Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

PSIKUS

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Planowanie bez działania jest jak śnienie na jawie,

a działanie bez planowania jest jak nocny koszmar

(przysłowie japońskie)

Planujemy. Taki czas. Podobno jedna minuta spędzona na planowaniu pozwala nam zaoszczędzić dziesięć minut pracy. Coś w tym jest... Układamy długie listy niezaprzeczalnych faktów, rozkładamy rzeczywistość na czynniki pierwsze, by następnie skomponować z nich nowy, jakże układny świat. To ma być tu, a to tam. Określone role, przeznaczenia, terminy, kolejność zdarzeń, to na co pozwalamy sobie, a na co innym. Tu jest dom, stół, pies; wtedy pojedziemy na narty, wybierzemy się do teatru, zrobimy cotygodniowe zakupy, dokończymy czytać/pisać kolejny rozdział książki, zaprosimy znajomych na kolację, spędzimy wieczór zanurzeni w pianie. W poniedziałek rozmowa z szefem, we wtorek z podwładnymi, we środę… I tak w kółko, zawsze coś. Dopychamy planery kolanem, byle zmieścić coś jeszcze; coś, co może się przydać/posłużyć/zaprocentować w przyszłości. Z kalendarzem, z przypomnieniami podsyłanymi przez smartphone'a, z cotygodniowym planem wywieszonym na lodówce, z oficjalnym firmowym „rozkładem jazdy”. Z tą upiorną pewnością, jaką chcemy mieć o samych sobie, a która niewiele ma zwykle wspólnego z faktami. Z usztywnionym perfekcjonizmem, wyszkolonym pracoholizmem, tą nieznośną tendencją do prokrastynacji. Ze wszystkim, co planom sprzyja, ale też z każdym – najmniejszym nawet czynnikiem – który stawia ich realizację pod znakiem zapytania. Z własnym uporem bronienia się przed zmianą rutyny, do której przywykliśmy. Z uporem bronienia tego koszmarnego status quo, które zamienia nas w posłuszne, a jednocześnie wewnętrznie rozdarte automaty. Te, co planowalnego „trzeba” trzymają się… niczym tonący brzytwy.

I nagle świat robi nam psikusa. Planujemy, planujemy, a tu… sypie się cały ten misterny plan. Bo przychodzi niespodziewana miłość, albo wielki strach. Bo przewrócony kieliszek zalewa komputer winem i… jak tu pracować? Bo samolot nie doleciał na czas, bo w domu seria awarii, bo choroba, bo śmierć, bo absolutna niemoc twórcza, bo złamany ząb, bo dziecko połknęło śrubkę, bo samochód podejrzanie mruczy, bo… jakiś poświąteczny pracowy rozruch opóźnia się i opóźnia… Bo nagły telefon rozrywa planowalność i trzeba iść, biec, spieszyć w zupełnie inny kierunku. Trzeba przeplanowywać, niejednokrotnie opierając się na wątpliwych danych, szukać nowych ludzi, nowych opcji, innych rozwiązań dla sprawy/problemu, który wydawał się już tak dobrze opanowany. Nie lubimy tego, prawda? Wyzwanie, lekcja życiowej pokory, prezent od losu, czy… po prostu psikus. Świat, który puszcza do nas oko, jakby chciał powiedzieć: „Wszystkiego nie przewidzisz”. I trudno puścić ten głos mimo uszu, szczególnie teraz, gdy niespodziewana przecież pandemia wywróciła nasze plany, prognozy, a nawet pobożne życzenia do góry nogami. Przetestowała nasz świat i nie zawsze wyszliśmy z tego obronną ręką. Nie o to zresztą chodziło. Ale nie chodzi też o wpuszczanie do życia wątpliwej prawdy, że nie zgubisz się, jeśli nie wiesz dokąd podążasz...

Planowanie okazuje się być przecież specyficznym rodzajem relacji – z sobą samym, ze znanym lub całkiem nowym człowiekiem, z każdym w naszym otoczeniu, czy wreszcie z otoczeniem jako takim. Relacją, w której musimy, a przynajmniej chcielibyśmy móc wierzyć, że druga strona nie zawiedzie. Że celowo nie wprowadzi nas w błąd, że nie będzie kluczyć między „okolicznościami łagodzącymi”, że uda się jemu/jej wydusić: „Nie dałam rady”, „Zapomniałem” albo – całkiem szczerze – „Zmieniły mi się priorytety”. Bo i to się zdarza. Ale wieczne uciekanie w taki „okoliczności” dezorganizuje życie nam wszystkim. A to, może szczególnie dziś, w świecie oswajającym pandemiczne okoliczności, w nieodłącznym trwaniu rzeczy pod znakiem zapytania, okazuje się być wartością nie do przecenienia. I nie żeby to czyniło nas odpornymi na zachwianie czy nawet rozpad planów, ale przynajmniej da nam miękkie lądowanie. I taki spokój, że w tym zwariowanym świecie, w skrajnie nieprzewidywalnych możliwościach, jednak możemy na kogoś liczyć… Na koniec warto pamiętać, że – jak powiadał Dwight Eisenhower – „Plany okazują się być do niczego. Natomiast planowanie jest niezastąpione”.

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

CAŁY MISTERNY PLAN

OSTATNIE 12 MIESIĘCY – AKCJA KONTRA REAKCJA

MICHAŁ WAWRYKIEWICZ

Na usta cisną się słowa piosenki Wojciecha Młynarskiego „Co by tu jeszcze spieprzyć, panowie?” Oczywiście, dodajmy – nie tylko panowie, ale i panie. Niestety sprawa jest o wiele poważniejsza, bo to nie o nieudolność i brak kompetencji chodzi (to oczywiście też), ale o bezpośredni zamiar zniszczenia wolnego, demokratycznego państwa, realizowany z konsekwencją od ponad 6 lat.

Zastanawiając się nad minionym rokiem oraz perspektywą na obecny w kontekście „dokonań” szeroko pojętego obozu władzy, na usta cisną się słowa piosenki Wojciecha Młynarskiego „Co by tu jeszcze spieprzyć, panowie?” Oczywiście, dodajmy – nie tylko panowie, ale i panie. Niestety sprawa jest o wiele poważniejsza, bo to nie o nieudolność i brak kompetencji chodzi (to oczywiście też), ale o bezpośredni zamiar zniszczenia wolnego, demokratycznego państwa, realizowany z konsekwencją od ponad 6 lat. Wszystko zaczęło się od niszczenia praworządności, od ułaskawień nieprawomocnie skazanych, od zamachu na Trybunał Konstytucyjny. Potem polityczne podporządkowanie prokuratury, opanowanie Krajowej Rady Sadownictwa mającej kluczowy wpływ na wszystkie nominacje sędziowskie, partyjni funkcjonariusze w sądach powszechnych i stworzony od podwalin aparat represji niepokornych wobec władzy sędziów, zaanektowanie Sądu Najwyższego i systemowe zakwestionowanie europejskiego porządku prawnego i naszej doń przynależności. To właśnie w następstwie sprawnie i wyjątkowo impertynencko dokonywanego demontażu państwa prawa możliwe jest to wszystko, co wyprawiają rządzący. A przyjrzyjmy się pokrótce, co wyprawiali przez ostatnie 12 miesięcy.

Zaczęli od karnej zsyłki kilkunastu prokuratorów, którzy starają się swoją prace wykonywać przyzwoicie i niezależnie. Jak w carskim urzędzie, oddelegowano ich karnie do dalekich placówek na pół roku. Wśród nich Katarzynę Kwiatkowską, szefową „Lex Super Omnia” i Ewę Wrzosek, jak dziś już wiemy bezprawnie inwigilowaną Pegasusem. Potem była kolejna, jedenasta w ciągu czterech lat nowelizacja ustawy o Sądzie Najwyższym (to też a propos obecnej jakości legislacji) zmieniająca m.in. zasady wyboru prezesów kierujących pracami izb w SN. Przyznała dodatkowe kompetencje prezydentowi oraz Pierwszemu Prezesowi SN, mając ułatwić nominatom neo-KRS ostateczne przejęcie kontroli nad działalnością naszego najważniejszego sądu. Z tych nowych zasad skrzętnie skorzystano, przejmując m.in. całkowitą kontrolę nad Izbą Cywilną. Doskonałym przykładem tego, jak funkcjonuje SN po „dobrych zmianach”, jest zachowanie pani Małgorzaty Manowskiej (nielegalnie sprawującej funkcję Pierwszego Prezesa), która zaanektowała akta sprawy, które wróciły z Luksemburga (sprawy zawisłej w TSUE na kanwie odwołania sędziego Waldemara Żurka). Skład 7-osobowy w Izbie Cywilnej miał wydać w następstwie niezwykle ważne orzeczenie, w którym przesądzi, czy niemal pięćdziesiątka neo-sędziów w SN (w tym sama M. Manowska) jest powołana legalnie. Nie może tego zrobić właśnie dlatego, że akta zostały „zaaresztowane”. To dla mnie niewyobrażalny przykład arogancji, łamania porządku prawnego i wykorzystywania swojej pozycji, w tym pogwałcenia traktatów europejskich poprzez zablokowanie procedury prejudycjalnej będącej fundamentalną regułą komunikacji jurydycznej pomiędzy sądami w Unii Europejskiej.

Kolejnym przykładem bezprawia w 2021 roku jest dalsze funkcjonowanie, pomimo dwóch jednoznacznych w brzmieniu i znaczeniu orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE z lipca, tzw. Izby Dyscyplinarnej. Ten quasi-sądowy, nielegalny organ nadal zawiesza sędziów i odbiera im immunitety, nic nie robiąc sobie z europejskich wyroków. Bezprawnie odsunięci od orzekania przez ten aparat represji sędziowie (Igor Tuleya, Paweł Juszczyszyn, Piotr Gąciarek i inni) nie mogą wrócić do swojej pracy. Namaszczeni przez ministra Ziobrę rzecznicy dyscyplinarni ścigają sędziów za stosowanie prawa unijnego. To wszystko normalnemu człowiekowi w głowie się nie mieści, ale jest rzeczywistością naszych czasów.

No i w końcu exemplum sztandarowe pokazujące skalę zamachu na państwo prawa w Polsce i rozmachu destruktywnych działań władzy w ubiegłym roku. Do trybunału Julii Przyłębskiej wpłynęły wnioski premiera i ministra sprawiedliwości o „zbadanie zgodności z konstytucją” przepisów Traktatu o Unii Europejskiej oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Chodziło o fundament wolności i bezpieczeństwa prawnego obywateli, czyli prawo do niezawisłego, bezstronnego sądu (które zresztą w dokładnie tym samym zakresie gwarantuje nam nasza ustawa zasadnicza, w art. 45). Dwa jesienne wyroki atrapowego trybunału przy Al. Szucha, wydane na polityczne zamówienie rządu, pokazują, że ta władza nie ma żadnych oporów. Zakwestionowano na oczach całego świata to, co zawsze wydawałoby się w demokratycznym świecie oczywiste – podstawowy standard ochrony praw człowieka. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen, przemawiając w Parlamencie w Strasburgu podkreśliła, że po raz pierwszy w historii Unii sąd konstytucyjny kraju członkowskiego podważył najważniejsze przepisy Traktatu, a media na całym świecie mówiły o polskim ewenemencie. Taki był rok 2021 w wymiarze dewastacji państwa prawa.

Ale pamiętać trzeba i to może jest nawet ważniejsze, że w tych samych 12 miesiącach wydarzyło się niezmiernie dużo w warstwie symultanicznie trwającej batalii o ochronę praworządności. Już nie tylko w Polsce, ale w całej Europie, która wyraźnie dostrzegła, że to co wyprawiają rządzący w naszym kraju może mieć bardzo negatywne implikacje w całym obszarze prawnym Starego Kontynentu. Mówiąc wprost – jeśli Unia Europejska pozwoli na ostentacyjne pogwałcenie zasad traktatowych i nie będzie zdecydowanie reagować, to taka sytuacja może powtórzyć się w innych państwach członkowskich. Na zasadzie copy-paste politycy z autokratycznymi ambicjami mogą wklejać do swoich systemów krajowych rozwiązania „dobrej zmiany” i kwestionować unijny porządek prawny, w tym szczególnie wyroki luksemburskiego trybunału.

Dlatego w zeszłym roku zarówno Komisja Europejska, Parlament, jak i Trybunał, podjęły szereg ważnych kroków zmierzających do zastopowania niszczenia niezależności sądownictwa w Polsce i tym samym ochrony europejskiej przestrzeni prawnej. Mam na myśli kontynuowanie oraz rozpoczęcie kolejnych tzw. postepowań przeciwnaruszeniowych (są to działania KE w sytuacji łamania traktatów, kończących się zwykle skargą do TSUE), np. w sprawie polskiego Trybunału Konstytucyjnego, brak akceptacji polskiego KPO, żądanie zasądzenia kar, rezolucje Parlamentu Europejskiego wzywające instytucje UE do pilnych działań. No i wspomniane już wyroki luksemburskiego sądu unijnego, z których w sposób nie budzący najmniejszych wątpliwości wynika, że cały zainstalowany w Polsce po 2015 roku system w ramach wymiaru sprawiedliwości, narusza drastycznie kryteria unijne. Po prostu obywatel nie ma u nas gwarancji niezależnego sądu, a co za tym idzie uczciwego procesu. Do instytucji UE w zeszłym roku bardzo mocno dołączył Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wyroki strasburskie były momentami nawet mocniejsze niż luksemburskie. Wynika z nich niezbicie, że neo-KRS (która w 2021 roku została wyrzucona z grona Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa) jest organem całkowicie podległym politycznie, nieautonomicznym, a jej nominacje i awanse sędziowskie są bezprawne. W Sądzie Najwyższym już nie tylko Izba Dyscyplinarna musi być zlikwidowana, ale także Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (która zatwierdza wyniki wyborów), a cała niemal pięćdziesiątka neo-sedziów musi opuścić budynek Pałacu Sprawiedliwości przy pl. Krasińskich.

Co także niezwykle ważne, wyroki europejskich trybunałów dały polskim sądom do ręki bardzo mocne instrumenty prawne do przeciwstawiania się bezprawiu. I polskie sądy z nich skrzętnie korzystają. Odważni sędziowie wydają wyroki bezpośrednio na podstawie europejskiego prawa i standardów, uchylają orzeczenia wydane przez neo-sędziów, podważając ich status. Kilkukrotnie zrobił to także Sąd Najwyższy (mimo systemowego zniewolenia, zasiadają tam wciąż niezawiśli sędziowie, których nie paraliżuje strach przed represjami pionu dyscyplinarnego czy prokuratury).

Aby uzdrowić system i przywrócić praworządność w Polsce trzeba będzie wdrożyć opisane wyżej wyroki. W tym celu powstało w 2021 roku Porozumienie dla Praworządności. To szeroki front organizacji obywatelskich i prawniczych, które konsekwentnie od początku występują w obronie państwa prawa i które przygotowały dekalog restytucji systemu konstytucyjnego. Porozumienie zostało przygotowane w ścisłej współpracy ze stowarzyszeniami sędziowskimi i prokuratorskimi, w szczególności z „Iustitią”, która symultanicznie zaprojektowała kompleksową ustawę implementującą te rozwiązania. Chodzi przede wszystkim o likwidację neo-KRS, powołanie zgodnej z konstytucją Krajowej Rady Sądownictwa, usunięcie z systemu wadliwie powołanych neo-sędziów i jak najszybsze przeprowadzenie nowych konkursów sędziowskich, aby uzupełnić braki kadrowe w sądach. Porozumienie dla Praworządności przewiduje także zbudowanie praktycznie od nowa niezależnej prokuratury, odbudowę niezależnego Trybunału Konstytucyjnego, a także – co niezwykle istotne – przeprowadzenie prawdziwej reformy wymiaru sprawiedliwości, która uczyni polskie sądownictwo nowoczesnym i sprawnym na miarę standardów zachodnioeuropejskich XXI w. W grudniu do Porozumienia przystąpiły wszystkie demokratyczne partie opozycyjne, także pozaparlamentarne, uznając kierunkowo ten program za swój. W tej chwili trwają intensywne prace w zespole roboczym nad konkretnymi projektami legislacyjnymi.

Jak więc widać, skala destrukcji to jedno, a wzmożenie działań instytucji europejskich i aktywność sędziowska, obywatelska i polityczna w obronie państwa prawa to drugie. To daje zdecydowanie nadzieję na przyszłość. I chociaż formacja Jarosława Kaczyńskiego i Zbigniewa Ziobry nadal zapowiadają plany dalszych „reform” mających dobić polskie sądownictwo, to determinacja Unii Europejskiej, konsekwencja skoordynowanych działań i jednoznaczny brak zgody na niszczenie systemu tu w Polsce, pozwalają przypuszczać, że nie tylko nie uda się władzy do końca tego wszystkiego zdewastować, ale co ważne – uda się to potem sprawnie i mądrze, zgodnie z przygotowanym planem, odbudować.

