. Nie, przecież urodziłem się w Gdańsku. Nawet mimo tego, że urodziłem się w prima aprilis.

Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, Narodowa Baza Talentów, Narodowa Gala Boksu, Polska Fundacja Narodowa, Narodowa Rada Kultury, Rada Mediów Narodowych, Narodowy Program Walki z Rakiem, Narodowa Rada Rozwoju, Filmoteka Narodowa, Narodowy Fundusz Ochrony Zdrowia, Narodowa Służba Zdrowia, Narodowa Strategia Integracji Społecznej, Narodowa Agencja Poszanowania Energii, Narodowa Loteria Paragonowa, Narodowa Wystawa Militarna, Piwoteka Narodowa, Narodowa Wyprawa w Himalaje, Narodowy Plan Szczepień przeciw Covid 19 – z tego też, bo z narodu, z polskości się nie śmiejemy. Chyba, że chcesz, Austen, dostać koniecznie w papę?

Ja zaś sam, będąc przedsiębiorcą, którego te regulacje osobiście dotykają, auto protestuję, by napisać coś żartobliwie o podatkach, o Polskim Ładzie. Za dużo tu łez, za dużo w przyszłości upadłości i ludzkich dramatów – jeśli nawet samo biuro legislacyjne rządu na komisji sejmowej przyznało wprost, że nie jest w stanie ocenić skutków tej regulacji, bo miało za mało czasu na zapoznanie się z dokumentem, który liczy 683 strony i wprowadza zmiany w kolejnych dwudziestu ustawach. W Niemczech czy Wielkiej Brytanii wszelkie zmiany podatkowe, w tym stawki i progi, są ustalone z wyprzedzeniem 5-letnim. A my? Z dwumiesięcznym. Tacy jesteśmy zdolni. Zdolni inaczej.

Może właśnie dlatego mamy w tym roku najniższy poziom inwestycji prywatnych od 25 lat przy PKB rosnącym prawie 6%? I to mimo tego, że przy takiej inflacji, jak w tym roku, tylko wariat trzyma pieniądze w skarpecie. Jednak nie w Polsce. W Polsce żelazne, wydawałoby się, reguły ekonomii przestały już dawno obowiązywać. Porzuciliśmy je na rzecz pierwotnego instynktu. Instynktu przetrwania. Albo ryzykujesz, że stracisz wszystko, albo nic nie robisz i stracisz 6% na inflacji. Te statystyki pokazują, jak przedsiębiorcy ufają temu rządowi. Myślą: lepiej ich przeczekać. W końcu kiedyś im się skończy papier w drukarce NBP i będzie po nich. Wtedy zastawimy te wszystkie domy, co nam są niepotrzebne, sprzedamy tego trzeciego merca, co stoi nieużywany od roku w garażu i wrócimy do gry. A teraz idzie zima. Dołóżmy więc trochę cegieł do otaczającego nas muru i barbarzyńców bezpiecznie przeczekajmy.

Chyba mi jednak z tym Stańczykiem nie wyjdzie. Drugim Bareją nie będę. Nie to pióro, nie to ucho, nie tędy droga.

Piszę i piszę i słów przybywa, ale czy zbliżam się do rozwiązania? Czy dalej pisać, czy przerwać? Czy znowu dołożyłem cegiełkę do muru między nami? Czy jest tam ktoś po drugiej stronie? Czy tylko wszyscy po mojej? Ci wszyscy, którzy, zanim zacząłem pisać, byli i tak już przekonani? Puk, puk. Sprawdzam. Cisza. Odzewu nie ma. Spoglądam w lustro. Już nie zaparowane. Wdech, wydech. Nikogo już tam nie ma. Jestem już po drugiej stronie.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO

DLACZEGO WSZYSCY POWINNIŚMY KRZYCZEĆ?

ANNELIESE MISTEL

Wymowny był czas premiery, ponieważ wypadła w momencie, gdy sytuacja na granicy polsko-białoruskiej dobitnie pokazała, że Polska nie może uciec od tego, co dzieje się na Wschodzie, a od relacji z Białorusią czy Ukrainą zależy o wiele więcej, niż może się wydawać.

W chwili kiedy Jana Shostak schodzi ze sceny po premierze swojego spektaklu „Krzykucha”, w powietrzu wisi niekwestionowane napięcie. W dokumentalnym stand-upie aktywistka zawarła nie tylko historię swojej kariery, ale przede wszystkim wyraziła ciężar reżimu Łukaszenki. Widzowie zobaczyli młodą kobietę, która zamiast beztroskiego życia toczy nieustanną i wyczerpującą walkę, a pomimo poczucia bezsilności, wściekłości, zmęczenia czy nawet krytyki za dekolt, nie przestaje krzyczeć. Wymowny był zresztą czas premiery, ponieważ wypadła w momencie, gdy sytuacja na granicy polsko-białoruskiej dobitnie pokazała, że Polska nie może uciec od tego, co dzieje się na Wschodzie, a od relacji z Białorusią czy Ukrainą zależy o wiele więcej, niż może się wydawać.

Serdecznie (nie) zapraszamy

Sąsiedzi zza wschodniej granicy przyjeżdżają do Polski, żeby się uczyć i pracować. W większości biegle posługują się językiem polskim, płacą podatki, a bardzo często mają także polskie korzenie. Niestety, nierzadko okazuje się, że to wcale nie chroni przed dyskryminacją, a deklarowana współpraca czy gościnność to tylko puste hasła.

Migranci ze Wschodu bardzo często mierzą się z dyskryminacją zakorzenioną w prawicowej propagandzie, coraz bardziej nasilającej wrogość przeciwko wszystkiemu, co nie jest dostatecznie polskie. Nie ma znaczenia, że nie łamią prawa i bez problemu się asymilują. Powodem wykluczenia może stać się nawet obco brzmiące nazwisko. Kiedy w lipcu uczelnie ogłosiły listy przyjętych na studia kandydatów, na murach poznańskiego Uniwersytetu Adama Mickiewicza zawisł transparent z napisem „UAM dla Polaków”. Autorami tego przedsięwzięcia byli narodowcy, którzy w uzasadnieniu napisali, że „masowa imigracja do Polski, zwłaszcza zza granicy wschodniej, jest poważnym problemem w ostatnich latach”, a jako podstawę swojego działania wstawili zdjęcia list przyjętych na studia, na których na pierwszych miejscach figurowały osoby o wschodnio brzmiących imionach czy nazwiskach. Traktowanie osób ze Wschodu jako „innych” często dzieje się odruchowo. Taki incydent spotkał chociażby uczennicę, której nie wpuszczono do Narodowego Centrum Badań Jądrowych podczas wycieczki szkolnej. Chociaż dziewczynka ma polskie obywatelstwo, odmówiono jej wstępu na teren obiektu, ponieważ „posiada imię i nazwisko brzmiące nie tak, jak u większości Polaków”. Pomimo, że był to bardziej niefortunny błąd niż akt nienawiści, to pokazuje, jak niewiele trzeba, żeby potraktowano kogoś jako obcego i wykluczono. Zdarza się, że Ukraińcy oraz Białorusini, którzy od lat mieszkają w Polsce oraz spełniają wszystkie kryteria, żeby ubiegać się o obywatelstwo lub o pozwolenie na pobyt czy pracę, spotykają się z niezrozumiałymi problemami w uzyskaniu dokumentów. Biurokracja, często w kafkowskim stylu, odracza postępowania, albo obchodzi się z nimi wyjątkowo opieszale. Z takim problemem zetknął się niedawno Oleksij Kucher, który ze względu na brak ważnego prawa do wykonywania pracy dostał nakaz deportacji. Mężczyzna znalazł się w trudnej sytuacji, z jednej strony musiał pracować, żeby utrzymać rodzinę, z drugiej, nie mógł, ponieważ nie uzyskał na czas wymaganego dokumentu, a urząd takie wnioski może rozpatrywać miesiącami. O sprawie zrobiło się głośno również ze względu na jego żonę Marinę, która miała niebawem urodzić czworaczki. W Polsce przebywają od 6 lat. Migranci ze Wschodu jeszcze częściej spotykają się z wykluczeniem, kiedy szukają pracy lub mieszkania do wynajęcia. W internecie co chwila publikowane są ogłoszenia z dopiskami: „Tylko dla Polaków” albo „Zero Ukraińców czy innych podobnych”. Mimo, że są niezgodne z prawem, to częstotliwość ich występowania prezentuje nie tylko powszechność uprzedzeń względem sąsiadów ze Wschodu, ale także brak zainteresowania organów państwowych tym problemem. Jeśli już uda im się dostać pracę, to zwykle na gorszych warunkach, niż mogą liczyć na to Polacy. Pojawia się wiele doniesień o mniejszym wynagrodzeniu, licznych nadużyciach i zaniedbaniach w zagwarantowaniu bezpieczeństwa pracy prowadzących niejednokrotnie wprost do narażania zdrowia i życia (np. na budowach). Nierzadko obok dyskryminacji społecznej czy systemowej pojawiają się też akty przemocy fizycznej. Wystarczy wspomnieć chociażby incydent z 2019 roku, kiedy napastnicy nie tylko dopuścili się aktu wandalizmu, wypisując na klatce schodowej ksenofobiczne napisy, takie jak: „Won z Polski” czy „Bydlaki”, ale wrzucili butelkę z benzyną do lokalu, gdzie mieszkali Ukraińcy. Albo brutalne pobicie pięciu osób z Ukrainy, Rosji i Białorusi w lutym 2020 roku za to, że rozmawiali po rosyjsku. Oni z kolei usłyszeli hasło „Polska dla Polaków”. Ale nie tylko społeczeństwo rozczarowuje…

Sfałszowane wybory na Białorusi w 2020 roku przelały czarę goryczy pro-demokratycznych obywateli. Łukaszenko nie chcąc rozstać się z władzą, brutalnie rozprawia się z wszelkimi przejawami niezadowolenia w kraju, co zmusza białoruskich działaczy do walki z dyktatorem poza granicami. Swiatłana Cichanouska, jako liderka antyreżimowej opozycji, zaczęła zabiegać o zainteresowanie oraz wsparcie państw zachodnich w walce o demokratyczną, proeuropejską Białoruś. Mieszkający w Polsce Białorusini mogli wtedy zobaczyć, jak bardzo trudna okaże się ta współpraca z krajem, z którym byli przecież tak blisko związani. Polski rząd co prawda deklarował solidarność z protestującymi, ale to poparcie niewiele tak naprawdę znaczy w praktyce. Po spotkaniu Swiatłany Cichanouskiej z Rafałem Trzaskowskim, wicemarszałek Sejmu Ryszard Terlecki opublikował wpis sugerujący liderce antyreżimowej opozycji, żeby „szukała pomocy w Moskwie”, a także jasno wyraził zdanie, że Polska powinna „popierać taką białoruską opozycję, która nie staje po stronie przeciwników” PiSu. Nie miało znaczenia, że w zaistniałej sytuacji zależy jej na wsparciu każdej siły politycznej, współpracy ponad podziałami, aby problem Białorusi był jak najszerzej nagłośniony w Europie i na świecie. Spotkała się również z prezydentem Andrzejem Dudą. Kluby Lewicy oraz Koalicji Obywatelskiej w reakcji na tę skandaliczną wypowiedź zgłosiły wnioski o odwołanie go z funkcji wicemarszałka, ale przy obecnym układzie w Sejmie oba zostały odrzucone. Podobne rozczarowanie przyniosło aresztowanie Romana Protasiewicza, ponieważ okazało się, że Polska nie dołożyła starań, żeby starający się o azyl białoruscy opozycjoniści mogli szybko oraz skutecznie uzyskać ochronę nad Wisłą. Wisienką na torcie była wizyta agenta białoruskiego KGB Jurija Woskriesienskiego na forum ekonomicznym w Karpaczu. Nawet jeśli zaproszenie przedstawiciela reżimu na tę imprezę można poczytać za błąd organizatora, nie da się zrozumieć, w jaki sposób na terenie Polski znalazł się człowiek związany z dyktaturą , która aresztuje polsko-białoruskich działaczy, porywa polski samolot i prowadzi wrogie działania, które rząd oficjalnie określa jako „wojnę hybrydową”. Niezależnie od tego, czy wynika to bardziej z obojętności, opieszałości czy braku kompetencji, Polska nie zajmuje zdecydowanego stanowiska w tej sprawie tak, jakby problem Białorusi nie był istotny dla naszego kraju.

Białoruś, Ukraina – wspólna sprawa

Bardzo trudno zrozumieć, dlaczego stosunek Polski do wschodnich sąsiadów zmierza w negatywnym kierunku. Na najbardziej podstawowym poziomie dziwi ksenofobia w stosunku do Ukraińców czy Białorusinów, których kulturowa bliskość od wielu lat umożliwiała swobodne mieszanie się tych narodów. Wielu Polaków ma przodków z Ukrainy czy Białorusi i analogicznie duża część migrantów ze Wschodu legitymuje się Kartą Polaka, potwierdzającą ich przynależność do narodu polskiego czy związki z polskością. Nie można im zarzucić, że się nie asymilują, a oskarżenia o rzekome nieprzestrzeganie prawa czy niepłacenie podatków są nieuzasadnionymi elementami propagandy środowisk prawicowych, które chcą taką agitacją zwiększyć swoją popularność. To, że w Polsce zamieszkuje tylu obywateli Białorusi czy Ukrainy jest zresztą najlepszym dowodem na to, jak bliskie sobie są te trzy narody, a migracje ich obywateli są czymś zupełnie naturalnym. Ten ważny aspekt odgrywa rolę nie tylko w kwestii sąsiedzkich stosunków, gdzie wszelkie przejawy agresji stają się równie niedorzeczne, co obrzydliwe, ale nabiera kluczowego znaczenia w zakresie gospodarki.

Polska nieuchronnie zmierza w stronę zapaści demograficznej. Nieudolność rządu tylko pogłębiła kryzys, ponieważ polityka PiS-u skutecznie doprowadziła do zmniejszenia liczby urodzeń i zwiększenia emigracji. Nawet optymistycznie zakładając, że ten pierwszy czynnik uda się może jakoś w przyszłości odwrócić, dzięki zmianie rządu oraz jego szkodliwej polityki, to trzeba liczyć się z tym, że wielu emigrantów już nie wróci, a ich wychowani za granicą potomkowie tym bardziej. Już w chwili obecnej pracodawcy dementują mit o rzekomym zabieraniu pracy przez Ukraińców czy Białorusinów , gdyż chętnych na podjęcie się wielu zajęć wśród rodaków po prostu nie ma. Brak pracowników to ogromny problem. Przedsiębiorcy, np. restauratorzy często nie są w stanie skompletować kadry bez cudzoziemców, a zdarza się, że już od kilku lat nie ma chętnych Polaków na oferowane stanowiska. Brak rąk do pracy to dziura, jakiej rząd nie jest w stanie zasypać w żaden sposób. Nie naprawi tego ani 500+, ani planowane programy zachęcania rodaków do powrotu. W tej sytuacji trzeba wyraźnie zaznaczyć, że przyjmowanie cudzoziemców nie jest, jak rysuje to prawica, opcjonalne, ale nieuniknione. Sąsiedzi zza wschodniej granicy wypełniają nieustannie zwiększające się zapotrzebowanie na rynku pracy. Natomiast fakt, że tak licznie podejmują pracę w Polsce, wynika przede wszystkim z tego, że ze względu np. na znajomość języka często mogą zatrudnić się od razu. Utrudnianie Ukraińcom czy Białorusinom legalnego pobytu i podejmowania pracy przez zawiłe procesy biurokratyczne czy stwarzanie zniechęcającej, wrogiej atmosfery, to nie jest ochrona kraju przed „napływem obcych”, ale absurdalne działanie na jego szkodę. Ale to nie jedyny powód, dla którego dobre relacje Polski ze wschodnimi sąsiadami są niezbędne.

Mapa Europy nieubłaganie wskazuje, gdzie leżą Białoruś i Ukraina, a przede wszystkim to, co z tego położenia wynika. Oba kraje znajdują się między Unią Europejską i Rosją. Nie ma też wątpliwości co do tego, że Putin jest żywo zainteresowany poszerzeniem swoich wpływów na Zachodzie. Na Białorusi ma Łukaszenkę, któremu pozwala bawić się w cara w zamian za utrzymanie kraju po stronie rosyjskich wpływów, natomiast Ukrainę próbuje „podgryzać” zielonymi ludzikami. Nastroje demokratyczne w którymkolwiek z tych państw nie są mu na rękę, bo to oznacza zacieśnienie ich stosunków z Zachodem. Mapa wyrokuje jednak nie tylko w sprawie geopolitycznego znaczenia Białorusi czy Ukrainy, ale także Polski. To właśnie ze względu na swoje położenie Polska powinna odgrywać decydującą rolę w kwestii budowania silnych stosunków z Ukrainą czy demokratyczną opozycją Białorusi, od których zależy, czy te kraje staną się prozachodnie czy prorosyjskie. O ile w interesie Unii Europejskiej leży, aby Ukraina i Białoruś były suwerennymi i demokratycznymi państwami, o tyle ich zwrot w kierunku Rosji będzie stanowił największe, a przede wszystkim bezpośrednie zagrożenie właśnie dla Polski. Trzeba powiedzieć wprost, że napięte stosunki z Ukrainą czy białoruską opozycją to ogromne ryzyko dla bezpieczeństwa państwa. Jeśli polski rząd nie będzie zabiegać o swoich wschodnich sąsiadów, to mogą stać się prorosyjscy i autorytarni. Podczas gdy oba kraje spustoszy bieda napędzająca korupcję, Putin uzyska nowe możliwości wywierania wpływu na Zachód. Obecny konflikt z Łukaszenką to przedsmak tego, co czeka Polskę jeśli tak się stanie. Widząc narastające wrogie nastroje w stosunku do Ukrainy i jej obywateli, czy brak zdecydowanego wsparcia dla białoruskiej antyreżimowej opozycji, warto zadać sobie pytanie, czy Polsce potrzebne są „wojny hybrydowe” albo zielone ludziki. Czy komuś się to podoba czy nie, te trzy państwa są ze sobą połączone i od ich relacji zależy, jak rozłożą się strefy wpływów w Europie.

„Dlaczego nie mam wrażenia, że chodzi jej o Białoruś?” – spytała Anna-Maria Żukowska, komentując dekolt sukienki, za którą Jana Shostak zostałaby zaaresztowana w swoim kraju. Ta sytuacja to świetne podsumowanie tego, jakie wielu Polaków stawia priorytety. Widzimy dekolty tam, gdzie powinniśmy dostrzec więzienne kraty, w sprzymierzeńcach chcemy szukać wrogów, a w szansie dla gospodarki upatrujemy wyimaginowanego zagrożenia. Tak samo nie chcemy dostrzec tego, że wolna Białoruś i Ukraina to bezpieczna Polska z silnymi, dobrze prosperującymi prozachodnimi sąsiadami. Pozostaje mieć nadzieję, że w końcu usłyszymy krzyk rozpaczy Jany Shostak, a wtedy zapytamy rządzących i wszystkich, którzy na niego nie reagują: „Dlaczego nie mamy wrażenia, że chodzi wam o Polskę?”

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

POLITYCZNI PISARZE

MAGDALENA M. KAJ

Dużo i często mówi się o celebrytach, gwiazdach sceny i ekranu, którzy na jakimś etapie swojej kariery postanawiają, że nadszedł czas na napisanie książki. Pomimo, że wiele zostało już powiedziane na temat poziomu i jakości tych publikacji, nie zniechęca to samozwańczych autorytetów do dalszej, masowej produkcji poradników, wspomnień, motywacyjnych kalendarzy czy grafomańskich powieści.

Dużo i często mówi się o celebrytach, gwiazdach sceny i ekranu, którzy na jakimś etapie swojej kariery postanawiają, że nadszedł czas na napisanie książki. Trudno tych dzieł nie zauważyć, przez ich nachalną promocję i eksponowanie. Pomimo, że wiele zostało już powiedziane na temat poziomu i jakości tych publikacji, i zazwyczaj nie są to oceny pozytywne, nie zniechęca to samozwańczych autorytetów do dalszej, masowej produkcji poradników, wspomnień, motywacyjnych kalendarzy czy grafomańskich powieści.

W tym gąszczu można pominąć dzieła tworzone przez polityków. A szkoda! Nie mam tu na myśli monumentalnych i odrobinę napuszonych biografii amerykańskich przywódców, a dzieła stworzone przez naszych liderów, które, ośmielę się stwierdzić, są bardziej zajmujące, dynamiczne i autentyczne.

W narożniku lewym: Leszek Miller i jego niezapomniana kronika przystąpienia Polski do Unii Europejskiej – „Tak to było”.

Dzieło, reklamowane jako fascynujące kulisy wejścia Polski do Unii Europejskiej, ukazało się w 2009 r. nakładem wydawnictwa Zapol. Tylną okładkę zajmuje długa i kwiecista rekomendacja książki, ale też pochwalny hymn na rzecz jej autora, pióra Adama Michnika.

Leszek Miller jest w polskiej polityce jednym z tytanów, prawdziwym feniksem, który z popiołów odradzał się niezliczoną ilość razy, by powrócić do głównego nurtu wydarzeń i z charakterystyczną kąśliwością i ironią komentować otaczającą rzeczywistość. Były premier jest personifikacją powiedzenia, że ktoś jest „teflonowy”. Faktycznie, od dekad politycy przychodzą i odchodzą w zapomnienie, a Leszek Miller trwa i wygląda, że raczej nigdzie się nie wybiera.

Ktokolwiek wspierał Leszka Millera w pisaniu jego ponad 360-stronicowego dzieła, wpadł na genialny pomysł, by kulisy negocjacji polskiej akcesji przedstawić nie jako suchą relację dotyczącą, umówmy się, długich i nudnych negocjacji a pełną akcji, gwałtownych zwrotów akcji i emocji książkę prawie sensacyjną. Świetnie widać to w warstwie językowej, wartkiej akcji pełnej niespodziewanych wydarzeń i zarysie charakterologicznym głównych postaci, które, znowu, nie są typowymi technokratami, a raczej – pełnymi życia i wigoru superbohaterami z życiową misją do wypełnienia.

Dlatego też największą przyjemność w lekturze sprawiają dynamiczne dialogi, które, przynajmniej w mojej głowie, od razu stają się scenami w filmie. Filmie akcji, oczywiście, gdzie Leszek Miller występuje co najmniej w roli Jamesa Bonda.

Bonda, który wyjątkowo nie jest agentem w służbie Jej Królewskiej Mości, tylko dobrym agentem działającym w służbie narodu polskiego. By, zgodnie z hasłem wyborczym z 2001, które zapewniło bezprecedensowe zwycięstwo Sojuszowi Lewicy Demokratycznej, przywrócić normalność i wygrać przyszłość.

Książkę warto przeczytać, chociażby dla odtworzonych w niej rozmów, kwiecistego języka i porównań, czy bon motów, z których słynie Miller:

(…) Mimo racjonalnej reakcji szefa największej partii opozycyjnej napięcie rosło jak u Hitchcocka. Nie zdziwiłem się zatem, kiedy do mojego gabinetu na kształt chmury burzowej wpadł Jarosław Kalinowski.1

(…) – To wyjaśnia odporność na racjonalną argumentację. Pan poseł Giertych dowiódł, że nie potrafi dostrzec niczego poza swoim olśniewającym pomysłem. Nic dziwnego, olśniony przestaje widzieć.2

Losy polskiej akcesji przeplatane są z anegdotycznymi historiami, które nie mając bezpośrednio wpływu na opowiadaną historię, dodają jej uroczego kolorytu. Moim osobistym faworytem jest wyjazd do Makao:

(…) Na początku lat dziewięćdziesiątych razem z Iwińskim i Siemiątkowskim polecieliśmy do Chin. Po kilku godzinach Iwiński zaczął nas namawiać na wycieczkę na wyspę Makao. (…) Broniliśmy się dzielnie, ale Iwiński był coraz bardziej natarczywy. W końcu poddaliśmy się. Potem Iwiński zaciągnął nas do zabytkowego kasyna i tam przycisnąłem profesora do muru.