MICHAŁ WAWRYKIEWICZ

Adwokat. Specjalista w zakresie prawa cywilnego, handlowego, konstytucyjnego i europejskiego. Ekspert zespołów parlamentarnych m.in. ds. Ładu Konstytucyjnego, ds. Reformy Wymiaru Sprawiedliwości oraz ds. Uregulowanie Spraw Własnościowych. Konsultant prawny Biura Analiz Sejmowych oraz komisji senackich przy procesach legislacyjnych. Ekspert komisji LIBE oraz uczestnik wysłuchań w Parlamencie Europejskim w sprawie praworządności w Polsce, pełnomocnik sędziów SN i NSA oraz sędziów sądów powszechnych przed TSUE w postępowaniach prejudycjalnych. Współzałożyciel inicjatywy #WolneSądy (2017) oraz Komitetu Obrony Sprawiedliwości KOS (2018). Wraz z inicjatywą #WolneSądy uhonorowany za działalność publiczną nagrodą Newsweeka im. T. Torańskiej (2018) oraz TOK FM im. A. Laszuk (2019).

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

TAK SIĘ NIE ROBI

TOMASZ KASPROWICZ

Podatki sprawiedliwe nie budzą oporu. Jednak rodząca się kultura szacunku dla prawa załamie się i jest to przykre, bo stanowi ona wartość samą w sobie. Ja jednak nie o tym.

Polski Ład to największe uderzenie w polską przedsiębiorczość od czasu działań komunistów. Przy czym w zamyśle komunistów chodziło o zniszczenie tej grupy ludzi jako nieprzystającej do socjalistycznego społeczeństwa. Obecnie mamy nałożenie się głupoty, niekompetencji, pospiechu, politycznych kalkulacji oraz tego, że przedsiębiorca już nie przystaje do obrazu pisowskiego elektoratu.

Ktoś zaraz powie, że bronię krwiożerczych kapitalistów przed podniesieniem ich obciążeń podatkowych. Oczywiście to nic przyjemnego. W oryginalnym pomyśle obciążenie dochodów wielu przedsiębiorców miało wzrosnąć o 50%. Skończyło się na 30% („A mógł zabić”). Przedsiębiorcy sobie poradzą – mamy dekady doświadczeń w radzeniu sobie z zaborcami i komunistami – z Polskim Ładem sobie więc przedsiębiorcy też poradzą. Część ucieknie w szarą strefę, część zacznie kombinować na inne sposoby. Szkoda jednak tego, gdyż od czasu wprowadzenia podatku liniowego przez rząd (postkomunistów) pod wodzą Leszka Millera kombinowanie na podatkach stawało się z każdym rokiem czymś mniej dopuszczalnym. To, co w latach 90-tych wywoływało w środowisku aplauz, z każdym rokiem od 2004 stawało się bardziej wstydliwe. Podatki sprawiedliwe nie budzą oporu. Jednak rodząca się kultura szacunku dla prawa załamie się i jest to przykre, bo stanowi ona wartość samą w sobie. Ja jednak nie o tym.

Rządzący powinni wykazywać minimum szacunku dla rządzonych. Tym minimum powinno być danie minimum szansy na dostosowanie się do serwowanych przepisów. Inaczej mamy do czynienia z prześladowaniem. Tymczasem setki stron Polskiego Ładu zostało uchwalonych

29 października, wprowadzając rewolucję w całym szeregu utartych od lat, jeśli nie dekad zasad.

Myślicie, że przepisy tak istotne były dobrze przedyskutowane, dopracowane? Odpowiedź jest dość oczywista – w końcu mieszkamy w Polsce. Konkretniejsze pomysły pojawiły się już latem – na ich skodyfikowanie i konsultacje zostało raptem kilka miesięcy. Czyli jak zwykle – najistotniejsze przepisy napisane na kolanie, są nieprzemyślane, pełne bubli. Chcecie posłuchać jakich? A chociażby minimalna składka dla przedsiębiorcy w 2022 miała się opierać na płacy minimalnej obowiązującej w 2023… Innymi słowy przedsiębiorcy potrzebna jest przystawka ze szklaną kulą do programu księgowego. To oczywiście najbardziej jaskrawy przykład, choć niejedyny. Zatem sypią się poprawki do Polskiego Ładu próbujące łatać ten bubel. Kilka uchwalonych kilka dni przed wejściem w życie. Niektóre na niekorzyść podatników – co jak wiemy jest niekonstytucyjne. Ale kto się tym dziś przejmuje? Trybunał Konstytucyjny Julii Przyłębskiej klepnie, jeśli trzeba będzie, nawet że Konstytucja jest niezgodna z Konstytucją.

Oczywiście w styczniu stało się, co stać się musiało – czyli kompletny bajzel. Częściowo wynikający z tego, że czasu było mało, by wprowadzić zmiany w systemy płacowo-księgowe, przeszkolić pracowników, pozbierać dane. Częściowo dlatego, że w wielu przypadkach nie wiadomo, jak się do niego dostosować. Prawo takiej jakości nieuchronnie pozostawia duże pole do interpretacji i jego ostateczna forma zwykle jest ustalana wyrokami Naczelnego Sądu Administracyjnego kilka lat po wejściu w życie. Pomysły, że twórca przepisów wie, jak je stosować, są co najmniej śmieszne. Podobnie jak próby wsparcia przedsiębiorców w zakresie dostosowania się. Do obsługi ogólnopolskiej infolinii przeznaczono 5 konsultantów. Ogólnopolska infolinia dotycząca największych zmian w podatkach od wejścia Polski do UE blokuje się, kiedy dzwoni na nią więcej niż 100 osób. To jakby opluć kogoś, kogo się najpierw skopało.

Ale żeby tylko na pluciu się skończyło… Polski Ład miał pomóc szaremu Polakowi, a dowalić tylko tym krwiożerczym kapitalistom (oraz kombinatorom zarabiającym coś ponad 11 000 zł). Dla reszty cud, miód i orzeszki. Znaczy jakieś 30 złoty ekstra do pensji czy emerytury. Nie wystarczy na pokrycie podwyżki cen energii – ale co tam – od tego jest tarcza antyinflacyjna, której też nie wystarczy. Ale to mniejszy problem, bo jak piekarzom ceny gazu wzrosły o kilka tysięcy procent, to nie będzie na chleb, więc grzejniki nie mają większego znaczenia.

W każdym razie, jak się okazało w pierwszym podejściu, tym bogaczem miał być ktoś, kto zarabia już 6000 zł i zrobiło się przykro. Więc rządzący wymyślili, że wprowadzą ulgę dla klasy średniej – obliczaną wedle prostego wzoru, a właściwie dwóch prostych wzorów. Tyle że to niezła mina. Jeśli chcesz mieć niezmienioną płacę do ręki, będziesz chciał z niej korzystać w ciągu roku. No ale jeśli wypadniesz z zakresu jej stosowania, to na koniec roku musisz zwrócić grube tysiące. Opcjonalnie możesz dostawać kilkaset złotych mniej do ręki i liczyć, że pieniądze odzyskasz w rozliczeniu rocznym. Taki dylemacik – ale pracownika, a nie przedsiębiorcy. Ten ostatni płaci tyle samo – różnica polega tylko na tym, ile wpadnie do kasy państwa, a ile do kieszeni pracownika. Problem tylko, że biorąc pod uwagę ograniczenia czasowe, pracownicy nie wiedzą co wybrać i wielu kończy z kwotami sporo niższymi niż oczekiwali. A miało być tak pięknie. Stąd głosy oburzenia na Polski Ład. A jaka jest odpowiedź rządu: to wina przedsiębiorców i księgowych… Co śmieszniejsze, okazało się, że niektóre grupy zawodowe– i tak będą miały mniej, obojętnie co wybiorą. W takiej sytuacji, w przypadku nauczycieli, rząd najpierw zaprzeczał, aby dwa dni później zorientować się, że opowiadał głupoty. Szykuje się kolejna nowelizacja do tego gniota, mająca wyeliminować ten problem – z wyrównaniem.

Cała ta sytuacja przypomina przedzieranie się z maczetą przez dżunglę, będąc jednocześnie podgryzanym przez komary, piranie i jaguary. I już czekam na kolejne stwierdzenia ludzi lewicy, że jak „biedafirmy” nie potrafią prowadzić biznesu zgodnie z prawem, to niech się zajmą czym innym. Niniejszym informuję, że taka sentencja nawołuje do zamknięcia wszystkich firm w Polsce, bo nikt nie jest dziś w stanie prowadzić biznesu zgodnie z prawem. Dwa miliony polskich przedsiębiorców zostały potraktowane niczym dojne krowy, ale przypięta im dojarka jest przeznaczona dla kóz, a do tego się zacina, kalecząc boleśnie. Rząd zaś twierdzi, że to wina przedsiębiorców i księgowych. Polscy przedsiębiorcy zniosą wiele, ale polskie państwo nie ma się co spodziewać ich lojalności – bo samo tej lojalności nie wykazuje.

TOMASZ KASPROWICZ

Wiceprezes Fundacji Res Publica, członek redakcji Res Publica Nowa i Liberté!, wykładowca akademicki z doświadczeniem na trzech kontynentach, przedsiębiorca działający w branży IT.

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

PLANIŚCI MIAST I WSI, ŁĄCZCIE SIĘ!

MAGDALENA M. KAJ

Bez zbędnej kokieterii i bez niepotrzebnego wstydu, Jaroslav Rudiŝ, czeski pisarz młodego pokolenia porównuje planowanie do autoerotyzmu, mówiąc, że „Planowanie jest onanią. Póki tego nie ma, to tylko taka próba, wyobrażenie.” Trudno się z tym nie zgodzić, ale, z drugiej strony, czy odrobina miłości z samym sobą kiedykolwiek komuś zaszkodziła?

Planowanie bez wątpienia jest potrzebną i absorbującą czynnością, o ile podchodzi się do niej z należytą powagą i pokorą. Planowanie jest wdzięcznym elementem, którym możemy wypełniać nasze, co do zasady, nieprzewidywalne życia, ponieważ daje nam spokój, poczucie stabilizacji i sprawczości oraz, w pewien sposób, umożliwia nam choćby fragmentaryczną predykcję tego, co nas czeka.

Planowanie daje spokój, stabilizację i sprawczość, umówmy się, raczej iluzoryczną, niekoniecznie przekładająca się na realny świat, ponieważ, jak słusznie zauważył czeski pisarz, planowanie to w zasadzie nic więcej jak projekcja przyszłości, projekcja oczywiście korzystna dla nas i naszych pragnień.

Kiedy więc nasz założony plan kończy się fiaskiem, paradoksalnie daje to nam ogromne pole do popisu i interpretacji. Ba! Lepiej jeśli z planu nic nie wyjdzie, ponieważ wtedy możemy zaprezentować całą gamę uczuć, emocji oraz wypracowanych na drogiej terapii mechanizmów radzenia sobie z przeciwnościami losu.

Możemy więc w dyskretny i dojrzały sposób pogodzić się z losem: naprawdę, myślałam, że uda się według planu, niestety, wszechświat miał inny plan wobec mojego planu, a kto kłóci się z wszechświatem? W znakomitej większości nie kłócimy się ze wszechświatem, więc nie pozostaje nam nic innego jak przyjęcie tego policzka wymierzonego nam przez siły większe i potężniejsze niż my sami.

Dla amatorów mocnych wrażeń i jeszcze mocniejszych emocji arsenał czynności jest także niemały: począwszy od obwiniania osób najbliższych, ubliżania szefowi czy płaczu w kącie nad niesprawiedliwością wymierzoną w nas, skończywszy na doszukiwaniu się w naszych pokrzyżowanych planach boskiej interwencji lub, co szczególnie w ostatnich latach jest modne, śledzeniu globalnej konspiracji i układu, który nie dość, że wywołał pandemię, to jeszcze ma czelność igrać z naszymi planami!

Dla urodzonych pesymistów i czarnowidzów odstępstwo od planu jest nieuniknione. Co więcej, już przystępując do czynności planistycznych, wiedzą, że i tak są skazani na porażkę. Mało tego, oczekują tych niepowodzeń. Trochę na zasadzie mycia okien w deszczu, tylko po to, by narzekać na smugi i zacieki.

Dla wiecznych optymistów niepowodzenie w realizacji planu jest okazją do jego korekty, wprowadzenia ulepszeń i poprawek, ponieważ lepszy plan z pewnością zaowocuje i zostanie zrealizowany dokładnie w taki sposób, jak sobie tego życzymy. Optymista zaplanuje więc umycie okien, a kiedy niespodziewanie spadnie deszcz, niwecząc jego plan i wysiłek, skłoni go to korekty planu i przeniesienia wielkich porządków na najbliższy dogodny termin. Przy okazji, optymista obieca sobie, że przyłoży się jeszcze bardziej i naprawdę wypoleruje te okna na wysoki połysk. A na końcu dojdzie do wniosku, że w sumie dobrze się złożyło z tym deszczem!

Choć planowanie jest czynnością podwyższonego ryzyka, bez gwarancji wygranej i oczekiwanego rezultatu, by nie powiedzieć – codziennym hazardem – trudno byłoby nam egzystować bez jakiekolwiek planu gry. Każdego dnia tkamy więc programy, harmonogramy i agendy, mając nadzieję, że nasza koronkowa robota, nasze misterne planowanie, poza pokrewieństwem z autoerotyzmem, przyniesie nam więcej korzyści oraz, przede wszystkim, całkowicie nie weźmie w łeb (na częściowe niepowodzenie i tak jesteśmy przygotowani).

Wytrwałości w planowaniu i słońca wychodzącego po umyciu okien niezmiennie życzę Szanownym Państwu i sobie!

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

NAJOKRUTNIEJSZY MIESIĄC

OLGA BRZEZIŃSKA

Kolejne tygodnie bez słonecznego wytchnienia, suboptymalne temperatury, skumulowane zmęczenie na styku starego i nowego roku pomagają styczniowi w rywalizacji o tytuł najokrutniejszego miesiąca w roku.

Thomas Stearns Eliot pisał w Ziemi jałowej: „Najokrutniejszy miesiąc to kwiecień”, ale z perspektywy początku roku, szarych poranków i wciąż zbyt szybko zapadającego popołudniami zmroku nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ma godnego konkurenta w styczniu. Kolejne tygodnie bez słonecznego wytchnienia, suboptymalne temperatury, skumulowane zmęczenie na styku starego i nowego roku pomagają styczniowi w rywalizacji o tytuł najokrutniejszego miesiąca w roku. Kilkanaście lat temu złą reputację pierwszego miesiąca roku próbował potwierdzić pseudonaukową teorią niejaki dr Cliff Arnall, brytyjski psycholog. Przedstawił matematyczny wzór, na podstawie którego miał określić, kiedy przypada najbardziej przygnębiający dzień w roku, tzw. Blue Monday. Zderzył ze sobą czynniki meteorologiczne, czas, jaki upłynął od świąt Bożego Narodzenia, miesięczne wynagrodzenie, zadłużenie, niedotrzymanie postanowień noworocznych i poczucie konieczności działania, to wszystko pomnożył, podzielił, dodał, odjął i ogłosił, że najbardziej depresyjny dzień w roku wypada w trzeci poniedziałek stycznia. Z naukowego punktu widzenia to śmiechu warta teoria, a wzór opiera się na niemożliwych do obliczenia zmiennych, a mimo to jej popularność nie ustaje, wbrew wielokrotnym próbom obnażenia jej nonsensowności. Co więcej, pochodzenie teorii prześledził dziennikarz działu naukowego „The Guardian”, ujawniając, że był to zabieg marketingowy na potrzeby kampanii reklamowej biura podróży. Cel? Prosty – skoro wiemy, kiedy przypada najbardziej ponury dzień roku, możesz się przed nim uchronić, wykupując lot do ciepłych krajów czy wycieczkę do egzotycznego miejsca. Najgorszy dzień w roku miał być w marketingowym zamyśle najlepszym dniem, żeby kupić bilet. Nie zgasiło to popularności Blue Monday, który nadal chętnie opisywany jest przez media, jakby był jakimś potwierdzonym, naukowo dowiedzionym zjawiskiem, ani nie zniechęca do bezrefleksyjnego powielania przez rzesze użytkowników sieci.