- Tadeusz – zapytałem – po jakiego diabła przywlokłeś nas na to pustkowie? Kasyno jest rzeczywiście imponujące, ale to jedyna atrakcja na tej wyspie. Co tu mamy do roboty?!

Profesor cokolwiek się speszył, pomilczał chwilę i w końcu się przełamał.

- No dobrze, powiem wam. Kilka lat temu napisałem małą książkę o Makao. A nigdy tu nie byłem i chciałem zobaczyć, czy wszystko się zgadza.3

Kurtyna.

W narożniku prawym: Jarosław Kaczyński ze swoją profetyczną książką „Polska naszych marzeń”, uzupełnioną o płytę z filmem „Lider”.

Manifest Jarosława Kaczyńskiego, czyli jego „Polska naszych marzeń”, napisany jest w zupełnie innym tonie niż frywolne i żartobliwe dzieło Millera.

Książka, wydana już po katastrofie smoleńskiej, zawiera dużo wspomnień o zmarłych, głównie, rzecz jasna, są to wspomnienia o Leszku i Marylce. Stanowi ona wypadkową politycznych pamiętników a programu politycznego, mającego sprawić, że Polska będzie jednak silna, bogata, nowoczesna, żeby po dziesiątkach bardzo trudnych lat, wreszcie żyło się tu łatwo, wygodnie i bezpiecznie.4

Dzieło Kaczyńskiego to z jednej strony rozbudowany program polityczny, z drugiej dość osobista historia aktywności politycznej i wspomnienie osób, które w tej drodze mu towarzyszyły.

W kwestiach politycznych, autor klaruje jak stworzyć Polskę marzeń, w kilkunastu rozdziałach podając recepty na poniższe bolączki i palące kwestie: Jak premier może sprawić, by Polska była na miarę naszych marzeń?, Jak załatwiać polskie interesy w Unii, Angela Merkel, czyli specjalne sąsiedztwo, Polityka historyczna, czyli pamięć Polski naszych marzeń, Kadry, czyli kto ma zbudować Polskę naszych marzeń, Edukacja, czyli jak ustabilizować Polskę naszych marzeń, Sądownictwo, czyli warunek sprawiedliwej Polski naszych marzeń, Armia, czyli bezpieczna Polska naszych marzeń, Media publiczne, czyli kulturalna i dobrze poinformowana Polska naszych marzeń.5

W założeniu lżejszy i z dodatkiem odrobiny humoru jest Alfabet Jarosława Kaczyńskiego, który wieńczy książkę. Kaczyński opisuje historię znajomości, politycznej współpracy (bądź sporów) z kilkunastoma postaciami z polskiego krajobrazu politycznego.

Te biografie współpracowników i politycznych rywali są bodaj najsmaczniejszą częścią książki. Czytając notki czuć wyraźnie charakterystyczne dla Kaczyńskiego subtelne wycieczki personalne i bezwzględną ocenę charakteru i kompetencji innych. O Radosławie Sikorskim wypowiada się w serdecznych słowach, pisząc, że (…) To jest połączenie wielkich ambicji i jakiegoś infantylizmu, bardzo rozbudowanego ego i niezłych (na tle innych) kwalifikacji umysłowych, choć oczywiście wcale nie wybitnych.6

Książkę, napisaną dekadę temu interesująco czyta się ze względu na projekcje w niej zawarte, dotyczące, między innymi, przyszłości współpracowników. Na przykład, o Zbigniewie Ziobro napisał Kaczyński: (…) Zbyszka wciągnie łatwe życie w Parlamencie Europejskim, będzie odkładał powrót do krajowej na kolejne kadencje i w końcu się zatraci. 7

Z perspektywy dnia dzisiejszego brzmi to co najmniej jak political fiction. Niemniej jednak, może to dobry pomysł na polityczną emeryturę, zarówno dla autora z lewego narożnika, jak i prawego. O ile którykolwiek z nich się na nią zdecyduje.

Przypisy:

1 L. Miller, Tak to było. Warszawa 2009, s. 82.

2 Ibidem, s. 93.

3 Ibidem, s. 64-65.

4 J. Kaczyński, Polska naszych marzeń, Lublin 2011, s. 138.

5 Ibidem, s. 5.

6 Ibidem, s. 205.

7 Ibidem, s. 222.

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

SPRAWOZDAWCZY MAŁY FORMAT

MACIEJ MELECKI

Każdy może oceniać każdego, nie dbając o jakość swych, rzucanych ad hoc, sądów, stąd więc, jak w tym przypadku ma to miejsce, próba ewentualnego zastępowania polemik krytyczno-literackim rankingiem, przejawiającym w niektórych momentach wyraźnie zaczepne tendencje, okazuje się co najwyżej surogatem.

Dyktat skrótowości, wyrażany najczęściej w postaci komentarza, panuje niepodzielnie w całym życiu społeczno – kulturalnym. Jako signum naszych czasów, oddaje pośpiech w zmaganiu się z obfitością informacji, treści czy samych wydarzeń, jakimi jesteśmy osaczani, tkwiąc w nieustannym przesyle obrazków wgryzających się w nasze systemy percepcji. Forma obrazkowa stała się naturalną ikoną wszelkiej treści, nastawionej na promocje towaru. Obrazkowo więc przedstawia się też książki, zachęca do ich nabywania efemerycznym komentarzem, minimalistycznym opisem lub nieco bardziej rozbudowaną notką w prasie. Książkę należy wręcz traktować jako sam towar i, jak każdą inną rzecz przeznaczoną do sprzedaży, popularyzować jej zaistnienie skrótowym objaśnieniem. Ta formuła stała się poniekąd obowiązująca, i nie obeszła wszystkich tych, którzy zajmują się krytyką literacką szczególnie w tej przestrzeni medialnej, gdzie dominuje pisanie informacyjne. W rubrykach anonsujących literaturę natykamy się na niewielkich rozmiarów tekściki żurnalistów polecających lub krytykujących dany tytuł, zwięźle szkicujących najistotniejsze walory danego tytułu lub wytykających ich brak. W pismach literackich lub w analogicznych portalach internetowych wciąż dominuje pisanie standartowych recenzji. Ot, sytuacja niby normalna. Problem pojawia się wtedy, gdy dochodzi do swoistego mariażu wysublimowanego pisania krytyczno-literackiego z formułą komentatorską, obliczonego na maratoński tekst, skalkulowanego jako wypowiedź wszechogarniającą pełnię zjawisk.

Podsumowania za dany rok są swoistą orgią. Okazji do skrupulatnego przyjrzenia się temu, co w minionym roku wydaje się godne odnotowania oraz ocenienia w każdej branży, nie przepuści żaden opisywacz, samo mianowany oraz przez siebie powołany do tej żmudnej, odreagowującej narosłe w nim frustracje i stąd zazwyczaj wdzięcznej pracy. Okazja ta daje mu pożądaną sposobność szybkiego przedostania się do świadomości odbiorców oraz twórców, z jednobrzmiącym przekazem: to on na końcu rozdaje karty, ferując wyroki w postaci windowania jednych, schlebiania drugim czy też utrącania trzecich. Podsumowywacz ów staje się przeto ważną figurą w konkretnym światku, w którym konkurencja jest wszak niemała, a każdy, kto nań jest siłą rzeczy skazany, zaczyna, prędzej czy później, liczyć się z kimś takim – opiniodawcą słyszalnym niekiedy aż poza opłotki branżowego światka.

Festiwal podsumowań to parotygodniowa atrakcja, która przyciąga zawsze rzesze gawiedzi ciekawskie tego, kogo pominięto lub skarcono, a kogo pochwalono. Użytek z takich właśnie finalnych zabiegów – wydawać by się mogło – mają wszyscy. W przypadku świata książek, nie mniej spolaryzowanego lub gatunkowo zróżnicowanego od świata muzyki, teatru czy filmu, zasadą dominującą w pojedynczym ujawnianiu pochwał oraz kar, jest wrażanie kija w mrowisko. Im głębiej zostanie włożony jego jeden koniec, tym bardziej z drugiego zwisają obficie marchewki. Rozdrażniając swoimi efemerycznymi, butnymi i bufoniastymi opiniami autorów, którzy czymś zirytowali Opiniodawcę, zaskarbia on sobie wieloletnią wdzięczność pozytywnie odebranych czy przyjętych, którzy trafili do jego serca, swoją twórczością wywołując w nim żywsze jego kołatanie. Czy takie podsumowania finalnie wpływają na umocnienie pozycji danego autora, czy też są w stanie podmyć jego hieratyczne miejsce w jakimś tam doraźnym panteonie, nie wydaje się czymś konkretnie sprawdzalnym, może poza chwilowym przełożeniem na pokupność jego książki lub na baczniejsze zwrócenie uwagi na jego nazwisko przez, chociażby, jurorów nagród. W istocie szybko ulegają one zapomnieniu, gdyż wypierane są bieżącymi, ukazującymi się w początkach następnego roku produkcjami. Błędne koło domyka się. Ale zdarzają się przypadki, kiedy następuje powrót do roztajałych już zeszłorocznych śniegów.

Śledziennik wszystkiego, co wydarza się w danym roku w rodzimej literaturze, a w szczególności poezji, Jakub Skurtys, postanowił nadrobić zaległości z roku 2020 i dopisać glosę do swojego krytycznego sprawozdania za tenże rok, która została opublikowana, podobnież jak ówże sprawozdanie, na łamach Małego Formatu, w numerze 4-6 2021. W pierwotnym podsumowaniu nie udało mu się odnotować szeregu książek lub zdarzeń, które najwidoczniej nie wzbudziły w nim większego zainteresowania z powodu dość nikłego stopnia zaangażowania w realizm naszych czasów, tudzież braku bezpośredniego przedstawienia palących problemów dotyczących orbit, po których krążą polityczne kwestie czy też aspekty. Skoncentrował się więc w nim na tej literaturze, w której dopatruje się śladów lub pierwiastków marksistowskiej ideologii, gdyż, jako jej wytrawny wyznawca, w przeważającej mierze traktuje poezję jako przedmiot mający ilustrować założone z góry tezy krytycznej ewokacji. Groteskowo – kuriozalne wrażenia, jakie powstają po lekturze recenzenckich tekstów Skurtysa, są bezpośrednią pochodną jego krytycznej strategii. W rozbudowanych do granic wytrzymałości tekstach lub skrótowym opisie danego tomu poetyckiego – traktowanego jako segment w rocznym sprawozdaniu – przywiązuje on wagę tylko do tego, co mieści się w jego wizji literatury. Polegałaby ona na odbiorze świata przedstawianego podług nowatorskich ujęć poetyckiego języka agonu, skupionego na takich elementach rzeczywistości społeczno-politycznej, które zawierają materiał dowodowy na wyższość i słuszność neomarksistowskiego postrzegania społecznego życia nad jego odbiorem w ujęciu kategorii neoliberalnych lub przedstawieniowych, wyrażanych anachronicznym – wedle niego – stylem, mającym swe korzenie lub rodowody w późnym modernizmie.

W dopisanym aneksie swobodnie kontynuuje swoje tropicielskie harce, gruntując swym aroganckim i wyższościowym tonem swoją samozwańczą pozycję wszechwiedzącego. Pomysłowo, jak mu się zdaje, wprowadza zabieg relacjonowania nieopisanych wcześniej tomów oparty na chytrej sztuce: o czym bym nie napisał wtedy / o czym napisałbym. Ma to wedle niego uwiarygodnić jego sumienność w odnotowywaniu niemal każdej książki poetyckiej i wnieść ożywczą bryzę interpretacyjnych modułów. Efekt tego przybiera od razu komicznie płytką postać mizdrzenia się do czytelnika owych elukubracji gorliwym wynajdowywaniem coraz to nowych sugestywnych metek, czy też w parozdaniowym opisie zdaniem relacji ze swej niemocy w radzeniu sobie z danym wyborem wierszy, który wedle niego albo jest niepotrzebnym, zbędnym jego wydaniem, zasługującym tylko na przecenę, albo zawierającym wiersze, przez które przebrnąć nie może. Pal to licho, jeśli chodzi o autorów poetycko czynnych, ale kiedy inauguruje swój wywód w przypadku wyboru wierszy autora już nieżyjącego słowami: To wybór wierszy (WBPiCAK) – pośmiertny? jeszcze nie? posłowie wskazuje, że jednak niestety już po…, to wzbudza już tylko awersję. Niczym Orficka Wyrocznia usiłuje przepowiedzieć, dlaczego tom danego poety nic nie wniesie do jego twórczości, a jego głos w nim zawarty, jak sugeruje w swym sprawozdawczym komentarzu, jest na tyle słaby, że nie będzie słyszalny w żaden sposób. Wykazuje przy tym brak ideologicznych lub społecznie ważkich problematyk, gani za nazbyt hermetyczny język poetycki, lokujący się przez to w autotelicznym wymiarze, który jak wiadomo – uporczywie zdaje się to sugerować – nikogo nie obchodzi. Nie streszczam tutaj bynajmniej dokładnie licznych komentatorskich żachnięć czy też wzmożonych pochwał, niemałych w swej liczbie, lecz przywołuję tylko aurę metodologii stosowanej w protokole krytycznego mędrca.

Obsesja ideologiczna na punkcie współczesnej, nie tylko rodzimej, poezji czyni ze Skurtysa jednego z najistotniejszych krytyków młodej szkoły neosocrealalizmu, i staje się także w owym podsumowaniu tego potwierdzeniem w  postaci dominującego przedmiotu jego krytyczno-literackich śledztw. Beneficjent ustroju demokratyczno-liberalnego, pieszczoszek reżimu PiS-owskiego (współpracujący z pisowskim kwartalnikiem Nowy Napis), traktuje ideologiczny oręż jako wykrywacz neomarksistowskich pierwiastków w poetyckim kruszcu, czyniąc zeń swój modus operandi. Eksplorując w poezji niektórych swoje ulubione lejtmotywy takie chociażby jak: polis, polityczne odium, zbiorowość wydana na żer kapitalistycznej amplifikacji, znoszenie podziału między neoliberalizmem a populistycznym narodowym socjalizmem, koncentruje się na eksplikowaniu wątków, które dowodliwie będą unaoczniać założone tezy teoretycznych rozstrzygnięć. O ile ma to swój indywidualny sens w esejach lub recenzjach, to w przypadku opisywania książek poetyckich w cierpliwych podsumowaniach z danego roku domniemana obiektywność – niejako naturalnie przypisana do tego rodzaju ujęć – szybko zostaje w oczach czytelnika podważona, a u końca lektury ostatecznie zdemistyfikowana.

Podsumowania takie, jak ma to miejsce w przypadku Jakuba Skurtysa, zdawać by się mogło, posiadają zgoła indywidualny charakter, gdyż czynione są podług widzimisię ich autora. Skrótowe, ale wypełnione nierzadko lekturową intensywnością i empatią interpretacje krytyczne, które w opiniodawstwie tegoż raczej przeważają, przysparzają mu, biorąc pod uwagę ambicję odniesienia się do jak największej ilości opublikowanych w danym roku książek poetyckich, miano najbardziej zorientowanego krytyka towarzyszącemu aktualnemu stanowi poezji. Suponują one dane zjawiska jako ważne w ich kierunkowym rozwoju, pogardliwie oceniane zaś książki wtrącają do jego własnego czyśćca, wreszcie, poprzez niekiedy prowokacyjny ton, skłaniają do namysłu. Wszystko to jednak nie przynosi spodziewanego – mogłoby się wydawać – efektu. Realizacja tak wielopostaciowego opisywania wywołuje parodniowy rezonans, utrwalając jednocześnie rankingowy charakter tego rodzaju oceniania, który przydaje splendoru tylko jego autorowi, korzystającemu na tym najbardziej.

Wieloletni już brak polemik w rodzimym życiu literackim stworzył pustą przestrzeń, której nie są w stanie zastąpić publikowane recenzje lub eseje, gdyż zwichrowaniu całkowitemu uległa ranga oceniania danej poezji. Relatywizowanie każdego zjawiska we współczesnej wielowymiarowej narracji przybrało już postać niemal obowiązującą i przyczyniło się do nagminnej ruchliwości wydawania bez żadnej sankcji indywidualnych opinii. Każdy może oceniać każdego, nie dbając o jakość swych, rzucanych ad hoc, sądów, stąd więc, jak w tym przypadku ma to miejsce, próba ewentualnego zastępowania polemik krytyczno-literackim rankingiem, przejawiającym w niektórych momentach wyraźnie zaczepne tendencje, okazuje się co najwyżej surogatem.

Sublimowanie oraz, niekiedy bardzo trudne, kamuflowanie idiosynkrazji wynikających z poza merytorycznego namysłu, coraz częściej uchodzić zaczyna za cechę dystynktywną takiego podejścia, w którym elementy owe stają się swobodnie fechtowanym, bardzo poręcznym narzędziem w procesie udowadniania swych racji. U Skurtysa, niestety, wyczuwalne są tegoż rodzaju oznaki. Gdzie tylko może, chcąc pognębić jakiegoś autora, którego twórczość albo on sam mu nie odpowiada, aktywizuje właściwe po temu mechanizmy, jednocześnie odkrywając, w takich wypadkach, swe prawdziwe intencje. Cóż, marzeniem każdego jest bycie nieobliczalnym. Ale żeby tak się stało nie wystarczy sumiennie pochylać się nad każdą prawie książką poetycką, by ją na danych pozycjach odfajkować, a z siebie uczynić centralny ośrodek opiniodawczy. Potrzeba do tego niekunktatorskiej pasji, której braku nie przesłoni lawina komentatorskich tekstów.

MACIEJ MELECKI

Autor tomów wierszy: Te sprawy (1995), Niebezpiecznie blisko (1996), Zimni ogrodnicy (1999), Przypadki i odmiany (2001), Bermudzkie historie (2005), Zawsze wszędzie indziej - wybór wierszy (2008), Przester (2009), Szereg zerwań (2011), Pola toku (2013), Inwersje (2016), Prask (wybór wierszy w języku czeskim, 2017), Bezgrunt (2019) oraz tomu prozy Gdzieniegdzie (2017). Mieszka w Mikołowie.  Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

FAŁSZYWI PROROCY PRAWICY? KATOLICYZM ZAGRABIONY CZY PORZUCONY?

KAMIL SZAŁECKI

Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi, Jean Monnet, czy Robert Schumann, nazywani dzisiaj „ojcami Zjednoczonej Europy”, opierali się na jednym z głównych filarów chadecji – dążeniu do współpracy. W dużej mierze dzięki nim, dzisiaj, UE może porównywać się do chińskiej czy amerykańskiej potęgi w ekonomicznych rankingach. To właśnie dzięki zjednoczeniu w sprawie szczepionek kraje UE mogły otrzymać ich więcej i w bardziej opłacalnej cenie, niż gdyby każdy członek ubiegałby się o nie na własną rękę, z mniejszymi możliwościami finansowymi, a więc i również – negocjacyjnymi.

Dlaczego katolicyzm dziś tak jednoznacznie utożsamiany jest z prawicą, mimo że przedstawia ona często postawę zdecydowanie z nim sprzeczną lub dla niego szkodliwą? I co doprowadziło do takiego ograniczenia na przestrzeni ostatnich lat spektrum tego, co w przestrzeni publicznej katolickie? Na to, jak kształtowany jest polski katolicyzm lub jego odbiór w przestrzeni publicznej, składają się w mojej ocenie trzy obszary – polityczny, hierarchiczny i powszechny. Polityczny oznacza partie polityczne, nad którymi łopoczą katolickie sztandary i to, co się z tym w praktyce wiąże. Hierarchiczny to postawa instytucjonalnego Kościoła – zarówno biskupów, jak i szeregowych księży. Powszechny, najtrudniejszy do zdefiniowania, to poglądy i postawy katolików w Polsce. Te trzy obszary wpływają na siebie wzajemnie i podlegają ciągłej ewolucji. Przyjrzyjmy się im.

Gdybyśmy chcieli nakreślić na szybko polską panoramę religijno-polityczną, ujrzelibyśmy obraz szeroko pojętej prawicy, składającej się z ugrupowań obozu rządzącego oraz Konfederacji – stronnictwa polityczne biorące na sztandary katolickie, tradycyjne wartości, Katolicką Naukę Społeczną oraz ochoczo broniące Kościół Katolicki przed mniej lub bardziej wyimaginowanymi zagrożeniami dzisiejszego świata. Objawami tego stają się często takie zjawiska jak nacjonalizm, daleko posunięty eurosceptycyzm, nonszalanckie podejście do osiągnięć nauki w kwestii klimatu oraz medycyny, czy też obojętność na dobrostan zwierząt i środowisko. Cechą charakterystyczną prawej strony sceny politycznej jest także agresywna retoryka – w stosunku do mniejszości seksualnych, względem uchodźców oraz przeciwników politycznych. Wydawać się może, że wtóruje mu w tym lub przynajmniej zapewnia milczącą powściągliwość, instytucjonalny Kościół. Przy przeciętnym postrzeganiu tematu wyłania się w tym momencie także pewien przedsiębiorczy redemptorysta z Torunia, czy kontrowersyjny arcybiskup metropolita z Krakowa. Niejako po drugiej stronie panoramy usadowilibyśmy zapewne całą resztę – często otwarcie antyklerykalną Lewicę, zagubioną w istocie (mimo mocno określonych korzeni w przeszłości, o czym później) Platformę Obywatelską, Polskę 2050, która mimo lidera będącego przed rozpoczęciem kariery politycznej katolickim publicystą spod znaku „Tygodnika Powszechnego”, nie afiszuje się dziś (mimo takich zarzutów ze strony Lewicy) z katolicyzmem czy choćby konserwatywnymi wartościami. Niejako na granicy tego spektrum ląduje PSL, szukający nadal swojej tożsamości i będący w fazie przechodzenia ze swojego wiejskiego, konserwatywnego matecznika, z którego został wypchnięty przez PiS, w stronę centrum, co widać na podstawie analizy wyników wyborów parlamentarnych z 2019 roku, kiedy to Ludowcy zdobyli niemal identyczne wyniki na wsi oraz w miastach i miasteczkach, niezależnie od ich wielkości. Cały ten przedstawiony wyżej obraz odpowiada prawdzie. Kiedy jednak zadamy sobie trud, by sprawdzić, co w istocie jest katolickie i jak na główne kwestie wymienione na początku spogląda Kościół Katolicki, dojdziemy do pewnego dysonansu spowodowanego tym, dlaczego to właśnie prawica bierze sobie chrześcijaństwo na sztandary, mimo wyznawania w istocie nie tylko niechrześcijańskich, ale często wręcz antychrześcijańskich poglądów.