Czy w ogóle istnieje najgorszy dzień w roku? Czy może taki istnieć dla ogółu populacji? I w jakim sensie ten ‘najbardziej depresyjny’ dzień roku miałby być gorszy np. od 12 marca 2020 roku, dnia ogłoszenia pierwszego lockdownu w Polsce z powodu pandemii? Albo dnia orzeczenia trybunału Julii Przyłębskiej w sprawie aborcji? Albo któregokolwiek z dni w ostatnich dwóch latach, kiedy dane dotyczące zachorowań i zgonów z powodu Covid-19 szybowały w górę? Albo dnia ogłoszenia stanu wyjątkowego na wschodniej granicy, który oznacza krzywdę i strach ludzi, którzy tam utknęli i niemoc tych, którzy niosą im pomoc?

Niby niewinny fake news pod nazwą Blue Monday uporczywie wraca co roku, podparty autorytetem tytułu naukowego autora i jego uniwersyteckiej afiliacji. Sam autor zdążył się odciąć od swojej teorii, uniwersytet w Cardiff, z którym Arnall był przez jakiś czas związany jako prowadzący wieczorowe zajęcia dla studentów, wydał oświadczenie, że Arnall nie prowadził w nim żadnych badań naukowych, które pozwoliłyby ustalić, że istnieje najbardziej depresyjny dzień roku, a tym bardziej, że można obliczyć jego dokładną datę. Czy rzeczywiście niewinny? Dla tych, którzy zmagają się z poważną chorobą, jaką jest depresja, ukazywanie jej jako efektu brzydkiej pogody, obniżenia nastroju po świąteczno-noworocznych szaleństwach i pustego portfela, niebezpiecznie trywializuje problem i buduje nieprawdziwy obraz w społecznym odbiorze jako chwilowej niedyspozycji, doświadczanej przez każdego i przemijającej wraz ze zniknięciem czynników, które Arnall zawarł w swoim pseudonaukowym równaniu. Po kilkunastu latach od opublikowania nonsensownej tezy, jej autor w końcu przyznał, że nie ma żadnych wiarygodnych podstaw i sam włączył się w kampanię mającą położyć kres rozpowszechnianiu mitu na rzecz poważnej dyskusji o depresji. Niestety, chwytliwe fake news nie znikają tak łatwo ani tak szybko, jak się rozchodzą. Replikują się jak wirus, a kolejni nosiciele w mediach i społecznościowych portalach wyświadczają im przysługę bezmyślnie podając dalej opowieści o rzekomym najgorszym dniu roku.

Nieprawdziwe lub częściowo nieprawdziwe wiadomości, fake news, rozpowszechniane z powodów ideologicznych, politycznych i dla osiągnięcia korzyści ekonomicznych to zjawisko stare jak świat, ale narastające w dobie powszechności internetu i mediów społecznościowych, w błyskawicznym tempie zyskujące globalny zasięg. Wykorzystuje je władza dla zmaksymalizowania poparcia, realizacji partykularnych interesów czy uzasadnienia swoich działań. Posługują się nimi firmy, influencerzy i celebryci, którzy kreują nowe potrzeby wśród odbiorców dla osiągnięcia zysku. Jak się przed nimi chronić, jak nie ulegać powtarzanym wielokrotnie zmyślonym wiadomościom, powielanym mitom? Jak nie stać się ofiarą samospełniającej się przepowiedni, nie podejmować decyzji na podstawie fałszywych informacji i nie wyciągać wniosków bazując na nieprawdziwych przesłankach? I wreszcie, jak samemu nie stać się trybikiem w maszynie rozpowszechniania zmanipulowanych i fałszywych wiadomości? Przecież ich żywotność zapewniają im ludzie, podając dalej informacje bez przyłożenia do niego krytycznego filtra.

Falę dezinformacji, spreparowanych wiadomości, niepotwierdzonych doniesień odzianych w pozory autentyczności próbują zatrzymywać dziennikarze, agencje i organizacje fact-checkingowe. Powstało też wiele narzędzi internetowych pozwalających demaskować fałszywe wiadomości, które wspierają odbiorców w ich klasyfikowaniu – od wyszukiwarek internetowych, przez agregatory treści, wyspecjalizowane bazy tekstów naukowych, wreszcie strony organizacji przeciwdziałających dezinformacji. Odgrywają kluczową rolę w weryfikacji prawdziwości informacji i pomagają budować zaufanie do ich źródeł. Nie tylko potrzebujemy przewodników w zalewie zmanipulowanych i fałszywych wiadomości, sami, jako odbiorcy, powinniśmy też pielęgnować w sobie zdolność do krytycznego myślenia i rozwijać umiejętność sprawdzania źródeł, jakości, wiarygodności napływających do nas informacji. Fundacja Panoptykon w przewodniku dla dziennikarzy i redakcji „Stop dezinformacji” wymienia reguły, które z powodzeniem może stosować każdy odbiorca, chcący uzyskać pewność co do prawdziwości informacji, z jakimi się styka: sprawdzić źródło, cytowanych ekspertów, zgodność podanych wiadomości z faktami i danymi, na których się opiera, porównać cytowane dane z oficjalnymi bazami i statystykami, wreszcie sprawdzić szczegóły i wyjaśniać wątpliwości bezpośrednio u źródła. Jakże to czasochłonne i wymagające wysiłku! Nie ma jednak innego sposobu, żeby ograniczyć narastającą falę dezinformacji i nie wpaść w pułapkę zmanipulowanych czy fałszywych wiadomości.

Problem fake news stał się przedmiotem ciekawego projektu artystycznego Artifake (Art Invades Fakes), międzynarodowego projektu realizowanego przez Internews-Ukraina w partnerstwie ze Stowarzyszeniem Reporterów Audiowizualnych (Armenia) i Fundacją Art Transparent (Polska). Organizatorzy postawili sobie za cel jest promowanie świadomego odbioru przekazów medialnych i krytycznego podejścia do dezinformacji i fake news poprzez projekty artystyczne w przestrzeni publicznej. Jesienią 2021 roku w ramach projektu Artifake we Wrocławiu pokazano trzy prace poświęcone fałszywym informacjom. Moją uwagę przykuł projekt artystyczno-naukowy „Fake News. Archiwum” autorstwa Alicji Patanowskiej, artystki, garncarki i projektantki oraz Marcina Sawińskiego, zajmującego się inżynierią i analizą danych badacza data science. Stworzyli projekt-instalację, na którą składa się przemysłowa drukarka, podłączona do strumienia wiadomości z sieci, które zostały sprawdzone przez organizacje fact-checkingowe. Maszyna na bieżąco drukuje zweryfikowane informacje opatrując je hasłem fake-news, półprawda, prawda, niemożliwe do zweryfikowania. Przyglądanie się kolejnym metrom papieru zadrukowywanym strumieniem wiadomości konfrontuje widza nie tylko z ich ilością, ale także nieprzerwanym napływem, który ulotny i nienamacalny na co dzień, w tym projekcie brutalnie pokazuje, jak bardzo jesteśmy w nich zanurzeni. Autorzy instalacji połączyli naukowy i technologiczny warsztat z językiem sztuki, by, jak głosi opis instalacji: „wskazać możliwy punkt startu do odbudowy wzajemnego zaufania społecznego i tworzenia świadomości na temat mechanizmów funkcjonowania medialnej nieprawdy”. Wracając myślą do Blue Monday, który skłonił mnie do refleksji na temat napływających zewsząd informacji i roli odbiorcy w ich weryfikacji, wiem, że nawet jeśli i w tym roku dziesiątki razy natknę się na nagłówki krzyczące o najgorszym, najbardziej depresyjnym i ponurym poniedziałku, wrzucę je tam, gdzie ich miejsce – do mentalnego kosza, jako zweryfikowany fake news.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

WIECZNOŚĆ DLA POLSKI

PIOTR BENIUSZYS

Media obiegła kuriozalna na pozór scena, w której Ziobro wręcza Reyndersowi „prezent” w postaci oprawionej fotografii zgliszcz zburzonej w toku II wojny światowej Warszawy. Zniszczenie naszej stolicy wskutek okupacji hitlerowskiej w pierwszej połowie XX wieku okazało się najwyraźniej jednym z argumentów polskiego rządu w dyskusji o stanie i przyszłości praworządności w Polsce w wieku XXI.

To była intrygująca scena. Podczas swojej wizyty w Warszawie, unijny komisarz ds. sprawiedliwości Didier Reynders spotkał się w ministerstwie z szefem polskiego resortu sprawiedliwości Zbigniewem Ziobrą. Tematem rozmowy była naturalnie likwidacja państwa prawnego w Polsce i przyszłe plany rządu i ministra, aby w dalszym ciągu dusić niezależność sądownictwa. Media obiegła jednak kuriozalna na pozór scena, w której Ziobro wręcza Reyndersowi „prezent” w postaci oprawionej fotografii zgliszcz zburzonej w toku II wojny światowej Warszawy. Zniszczenie naszej stolicy wskutek okupacji hitlerowskiej w połowie XX wieku okazało się najwyraźniej jednym z argumentów polskiego rządu w dyskusji o stanie i przyszłości praworządności w Polsce w XXI w. Potwierdzało to nie tylko wręczenie komisarzowi zdjęcia warszawskich ruin, ale także niejedna wypowiedź Ziobry, premiera Mateusza Morawieckiego czy kilku europosłów PiS, że Europa i „Bruksela” nie mają prawa ingerować w realia ustrojowe współczesnej Polski przez wzgląd na to, jakie cierpienia Polskę spotkały w czasie wojennej zawieruchy 75 lat temu.

Wciśnięcie Reyndersowi w ręce obrazka warszawskich zgliszcz miałoby jeszcze jakiś sens, przynajmniej w typowo prawicowym toku rozumowania (gdzie potomek jest w oczywisty sposób odpowiedzialny za zbrodnie dziada i pradziada), gdyby komisarz był Niemcem (albo Austriakiem, tudzież może Włochem, albo – już nieco idąc dalej w las – Finem, Rumunem, Słowakiem czy Chorwatem). Reynders jest jednak Belgiem, a więc obywatelem kraju także najechanego i skrzywdzonego przez Trzecią Rzeszę, który także ma prawo opłakiwać swoje ofiary tamtych strasznych lat. Dlatego gest Ziobry wywołał (tak samo zresztą jak wiele innych zachowań przedstawicieli obecnych polskich władz) zdumienie wśród naszych zachodnioeuropejskich partnerów. Zdumienie i brak zrozumienia. W krajach zachodniej części kontynentu naprawdę nikt nie pojmuje, dlaczego (bezsprzeczny) fakt wielokrotnego skrzywdzenia naszego kraju na różnych zakrętach historii XIX i XX w. miałby w jakimikolwiek zakresie uprawniać obecny rząd w Warszawie do tworzenia ustroju, w którym polski obywatel zostałby „opiłowany” ze swoich, gwarantowanych w europejskim porządku prawnym, swobód. Nikt tam również nie dostrzega związku pomiędzy krzywdami zadanymi Polsce kiedyś a pretensjami polskiej władzy teraz, aby być zwolnioną z krytyki, kontroli czy konsekwencji naruszania traktatów międzynarodowych. Tego rodzaju pomost pomiędzy przeszłością a teraźniejszością jest tam niepojęty. Właśnie tutaj na linii Warszawa-Europa zachodnia tkwi podstawowa bariera komunikacyjna, która świadczy o cywilizacyjnej obcości, która albo zawsze była, ale uśpiona, albo teraz ulega wygenerowaniu wskutek realizacji w Polsce prawicowej wizji państwa i narodu.

Wieczna Polska

Klucz do zrozumienia natury tej niemocy komunikacyjnej odnajdujemy na kartach książki wybitnego historyka Timothy’ego Snydera Droga do niewolności. Autor tam właśnie, skupiając się na realiach Rosji putinowskiej, ale wskazując także na „zaraźliwy” charakter tego sposobu myślenia i ustawiając Polskę PiS w roli potencjalnej ofiary skażenia nim, formułuje rozróżnienie na politykę opartą na kategorii nieuchronności oraz na politykę opartą na kategorii wieczności. W tym układzie typowo zachodnia, liberalno-demokratyczna polityka opiera się na myśleniu o historii w kategoriach linearnego ciągu zdarzeń, w którym odpowiedzialność za teraźniejszość jest umiejscowiona w teraźniejszości właśnie i ewentualnie – w niektórych przypadkach ewidentnych związków przyczynowo-skutkowych – w przeszłości nieodległej. Dodatkowo, naturalny dla tego sposobu myślenia polityczno-historycznego optymizm spycha jego aktorów (niekiedy pochopnie i naiwnie, ale najczęściej zasadnie) w przekonanie o nieuchronności stopniowego postępu i polepszania się położenia społeczno-politycznego, zarówno w sensie poszerzania zakresu wolności, jak i uzyskiwania większego bezpieczeństwa geopolitycznego czy ekonomicznego dobrobytu. Oczywiście „koniec historii” Fukuyamy był podniesionym do poziomu radykalnego myśleniem w kategoriach nieuchronności.

Myślenie w kategoriach wieczności, na którym opiera swoją narrację o historii, teraźniejszości, przyszłości, naturze, powinnościach, misji, uprawnieniach i interesach Rosji Władimir Putin, jest przeciwieństwem tamtego optymizmu. Ten sposób rozumowania odrzuca linearną wizję dziejów i zastępuje ją kołowym cyklem, w którym te same zdarzenia powracają nieuchronnie cały czas i pozostają aktualne. Co więcej, jak pisze Snyder, „Wieczność stawia jeden naród w centrum cyklicznie powracającej historii męczeństwa. Czas nie jest już linią prowadzącą w przyszłość, lecz okręgiem przynoszącym bez końca te same zagrożenia z przeszłości. (…) wszyscy wiemy, że wróg nadejdzie bez względu na to, co uczynimy. (…) Postęp ustępuje miejsca katastrofie”1.

Dla polityki wieczności typowe jest prowokowanie konfliktów i kryzysów, a następnie manipulowanie emocjami obywateli. Mają oni na przemian odczuwać euforię i dumę („Coraz grubsze portfele Polaków!”, „Polski cud gospodarczy obecnie przyćmiewa cud w RFN po wojnie!”), oburzenie („Totalna opozycja po stronie Niemców”, „für Deutschland”) i strach (przed „ideologią LGBT” albo uchodźcami z innych kręgów kulturowych). Na tym tle rysowany jest obraz własnej wspólnoty, której cechami naczelnymi są niewinność i męczeństwo. Agresja ideologiczna przychodzi ze strony „przegnitego Zachodu”, który zwłaszcza poprzez „promocję homoseksualizmu” (iście freudowskie jest centralne miejsce w palecie zagrożeń przypisywane elementowi seksualnemu – strach przez kulturową penetracją „tradycyjnego ładu narodowego” przez zachodni liberalizm/libertynizm zostaje, niczym w soczewce, zobrazowany za pomocą podświadomego przerażenia heteronormatywnego samca przed penetracją ze strony mężczyzny) usiłuje dokonać zamachu na kulturę „ojców”. W efekcie, już w polskiej wersji, napływanie liberalnych treści do debaty i zmiana modelu zachowań młodych Polaków zostają uznane za nową formę Kulturkampfu, albo swoistą germanizację. Historia zatacza koło.

W takim układzie idee praworządności, reform czy w ogóle cały ustrój liberalno-demokratyczny zostaje przedstawiony jako obca naleciałość, z której naród – dygoczący o swoją niewinność i „czystość” – musi się oswobodzić. W każdym przypadku musi zostać podtrzymane przekonanie, że niewinność jest po naszej stronie. Nigdy więc nie ma legitymizacji dla narracji, iż dyskryminacja i homofobia mogą krzywdzić polskich obywateli. Krzywdą jest natomiast presja na zmiany prawne na ich korzyść, które stanowiąc np. „promocję homoseksualizmu” i przyczyniają się do deprawacji polskich dzieci w ich niewinności. W rosyjskiej wersji wieczności Rosja zawsze odnosi w końcu szlachetne zwycięstwo nad zepsutym Zachodem, zatem obrona jej niewinności uzasadnia przemoc. W wersji polskiej wieczność stawia nasz kraj na miejscu niewinnej i skrzywdzonej przez silniejszych ofiary, której klęski zawsze są zwycięstwami moralnymi, i która w efekcie na stałe uzyskuje pozycję moralnej wyższości i ma tytuł, aby wszystkich swoich antagonistów i krytyków ryczałtowo oskarżać o niewypowiedziane pragnienie ponownego skrzywdzenia Polski.