Obszar hierarchiczny prezentuje się dużo mniej wyraziście. Polski episkopat często zachowuje bierność, wysyła mdłe komunikaty, nie chce wyrażać wyrazistej opinii. Tym trudniej określić jakiekolwiek proporcje. Jarosław Makowski pisze o bezkrólewiu w polskim episkopacie. Do 2005 roku wszelkie spory neutralizowała postać papieża, nadając biskupom właściwy ton i charakter, papieża będącego głową zarówno polskiego, jak i powszechnego Kościoła. Dziś Kościół w Polsce nie ma lidera, a wyższą pozycję ma zakonnik z Torunia i jego media niż Prymas, czy Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski. Znajdziemy zatem wśród polskich biskupów abp. Wojciecha Polaka – krytykującego łamanie konstytucji, sprzeciwiającego się nacjonalizmowi, protestującego przeciw wykorzystywaniu religii do uprawiania polityki i opowiadającego się za przyjmowaniem uchodźców. Znajdziemy także abp. Marka Jędraszewskiego, którego wypowiedzi na temat wszelakich ideologii są dobrze znane. Znajdziemy także biskupów bardzo biernych i zdystansowanych. Proporcje są trudne do ustalenia. Według analiz istnieją w episkopacie trzy frakcje – konserwatywna, licząca około siedmiu biskupów, „otwarta” o podobnej wielkości oraz milcząca większość. Wydaje się, że dość podobnie wygląda to wśród szeregowych księży. Znajdziemy medialne przykłady ks. Lemańskiego, ks. prof. Wierzbickiego ks. Bonieckiego czy o. Gurzyńskiego, karanych niejednokrotnie za swoje wypowiedzi, jak i tych o bardzo konserwatywnych poglądach, niekiedy angażujących się w politykę, takich jak np. ks. Chyła lub ks. Oko.

Trzecim komponentem składającym się na polski katolicyzm są świeccy i niezaangażowani aktywnie w politykę katolicy. Według badania CBOS z 2011 roku 95% mieszkańców Polski deklaruje się jako katolicy, 45% w swoim życiu kieruje się zaleceniami Kościoła. Kościelne statystyki z 2019 roku mówią o 36,9% katolików uczęszczających na niedzielne msze i 16,7% przyjmujących komunię świętą. Trudno więc w tym wypadku określić najwłaściwszą grupę badawczą. Jacy więc są polscy katolicy? Drobnych wskazówek mogą dostarczyć wyniki frekwencji na niedzielnych mszach przy nałożeniu na to wyników wyborczych w tych regionach. Nie dziwią wyniki, w których nakłada się wysokie poparcie dla PiS na tzw. ścianie wschodniej z wysoką frekwencją na tamtejszych mszach. Z kolei badania CBOS z 2021 roku zbadały poziom religijności w poszczególnych elektoratach partyjnych. Wśród wyborców PiS religijność deklaruje 79%, w PSL 69%, Konfederacji 53%, Polski 2050 40%, KO 34%, Lewicy 19%. We wrześniu 2020 roku w Tygodniku Powszechnym opublikowano badanie przeprowadzone przez ks. Krzysztofa Pawlinę. Uzyskał on odpowiedzi alumnów 38 z 42 polskich seminariów duchownych, przyjętych do nich w roku akademickim 2019/2020, m.in. na temat ich preferencji w wyborach europejskich w 2019 roku. 62% z nich zagłosowało na PiS, 24% na Konfederacje, 7% na Kolację Europejską, a 6% na Kukiz’15. Zatem młodzi katolicy wybierający drogę kapłańską są prawie jednolicie prawicowi. Z drugiej strony nadal stosunkowo silne pozostają społeczności skupione wokół „liberalnego” Tygodnika Powszechnego, czy Znaku, a wiele młodych osób przyciągają np. duszpasterstwa względnie „otwartego” zakonu dominikańskiego.

W tym zestawieniu wyłania się pewna niespójność. Przy zrównoważonym obrazie polskiego duchowieństwa oraz raczej umiarkowanie konserwatywnych polskich katolikach, rzuca się w oczy zdecydowanie prawicowy obraz katolicyzmu w przestrzeni politycznej. Warto go zatem przeanalizować.

(A)katolicka prawica

Pierwszą ważną kwestią, w mojej ocenie kluczową, jest retoryka. Słowo, od którego biblijnie wszystko się zaczęło, kształtuje społeczne stosunki – buduje podziały oraz wspólnotę, może zapewniać szacunek mimo różnic, jak i może stać się narzędziem dyskryminacji i budowania nagonki przynoszącej najczęściej przerażające żniwo. Jeśli chcemy rozważać dyskurs i retorykę tworzoną przez prawicę w kontekście nauki katolickiej, warto sięgnąć najpierw do źródła - „wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25, 40) oraz klasyczne już „będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego” (Mt 22, 39) jako jedno z dwóch najważniejszych przykazań danych przez Jezusa. Wypływa z tego nakaz, by w każdym człowieku, bez wyjątku, chrześcijanin dostrzegał samego Jezusa i traktował go z poszanowaniem jego godności, z otwartością i przynajmniej próbą zrozumienia. Nie oznacza to aprobaty dla wszystkich postaw i zachowań drugiej osoby, ale jak stwierdził papież Franciszek w kontekście osób nieheteronormatywnych, "każda osoba, niezależnie od swojej orientacji seksualnej, musi być szanowana w swej godności i przyjęta z szacunkiem, z troską, by uniknąć jakichkolwiek oznak niesłusznej dyskryminacji". Tymczasem, prawicowy obóz rządzący stworzył sobie z publicznej telewizji generator nagonki instrumentalnie wykorzystywanej do uderzania w grupy i osoby oraz zręcznie kierowanej w odpowiednim kierunku, zależnie od politycznych potrzeb. Poczynając od mniejszości seksualnych przedstawianych jako zagrożenie dla rodzin, polskości, katolicyzmu i polskich dzieci – mityczna ideologia gender, która wyewoluowała w pewnym momencie w ideologię LGBT, przez wrogów politycznych stawianych poza nawiasem wspólnoty narodowej, którym przypisywana jest służalczość względem państw ościennych oraz wręcz chęć likwidacji państwa (sic!), aż do wojennej, dehumanizującej retoryki odnoszącej się do uchodźców, zarówno dziś, jak i jeszcze w kampanii wyborczej w 2015 roku. Pewnym symbolem może być program „W tyle wizji”, emitowany na antenie TVP INFO, w którym to pomiędzy dialogami dwóch prowadzących do studia dzwonią widzowie, często wyrażający się w niecenzuralnych słowach na temat np. polityków opozycji, wygrażając im przemocą, wszystko to ku uciesze i aprobacie, a czasem wręcz szoku prowadzących zadziwionych tym, jakiego potwora udało im się stworzyć i którego codziennie sowicie karmią. W tej retoryce wtórują telewizji publicznej prawicowe gazety podsycające jeszcze bardziej nienawiść do poszczególnych grup. Nie trzeba w tym miejscu dodawać wypowiedzi polityków Konfederacji nt. batożenia homoseksualistów, czy też licznych wypowiedzi Janusza Korwin-Mikkego. Można stwierdzić, że zamiast nadstawiać drugi policzek, szukają oni takiego, w który mogą uderzyć ku uciesze głosującego na nich tłumu. Wszystkie te działania wyrządzają zbrodniczą szkodę całemu społeczeństwu, dzieląc je według partyjnych potrzeb sprawców i wywołując w nim najgorsze z emocji. Wyrządzają także szkodę poszczególnym osobom. 70% osób w Polsce identyfikujących się jako członkowie społeczności LGBT+ ma lub miało myśli samobójcze, 50% zaś objawy depresji. To między innymi oni są dziś tymi ewangelicznymi „braćmi najmniejszymi”, są nimi także uchodźcy oraz politycy z którymi się nie zgadzamy, a przeciwko którym władza zaprzęga cały aparat państwa.

Drugą ważną kwestią jest nacjonalizm i antyuchodźcza polityka. Już od 2013 roku, podczas tzw. kryzysu migracyjnego, z prawej strony, rzekomo broniącej chrześcijańskiej Europy przed zalewem zarobkowych migrantów i islamizacją starego kontynentu, wypływała iście wojenna narracja. Dominowały takie słowa jak fala, najazd, inwazja, obrona granic. Podnoszono populistyczne argumenty dotyczące przewagi mężczyzn w grupach uchodźczych (mężczyźni przede wszystkim byli w stanie pokonać trud ucieczki przed wojną), czy też posiadanych przez nich telefonów (bez zadania sobie pytania o to, jak inaczej mieliby skontaktować się z bliskimi, dla których ruszyli szukać lepszego miejsca). Rok 2015 w Polsce był rokiem wyborów parlamentarnych. Prawo i Sprawiedliwość wykorzystała wtedy kryzys migracyjny do prowadzenia kampanii wyborczej, w pamięć zapadła wypowiedź Jarosława Kaczyńskiego dotycząca szeregu chorób i pasożytów, jakie przenieść mogą na nas „nielegalni imigranci”. Nie pozostawały bierne także partie składające się na dzisiejszą Konfederację, a więc Ruch Narodowy oraz Partia KORWiN. W przekazie dominowała narracja mówiąca o niemal wyłącznie zarobkowych motywach migracji, jak i terrorystycznych skłonnościach chcących się dostać do Polski. W tym czasie Kościół Katolicki, zarówno polski episkopat, jak i Stolica Apostolska, zachęcały do przyjmowania uchodźców. Zanim papież Franciszek wystosował apel, by każda parafia przyjęła jedną rodzinę do siebie, do działania zachęcał przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski abp Stanisław Gądecki. Delegat KEP ds. Migracji bp Krzysztof Zadarko apelował zaś, by bezwarunkowo przyjmować uchodźców, niezależnie od ich religii i wyznania, mówił także, że dziś Jezus ma twarz właśnie uchodźcy. Przerodziło się to także w realne działania. Aktywne były oddziały Caritas w całej Europie, w tym również w przyjmowaniu uchodźców. We Włoszech w tym czasie lokalne klasztory, diecezje, parafie i Caritas zaopiekowały się ponad 40 tysiącami uchodźców. Na mniejszą skalę takie działania miały miejsce także w Polsce. Diecezje, parafie i Caritas pomogły tysiącom uchodźców, zarówno na miejscu, jak i ściągając ich do Polski. Warto przy tej okazji zajrzeć także do Ewangelii, w której czytamy „Wtedy odezwie się Król do tych po prawej stronie: «Pójdźcie, błogosławieni Ojca mojego, weźcie w posiadanie królestwo, przygotowane wam od założenia świata! Bo byłem głodny, a daliście Mi jeść; byłem spragniony, a daliście Mi pić; byłem przybyszem, a przyjęliście Mnie; byłem nagi, a przyodzialiście Mnie; byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie»" (Mt 25, 34-36). Wydaje się, że na kolejny poziom wzbiły się formacje prawicowe w sprawie obecnego kryzysu na granicy z Białorusią. Nadal są niewzruszone ludzką krzywdą i cierpieniem, a zamiast dostrzegać Jezusa, widzą w migrantach amunicję w wojnie hybrydowej prowadzonej przez białoruski reżim. Kolejna nomen omen granica została jednak przekroczona. W momencie, kiedy grupa uchodźców na granicy zaczęła chorować, pijąc wodę z potoku i znajdując się w potrzasku między strażami granicznymi obu państw, parlamentarzyści opozycji ruszyli z paczkami z jedzeniem i śpiworami, by dostarczyć je ludziom(!) na granicy. Abstrahuję od pełnego wachlarza pobudek stojących za tymi działaniami. Kuriozalne wydaje się natomiast to, że politycy prawicy, utożsamiający się z katolickimi wartościami i broniący Kościoła, Patryk Jaki i Sebastian Kaleta z Solidarnej Polski oraz kilku innych, zaczęli wyśmiewać te działania i nazywać je „gówniarstwem”. Tworzono także prześmiewcze filmy z tym jak poseł Koalicji Obywatelskiej Franek Sterczewski próbuje dostarczyć jedzenie głodującym na granicy! Tymczasem na granicy polsko-białoruskiej znaleziono w połowie września ciała trzech uchodźców, z czasem zaczęto informować o kolejnych, a jedyną reakcją władz była próba zrobienia z osób na granicy zoofilii. Wszystko to za pomocą znalezionego w internecie filmu pornograficznego wyświetlonego na konferencji prasowej ministra spraw wewnętrznych. Również i teraz polscy biskupi zaznaczyli w zbiorowym komunikacie potrzebę otwartości na ludzi potrzebujących pomocy. Na granicy pojawił się ks. Lemański, ks. prof. Wierzbicki oraz wspomniany już bp Krzysztof Zadarko. Kwestią nieco zbliżoną, będącą często czynnikiem wpływającym na stosunek do uchodźców, jest nacjonalizm. Na ten temat niezwykle dosadnie i jednoznacznie wypowiedzieli się polscy biskupi za pomocą dokumentu „Chrześcijański kształt patriotyzmu” z 2017 roku. Patriotyzm jest w nim opisywany jako postawa zawsze otwarta, zarówno na wspólnoty narodowe, jak i wspólnotę ogólnoludzką. Patriotyzm wpisany jest w uniwersalny nakaz miłości bliźniego, a niedopuszczalne i bałwochwalcze są próby podnoszenia narodu do rangi absolutu, czy szukania chrześcijaństwa jako uzasadnienia narodowych konfliktów i waśni. Polski episkopat promuje w tym dokumencie patriotyzm będący wrażliwością także na cierpienie i krzywdę, która dotyka inne narody. Podkreślona została także wierna służba naszej ojczyźnie wyznawców szeregu innych religii, jak i ateistów. Za nieuprawnione i niebezpieczne biskupi uznali także instrumentalne wykorzystywanie tak ważnej przecież polityki historycznej do rywalizacji politycznej. Nacjonalizm został ukazany jako przeciwieństwo patriotyzmu. Jedną z bardziej znanych biblijnych opowieści jest spotkanie Jezusa z Samarytanką. Wykazał się on w niej godną naśladowania otwartością. Rozmawiał on przy studni zarówno z kobietą, co w kulturze żydowskiej było lekko mówiąc kontrowersyjne, jak i przedstawicielką pogańskiego plemienia Samarytan. Takie spotkanie było niedopuszczalne. Samarytanie byli darzeni przez Żydów wielowiekową nienawiścią, a kobiety z tego ludu uważane były za nieczyste. Ta konkretna kobieta była także po kilku rozwodach. Jezus zaś sam inicjuje rozmowę mimo barier kulturowych, rasowych i historycznej nienawiści. Można tylko domniemywać, jak w tej sytuacji zareagowałby któryś z polityków prawicy, zapewne przegoniłby Samarytankę pod pretekstem obrony żydowskiej tożsamości, tradycyjnego modelu rodziny, jak i w trosce o to, czy Samarytanka nie przeniosłaby na niego jakiejś choroby.