Polityka z pozycji zasługującej na litość ofiary

W dyskusji z Europą o współczesny rozkład praworządności i ustrojowe przemiany w kierunku autorytarnym polska prawica podnosi więc niezliczone argumenty bez związku z meritum, ale nawiązujące do wieczności Polski. Zachód powinien poniechać wszelkiej krytyki Warszawy, bo Polska doświadczyła niemieckiej okupacji hitlerowskiej w wyjątkowo okrutnej formie, bo wymordowano ponad 6 milionów polskich obywateli i dokonano straszliwych zniszczeń, a inne państwa zachodniej Europy nie zrobiły wiele, aby nam wtedy pomóc. Zachód nie powinien kontrolować i analizować zmian w polskich sądach, bo polscy oficerowie zostali wymordowani w Katyniu, a Zachód i tak nadal zmuszał nas do sojuszu z ZSRR. Europa powinna być wdzięczna i nie wypowiadać się o działalności polskiej prokuratury, bo w 1920 r. została uratowana przez Polskę przez nawałą bolszewicką. Europa powinna wypłacać nam środki z Funduszu Odbudowy, bo dokonała zaborów naszego kraju i skazała nas na prawie 130 lat cierpień pod obcą władzą. Nie wolno jest sankcjonować polskich gmin za ustanowienie „stref wolnych od LGBT”, bo to forma obrony przed germanizacją i nowym Kulturkampfem, poza tym to my byliśmy „krajem bez stosów”. Polska powinna mieć prawo dowolnie korzystać z kopalni w Turowie, gdyż przez wieki stanowiła przedmurze chrześcijaństwa. Lex TVN nie powinien budzić żadnych protestów, bo jest podobny do ustaw w krajach zachodnich i mamy tutaj w zasadzie realizację hasła „za wolność naszą i waszą”. Na tematy ustrojowe nie powinien nas w Europie nikt pouczać, bo to nasza konstytucja 3 maja jest na kontynencie najstarsza, mamy długie tradycje kultury prawnej i konstytucjonalizmu, dłuższe niż Francja, Wielka Brytania i Belgia, o Holandii, Niemczech, Austrii czy Hiszpanii nawet nie wspominając. Mamy prawo ignorować wyroki TSUE i nie płacić kar, bo zdradzono nas w Jałcie i nie uratowano nas w obliczu blitzkriegu. Nawet krzywdy i zasługi tak dawne jak wojny z Krzyżakami, potop szwedzki czy odsiecz wiedeńska stawiają nas w pozycji moralnie lepszej od naszych krytyków z Zachodu i winny im skutecznie zamykać usta i paraliżować ich procedury.

Te wszystkie argumenty obowiązują wszystkich krytyków i naszych współczesnych krzywdzicieli, ze wszystkich państw Zachodu. Jednak oczywiście najbardziej niedopuszczalna jest krytyka Polski dochodząca z Niemiec, ona budzi potrójną furię. W relacjach z Polską współczesne Niemcy, przecież w ujęciu wieczności już na zawsze upośledzone we wszystkich swoich działaniach winą za II wojnę światową, muszą w sposób stały przyjąć pozę strony wiecznie przepraszającej. Żadne spotkanie dwustronne i żadne rozmowy o bieżącej agendzie nie mogą się odbyć bez rytualnego ukorzenia się Niemców za zbrodnie III Rzeszy. To obowiązuje dzisiaj, ale tak samo będzie oczekiwane także w roku 2121. Wieczna wina pociąga za sobą wieczne zobowiązania wobec Polski – Niemcy winne nie tylko nie dołączać do chóru krytyków obecnych polskich zmian ustrojowych, ale także ich „psim obowiązkiem” jest bronić rządu w Warszawie przed Holendrami czy Duńczykami, szukanie „kompromisu” pomiędzy demokracjami a autorytaryzmem, ułożenie modus vivendi, w którym Polska będzie mogła dowolnie zmieniać realia nad Wisłą bez uszczerbku finansowego w zakresie korzystania z funduszy unijnych. W myśleniu opartym na wieczności – gdzie ideowe realia współczesne są pozbawione znaczenia – furię budzi demokratyczny, na wskroś antyfaszystowski polityk niemiecki np. z partii Zielonych, który domaga się od Warszawy zmiany kursu politycznego, zaś zupełnie żadnej reakcji nie wywołuje niemiecki polityk skrajnie prawicowy, który co prawda wybiela Hitlera i obwinia II RP winą za wybuch II wojny światowej, lecz równocześnie wyraża „podziw” wobec polityki obecnego rządu PiS.

Nasi przodkowie, czyli my

Wieczność decyduje też o wizji nas samych, którą się nam proponuje. Nasza teraźniejszość nieustannie skrzeczy. Nawet abstrahując od ustrojowego kryzysu Polski, doświadczamy obecnie wielu nieprzyjemności, gdy analizujemy nasze własne postępowanie i jego skutki. Fatalnie poradziliśmy sobie z pandemią, bardzo wielu z nas nie chce się szczepić, więc zgonów jest więcej niż prawie gdziekolwiek indziej, nasza ochrona zdrowia jest niedoinwestowana, szkoła działa w logice sprzed 40 lat, w życiu publicznym roi się od ludzi skupionych na własnym interesie, Kościół zawodzi moralnie i intelektualnie, emocje i wzajemna nienawiść polsko-polska sięgają zenitu, bezczynnie patrzymy jak inflacja zżera nasze oszczędności, nie myślimy o tragedii uchodźców, tylko o spokoju własnego zapiecka.

Budowanie własnej tożsamości na tych filarach nie może być popularne. Dlatego myślenie w kategoriach wieczności jest tak atrakcyjne. Obojętnie jakich klęsk byśmy nie ponosili dzisiaj, jako wspólnota i indywidualnie, to i tak jesteśmy gigantami siłą dorobku przeszłych pokoleń. Ten dorobek jest nasz, a my jesteśmy tożsami z naszymi przodkami. To my nadal bohatersko oddajemy życie w Powstaniu Warszawskim i – równocześnie – we wszystkich powstaniach niepodległościowych XVII i XIX w. To my tworzymy jedyne w swoim rodzaju w skali Europy okupowanej Polskie Państwo Podziemne. Nie jest możliwe, abyśmy sprzeniewierzali się wartościom Europy, bo to wśród nas nie ma żadnych „Quislingów”. To my się poświęcamy za innych, bo to nas jest najwięcej w gronie Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. To my jesteśmy heroiczni jako „żołnierze wyklęci”. Czasami przegrywamy pod naporem przeważającej siły, ale zawsze słuszność jest po naszej stronie. I zawsze jesteśmy niewinni. Zbrodnie popełniają tylko inni. Skoro tak, to jasnym jest, że zarzuty wobec naszego rządu w sprawie praworządności są fałszywe. Przecież to rząd Polski, a więc jest niewinny.

Którędy droga?

Polska i Rosja mają inną historię – przede wszystkim Rosja należała przez większość swoich dziejów do zaborczych mocarstw, które wyspecjalizowały się w skutecznym biciu słabszych. Polska zaś mocarstwem szybko być przestała i stała się jednym z tych bitych państw i narodów. Treść ich i naszej wieczności musi więc być inna u punktu wyjścia, ale prowadzi do tych samych pretensji narracyjnych: posiadania racji, moralnej wyższości, niewinności i prawa do immunitetu od krytyki. Rosyjska wieczność ma dać Kremlowi tytuł do stosowania przemocy. Polska wieczność krzyczy światu: „Już dość mnie krzywd uczyniliście, moja suwerenność nad moim ludem musi więc teraz być totalna”.

Wspólna obu wiecznościom jest narracja o „zgniłym Zachodzie”, łączy je przede wszystkim wrogość do liberalizmu i do demokracji. Przy czym odrzucenie demokracji nie tyle ujawnia się negacją zasadności rytuałów wyborczych – te zawsze będą się odbywać – co niechęcią wobec wolnej deliberacji, obecności w dyskusji głosów wyrażających różne poglądy i interesy. Krytyka rządu z wewnątrz jest bowiem również formą agresji na Polskę, także rozbudza demony polskiej wieczności. To dlatego Polacy odnawiający prawa rządowi do podejmowania dowolnych arbitralnych działań w systemie prawa stają się „targowicą”, albo kolaborantami z obcymi, którym – jak wtedy – należy np. golić głowy lub skazywać ich na śmierć „w imieniu Polski Podziemnej”.

Polską i rosyjską wieczność łączy strach przed seksem, zwłaszcza homoseksualnym. To nie pruderia, tylko precyzyjnie użyty chwyt symboliczny, mający na celu wzbudzenie w lojalnych wobec rządu „prawdziwych mężczyznach” wstrętu wobec „zachodniego wroga” i strachu przed odzierającą z męskości penetracją, która jest znakiem penetracji „tradycyjnej” kultury przez zdegenerowaną współczesność. Rodzina, wiara, przywiązanie do ojczyzny – to wszystko logiczne elementy myślenia opartego na wieczności, gdzie sztafeta pokoleń zostaje zamazana na rzecz ich duchowego, równoczesnego współistnienia. Uzupełnia to wizja człowieka narodowego, pełnego poczucia własnego honoru i dumy, człowieka silnego, który gardzi przejawami słabości. Którego deficyty tożsamości potrzebne do budowy takiego samorozumienia uzupełnia wzorzec z przeszłości, będącej przecież teraźniejszością.

Kilka tygodni temu Putin skierował do środowisk prawicowych w państwach Europy ideologiczną ofertę pod hasłem „rozsądnego konserwatyzmu”. Podejmowanie analizy jego przemówienia i usiłowanie odczytania podobieństw i różnic pomiędzy tym programem a konserwatyzmem zachodnioeuropejskim, współczesnym bądź wywodzącym się tej czy innej epoki historycznej, nie ma większego sensu. Oferta Putina zasadza się na odrzuceniu optymizmu myślenia o historii w sposób linearny, jako o motorze postępu, i przyjęcia politycznej historiozofii dziejów jako „wieczności”. Z ich niemożliwymi do rozwikłania konfliktami, z niezmiennymi strefami wpływów i ideą „koncertu mocarstw”.

Jak się niestety wydaje, w przypadku polskiej prawicy ziarna Putina spadają właśnie na żyzny grunt.

Przypis:

1T. Snyder, Droga do niewolności, Znak Horyzont, Kraków 2019, s. 18.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

CAŁY MISTERNY PLAN

NOWY ROK, NOWY ŚWIAT

ANNELIESE MISTEL

Czy postęp zawsze jest dobry? Coraz to nowe kryzysy na świecie, obejmujące praktycznie każdą sferę, oraz nieuchronnie zbliżająca się katastrofa klimatyczna podają to przekonanie w wątpliwość.

Nowy rok to czas postanowień oraz pogłębionej refleksji nad tym, jak poprawić stan aktualny. Świat również nie stoi w miejscu. Ewoluuje, według powszechnego przekonania, ku lepszemu. Ludzkość posiada coraz więcej wiedzy, a ta z kolei przekłada się m.in. na rozwój medycyny czy technologii, które w założeniu mają usprawniać życie codzienne. Trudno nie odnieść wrażenia, że doszliśmy do momentu, w którym dążenie do zaspokojenia tych nazwanych i nienazwanych jeszcze potrzeb zaczęło być w pewnym sensie postrzegane jako przymus, a konkurujące ze sobą firmy starają się znaleźć usprawnienie dla każdej, nawet najmniejszej dziedziny życia. Ale czy postęp zawsze jest dobry? Coraz to nowe kryzysy na świecie, obejmujące praktycznie każdą sferę, oraz nieuchronnie zbliżająca się katastrofa klimatyczna podają to przekonanie w wątpliwość.

Więcej znaczy więcej

Choć klimatolodzy biją na alarm, wieszcząc zbliżające się załamanie klimatu, naszą kulturę definiuje przede wszystkim słowo „dużo”. Moda przychodzi i odchodzi, ale trend na to, żeby wszystkiego było więcej, trzyma się dobrze. Modnie jest nie palić, ograniczyć, a nawet wyeliminować alkohol, niezdrowe jedzenie czy produkty zwierzęce. Sprawia to wrażenie, że w ostatnim czasie staliśmy się bardziej świadomym społeczeństwem. Problem w tym, że nasze dawne grzeszki zastąpił nadmiar, który niezależnie od tego, czego dotyczy, jest szkodliwy.

Jednym z takich przykładów jest żywność. W ciągu ostatnich dziesięciu lat modne stało bycie „foodie”, czyli miłośnikiem jedzenia. Według definicji słownika Merriam-Webster ten termin oznacza osobę „żywo zainteresowaną najnowszymi trendami kulinarnymi”, a anglojęzyczna Wikipedia dodaje do tego wyjaśnienia, że foodie „je nie tylko z głodu, ale także jako hobby”. W tym ujęciu jedzenie staje się formą spędzania wolnego czasu, a że popyt kreuje podaż, wzrost popularności tego stylu życia przełożył się na rozwój gastronomii. Raport „Polska na Talerzu” cały czas odnotowuje wzrost zainteresowania Polaków gastronomią, a także ilości pieniędzy wydawanej w restauracjach. Oczywiście, nie ma nic złego w czerpaniu przyjemności z dobrze przyrządzonego posiłku, ale niezależnie od tego, jak zdrowy byłby ów posiłek, nie można jeść w dużych ilościach bez konsekwencji. Normą stało się częste chodzenie do restauracji, gdzie porcje są raczej dość syte, a także wydarzenia kulinarne, podczas których ta ilość się dodatkowo zwiększa. Jemy także poza lokalami gastronomicznymi, a wokół bycia foodie utworzyła się odpowiednia kultura. Jak grzyby po deszczu pojawiają się nowi influencerzy i konta o tej tematyce. Często wręcz przeraża to, co się na nich pojawia, ponieważ wiele z tych stron pokazuje popularne potrawy jak burgery czy pizza, których zaletą ma być to, że są w wersji XXL, a na YouTubie popularne stały się filmiki, gdzie vlogerzy pochłaniają wielkie ilości jedzenia. Ogromna ilość humoru w Internecie, to prześmiewanie kompulsywnego podjadania czy przejadania się i przedstawianie tego nie jako problem, ale coś wręcz normalnego. Trudno wyobrazić sobie coś takiego w przypadku palenia. Alkohol jest co prawda bardziej akceptowany społecznie, ale coraz częściej krytykuje się promowanie picia, zwłaszcza w przypadku influencerów. Promuje się też akcje takie jak Dry January (ang. Suchy Styczeń), zachęcające do, przynajmniej, miesięcznej wstrzemięźliwości. Wprawdzie porusza się temat otyłości jako choroby cywilizacyjnej, ale problem pogłębia fakt, że coraz więcej ludzi staje się smakoszami oraz poszukuje lepszego jakościowo jedzenia.

Skoro się je, to musi się pojawić również kwestia spalania pochłoniętych kalorii, więc w ramach mody na zdrowy tryb życia, razem z jedzeniem modne stało się bycie w dobrej kondycji fizycznej. Przede wszystkim chodzenie na siłownię, które podobnie jak restauracje zaczęły masowo się pojawiać. Wiele firm starało się przyciągnąć do siebie pracowników oferując im kartę MultiSport. Niestety, także w podejściu do zdrowia liczył się nadmiar. O ile, znowu, nie ma nic złego w promowaniu sportu, niepokój budzi fakt, że w miejsce ogólnej zachęty do aktywności fizycznej, pojawiło się kreowanie określonego modelu i stworzenie z niego mody. Internet wypełnił się influencerami prezentującymi idealne ciała, choć później okazało się, że nie było to do końca uczciwe. Internetowi celebryci nagminnie stosują różne sztuczki, żeby na zdjęciach wyglądać jak najlepiej, a na media społecznościowe wrzucają tylko te, gdzie wyglądają idealnie. Niektórzy jednak, jak Danae Mercer, zaczęli z tym walczyć i pokazywać, jak ciało może się zmienić w ciągu kilku sekund, jeśli przyjmie się tylko odpowiednią postawę. W odpowiedzi na pojawiający się u wielu osób stres wywołany drwinami ze strony innych bywalców siłowni ze względu na wygląd ciała odbiegający od promowanego wzoru, pojawili się też influencerzy plus size, chcący pokazać, że każdy może ćwiczyć. Bethy Red, nagrywając filmik, uchwyciła właśnie taki moment, gdy jedna z dziewczyn ćwiczących na siłowni wyśmiała ją za to, co robi. Nie był to niestety odosobniony przypadek. Gdy sport stał się modą, promocja zdrowia zeszła na dalszy plan. Zaczęło chodzić o to, żeby i ćwiczeń, i mięśni było po prostu więcej. Modnie było jeść, więc modnie było spalać, ale to nie koniec listy grzechów głównych.

Możliwość dokonywania zakupów online sprawiła, że kupować można tak, jak jeść czy ćwiczyć na siłowni – dużo. Popularne platformy sprzedażowe umożliwiają konsumentom nabycie ogromnej ilości rzeczy w krótkim czasie, z błyskawiczną dostawą do domu, a często nawet i możliwością równie szybkiej wymiany. Wystarczy wcisnąć jeden guzik, żeby stać się posiadaczem nowej rzeczy, wygoda wzmogła tylko potrzebę zdobywania ich więcej, a samo kupowanie stało się dodatkowo nowym sposobem radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Ponieważ to znowu nie jest ani palenie, ani picie, nikt o tym nie mówi, choć już dawno zjawisko to przybrało wymiar kompulsywności. Wiele osób wręcz chwali się tym, że kupują dużo często niepotrzebnych rzeczy, albo wymieniają sprawne sprzęty na nowsze. Stan niekupowania coraz bardziej odczuwalny jest jak ten lękowy, więc gromadzimy coraz więcej. Włącznie z osobami deklarującymi chęć zmiany zachowań konsumenckich. W ten sposób stylem życia stało się kupowanie w „second handach”, ale nadal jest to często nabywanie masowe. Nowa sukienka na wesele, sylwestra, czy na zły humor. W wielu szafach półki uginają się od spontanicznie kupionych ubrań, założonych raz czy dwa, które można później zmieścić w niemałej walizce. Znowu popyt kreuje podaż, sprzedaż z drugiej ręki, będąca już stylem życia, ulega postępującej gentryfikacji. Niektórzy robią duży biznes na wykupywaniu całych worków wyszukanych ubrań, sprzedawanych później dla zysku, co oczywiście podbija ceny. Wszystko to napędza niekończącą się konsumpcję pozornie zaspakajającą ogromny, stale zwiększający się głód. Apetyt rośnie w miarę jedzenia, a kiedy na pierwszy rzut oka nie widać, żeby coś było szkodliwe, nie czujemy wyrzutów sumienia, gdy chcemy więcej.

Świat w protezach

W ciągu ostatnich stu lat technologia rozwinęła się tak mocno, że wyszła z etapu raczkującego i stała się w końcu nieodłącznym elementem życia codziennego. Obecnie egzystowanie bez niej jest na tyle trudne, że staje się właściwie niemożliwe, ponieważ życie „cyfrowe” wypiera to „analogowe”. Nawet gdyby ktoś bronił się przed przejściem w ten nowy wymiar, w końcu dowie się, że pewne usługi nie są już realizowane w dawny sposób. Banki naciskają na klientów, żeby zarządzali finansami przez aplikacje, a kody odbierali przez wiadomości tekstowe, miasta rezygnują z biletów kartonikowych na rzecz elektronicznych, a instytucje edukacyjne wymagają od rodziców oraz uczniów logowania się na specjalne platformy, gdzie przekazywane są istotne informacje. To tylko kilka przykładów obrazujących jak korzystanie z technologii, posiadanie komputera z dostępem do Internetu, smartfona oraz innych urządzeń powoli staje się bezapelacyjnym wymogiem. Do tego dochodzą usługi oferowane w sieci, kuszące łatwą dostępnością czy bogatym wyborem oraz sieci społecznościowe i aplikacje, bez których trudno utrzymać kontakt ze znajomymi czy być na bieżąco z ważnymi informacjami lub wydarzeniami. Na tę nieuchronność reagujemy adaptacją i przyzwyczajamy się do życia w nowych warunkach, szybko stających się dla nas normą. Pandemia, stwarzająca potrzebę bezkontaktowego funkcjonowania, jeszcze dodatkowo przyspieszyła tą tranzycję, a ludzie coraz bardziej przyswajają sobie styl życia online.

Choć wydaje się, że życie staje się w ten sposób lepsze oraz łatwiejsze, to jednak rozwój technologii zaczyna wzbudzać wątpliwości wraz z coraz liczniejszymi doniesieniami o ich skutkach ubocznych. Najwięcej dotyczy mediów społecznościowych, początkowo pełniących funkcję zabawek, a wraz z przyrostem liczby użytkowników stających się kluczowymi narzędziami do zarządzania życiem społecznym. Prasa zaczęła coraz częściej pisać o wynikach badań jednoznacznie dowodzących, że korzystanie z mediów społecznościowych może mieć zły, wręcz uzależniający wpływ na psychikę. Powstało nawet określenie FOMO (ang. Fear Of Missing Out) oznaczające chorobliwy strach przed tym, że coś nas omija w sieci, gdy jesteśmy niedostępni i skutkujący kompulsywnym sprawdzaniem różnorakich kanałów. Badania naukowe temu poświęcone wykazywały zdecydowanie negatywne skutki korzystania z mediów społecznościowych, takie jak zwiększenie poczucia osamotnienia, zazdrości, narcyzmu, niepokoju czy depresji. Alarmujące były też dane dotyczące ich wpływu na samoocenę, zwłaszcza w przypadku popularnego wśród młodych ludzi Instagrama czy Snapchata. Zwłaszcza młodzi ludzie zaczynają przyzwyczajać się do znacznie zmodyfikowanych wizerunków swojego wyglądu, które zapewniają im popularność w sieci. Okazuje się, że to przywiązanie może być na tyle silne, że zdarzają się przypadki zamawiania operacji plastycznych, mających upodobnić twarz pacjenta do jej wersji zmienionej przez, często dehumanizujące wygląd, filtry Instagrama lub Snapchata. W badaniu przeprowadzonym przez Amerykańską Akademię Chirurgii Plastycznej i Rekonstrukcyjnej Twarzy w 2017 roku, aż 55% chirurgów plastycznych w USA miało pacjentów pragnących przejść korektę twarzy tak, aby wyglądać lepiej na zdjęciach, a wytyczne były podyktowane tym, jak wychodzili na selfie. Od 2016 roku wzrost takich zgłoszeń wyniósł 13%. W 2018 roku chirurg plastyczny dr Tijon Esho nazwał zjawisko pragnienia operacyjnego dopasowania swojej twarzy do jej wersji zmienionej filtrami dostępnymi w aplikacjach „Snapchatową dysmorfią”. Coraz częściej mówi się o konieczności wprowadzenia prawnych środków zapobiegających tym trendom. W 2012 roku Izrael, jako pierwszy, przyjął prawo nakazujące oznaczanie reklam poddanych wizualnej obróbce, a w 2017 za tym przykładem podążyła Francja.

Jednak nie tylko kwestia zdrowia psychicznego budzi poważne kontrowersje dotyczące użytkowania mediów społecznościowych. Chociaż wiadomo, że pozornie darmowe serwisy zarabiają reklamując treści oparte o aktywność osób z nich korzystających, nikt nie spodziewał się, jak daleko sięga pozyskiwanie danych. Od pewnego czasu już wiadomo, że media społecznościowe mają duży wpływ na manipulowanie informacjami, a tym samym są w stanie zmieniać poglądy swoich użytkowników. Afera Cambridge Analytica była przełomowym wydarzeniem otwierającym oczy na to, że platformy takie jak Facebook mają możliwość zachwiania strukturami społeczeństwa np. przez wpływanie na wynik wyborów. Byli pracownicy oraz specjaliści ze szczegółami opowiadają, m.in. w dokumencie „Dylemat Społeczny”, o tym, w jaki sposób media społecznościowe wykorzystują dane, żeby tworzyć profile psychologiczne użytkowników, a algorytmy programuje się w sposób wykorzystujący wiedzę z zakresu psychologii tak, aby były sprytniejsze od człowieka. Swoją cegiełkę dokłada także powszechność serwisów sprawiająca, że trudno jest funkcjonować w dzisiejszym świecie bez korzystania z nich. W efekcie stają się one niebezpiecznymi narzędziami, nad którymi nie ma żadnej kontroli.

Pod koniec 2021 roku Facebook zmienił nazwę na Meta, a jego twórca Mark Zuckerberg zadeklarował chęć rozwinięcia swojej platformy w świat wirtualny. Metaverse jest przedstawiany jako nowy wymiar łączenia ludzi oraz ambitny plan rozwoju technologii. Jednak obserwując problemy pojawiające się w związku z serwisami społecznościowymi, taki pomysł zaczyna wydawać się ryzykowny, ponieważ trudno będzie oszacować, jakie skutki dla społeczeństwa, nieradzącego sobie z mediami społecznościowymi w obecnej formie, będzie miało pojawienie się Metaverse. Nie tylko z logicznego punktu widzenia, ale także atrakcyjnie wyglądających zapowiedzi wirtualnego świata Zuckerberga, łatwo wysnuć wniosek, że Meta ma być na tyle kusząca, by stanowić konkurencyjną alternatywę dla rzeczywistego świata. Jeśli na chwilę obecną ludzie pod wpływem regularnego oglądania swojego wizerunku zmienionego przez aplikacje przestają akceptować swój rzeczywisty wygląd, a media społecznościowe mają silnie uzależniający potencjał, można sobie wyobrazić, że jeszcze piękniejsza, plastyczniejsza, a przede wszystkim intensywna i zniekształcona wizja może mieć bardziej niepożądane skutki. W tym przypadku pojawia się również uzasadnione ryzyko, że technologia przekraczająca ludzkie granice będzie w stanie uszkodzić mechanizmy funkcjonowania człowieka podobnie jak wzrok mogą popsuć niewłaściwie noszone okulary.

Nie tylko w sferze mediów społecznościowych technologia wydaje się obracać przeciwko człowiekowi. Pod pozorem usprawniania życia, wprowadza się nowe rozwiązania, okazujące się z czasem, przynajmniej w jakimś wymiarze, szkodliwe. Takim przykładem są chociażby kryptowaluty, podbijające obecnie świat. Ślad węglowy „kopalni” Bitcoina jest porównywalny z emitowanym przez produkującą duże ilości wołowiny Argentynę. Zresztą dodatkową wadę ukazała afera z kryptowalutą inspirowaną popularnym serialem „Squid Game”, której twórcy zniknęli bez śladu po zarobieniu dużych pieniędzy na sprzedaży tokenów. Obecnie Internet zaczęły zalewać niewymienialne tokeny (NFT) czyli cyfrowe aktywa oparte o technologie blockchain, według Piotra Grabca ze Spider’s Web posiadające znamiona piramidy finansowej. Ale nie wszystko toczy się wyłącznie w przestrzeni internetowej. Obecnie większość ludzi przyzwyczaiła się do usług wielu firm takich jak Amazon, Uber czy Airbnb, osiągających ogromny sukces dzięki możliwościom, jakie daje im sieć. Dzięki niej rozrastają się do gigantycznych rozmiarów, dających określoną władzę. Po ponad dziesięciu latach od początku ich działalności okazuje się, że ułatwianie życia jakie oferują, może wiele kosztować.

Człowiek kontra giganci

Zakochaliśmy się w pewnych usługach, a z czasem nasza miłość przełożyła się na ogromne wpływy oraz możliwość wymykania się jakiejkolwiek kontroli dla firm, które je stworzyły. Stany Zjednoczone stanowią przyjazne środowisko dla przedsiębiorstw pragnących się rozwijać bez ograniczeń, więc stały się domem dla takich gigantów jak Google, Facebook (obecnie Meta), Amazon, Uber lub Airbnb.

Nie jest tajemnicą, że Amazon może często liczyć na ogromne ulgi podatkowe i subwencje. Imperium Jeffa Bezosa w latach 2017-2018 nie zapłaciło ani centa federalnych podatków, a gdy planowano powstanie siedziby w Nowym Jorku, Amazon mógł liczyć na 3 miliardy dolarów finansowej zachęty z budżetu miasta. Ostatecznie wycofano się z tego pomysłu ze względu na liczne protesty. Media od dawna obiegają informacje o tym, jak skandalicznie Amazon traktuje pracowników, płacąc im głodowe stawki czy nie zapewniając odpowiedniej ochrony. W kwietniu 2020 Amazon został zmuszony we Francji do ograniczenia swojej działalności za niezagwarantowanie pracownikom ochrony w czasie pandemii. W rodzimym USA nie ma jednak takich ograniczeń, więc takich doniesień jest o wiele więcej, czasami z tragicznym skutkiem. 12 grudnia 2021 świat usłyszał o śmierci sześciu pracowników magazynu, który zawalił się podczas szalejącego tornada. Z wiadomości tekstowych przekazanych przez bliskich jednej z ofiar, okazuje się, że pomimo niebezpieczeństwa, pracownicy byli zobowiązani do pozostania na miejscu pracy. Jeff Bezos do tej pory nie odpowiedział choćby w najmniejszym stopniu za masowe nadużycia w swojej firmie.

Podobnie Airbnb. Pomysł na krótkoterminowy wynajem mieszkania szybko stał się popularny. Klientów przyciągała możliwość wyjazdu w warunkach domowego komfortu, a właścicieli możliwość dorobienia sobie do wynagrodzenia czy też zmniejszenia kosztów utrzymania mieszkania. Niestety bardzo szybko wyszło na jaw, że ów innowacyjny model biznesowy jest destrukcyjny dla ludzi. Biznesmeni, fundusze inwestycyjne zaczęli masowo wykupywać mieszkania po to, by oferować je jako Airbnb. Spowodowało to między innymi wzrost cen nieruchomości, co skutkuje obecnie tym, że zwykli obywatele nie mogą sobie pozwolić na kupno mieszkania w mieście. Rodziny nie mają po prostu szans w starciu z inwestorem z ogromnym kapitałem. Pisarz i twórca filmów dokumentalnych Jared Brock pisze, że za 50 lat cena przeciętnego domu ma wynosić ponad 10 mln dolarów. Faktem jest już postępująca gentryfikacja, gdzie czynsze podbijane są do tego stopnia, że rodziny są po prostu wyrzucane ze swoich mieszkań, a inne żyją w ciągłym strachu przed nagłą utratą dachu nad głową. Zdarzają się już budynki gdzie znaczna część mieszkań jest przeznaczona na wynajem krótkoterminowy, co oznacza w praktyce zanikanie lokalnych wspólnot, negatywny wpływ na usługi czy instytucje. Lokalne przedsiębiorstwa nie są wspierane, ze szkół znikają uczniowie, inicjatywy sąsiedzkie zamierają, a goście wynajmowanych mieszkań nie przestrzegają nocnej ciszy, ani nie dbają o czystość czy bezpieczeństwo. Coraz więcej miast takich jak Berlin, Barcelona, Paryż, czy nawet Nowy Jork, wprowadza ograniczenia wynajmu, żeby powstrzymać procesy zachodzące w wyniku ekspansji Airbnb. Nie można jednak powiedzieć, że to wyłącznie wina chciwości pośredników. Airbnb płaci 13 firmom za lobbowanie w Kongresie, zatrudniło firmę PR-ową, aby 28 razy spotkała się ze szkockimi delegatami, a także finansuje ponad 400 fałszywych inicjatyw społecznych. Wszystko po to, żeby móc legalnie prowadzić dalej destrukcyjny rozwój. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że firma zbiera fundusze na walkę sądową z ponad 100 tysiącami miast. Jest więc gigantem, który chce pieniędzmi i nieuczciwymi praktykami zapewnić sobie miejsce ponad prawem.

Uber oparł swoją działalność na podobnym modelu. Przedsiębiorstwo lawirowało w przepisach, żeby nie być uznane za firmę transportową, ale internetowego pośrednika, co znacznie ułatwiało operowanie i zdejmowało sporo obowiązków, a to stanowiło nieuczciwą konkurencję dla tradycyjnych korporacji taksówkowych, muszących spełniać o wiele więcej wymagań (np. posiadać odpowiednie licencje czy pozwolenia, ochrona prawa pracy). Tę praktykę ukrócił w Europie Trybunał Sprawiedliwości UE, który uznał, że Uber ma status firmy oferującej usługi transportowe, a więc musi się stosować do tego samego prawa co inni przewoźnicy. Dodatkowym skutkiem ubocznym działalności Ubera okazał się fakt, że nie jest w stanie kontrolować tego, kto kieruje pojazdami. Przyczyniło się to do pożyczania samochodów przez krewnych czy znajomych, a to w dalszej perspektywie skutkowało wzrostem przypadków molestowania, co we Francji nagłośniła akcja #UberCestOver czyli „skończyć z Uberem”. Dodatkowy problem ujawniła pandemia przy okazji rozwoju usługi dowozu jedzenia Uber Eats czy inne platformy tego typu. W Polsce firma pobierała takie same marże jak przed zamknięciem restauracji, choć te nie generowały takich samych zysków. Wygoda, którą oferował serwis, skupiając w jednym miejscu wiele restauracji, stwarzała ryzyko, że restauracje działające poza systemem nie będą w stanie się utrzymać, co ujawniło monopolistyczny potencjał tego typu biznesów.