Kolejną kwestią, powiązaną istotnie z omawianym już nacjonalizmem, jest podejście prawicy do Unii Europejskiej oraz integracji europejskiej jako takiej. Prawica spod znaku ugrupowań rządzących cechuje się silnym eurosceptycyzmem, z nasilającymi się coraz bardziej tendencjami do zaprzestania postrzegania obecności Polski w Unii Europejskiej jako coś oczywistego i pewnego. Politycy Konfederacji zaś mówią wprost o Unii jako złu, o Brukseli jako nowej Moskwie oraz postulują opuszczenie wspólnoty. Europa natomiast, zjednoczona, ze wspólnymi instytucjami i pogłębiającą się integracją, jest wizją i perspektywą stricte chrześcijańską. To średniowieczne Christianitas nadało Europie wspólne ramy kulturowe, religijne oraz częściowo językowe i instytucjonalne. Kiedy integracja europejska rozpoczynała się po II wojnie światowej, jednymi z jej głównych ojców byli Robert Schuman oraz Alcide De Gasperi – ich procesy beatyfikacyjne w Kościele Katolickim właśnie trwają i zbliżają się coraz większymi krokami do wyniesienia tych wybitnych polityków na ołtarze. Inny z tzw. Ojców Europy, Konrad Adenauer, był przedstawicielem niemieckiej chrześcijańskiej demokracji. W tym miejscu może pojawić się zarzut mówiący, iż instytucje europejskie wtedy a dziś to dwie różne rzeczywistości i że projekt ten wymknął się spod kontroli i planów ojców integracji. Nic bardziej mylnego. W Deklaracji Schumana (napisanej przez Jeana Monneta, ale przez Schumana przedstawionej) z 9 maja 1950 roku, będącej przełomowym aktem rozpoczynającym powojenną integrację europejską, czytamy nie tylko o postulacie utworzenia luźnych instytucji europejskich o gospodarczym charakterze. Owe gospodarcze powiązanie państw ma być tylko przystankiem, „ta propozycja stanie się pierwszą konkretną podstawą Federacji Europejskiej”. Stworzenie instytucji europejskich mogących zapobiegać nowym zagrożeniom dla pokoju postulował już papież Pius XII, Paweł VI opowiadał się za głębszą, bardziej solidną i organiczną jednością europejską. W wypowiedziach Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka można dostrzec akcentowanie cech wspólnych Unii i chrześcijaństwa, takich jak solidarność, otwartość oraz wspólnotowość. Jednocześnie wzywają oni do tego, by Europa „odnalazła siebie samą, była sobą”, by w warunkach zdrowej świeckości nie zatracała otwartości na swoje chrześcijańskie korzenie. Najlepszym do tego sposobem jest, by katolicy nie widzieli w Unii Europejskiej pochłoniętej zepsuciem i neomarksizmem lewicowej inicjatywy „eurokratów”, który to obraz w istocie służy głównie prawicowemu populizmowi, ale by Unię współtworzyli, ubogacając ją chrześcijańskimi wartościami leżącymi u jej podstaw.

Podobnych rozbieżności można doszukać się na wielu innych polach. Szczególnie bulwersujące wydaje się to, że niektóre z nich, mimo bycia częścią naukowego konsensusu i wynikiem wielu badań, nadal są kontestowane przez konserwatystów, katolików, czy „wolnościowców” ze stajni Janusza Korwin-Mikkego. Jedną z takich kwestii jest globalne ocieplenie. Prawica kontestuje albo jego istnienie, albo wpływ człowieka na jego kształt, albo radykalizm środków, które mają mu przeciwdziałać. Tymczasem konieczność podjęcia środków, by spowolnić globalny wzrost temperatur, nadając przy tym moralnego charakteru walce z globalnym ociepleniem, podkreślają papieże. Poczynając od Jana Pawła II, który już 30 lat temu mówił o krytycznych rozmiarach efektu cieplarnianego spowodowanego rozwojem przemysłu, wielkich aglomeracji miejskich oraz wzrostem zużycia energii, mówił także o obowiązku zarówno jednostek, państw, jak i organizacji międzynarodowych, by wykazać się należną odpowiedzialnością. Benedykt XVI mówił o moralnym charakterze ochrony stworzenia, wskazując na katastrofy naturalne już teraz przynoszące liczne ofiary. Franciszek wykazuję się jeszcze dalej posuniętym zaangażowanie na rzecz walki ze zmianami klimatu. Wydał na ten temat encyklikę Laudato si, będącą apelem do całego świata, wpisującym działania na rzecz ochrony środowiska w ósmy „Uczynek Miłosierdzia”. Birmański kardynał Charles Maung Bo mówi wprost o „ekologicznym ludobójstwie”, będąc dużo bliżej realnych skutków zmian klimatycznych niż mieszkańcy Europy. Tutaj rozgrywa się prawdziwa walka o życie. Kolejną kwestią, na którą zasadniczy wpływ ma nauka, jest kwestia szczepień. Politycy Konfederacji są w tej kwestii bardzo sceptyczni, są wprost przeciwko szczepieniom lub zachowują skrajną powściągliwość, by nie zrazić do siebie swojego elektoratu. Negatywny stosunek do szczepień widać także wśród prawicowych gazet sprzyjających władzy. Wydaje się, że paradoksalnie istotną zaletą faktu rządzenia w Polsce przez Prawo i Sprawiedliwość w dobie pandemii jest utemperowanie członków tej partii (jak i Solidarnej Polski) w wypowiedziach podważających sens szczepień. Prawica dzierżąca odpowiedzialność za państwo jest z pewnością dużo mniej sceptyczna wobec dorobku nauki niż prawica będąca w opozycji. Co jednak na temat szczepień sądzi Kościół? Papież Franciszek nazwał w ostatnim czasie szczepionkę „przyjacielem człowieka”, a zaszczepienie się określił aktem miłości wobec bliźniego. Kardynał Kazimierz Nycz stwierdził natomiast, że nasze wybory dotyczące szczepienia wkraczają w zakres przykazania „nie zabijaj!”. Nycz wyznał także, iż wstydzi się korelacji między religijnością a poziomem sceptycyzmu wobec szczepień. Ciekawa mądrość wypływa przy tej okazji także ze Starego Testamentu – „Czcij lekarza czcią należną z powodu jego posług, albowiem i jego stworzył Pan. (…) Pan stworzył z ziemi lekarstwa, a człowiek mądry nie będzie nimi gardził. Czyż to nie drzewo wodę uczyniło słodką aby moc Jego poznano? On dał ludziom wiedzę, aby się wsławili dzięki Jego dziwnym dziełom. Dzięki nim się leczy i ból usuwa, z nich aptekarz sporządza leki,…” (Syr 38, 1-7).

W temacie ekologii i dobrostanu zwierząt dominuje dziś niestety wśród części katolików, jak i wielu utożsamiających się z katolicyzmem polityków, błędna interpretacja słynnego „czyńcie sobie ziemię poddaną” pochodzącego z Księgi Rodzaju. Owe władanie ziemią często okazuję się krwawą despotią, nie zaś salomonową mądrością, sprawiedliwością i dobrocią. Tak też jest z częścią polityków prawicy. Obrona przemysłowych ferm zwierząt futerkowych w dobie braku egzystencjalnej potrzeby posiadania futra, negowanie odczuwania bólu przez zwierzęta (sic!), czy lekceważenie kwestii ekologicznych to tylko jedne z wielu zjawisk, które kłócą się z troską o wszelkie stworzenie i nasz wspólny dom, kwestie immanentnie związane z katolicyzmem. 1 września tego roku Papież Franciszek zainaugurował tzw. „Czas dla Stworzenia”, ekumeniczny czas mający na celu refleksje i działanie zmierzające do czynienia Ziemi wspólnym domem, zarówno dla wszystkich ludzi, jak i zwierząt. Wszystko to w duchu i myśli św. Franciszka z Asyżu.