Powszechnie wiadomo, że medialni magnaci gromadzą dane, następnie sprzedawane za ogromne pieniądze. Wspomniana wyżej afera Cambridge Analytica dopiero ujawniła, jak szeroko zakrojony jest to proces, a pierwsze przesłuchanie Marka Zuckerberga w Kongresie, że państwo nie jest przygotowane na radzenie sobie z tego typu zagrożeniami, ponieważ rozwój gigantów znacznie wykracza poza granice znanych praktyk czy funkcjonującego prawa. Nieograniczona ekspansja prowadzona drogą nieznanych dotąd ścieżek doprowadziła do sytuacji, gdzie stare środki przestały już wystarczać. Firmy z taką władzą przestają być zwykłymi przedsiębiorstwami, a wpływami czy niezależnością zaczynają dorównywać, jeśli nie przewyższać państwa.

Pandemia to w dużej mierze katalizator, obnażający w sposób drastycznie wyraźny, co nie działa, a przede wszystkim co nas wyniszcza w zastraszającym tempie. Nowy rok, niosący nadzieję na uporanie się z szalejącym kryzysem sanitarnym, to dobry moment, żeby dokonać ewaluacji minionej dekady i zastanowić się, co możemy zmienić nie tylko w sobie, ale przede wszystkim w naszym otoczeniu. Warto przewartościować swoje nawyki. Być może wcale nie potrzebujemy tak dużo, jak nam się wydaje. Dobrze też pochylić się nad tym, do czego jesteśmy przyzwyczajeni, a także nad tym, w jaką stronę powinien iść postęp albo jakiej technologii tak naprawdę potrzebujemy. 2022 to również okazja do zobaczenia, jak bardzo niszczące skutki ma nieograniczony wzrost gigantów. Choć może się wydawać, że jako jednostki nie jesteśmy w stanie nic z tym zrobić, to zbiorowy wysiłek może przynieść pozytywne rezultaty. Być może dobrze zrobić krok w tył i zrezygnować z przejazdu Uberem, wynajmu krótkoterminowego, czy zakupów na Amazonie, a jedzenie odebrać bezpośrednio z restauracji. Jako społeczeństwo mamy możliwość wywierania nacisku na rząd, aby wprowadził regulacje ograniczające destrukcyjne modele biznesowe. Na chwilę obecną może się to wydawać trudniejszą drogą, ale nie ma wątpliwości co do tego, że ten wysiłek przyniósłby w przyszłości nieporównywalnie większe korzyści.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

ROZMÓWKI POLITYCZNE

ROZMÓWKI POLITYCZNE

PEGASUS: ŻYCIE NA PODSŁUCHU

Z MECENAS DOROTĄ BREJZĄ I PROKURATOR EWĄ WRZOSEK ROZMAWIA JAROSŁAW MAKOWSKI

Jarosław Makowski: Chciałem zacząć od pytania, które szczerze mówiąc, mnie bardzo nurtuje, a zarazem smuci. Widzimy coraz więcej faktów wskazujących na to, że po pierwsze, polski rząd i polskie służby kupiły Pegasusa, który jest narzędziem służącym do inwigilacji, i to najczęściej terrorystów. Po drugie, że tego Pegasusa użyły wobec Pani Prokurator czy wobec oponenta politycznego, senatora Brejzy. Po trzecie, co jest chyba najsmutniejsze, obecna ekipa rządząca bagatelizuje sprawę, przekuwa w żart. Co panie sądzą jako te, które są poszkodowane przez inwigilację polskich służb, kiedy widzą jak polscy ministrowie, polscy politycy obecnej władzy w zasadzie bagatelizują i czynią z tego procederu inwigilacyjnego żart.

Ewa Wrzosek: To jest bardzo przykra konstatacja, bo niestety ja również w takim smutku trwam od ostatnich kilku lat z racji zawodu i z racji sytuacji, w której się znalazłam. To sytuacja bardzo przykra dla obywatela, który traci zaufanie do organów państwa. Kiedy osoba, będąc pokrzywdzoną, zwraca się do państwa o pomoc, o wyjaśnienie sytuacji, a w zamian za to jest wyśmiewana, szykanowana, publicznie piętnowana. Położyłabym nacisk na brak zaufania do organów ścigania: tu mogę powiedzieć niejako podwójnie, ponieważ sama zajmuję się ściganiem przestępstw, staję w obronie pokrzywdzonych i nagle – będąc po tej stronie – odbijam się od pewnej bariery. Tu władze nie chcą pewnych rzeczy wyjaśnić, uważają, że działają w poczuciu bezkarności, mając świadomość, że nie ma mechanizmów kontrolnych. Bagatelizują temat, nie zajmują się nim, chcą przeczekać. Bardzo trudno mi zrozumieć tę strategię, bo ta sprawa i tak zostanie wyjaśniona, nie prędzej, to później.

Czy to jest przejaw bezkarności i siły obecnej władzy? Czy wyraz słabości, zdenerwowania tym, że wcześniej czy później prawda zostanie odsłonięta?

Ewa Wrzosek: Myślę, że to są dwa elementy, które nachodzą na siebie. Poczucie bezkarności i braku konsekwencji działań podejmowanych przez organy państwa narastały przez ostatnich sześć lat. Warto zapytać czy działania, jakie państwo podejmowało wobec mnie czy męża pani mecenas, miały jakieś podstawy prawne, czy było to robione bez jakichkolwiek zahamowań, bez próby, choćby pozornej, legalizacji tych działań. Wielokrotnie zastanawiałam się nad tą sytuacją, nad tym czy to poczucie bezkarności, poczucie braku nadzoru, kontroli; przekonanie, że być może ten stan będzie trwał wiecznie, że nie uda się nawet ustalić osób odpowiedzialnych – że to wszystko jest zbiór czynników, które umocniły tę władzę w bardzo groźnym poczuciu bezkarności. Przekonanie, że coś się zdarzy w przyszłości być może jest z punktu widzenia tych osób na tyle niedookreślone czy niepewne, że decydują się na dalsze łamanie prawa, na nieprzestrzeganie procedur, na zaprzeczanie oczywistym faktom, na wyśmiewanie pewnych sytuacji. To jest kuriozalne, bo godzi w powagę wymiaru sprawiedliwości jako takiego i to zaufanie podważone w tym momencie, niestety będzie procentować latami, a przywrócenie autorytetu organów państwa zabierze nam bardzo dużo czasu.

Z tego co ustalił CitizenLab, trzydzieści trzy razy – doszło do tylu włamań na telefon senatora Brejzy. Co pani sądzi o tym, co dziś się dzieje i kiedy obecni rządzący właśnie przekuwają ten absolutnie podważający zaufanie do państwa proceder w żarty?

Dorota Brejza: Rzeczywiście, dostrzegam chaos komunikacyjny, który się pojawia wokół tej sprawy. To zadziwiające, że w obozie rządzącym mamy taką rozbieżną narrację. Z jednej strony jest jakieś wyśmiewanie tej sprawy, próba zbagatelizowania jej, z drugiej strony są jakieś dziwne komunikaty o tym, że być może to są obce służby, z trzeciej strony jeden wiceminister mówi, że Pegasusa w ogóle nie ma, tutaj się odnoszę do wypowiedzi pana Skurkiewicza, później inny mówi, Rzymkowski, że Pegasus w Polsce jest. Mamy niebywały chaos komunikacyjny. W mojej ocenie świadczy on o pewnym rozkładzie państwa. Jeżeli organy państwa nie są zainteresowane tym, żeby tę sprawę wyjaśnić, żeby doprowadzić do rzetelnego zbadania całego skomplikowanego stanu faktycznego, to znaczy, że my w zasadzie nie mamy państwa. Nie mamy organów skutecznie działającego państwa. To pokazuje, jak bardzo przez te kilka lat zwróciliśmy się na Wschód, te metody, które dzisiaj obserwujemy w przestrzeni publicznej one są charakterystyczne dla takich państw jak na przykład Rosja czy Białoruś. To, że się pozyskuje w sposób nielegalny jakieś materiały, treści pochodzącej z czyjegoś telefonu – odnoszę się tutaj wprost do sytuacji faktycznej, która dotyczy mojego męża, Krzysztofa Brejzy – następnie się tymi materiałami manipuluje, fałszuje, dowolnie ze sobą kompiluje, wtłacza w jakiś aferalny kontekst, a później publikuje w rządowej telewizji, to, proszę państwa, nie są metody wymyślone przez PiS w zblatowaniu ze służbami i z telewizją publiczną, tylko koncept zaczerpnięty z Rosji. Tak potraktowano Nawalnego w Rosji.

Jeżeli miałabym się odnieść do tych żartów, jakie obserwuję na Twitterze, ale z ogromnym smutkiem przyjmuję, że są one także udziałem osób z obszaru władzy, to chciałabym powiedzieć tym osobom, żeby nie były tak pewne siebie. Jestem pewna, że PiS inwigilował także w swoim otoczeniu, żeby znaleźć haki. Wystarczy wyobrazić sobie, że ktoś razem z nami jest w naszej sypialni na przykład, albo w łazience, albo w kuchni, przy świątecznym stole, albo w jakiejkolwiek sytuacji, która jest sytuacją prywatną. Wystarczy wyobrazić sobie, że przebywa z nami ktokolwiek nieproszony, taki czy inny szef służby specjalnej albo prezes Kaczyński, albo ktokolwiek inny. My do naszego domu zapraszaliśmy wiele osób, ale nigdy nie zapraszaliśmy Kamińskiego czy Wąsika. Myślę, że ten uśmiech dosyć szybko zejdzie, jak tylko przyjdzie jakiś realny ogląd tej sytuacji.

Politycy obozu rządzącego nieustannie sugerują, że senator Brejza jest przestępcą, że ma problemy z prawem i dlatego być może Pegasus był używany. Pani to dementuje, bądź zmusza niektórych ministrów, jak pana ministra Szrota z kancelarii prezydenta Dudy, aby odwoływali swoje sugestie. Czy to jest metoda na dezinformację?

Dorota Brejza: Oczywiście, że tak. Mamy w przestrzeni publicznej ogrom dezinformacji. Mój mąż nie popełnił nigdy żadnego przestępstwa, nigdy nie zostały mu postawione żadne zarzuty. Funkcjonujemy w obszarze zupełnie podporządkowanej władzy prokuratury. Prokuratura jest w pełni polityczna, a zatem, skoro mój mąż nie ma żadnych zarzutów, skoro nigdy nie był o nic podejrzany, nie można o nim mówić w przestrzeni publicznej w sposób dowolny, że toczy się przeciw niemu jakieś postępowanie, że jest przestępcą. Takie określenia są pomawiające. Przestałam się godzić na to, aby takie rzeczy wydarzały się w przestrzeni publicznej. Reaguję i będę to robić, po prostu nie godzę się na to, żeby takie twierdzenia były kolportowane. Telewizja publiczna wielokrotnie to robiła, jesteśmy w tej chwili z telewizją publiczną w licznych procesach sądowych i będziemy tę naszą batalię o sprawiedliwość, o przywrócenie dobrego imienia Krzysztofowi Brejzie, kontynuować z wielką determinacją. Nie zamierzam ustąpić.

Zgłosiła pani podejrzenie o popełnieniu przestępstwa do prokuratury, zresztą to sugerowali także politycy obecnego rządu, a prokuratura bardzo szybko umorzyła tę sprawę. Jaki obraz prokuratury wyłania się w przypadku tej konkretnej sprawy? Czy ma pani takie poczucie, jako osoba z wewnątrz, że doszło tam właśnie do radykalnego upolitycznienia prokuratury jako narzędzia walki z osobami, które w taki czy inny sposób zagrażają władzy?

Ewa Wrzosek: W sensie ogólnym już od momentu objęcia funkcji Prokuratora Generalnego przez Zbigniewa Ziobro stowarzyszenie Lex Super Omnia, którego jestem członkiem, wskazuje przypadki wykorzystywania prokuratury jako narzędzia politycznego. Tutaj nie mamy najmniejszych wątpliwości – prokuratura nie jest instytucją niezależną, z założenia jest hierarchicznie podporządkowana, natomiast jest ona teraz wykorzystywana w złej wierze, instrumentalnie do załatwiania różnego rodzaju politycznych interesów czy to pana ministra Ziobro, czy jego kolegów, czy ogólnie rozgrywek między politykami. Jeśli wrócę do swojego zawiadomienia o przestępstwie, sytuacja jest tego rodzaju, że ja je złożyłam niezwłocznie po otrzymaniu alertu ze strony Apple.

Nie czekałam na „dobre rady” polityków rządzących, po prostu tak należy reagować, mając uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Będąc osobą pokrzywdzoną, patrzę na tę sprawę z dwóch punktów widzenia: jako osoba pokrzywdzona, która oczekuje od prokuratury pomocy, a z drugiej strony mam również świadomość metodyki tego rodzaju postępowań, czynności, które powinny być wykonane i widzę, jak bardzo prokuratura broniła się przed wszczęciem śledztwa w tej sprawie, już jestem w posiadaniu postanowienia o odmowie wszczęcia dochodzenia, już zapoznałam się z jego uzasadnieniem i sporządzam aktualnie zażalenie na tę decyzję. Mam wrażenie, że jakby prokuratura nie mogła się zdecydować, czy to była kontrola, czy jej nie było, czy była legalna, czy był to w ogóle jakiś haker z ulicy, a tak w ogóle to pokrzywdzona, czyli ja powinnam dostarczyć dowodów na to włamanie, a nie oczekiwać od prokuratora, że on takie dowody przeprowadzi. Właściwie to fakt odmowy przeze mnie udostępnienia telefonu do badań okazał się kategoryczną przeszkodą i zniweczeniem całego postępowania. Tymczasem każdy prawnik wie, że taki dowód może być zabezpieczony i poddany jakimkolwiek badaniom dopiero po wszczęciu postępowania. Już na pierwszym przesłuchaniu wyraziłam, że owszem, udostępnię telefon, ale chciałabym wiedzieć, czy postępowanie zostało wszczęte, czy został powołany biegły i jakie badania ma przeprowadzać. Zakres manipulacji – począwszy od komunikatu rzecznika prasowego Prokuratury Okręgowej w Warszawie, przez powielanie tego przekazu, że to ja jestem winna temu, a prokuratura musiała odmówić wszczęcia postępowania, to jakaś kuriozalna sytuacja. Patrzę na to jako profesjonalistka. Jestem prokuratorem już ponad dwadzieścia pięć lat, więc widzę wszystkie te mankamenty. Widzę wszystkie braki, taką nadrzędną tezę, którą w dowolny sposób starano się uzasadnić, że nie mamy w tej sprawie do czynienia z przestępstwem. Już w ogóle, tak jak zaznaczyłam, sformułowanie, że być może to był jakiś przypadkowy haker korzystający z programu, gdzie śledzenie osoby kosztuje pół miliona złotych polskich, to naprawdę wydaje mi się sytuacją w ogóle abstrakcyjną i prawie że humorystyczną, gdyby to nie było takie przykre.

Jest to sytuacja bardzo przykra, że zawiadomienie pani mecenas jest już rozpoznawane chyba trzeci miesiąc i nie ma żadnej decyzji. Złożyłam zawiadomienie w terminie jak najbardziej ustawowym, trzydziestu dni, uzyskałam tę odmowę wszczęcia postępowania. Moja nadzieja i pewnie również pani mecenas jest w tym, że mamy jeszcze niezależne, niezawisłe sądy. Być może tu nastąpi jakaś refleksja i ta decyzja zostanie przez mnie zaskarżona. Natomiast mam świadomość, że klimat polityczno-prawny panujący aktualnie w Polsce nie daje szansy na wyjaśnienie tej sprawy i szeregu innych spraw zawierających element polityczny niewygodny dla władzy. Te sprawy są wszczynane bądź są umarzane tak, jak śledztwo w sprawie tak zwanych wyborów kopertowych umorzone ekspresowo, po trzech godzinach, bądź właśnie są odmowy wszczęcia bez wykonywania żadnych czynności… To nie ma nic wspólnego ze standardami pracy prokuratury, nie ma nic wspólnego z tym, co prokuratorzy powinni robić i to jest zagrożenie, które może dotyczyć wszystkich obywateli. Wystarczy przywołać, chociażby przykład pana Sebastiana Kościelnika, który już w pierwszym dniu po wypadku został uznany na konferencji za winnego i skazanego przez ministra spraw wewnętrznych i komendanta głównego policji, a na jakim etapie aktualnie jesteśmy, wszyscy dobrze wiemy. Mamy do czynienia z niszczeniem dowodów, z fałszywymi zeznaniami funkcjonariuszy służby ochrony państwa, więc proszę państwa, to nie jest tak, że tylko sprawy niedotyczące was wydają wam się abstrakcyjne. Niezależność prokuratury, niezależność sądów to jest podstawa funkcjonowania państwa. Przestrzeganie prawa, przestrzeganie standardów demokratycznych… Każdy z nas może znaleźć się w takiej sytuacji, że nagle odbije się od ściany, jego wypowiedzi będą manipulowane, będzie nagonka medialna, prawna i tak dalej. Powtarzam, każdy z nas może się znaleźć w takiej sytuacji i nie mamy wtedy żadnej gwarancji, że ktokolwiek będzie stawał w naszej obronie.

Ze swoim doświadczeniem prokuratorskim, śledczej, ale teraz z drugiej strony, doświadczeniem pokrzywdzonej, gdzie pani widzi największy problem prokuratury? Gdzie jest ten punkt, który sprawia, że prokuratura jest dysfunkcyjna i de facto staje się narzędziem na polityczne zamówienie?

Ewa Wrzosek: Nie wiem, czy można wskazać jeden taki punkt. Chcę zwrócić uwagę, że Zbigniew Ziobro Prokuratorem Generalnym jest już szósty rok, prawie siódmy. Jest cała rzesza prokuratorów, którzy nie pracowali nigdy w innej prokuraturze, tylko całą rzeczywistość prokuratorską, całą pracę merytoryczną, wiedzę, jak funkcjonuje prokuratura, czerpią z doświadczeń z ostatnich sześciu lat. To są doświadczenia bardzo złe. Poziom merytoryczny prokuratorów spada z tego względu, że nie mają się od kogo uczyć. Osoby z bardzo krótkim stażem zawodowym pełnią teraz funkcję prokuratorów regionalnych, prokuratorów krajowych. Wiedza merytoryczna i doświadczenie zawodowe przestały być kryterium awansu. Nawet zakładając dobrą wolę osób, które wkraczają do tego zawodu, jest problemem, że kompetencji merytorycznych oczekuje się od nich dopiero w dalszej kolejności. Pierwsze to wykonywanie poleceń, dostosowywanie się do oczekiwań, często nie są to oczekiwania wyrażone expressis verbis. Niektórzy wiedzą, jakie są wymogi i wpisują się w nie bez oczekiwania na jakiekolwiek polecenia. To jest bardzo zła sytuacja, braki, że tak powiem, merytoryczne, braki kadrowe. Znaczne obciążenie obowiązkami prokuratorów, jest cały konglomerat negatywnych czynników, z którymi kierownictwo prokuratury sobie nie radzi. W zamian za to wykorzystuje pewne sprawy do kreowania wizerunku, czy też do załatwiania własnych interesów, natomiast te sprawy ludzkie, sprawy zwykłych obywateli, są gdzieś tam na szarym końcu.

A to, że polityk jest Ministrem Sprawiedliwości i Prokuratorem Generalnym, czy właśnie to nie sprawia, że prokuratura jest dysfunkcyjna?

Ewa Wrzosek: To osoby tworzą urzędy i tylko w Polsce jest taka sytuacja, że ta zależność tak zafunkcjonowała, że w zasadzie nie mamy żadnych wątpliwości, że prokuratura jest upolityczniona. W innych krajach europejskich, w Niemczech, w Hiszpanii nie ma takich sytuacji, że osobom, które obsadzają te urzędy przyszłoby do głowy wpływanie na konkretne śledztwa, wykorzystywanie informacji uzyskanych w toku tych postępowań w sobie wiadomych celach politycznych. Zwalczanie oponentów politycznych i nękanie ich nielegalnymi podsłuchami, prowadzonymi śledztwami. To chyba specyficzna cecha Polski i to niestety wypływa z naszego krótkiego doświadczenia jako państwa demokratycznego. W zasadzie to nie wiem, czy możemy jeszcze mówić, że jesteśmy krajem demokratycznym. Bardziej już mówimy o państwie autorytarnym, o autorytarnym podejściu władz do funkcjonowania państwa.

Pojawia się pomysł utworzenia komisji śledczej, zarówno w Sejmie, która miałaby uprawnienia śledcze, ale także w Senacie. Czy pani wierzy, że taka komisja powstanie i czy byłaby tym miejscem, gdzie dowiedzielibyśmy się wszystkich szczegółów związanych z udziałem Pegasusa w polskiej rzeczywistości?

Dorota Brejza: Oczywiście dobrze by było, żeby taka komisja śledcza powstała, żeby wyjaśniła co to się stało, żeby zostały wyciągnięte konsekwencje o charakterze politycznym, natomiast to, na czym mi najbardziej zależy, to to, aby sprawa została rzetelnie wyjaśniona przez prokuraturę, żeby prokuratura chciała tę sprawę wyjaśnić. Gdy zaczynałam pracę, byłam osobą pełną ideałów, uważałam, że prokuratura czy też sąd, to są takie miejsca, gdzie się poszukuje sprawiedliwości. Tymczasem minęły lata i okazało się, że tak nie jest. Grzechem pierworodnym tej całej sytuacji jest właśnie upolitycznienie prokuratury. Jedną z pierwszych decyzji politycznych PiS-u po wygranych wyborach w 2015 było połączenie urzędu ministra sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. To spowodowało, że prokuratura jest w całości polityczna i w Polsce, w przeciwieństwie do innych państw europejskich, nie mamy żadnych bezpieczników, aby bronić się przed politycznością poszczególnych postępowań. To jest nieprawdopodobnie niebezpieczne. Reforma wymiaru sprawiedliwości, którą Zbigniew Ziobro zapowiadał w 2015 roku, to deforma. W mojej ocenie ona już się w całości dokonała – chodziło w znacznej mierze o to, by móc kontrolować postępowania. To nie zawsze jest wyrażone expressis verbis, ale wiadomo, jakie są oczekiwania, wiadomo, co trzeba zrobić w politycznym postępowaniu, przecież nie można go rzetelnie prowadzić, bo nie o to chodzi. W reformie chodziło o to, żeby był jakiś katalog spraw, na który minister sprawiedliwości, jeżeli zechce, to będzie miał bezpośredni wpływ, co z kolei wywoła efekt mrożący w prokuraturze i w sądach. Będzie jeszcze mocniejszy, jeżeli ta sytuacja polityczna będzie trwała. Bardzo bym się ucieszyła, gdyby komisja śledcza powstała i gdyby zostały wyciągnięte konsekwencje o charakterze politycznym, ale mi, jako adwokatowi, najbardziej zależy na tym, żeby jak zawiadamiam prokuraturę o tym, że zostało popełnione jakieś przestępstwo, wskazuję co się wydarzyło, opisuję stan faktyczny, kwalifikuję ten stan faktyczny, składam wnioski dowodowe, to bardzo chciałabym, żeby prokuratura zajęła się tą moją sprawą, którą zgłaszam do prokuratury. Chcę żeby tą sprawą prokuratura zajęła się tak, jak sprawą każdego innego obywatela, a nie żeby mój mąż, ponieważ jest politykiem Platformy Obywatelskiej, nazywa się Krzysztof Brejza, z tego powodu, że tak właśnie się nazywa, był wyłączany spod prawa. Nasze zawiadomienie leżakuje w prokuraturze, nic się z tą sprawą nie dzieje, a prokurator, który Krzysztofa przesłuchiwał, Marcin Kubiak z Prokuratury Okręgowej w Ostrowie Wielkopolskim nie był zainteresowany prowadzeniem tego postępowania. Pierwszy raz się w mojej pracy spotkałam z taką sytuacją. Prokurator zadał mojemu mężowi na tym przesłuchaniu kilka pytań, nie pamiętam, pięć, sześć pytań.. Całe przesłuchanie przeprowadziłam samodzielnie. To jest szokujące. Nigdy nie byłam w takiej sytuacji, żeby prokurator siedział naprzeciwko pokrzywdzonego i powiedział „proszę pani mecenas, proszę zadawać pytania”. Ja wyczerpałam temat, a następnie on zadał może z pięć pytań. Czy pani prokurator wyobraża sobie taką sytuację w jakimkolwiek swoim postępowaniu, żeby pani oddała w całości rolę adwokatowi do prowadzenia postępowania? Ja jestem dziesięć lat prawie adwokatem, nigdy nie byłam w takiej sytuacji, nigdy.

W przeciwieństwie do prokuratury bardzo aktywne są rządowe media i de facto są przekaźnikiem, jeśli mogę tak powiedzieć, służb, bo też udało się chyba pani dość przekonująco wykazać, że informacje, które pojawiały się na temat Krzysztofa Brejzy były kolportowane przez media rządowe za pośrednictwem służb specjalnych. To jest ten element dopełniający grozę tej sytuacji, że z jednej strony jesteśmy podsłuchiwani Pegasusem, z drugiej strony stają media rządowe, które są w stanie zrobić jesień średniowiecza, jeśli takie jest zamówienie polityczne.

Dorota Brejza: Tak, oczywiście, to jest sytuacja jakby wprost zaczerpnięta z Rosji, czy też Białorusi. Tam tak to funkcjonuje, że po prostu służby zasysają nielegalnie jakieś treści z telefonu, następnie coś się z tymi treściami dzieje, są kombinowane, zafałszowane, manipulowane, a potem radośnie telewizja publiczna sobie to kolportuje w milionowych zasięgach dzień w dzień przez całą kampanię wyborczą. To zblatowanie służb specjalnych z telewizją rządową jest nieprawdopodobnie dojmujące i właśnie przykład mojego męża jest w tym całym konglomeracie najbardziej jaskrawy przez to, że w jego przypadku nie tylko doszło do nielegalnego pozyskania materiałów, ale też do wykorzystania tych materiałów i do wykorzystania w sposób bardzo ofensywny. Wykorzystywania dzień w dzień. Spór sądowy, w którym jestem z telewizją publiczną, dotyczy właśnie tej sprawy. Przygotowałam listę materiałów, które były publikowane w telewizji. Ja wiem, co każdego dnia było mówione na temat mojego męża od końca sierpnia aż do października. Te materiały pojawiały się w telewizji publicznej codziennie. Szkoda, jaka została przez to wyrządzona, jest niewymierna. Nie sposób bowiem oszacować, ilu wyborców odpłynęło wprost od mojego męża, a ilu od całej Koalicji Obywatelskiej. Mojemu mężowi postawiono publicznie naprawdę szereg nieprawdziwych, pomawiających zarzutów. Dzisiejsza Polska wygląda w ten sposób, że prokuratura nie funkcjonuje, natomiast zarzuty stawia się na antenie telewizji publicznej, wyroki stawia się na antenie telewizji publicznej i system jest domknięty.

Chciałem przytoczyć wypowiedź eksperta z CitizenLab, czyli instytucji, która wykryła używanie Pegasusa w Polsce: „Pegasus używany jest przez dyktaturę. Niepokoi, że dzieje się to w kraju demokratycznym”. To oczywiście ocena dotycząca Polski. Czy sprawa pani prokurator Wrzosek, czy sprawa senatora Brejzy to będzie sytuacja, która pomoże nam zrozumieć, jak niebezpiecznym narzędziem staje się sieć? Jak niebezpiecznym narzędziem staje się inwigilacja obywateli w sieci?

Ewa Wrzosek: To, co na przestrzeni ostatniego czasu wszyscy dowiedzieliśmy się, bo my też się uczyłyśmy z panią mecenas jak funkcjonuje Pegasus, jak to jest potężna broń cybernetyczna, jak to potrafi ingerować we wszystkie nasze nośniki, telefony, komputery, tablety, że może zmieniać dane informatyczne, może nanosić nowe, może nanosić stare - permanentna inwigilacja dwadzieścia cztery godziny na dobę, siedem dni tygodniu. Wystarczy, że każdy z nas mając smartfona, postawi się takiej sytuacji: ten telefon jest w sypialni, w łazience. Pan mecenas Giertych użył obrazowego sformułowania „podczas spowiedzi w konfesjonale”, ale to jest permanentna inwigilacja. Rok 1984, Orwell, Big Brother, wszystko, co sobie możecie wyobrazić. To jest tak wielkie niebezpieczeństwo, że uświadomiliśmy sobie grozę tej sytuacji i wszyscy mamy świadomość, że musimy zabezpieczać swoje telefony, aktualizować oprogramowania i tak dalej. Przed taką ingerencją, jaką jest Pegasus, nie możemy się zabezpieczyć, bo to nie daje ani żadnych objawów, ani śladów. Stąd właśnie istotne jest, aby organy państwa za ten konkretny przejaw łamania prawa poniosły odpowiedzialność, surową karę. Jeżeli chodzi o nadzieję na przyszłość, jestem osobą, która pracowała już w prokuraturze za rządów poprzednich pana Zbigniewa Ziobro. Tamten czas się skończył, więc zakładam, że ten zły czas też się skończy. Wyciągnęliśmy wnioski, może niezbyt dobre, niezbyt konkretne z poprzednich doświadczeń. Teraz te doświadczenia mamy dużo gorsze i jedyne, co może być, to niestety założenie takich rozwiązań na przyszłość, aby uniemożliwiły one jakiejkolwiek osobie, która kiedykolwiek stanie na czele prokuratury, sięganie po nielegalne narzędzia, nadużywanie prawa, aby stworzyć takie mechanizmy, które zabezpieczą nas, obywateli, dadzą kompetencje organom ścigania, aby mogły ścigać bez względu na to, kto jest osobą podejrzaną, kto pokrzywdzoną - wszyscy jesteśmy równi wobec prawa, jak to pan Zbigniew Ziobro powtarza. W aspekcie Pegasusa jest jeszcze jedno ze sformułowań, które bardzo często słyszę i które średnio mi się podoba, mianowicie, „kto nie ma nic do ukrycia, nie powinien się obawiać”. Prawo do prywatności, prawo do intymności, prawo do życia rodzinnego, to wszystko są nasze prawa zagwarantowane w Konstytucji. To, że nie mam nic do ukrycia nie oznacza, że to wszystko, co mam, chcę akurat wystawić na widok publiczny.

Właśnie słuchając pani prokurator jako obywatel, mam przekonanie, że to jest lekcja, z której powinniśmy wyciągnąć narzędzia, które zabezpieczą nas, obywateli, ale także założą kaganiec każdemu następnemu rządowi po to, żeby nie użył tych narzędzi do inwigilowania swoich obywateli czy przeciwników politycznych. Pani Doroto, ostatnie słowo na koniec?

Dorota Brejza: Uważam, że ta sytuacja powinna być przede wszystkim sygnałem dla rządzących, ze nie mogą być bezkarni. Rząd PiS-u, zakupując Pegasusa w 2017 roku był przez firmę NSO zapewniony, tak uważam, że to narzędzie jest po prostu niewykrywalne. Cały ten kamuflaż wokół zakupu Pegasusa świadczy tylko o tym, że PiS doskonale wiedział, że kupuje nielegalne narzędzie i dodatkowo chciałby to nielegalne narzędzie cichcem tak stosować wobec opozycji, żeby nigdy to nie zostało wykryte. Tymczasem technika idzie naprzód, jesteśmy w stanie wykrywać coraz więcej i tak też się stało, że jednak można wykryć Pegasusa, to zapewne było dla rządzących zaskoczeniem. Myślę, że jeżeli kogokolwiek ta sytuacja ma czegokolwiek nauczyć, to właśnie rządzących, żeby tego nie robili. Potrzebujemy pilnych zmian legislacyjnych, to jest oczywiste. To, że my nie doczekamy się rzetelnych zmian legislacyjnych w tej kadencji Sejmu, to też jest dla mnie oczywiste. Powinniśmy pozostawać przy jakiejś realności, natomiast to jest pilna potrzeba, aby wprowadzić zmiany legislacyjne, takie, żeby każdy obywatel rzeczywiście mógł się czuć bezpiecznie. Zgadzam się z tym w pełni.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, publicysta, szef Instytutu Obywatelskiego, think tanku Platformy Obywatelskiej, samorządowiec, radny miasta Katowice, były radny Sejmu Śląskiego, miejski aktywista, pomysłodawca katowickiego stowarzyszenia BoMiasto, założyciel i redaktor kwartalnika „Instytut Idei”. Autor między innymi: „Wariacje Tischnerowskie” (2012), „Pobudka Kościele” (2018) oraz „Kościół w czasach dobrej zmiany” (2021, wydawnictwo Liberte!)