Szkodliwa gorliwość

Oprócz kwestii, w których działanie prawicy utożsamiającej się z chrześcijaństwem jest z nim sprzeczne, są też takie, w których działanie na rzecz tych wartości jest zaledwie pozorne, a na którym owe formacje opierają swoją wiarygodność. Jedną z takich kwestii jest aborcja. Troska o życie od poczęcia nie pozostawia żadnych wątpliwości z punktu widzenia katolika. Kluczowe jednak wydają się sposób i rzeczywista skuteczność tej troski. 22 października 2020 roku na polityczne zlecenie, przez pozbawione autorytetu i niezależności instytucje, podczas rozwoju kolejnej fali zakażeń koronawirusem, został wydany wyrok ograniczający możliwość dokonywania aborcji. Bez głosowania w parlamencie, bez konsultacji społecznych. Trzeba przyznać, że jak na tak istotną kwestię, wybrano na to najmniej godny sposób i niezbyt dobry czas. Stoję na stanowisku, że w ochronie życia celem nadrzędnym jest to, by aborcji było jak najmniej, nie zaś, by po prostu była ona zakazana, uwalniając w ten sposób sumienie katolika od tego, jakie są realne skutki takiego zakazu. Przeanalizujmy je. Gigantyczny opór społeczny wywołany wyrokiem ma realne skutki już dziś. Pomijam w tym miejscu podziemie aborcyjne, które wzbogaci się o nowe klientki. Realnym skutkiem jest zmiana postrzegania aborcji przez społeczeństwo na bardziej liberalną, częściowo zapewne z powodu czynników politycznych – sprzeciwu wobec władzy, która zakaz ustanowiła i wobec Kościoła, któremu wspieranie tej władzy się zarzuca. Od razu na ten trend odpowiedziała główna partia opozycji, PO będąca wcześniej raczej za utrzymaniem status quo, dziś jest za aborcją do dwunastego tygodnia po niewiążącej konsultacji ze specjalistą. PSL, będąc wcześniej za kompromisem, proponowało referendum w obliczu liberalizacji postrzegania sprawy przez społeczeństwo. To samo Polska 2050 Szymona Hołowni. Nie ma wątpliwości, że obecna władza rozbujała światopoglądowe wahadło, które bardzo łatwo wychylić się może radykalnie w lewą stronę po następnych wyborach. Nie wzięto pod uwagę społeczno-politycznego kontekstu, co przyniesie, a w zasadzie już przynosi, szkody dla sprawy ochrony ludzkiego życia. Inną kwestią jest nachalność w narracji deklaratywnie katolickich formacji w postaci wypowiedzi ministra prof. Czarnka, który doprowadzając do wrzenia młodzież, wychowa ją na wrogich względem Kościoła i wiary ateistów.

Zagrabiony czy porzucony?

Należy w tym momencie zadać pytania kluczowe. Dlaczego po erze chadeka premiera Tadeusza Mazowieckiego, księdza Józefa Tischnera, a nawet Platformy Obywatelskiej umieszczającej Dekalog jako podstawę cywilizacji Zachodu oraz zapowiadającej w 2003 roku: „Będziemy bronić praw religii, rodziny i tradycyjnego obyczaju, bo tych wartości szczególnie potrzebuje współczesna Europa”, a mogącej być jednocześnie partią proeuropejską i centrową, dziś katolicyzm w przestrzeni publicznej to niemal wyłącznie prawica? Czemu spektrum tego, co katolickie, tak radykalnie się skurczyło? Dlaczego tak trudno o intelektualne podejście do katolicyzmu i skąd marginalizacja w nim ludzi centrum i lewicy? Cała powyższa rozbudowana analiza poszczególnych obszarów, w których prawica prezentuje działanie raczej dalekie od katolickiego ideału, powinna co najmniej dziwić i skłonić do refleksji na temat tego, w jakiej abstrakcji się znaleźliśmy.

Jakie są tego przyczyny? Można postawić co najmniej kilka hipotez. Pierwszą z nich może być intelektualna pustka, jaka zapanowała w polskim środowisku katolickim na skutek wygranej z komunistycznym ancien régime, w której znaczący, mediatorski wpływ miał Kościół Katolicki, a sama tranzycja ustrojowa dokonała się w momencie, w którym miał on względem słabnącej opozycji, jak i władzy bardzo silną pozycję. Do tego dołożył się pontyfikat Jana Pawła II, który dokonał radykalnego wzrostu religijności. Oba te czynniki uśpić mogły nasz lokalny kościół i zdjąć z niego odpowiedzialność za jego kondycję, dając przy okazji hierarchom czas na napawanie się wielkością. Nie powstał od  30 lat w Kościele żaden program ewangelizacyjny, powstał za to zwrot w stronę konserwatywno-narodowej tożsamości, skrajnie antykomunistycznej, w istocie prawicowej, gdzie zamiast heroicznej, w istocie chrześcijańskiej etyki przedstawionej wyżej i intelektualnego podejścia do najważniejszych problemów, zaczęła przeważać narracja źle rozumianego patriotyzmu, a wszystko to z pozycji zachwytu statusem osiągniętym przez Kościół na mocy wyżej wymienionych okoliczności. Przy okazji beatyfikacji kardynała Stefana Wyszyńskiego warto wspomnieć, że także i jego często narodowa narracja, wpisująca się świetnie we współczesny mu kontekst, może zbierać w ten sposób swoje żniwo. Prawicowy wierny jest często także bardziej bezkrytycznie wierny Kościołowi w kontekście trawiącego go zła – skandali seksualnych, czy jakichkolwiek innych. To z kolei usypia czujność kościelnych hierarchów uspokojonych faktem, że zawsze znajdą się tacy, którzy ochoczo i do samego końca będą tego Kościoła bronić. Wszystko to jednak kosztem katolików z centrum oraz lewicy.

Do tego należy dodać kolejny czynnik. Osoby niezaliczające się do grona prawicy cechują się często silnym euroentuzjazmem, wręcz zachwytem tym co zachodnie i europejskie, katolicyzm ze swoimi tendencjami ku prawicowości mógł stać się dla tych ludzi passé. Z kolei osoby o konserwatywno-narodowych skłonnościach, często kontestujące ład zrodzony po upadku komunizmu z powodu niewystarczającego rozliczenia tworzących poprzedni ustrój oraz radykalnej transformacji gospodarczej, mogły poczuć się zagubione. Zwróciły się więc ku instytucji utożsamiającej dla nich polskość, konserwatyzm i będącej stałym elementem w tak dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości. Aktualna przy tych rozważaniach wydaje się myśl wspomnianego już ks. Józefa Tischnera. Pisał on o tzw. surogatach wiary. Często pewne atrybuty wiary wykorzystywane są intencjonalnie w pewnych celach. Dla podparcia swoich słów większym znaczeniem, ludzie często podbudowują je wartościami związanymi z religią, nawet jeśli nie mają one z punktu widzenia owej religii uzasadnienia. Innym wykorzystywanym atrybutem jest wspólnota, z której można czerpać siłę i zrozumienie, często także abstrahując od prawdziwej aksjologii za nią stojącą. Tischner przywołał w tym kontekście słowa Krzysztofa Kamila Baczyńskiego „wyobraźnia schorowana postać religii weźmie na się”. Pisał dalej, „Szukają więzi w etyce, ponieważ religia pozwala im potępiać. Szukają więzi, szukają wspólnoty, szukają gminy”. oraz „Schorowana wyobraźnia wykazuje niezwykłą płodność i wyłania wciąż nowe surogaty religii: etyczne, narodowe, ideologiczne, polityczne, nawet kościelne. I choć są różne, a często ze sobą sprzeczne, jedno je łączy: podejrzliwość. Zrodzone z podejrzliwości, usprawiedliwiają podejrzliwość”. Dobrze to koresponduje ze słowami prof. Wojciecha Sadurskiego, który opisuje narracje i działania obecnie rządzących jako paranoidalne. Owa paranoja, w sensie nie medycznym a politycznym, bierze się właśnie z podejrzliwości i cynicznej gry strachem z religią na sztandarach.

Kolejnym czynnikiem napędzającym procesy o których mowa, może być rosnąca od 2005 roku polaryzacja polityczna. Po klęsce planów koalicji PiSu i PO po wyborach w 2005 roku, zrodził się między liderami obu ugrupowań motywowany partyjnym interesem mocny, intensywny i pełen emocji podział. Początkowo ów podział przeniósł się także na grunt Kościoła, mówiono o podziale na narodowo-konserwatywny „kościół toruński” z Tadeuszem Rydzykiem na czele, sprzyjający PiS, jak i „kościół łagiewnicki”, liberalny i będący bliżej PO, zebrany wokół kard. Dziwisza. Podział ten jednak nie przetrwał, a w obronie tego co katolickie usadowiło się PiS. PO dla odróżnienia się od śmiertelnego wroga skręciło bardziej w centrum, po drugie zaczęła stawać się po prostu partią władzy, ugrupowaniem catch-all zbierającym jak najszersze grono wyborców i coraz bardziej wypłukanym z idei, stan ten trwa w zasadzie do dziś, a konserwatywna frakcja PO jest dziś częściowo poza nią, a częściowo skrywa swoje poglądy za zmienną i zależną od politycznej koniunktury strategią polityczną kierownictwa Platformy.

Biskupi pytani przed wyborami o to, na kogo głosować powinni katoliccy wyborcy, odpowiadają, wymieniając jako główne kryteria ochronę życia oraz tradycyjnego modelu rodziny. W tym miejscu wzrok katolika spogląda od razu na PiS oraz Konfederację. Dochodzi w tym momencie do dwóch niepokojących zjawisk. Po pierwsze, przy takim postawieniu sprawy ograniczamy de facto złożoność takiego wyboru do tematu prawnego uregulowania dostępu do aborcji oraz kwestii często nawet nie małżeństw cywilnych, a związków partnerskich. Sprawia to, że ugrupowania polityczne chcące być dla katolika wyborem, określą się zdecydowanie w tych dwóch kwestiach, odpuszczając zupełnie zainteresowanie pozostałymi zagadnieniami, np. tymi opisanymi wyżej w tekście, z racji często wyłącznie deklaratywnie wyrazistego stosunku w dwóch wymienionych wyżej kwestiach. To z kolei prowadzi do drugiego negatywnego zjawiska. Gorliwość w skupieniu na kwestii aborcji oraz definicji rodziny w oderwaniu od reszty tego, czym katolik w polityce powinien się charakteryzować, prowadzi do zarówno nieskutecznego, niezdrowego i krótkowzrocznego, acz radykalnego rozwiązania kwestii aborcji, jak i do przerodzenia się wsparcia dla tradycyjnie pojmowanej rodziny w cywilizacyjną wojnę z neomarksistowską ideologią LGBT+, będącą następczynią czerwonej zarazy, która przybrała tym razem tęczowe barwy. W obu przypadkach dochodzi do wypaczeń.

Następne pytanie powinno dotyczyć tego, dlaczego nie powstało do tej pory żadne ugrupowanie, które mogłoby skanalizować wychodzące z katolicyzmu, acz odmienne skrajnie od partii rządzącej czy Konfederacji, poglądy na najważniejsze kwestie opisane wyżej? Dochodzi w ten sposób do pewnego rodzaju błędnego koła – brak ugrupowań katolickiego centrum sprawia, że głosują oni na partie prawicowe lub nieutożsamiające się z chrześcijaństwem. W pierwszym wypadku dają oni w obliczu braku alternatyw paliwo partiom wykorzystującym politycznie katolicyzm, w drugim zaś skazani są na poparcie ugrupowań, które nie muszą starać się o poparcie chrześcijańskiego centrum, gdyż już je otrzymali będąc mniejszym złem. Być może jednak w tej pierwszej grupie leży klucz do pokonania w wyborczym starciu partii rządzącej. Drugi wymiar błędnego koła dotyczyć może tytułowego zagrabienia katolicyzmu przez łączenie katolickich haseł z wyżej opisywanymi działaniami rządzących, stopniowo zakrzywiając w ten sposób obraz tego, co w istocie jest katolickie. Próbę stworzenia takiej formacji podejmuje PSL, jest w tym jednak bardzo nieśmiały. Być może wśród katolickich polityków umiejscowionych w centrum i na lewicy nie ma po prostu immanentnej dla prawicy skłonności do wymachiwania sztandarami oraz wiarą w niemal każdych swoich poczynaniach?

Dominikanin Maciej Biskup był kilka tygodni temu gościem jednej z największych stacji informacyjnych w Polsce, został do niej zaproszony w celu skomentowania sytuacji na polsko-białoruskiej granicy w kontekście znalezienia w jej pobliżu ciał trzech uchodźców. Opowiedział wtedy anegdotę, w której mąż mówi do żony – „ja jestem narodowym katolikiem, mnie żadne chrześcijańskie wartości nie interesują”. Odniósł te słowa rzecz jasna do rządzących, dodając, że zarządzenie strachem, które się aktualnie dokonuje, jest nieludzkie, a zagubiona została istota chrześcijaństwa – Ewangelia, z zawartymi w niej otwartością, troską i empatią. Wydaje się zaskakujące, że tak silnie akcentując przywiązanie do wiary, Kościoła i związanych z nimi wartości, gubi się istotę zawartą w tych pojęciach, działając w istocie na szkodę tego, czego rzekomo się broni.

Pisząc o tym jaki jest, jaki był i co się w międzyczasie wydarzyło z polskim katolicyzmem, warto zastanowić się jaki mógłby on być. Katolicyzm to przede wszystkim troska o każde życie i każdą godność. Troska zarówno o dziecko w łonie matki, jak i o matkę. Troska o najbliższych, jak i o tych marznących i głodujących na granicy. Troska o członków naszej partii, jak i wrogów politycznych. Troska o Kościół, jak i uczestników Marszu Równości. Troska również o stworzenie, każde – o naturę i dary z nią związane, o zwierzęta czujące ból i ofiarowane nam dla harmonijnej współegzystencji, o środowisko będące wspólnym domem. Katolicyzm to otwartość, szacunek, empatia i chęć dialogu – brak strachu przed innością, wyjście na spotkanie, zobaczenie w każdym człowieka, próba zrozumienia jego intencji i rozmowa. Katolicyzm to wrażliwość społeczna, szeroko pojmowana – spojrzenie w stronę wykluczonych, najbiedniejszych i pokrzywdzonych. Katoliku! Powiedz stanowcze nie dla agresywnej, wykluczającej retoryki, dla nacjonalizmu, dla agresji i dla odrzucenia!.

KAMIL SZAŁECKI

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zaangażowany w ruch naukowy na Wydziale Prawa i Administracji. Członek Fundacji Nowy Głos. Ambasador Fundacji Court Watch Polska. Miłośnik debat w formacie oksfordzkim oraz parlamentarnym. Wcześniej wielokrotny laureat, bądź finalista konkursów oraz olimpiad z zakresu nauk społecznych i prawnych. Katoliberał.

oniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - MANUEL AZAÑA

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Jeśli na sam początek uświadomimy sobie, że jego następcą na ostatnim zajmowanym przezeń stanowisku publicznym był (w pewnym sensie) gen. Franco, to jasnym się stanie, że lewicowy liberał Manuel Azaña miał ciekawą biografię polityczną i odegrał istotną rolę w dziejach dwudziestowiecznej Hiszpanii.

Azaña urodził się w 1880 r. w majętnej rodzinie, ale już w bardzo młodym wieku został osierocony. Studiował nauki prawne na kilku uczelniach w stolicy i okolicach, aby licencję prawniczą uzyskać na Uniwersytecie w Saragossie w 1897 r., zaś trzy lata później obronić doktorat na Uniwersytecie Complutense w Madrycie. Wybrał zawód notariusza. W politykę Azaña zaangażował się po raz pierwszy wraz z wybuchem I wojny światowej. Działał wtedy w Republikańskiej Partii Reform, ale przede wszystkim pochłaniała go polityczna publicystyka w związanych z tym środowiskiem gazetach „El Imparcial” czy „El Sol”. W roli reportera trafił więc i na zachodni front „wielkiej wojny”, gdzie – dzięki swoim nieskrywanym profrancuskim sympatiom – miał szeroki dostęp do informacji i był najpewniej w jakimś stopniu wspierany przez francuski wywiad wojskowy.

Swoją pasję dla politycznego pióra rozwijał także w latach powojennych, zakładając i redagując swoje własne czasopisma. Dysponował czasem, ponieważ jego pierwsze próby wyborcze zakończyły się niepowodzeniami – przegrywał boje o parlamentarne mandaty zarówno w 1918, jak i w 1923 r. Jego pozycję polityczną zbudował jednak w końcu manifest, jaki w 1924 r skierował przeciwko dyktatorskim rządom Miguela Primo de Rivery, a przy okazji także króla Alfonsa XIII. Tekst odbił się szerokim echem i uczynił nazwisko Azanii powszechnie znanym w Hiszpanii. W pewnym sensie więc, jego kariera polityczna zamknęła się w klamrze walki z prawicowymi reżimami autorytarnymi, od których roi się w hiszpańskiej historii. Za sprawą buntu przeciwko Primo de Riverze wypłynął, zaś Franco miał go na końcu pokonać.

W roku 1926 Azaña założył swoją pierwszą partię polityczną – Akcję Republikańską (formalnie ruch społeczny, który w partię został przekształcony dopiero po upadku dyktatury w 1930 r.). AR opowiadała się naturalnie za republiką, ponadto była antyklerykalna i orientowała się programowo na rozbijanie struktur prawicowej machiny państwowej poprzez decentralizację, reformę rolną oraz wojskową. Wraz z innymi siłami republikańskimi i lewicowymi Azaña był w 1930 r. sygnatariuszem Paktu z San Sebastian, który powołał do życia „komitet rewolucyjny” z zamiarem obalenia dyktatury poprzez zamach stanu republikańskich kręgów wojskowych. Ten spisek się nie udał, ale reżim i tak leżał już na katafalku. Zupełnie demokratycznie, siły republikańskie zdobyły przygniatającą większość parlamentu w kwietniu 1931, II Republika hiszpańska została proklamowana, a król udał się na emigrację.

„Komitet” sygnatariuszy Paktu z San Sebastian przeistoczył się w nowy rząd, a Azaña – po krótkim okresie w roli ministra wojny – objął funkcję premiera. Głównym filarem jego rządowej koalicji była centrolewica, zatem polityka rządu orientowała w tym kierunku, przy czym Azaña starał się działać jako jej liberalny korektyw. Udało się przeobrazić armię, odsuwając wielu generałów o monarchistycznych poglądach i lojalnościach. Radykalnie „opiłowano” Kościół katolicki z przywilejów: przede wszystkim finansowych, ale także realizowano politykę likwidowania konfesyjnych szkół zastępując je placówkami publicznymi. Wprowadzono niektóre elementy polityki socjalnej, jak ubezpieczenia od wypadków w pracy. Azaña jednak był hamulcowym w odniesieniu do lewicowych projektów głębokiej reformy rolnej, a także uniemożliwił zbyt daleko idące zmiany w ordynacji podatkowej w kierunku silnej redystrybucji. Pomagał też właścicielom fabryk walczyć z nielegalnymi strajkami, co ustawiło jego rząd na kursie kolizyjnym ze skrajnie lewicowymi związkami zawodowymi.

Azaña popadł w konflikt z ekstremistami z obu stron: lewica nie mogła mu wybaczyć wspierania przemysłowców i wysyłania sił do starć ze strajkującymi, a prawica jego antyklerykalnego radykalizmu (ze stanowczością tłumienia strajków kontrastowała rządowa bezczynność w obliczu aktów wandalizmu w kościołach). Azaña nie uzyskał wotum zaufania i w 1933 r. ustąpił, a po wyborach władzę przejęła umiarkowana centroprawica.

W okresie opozycyjnym Azaña powiększył swoją partię (teraz pod nazwą Lewica Republikańska, IR), a nieudolna próba nowego rządu, aby uwikłać go (bezpodstawnie) w komunistyczną rebelię w Barcelonie, nadała mu odium niesłusznie oskarżonego męczennika. W tej glorii Azaña wyszedł w 1935 r. z aresztu, popularniejszy niż kiedykolwiek przedtem. IR zbudowała szeroką koalicję wyborczą pod nazwą Frontu Ludowego i w 1936 r. Azaña wrócił do władzy. Ponownie został premierem, tym razem włączając – ku przerażaniu prawicy – do koalicji także siły skrajne, w tym komunistów, oraz ogłaszając amnestię dla bojowników barcelońskiej rebelii. Niestety na tym etapie kariery lider IR porzucił rolę hamulcowego i nie oponował przeciwko samowolnemu przejmowaniu ziemi przez chłopów, przymykając nawet oko na akty przemocy, których dopuszczali się komuniści i anarchosyndykaliści. Był to polityczny błąd, który doprowadził do radykalizacji prawicy i wprowadził kraj na ścieżkę ku wojnie domowej. Azaña nadal jednak utrzymywał, że jedyne zagrożenie dla republiki czyha na prawej krawędzi sceny politycznej. Prawdą jest jednak również, że stał się zakładnikiem głosów posłów skrajnie lewicowych, bez których znów musiałby ustąpić.

Pośród chaosu i rozpadających się struktur państwa, Azaña został w maju 1936 wybrany przez Kortezy prezydentem Hiszpanii. Jego apele do politycznych sojuszników o powstrzymanie spirali przemocy były ignorowane, co kilka dni kolejni politycy ginęli w zamachach. Zresztą na prawicy decyzja o akcji zbrojnej i wojnie domowej była już wówczas podjęta. Historia tego konfliktu jest powszechnie znana – w 1938 r. rząd republiki musiał przenieść się do Barcelony, a w lutym 1939 republika upadła. Azaña pieszo przekroczył linię Pirenejów i udał się na emigrację do Francji. W marcu formalnie zrzekł się prezydentury.

Azaña zmarł półtora roku później, w listopadzie 1940. W ostatnim okresie był prześladowany przez, kolaborujący z III Rzeszą i ideowo bliski frankistowskiej Hiszpanii, reżim Vichy. Podjęto kilka prób aresztowania go i deportacji do Madrytu. Przed tym losem uchroniło go nadanie mu obywatelstwa przez Meksyk i uzyskanie statusu meksykańskiego dyplomaty (dom Azanii zaś został oficjalnie częścią ambasady Meksyku). Mając immunitet dyplomatyczny, mógł dożyć swoich dni na wolności. Gdy zmarł, funkcjonariusze reżimu Vichy interweniowali przed jego pogrzebem, uniemożliwiając nakrycie trumny flagą hiszpańskiej republiki. W jej miejsce spoczął tam sztandar Meksyku…

Koniec

Koniec

CO W TTRAWIE PISZCZY.

CO W TTRAWIE PISZCZYoniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

***

KAMILA BUCHALSKA

odpowiedź na twoje pytania brzmi

możesz

ponieważ jak mi pościelesz

tak ci urodzę

Kamila Buchalska (ur. 1985 na Dolnym Śląsku) jest redaktorką, grantwriterką, czytelniczką i filolożką. W latach 2013–19 była redaktorką naczelną wydawnictwa Książkowe Klimaty, obecnie jest związana ze Stowarzyszeniem im. Stanisława Brzozowskiego. Lubi włóczyć się po muzeach, bibliotekach i nabrzeżach.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

NAUKA BEZ WYJŚCIA? Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

NAUKA Z KLASĄ

SZKOŁA W MROKACH Piotr Beniuszys

GODNOŚĆ W SZKOLE

Olga Brzezińska

UBEZWŁASNOWOLNIENIE PRZEZ ZAMĘCZENIE, CZYLI JAK WŁADZA NEUTRALIZUJE UCZNIÓW Sławomir Drelich

ROZMÓWKI POLITYCZNE

WYBORY W NIEMCZECH – KONSEKWENCJE DLA POLSKI I EUROPY Z Radosławem Sikorskim, europosłem Platformy Obywatelskiej rozmawia Jarosław Makowski

SPOŁECZEŃSTWO

PROTESTY, TRUDNE PYTANIA I CIĘŻKIE DECYZJE Beata Krawiec

ARAHJA Bartłomiej Austen

DLACZEGO WSZYSCY POWINNIŚMY KRZYCZEĆ? Anneliese Mistel

LEKTURY LIBERAŁA

POLITYCZNI PISARZE Magdalena M. Kaj

KULTURA DLA MYŚLENIA

SPRAWOZDAWCZY MAŁY FORMAT Maciej Melecki

MŁODYM GŁOSEM

FAŁSZYWI PROROCY PRAWICY? KATOLICYZM ZAGRABIONY CZY PORZUCONY? Kamil Szałecki

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - Manuel Azaña

CO W TTRAWIE PISZCZY.

WIERSZ WOLNY

***

Kamila Buchalska