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

KOMPENSACJE EMISJI DWUTLENKU WĘGLA – ROZWIĄZANIE PROSTE I BARDZO SKOMPLIKOWANE

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Naiwnym byłoby jednak założenie, że giganci rynku paliwowego zaprzestaną nagle swojej działalności, więc temat kompensacji dwutlenku węgla warto rozważać biorąc pod uwagę świat taki jakim jest, a nie taki, jaki część z nas chciałaby, żeby był.

Chcąc obniżać swój wpływ na zmiany klimatu, wiele firm sięga po najbardziej przystępne rozwiązanie, jakim jest kompensacja emisji dwutlenku węgla (carbon offseting). Jest to szczególnie atrakcyjne działanie w przypadku tych gałęzi przemysłu, w których obecnie brakuje technologii pozwalajacych na efektywne zmniejszenie ilości wytwarzanego dwutlenku węgla (np. sektor lotniczy).

Kompensacja odbywa się przez zakup kredytów węglowych, będących dokumentami lub certyfikatami uprawniającymi do wyemitowania jednej tony dwutlenku węgla lub jego ekwiwalentu w postaci innego gazu cieplarnianego. Sprzedaż kredytów prowadzą podmioty zajmujące się usuwaniem dwutlenku węgla z atmosfery. Rozwiązanie to wykorzystuje mechanizmy rynkowe w walce ze zmianami klimatu. Opiera się ono przede wszystkim na założeniu, że jeśli walka z ocieplaniem się klimatu jest problemem globalnym, to w ostatecznym rozrachunku nie ma znaczenia, w jakim kraju lub w jakiej firmie dojdzie do faktycznej zmiany. Liczy się tylko to, czy dalszej produkcji CO2 towarzyszy również działanie rekompensujące, czasami mające miejsce w zupełnie innym kraju.

Kompensacja wywołuje wiele dyskusji. Dla wielu osób taki krok był szczególnie kontrowersyjny w przypadku firmy Shell, znanej od wielu lat z udziału w działaniach lobbingowych prowadzonych w ramach American Fuel & Petrochemical Manufacturers (AFPM). To stowarzyszenie branżowe jest zaangażowane w deregulację przepisów związanych z ochroną środowiska oraz w zaprzeczanie zmianom klimatu. Naiwnym byłoby jednak założenie, że giganci rynku paliwowego zaprzestaną nagle swojej działalności, więc temat kompensacji dwutlenku węgla warto rozważać biorąc pod uwagę świat taki jakim jest, a nie taki, jaki część z nas chciałaby, żeby był.

Fakt, że Shell zdecydował się w 2019 roku wystąpić z AFPM jest pewną sugestią za tym, że decyzja o wprowadzeniu kompensacji nie odbywa się w próżni i może być sygnałem większych przemian w podejściu do tematu klimatu w firmie. A dla firmy, która do tej pory była zdecydowanie częścią problemu, a nie częścią rozwiązania, takie kroki są z pewnością trudniejsze niż dla innych.

Największe problemy z kompensacją dwutlenku węgla nie są jednak związane z tym, kto takie kredyty kupuje, ale jak wygląda rynek. Pierwszym, który trzeba wziąć pod uwagę jest duży potencjał na podwójne księgowanie tego samego działania. Najbardziej niesławny jest tu przykład Brazylii, która dzięki projektom związanym z Puszczą Amazońską ma bardzo duży w skali świata potencjał przechwytywania dwutlenku węgla z atmosfery. Regularnie powraca tam jednak dyskusja na temat prawa Brazylii do wliczania kredytów sprzedanych podmiotom zewnętrznym do puli świadczącej o jej własnym pozytywnym wpływie na klimat.

Nie wszystkie sytuacje związane z potencjalnym podwójnym księgowaniem kredytów są równie drastyczne, jednak należy brać pod uwagę, że w przypadku handlu dość ulotnym produktem, jakim jest potencjał jakiegoś projektu do usunięcia z atmosfery dwutlenku węgla, możliwość nadużyć i oszustw jest całkiem spora.

Nie wszystkie działania związane z obniżaniem emisji są sobie równe. Najbardziej intuicyjnym rozwiązaniem w tym zakresie jest dla wielu firm sadzenie lasów. Jednak i to rozwiązanie ma swoje wady. Działania na rzecz klimatu powinny być rozważane pod kątem ich długofalowych skutków, a w przypadku lasów dużym problemem jest to, że w razie pożaru – a z tymi zmagamy się coraz częściej i w coraz bardziej nietypowych miejscach – zmagazynowany w drzewach dwutlenek węgla jest wydalany do atmosfery.

Przykładem działania, które może mieć lepsze długotrwałe skutki jest sekwestracja geologiczna^1 polegająca na składowaniu emisji CO2, pochodzących ze spalania paliw kopalnych w instalacjach przemysłowych, lub w głębokich formacjach i strukturach geologicznych, oraz mineralizacja dwutlenku węgla^2, a więc – w uproszczeniu – zmienianie go ponownie w kamień i przechowywanie pod ziemią.

Kolejną wątpliwością związaną z kompensacją jest próba uczciwej odpowiedzi na pytanie, czy projekt zmniejszający zużycie dwutlenku węgla nie powstałby bez udziału firmy, która zdecyduje się zainwestować w kredyty węglowe. Podstawą dobrze przeprowadzonej kompensacji powinna być więc wnikliwa analiza tego, czy działanie będzie faktycznie dodatkowym w stosunku do tego, co wydarzyłoby się bez wkładu finansowego firmy w postaci kredytów węglowych. Takie rozważania są szczególnie istotne w przypadku projektów związanych z budową lepszej infrastruktury, na przykład budowy ferm wiatrowych.

Innym przykładem na potrzebę myślenia kontrfaktycznego, które jest konieczne do dobrego zrozumienia skutków kompensacji emisji, jest zastanowienie się nad alternatywnymi działaniami, które firma mogłaby podjąć w celu redukcji emisji, gdyby kompensacje nie były możliwe. O ile z pewnością istnieją sektory przemysłu, w których brakuje obecnie rozwiązań technologicznych umożliwiających realne obniżenie ich wpływu na klimat, to być może również w nich, gdyby presja na innowację była większa, szanse na pojawienie się tych rozwiązań znacząco by wzrosły. A w ostatecznym rozrachunku największa szansa na obniżenie emisji tkwi właśnie w innowacyjności i rozwoju technologii. Można więc założyć, że kompensacje są działaniem, które można zrobić tu i teraz i w związku z tym dają nam szansę na kupowanie czasu. Jeśli jednak tym samym zmniejszają one presję na poszukiwanie alternatywnych rozwiązań, to mogą być długofalowo przeciwskuteczne.

Oprócz tezy, że handel kredytami może incentywizować firmy kupujące kredyty do obniżenia inwestycji w innowacje, równie ważne są zachęty rynkowe, które mogą pojawiać się po stronie podażowej. W niektórych scenariuszach sprzedaż kredytów polega po prostu na tym, że pobiera się opłatę za nie emitowanie dwutlenku węgla, który można by było wyemitować, jeśli ktoś za to nie zapłaci. Dla nieuczciwych firm może to być całkiem atrakcyjny model biznesowy i istnieją już udokumentowane przypadki (m.in. w Chinach^3), które celowo podnosiły poziom emitowanych zanieczyszczeń, żeby zwiększyć możliwość zysków związanych ze sprzedażą kredytów.

Wracając do wątku innowacyjności, zagrożeniem jest też jej spadek w perspektywie globalnej, szczególnie w krajach rozwijających się. Firmy, które obniżają swój wpływ na klimat poprzez kompensowanie emisji, znajdują się z reguły w bogatych krajach, o mocno rozwiniętej gospodarce. Kupując możliwość dalszego emitowania dwutlenku węgla, zachowują one przywilej prowadzenia swojego biznesu w dokładnie taki sposób, jaki czyniły to do tej pory. Z kolei ciężar zmian i wyrzeczeń przerzucony jest w bardzo dużym stopniu na kraje biedniejsze. Tam z kolei pojawia się niebezpieczeństwo zahamowania dalszego rozwoju gospodarczego, który nie tylko podnosi jakość życia ludzi (co jest ważnych argumentem humanitarnym), ale również wpływa na zwiększenie się świadomości ekologicznej.

Te wszystkie wątpliwości nie oznaczają, że nie ma możliwości poszukiwania rynkowych rozwiązań dla obniżania wpływu ludzi na klimat. Rozwiązania te z pewnością nie będą łatwe do znalezienia, a ich stosowanie będzie wiązało się z koniecznością brania pod uwagę również wielu potencjalnych pułapek i rozważnego poruszania się pomiędzy nimi. Na szczęście powstaje też coraz więcej organizacji, których misją jest służenie jako kompas i sugerowanie najbardziej skutecznych i potwierdzonych naukowo projektów. Jedną z takich organizacji jest działająca w duchu efektywnego altruizmu Giving Green^4. Organizacja publikuje porady, które mogą przydać się nie tylko firmom, ale również indywidualnym darczyńcom i wolontariuszom, dzięki czemu każdy z nas może przyłożyć cegiełkę w naszej wspólnej drodze do neutralności węglowej.

Przypisy:

1https://www.usgs.gov/faqs/whats-difference-between-geologic-and-biologic-carbon-sequestration?qt-news_science_products=0#qt-news_science_products

2https://www.cleantech.com/between-a-rock-and-hard-place-commercializing-co2-through-mineralization/

3https://www.smh.com.au/environment/climate-change/chinese-firms-blamed-in-huge-greenhouse-gas-scam-20101027-173yh.html

4https://www.givinggreen.earth/

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZWYCZAJE I TRADYCJE POLSKIE AD 2022

BEATA KRAWIEC

Z pokolenia na pokolenie przekazujemy sobie pewien zasób zachowań, tradycji i zwyczajów, związanych z religią, przekonaniami czy stylem życia. On dysponował swoim zasobem, każdy z nas ma inny.

Artykuł ten piszę w dniu 6 stycznia, w święto Trzech Króli – dzień święty dla katolików i wolny od pracy na terenie Polski dzięki staraniom Jerzego Kropiwnickiego i jego komitetu, bo to oni (we współpracy ze strukturami Chrześcijańskiego Ruchu Samorządowego, Stowarzyszenia Rodzina Katolickich i grup parafialnych) zebrali 1,2 mln podpisów i skutecznie lobbowali w koalicji PO-PSL w 2010 roku, doprowadzając do zmian w kodeksie.

Prezydent Kropiwnicki zdecydował się zaangażować w tą inicjatywę argumentując, że za jego młodości święto to było tradycyjnie wolne od pracy i dopiero Wiesław Gomułka ten piękny zwyczaj zakończył.Kropiwnicki miał inną wizję tego dnia niż dwa pokolenia urodzone później, dla których 6 stycznia był po prostu dniem spędzanym w pracy, ale dzięki dobrym wspomnieniom byłego prezydenta Łodzi możemy wszyscy mieć w tym roku, po świętach Bożego Narodzenia, dodatkowy długi weekend.

Z pokolenia na pokolenie przekazujemy sobie pewien zasób zachowań, tradycji i zwyczajów, związanych z religią, przekonaniami czy stylem życia. On dysponował swoim zasobem, każdy z nas ma inny. Z pewnych tradycji i zwyczajów jest nam zrezygnować łatwiej – jak z oczepin na weselach, które zanikają lub zmieniają się w anglosaski zwyczaj pożegnania młodej pary przed podróżą poślubną. Z choinki i zwyczajowych prezentów pod nią rezygnować jednak trudniej, co wskazują nawet ludzie określający się jako niewierzący czy apostaci. A które nasze tradycje świąteczne i noworoczne zostaną utrzymane przez kolejne pokolenia? Oto co wróżę tradycji karpia na święta. Kiedyś obowiązkowo pływał w wannie lub był żywy przynoszony z przepełnionego pojemnika z supermarketu.

Dziś, dzięki coraz lepszym łańcuchom dostaw i coraz powszechniejszym hodowlom w okolicach większych miast, można z łatwością zamówić tą rybę w lokalnym sklepie czy nawet z dostawą. Za kilka lat, jeśli nie już zaraz, powstanie aplikacja, która zgrabnie połączy hodowców ryb z odbiorcami, tak by zmniejszyć cierpienie zwierząt w transporcie. Będzie to też miało niebagatelny wpływ na zmniejszenie skali marnowania żywności przez sklepy wielkopowierzchniowe, które w okresie poświątecznym nadal wyrzucają niesprzedane łatwopsujące się produkty. Za przyszłych twórców już trzymam kciuki.

Zauważyłam że, z roku na rok coraz bardziej popularne stają się parki z latarniami, które w listopadzie, grudniu i styczniu mają nam zaoferować rozrywkę i możliwość zrobienia zdjęcia na Instagrama. Na tego typu igrzyska samorządy zawsze znajdą pieniądze, wręcz niektóre warszawskie dzielnice konkurują między sobą, która zawiesi więcej lampek świątecznych i na jak długo. W momencie, kiedy ceny energii poszybowały w górę, wygląda to jak ostatni karnawał przed długoletnim postem. Co z tym marnotrawstwem energii zrobi proekologicznie nastawiona młodzież? Jakoś nie widać masowych protestów czy prób odłączania takich instalacji od prądu. Może wstyd im się przyznać, ile razy dziennie ładują smartphony, bo wyjdą na nieekologicznie żyjące pasożyty energii elektrycznej?

Dzieci, chcąc nie chcąc, naśladują rodziców, ich sposób myślenia czy zachowania. To, na co zwracają uwagę, zmienia się pod wpływem rówieśników i tego, co akurat trenduje w sieci. Coraz więcej młodych osób pod wpływem influencerów porzuca jedzenie mięsa w styczniu czy przestaje kupować buty ze skóry. Tłumaczą to chęcią zmniejszenia swojego wpływu na degradację środowiska naturalnego, co oczywiście bardzo cenne, ale dla widocznego efektu musiałyby tak zacząć robić tysiące kolejnych osób.

Nie mam zamiaru potępiać nikogo z powodu nagłej zmiany stylu życia, mam wręcz nadzieję, że to będzie trwała zmiana, a nie kaprys wnikający z aktualnej mody. Doskonale widać, że pokolenie Z – urodzone po 2000 roku – jest bardziej wrażliwe na ochronę środowiska naturalnego i jest w stanie dla niej poświecić sporo ze swojej aktywności. Dla żadnego innego pokolenia takie zwyczaje, jak segregowanie śmieci, unikanie zakupów towarów w plastiku, kupowanie żywności lokalnej, nie miało takiego znaczenia.

Pewną karierę w mediach zrobił w ubiegłym roku raport „Aspiracje Dziewczynek w Polsce”, przygotowany przez agencję badawcza IQS dla fundacji Inspiring Girls Polska. 48% respondentek (10-15 letnich dziewczynek) w przyszłości widziało siebie jako influenserki, tiktokerki czy youtuberki. Dość nietradycyjne zawody, gdzie nie ma zwyczajowej dla naszego postrzegania opiekuńczej roli kobiety. Zaledwie 5% za atrakcyjne uznało kariery pracowniczki naukowej, 3% inżynierki zajmującej się odnawianymi źródłami energii, 3% wybrałoby karierę logistyczki zarządzającej łańcuchem dostaw. Eliza Durka, prezeska Inspiring Girls Polska, tłumaczyła, że dzieci bez inspirujących wzorców karier i ukierunkowania zainteresowań skazane są na media społecznościowe i content w nich zawarty.

Bardzo chciałabym, aby naszą nową, polską tradycją stało się wysyłanie córek na najlepsze możliwe studia, zapewnienie im psychicznego wsparcia na każdym etapie edukacji i profesjonalnego życia. I akceptacja wyborów życiowych naszych dzieci, już nieważne czy będą zgodne z naszym postrzeganiem ich ról społecznych czy nie. To od nich będzie zależała nasza rzeczywistość w momencie, kiedy zgodnie z polską tradycją zaczniemy im truć „A za moich czasów...”

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA 2021

SŁAWOMIR DRELICH

Zawsze wszystkie rankingi budzą kontrowersje i szereg dyskusji o metodologii ich przygotowania. Wielu sprzecza się o ich formę, a autorom zarzuca błędy proceduralne czy też merytoryczne. Ranking najważniejszych dziesięciu lektur liberała roku 2021 roku unika tych problemów, gdyż jedyną zastosowaną w nim metodologią jest subiektywny osąd jego autora! Wśród dziesięciorga tytułów zamieściłem te, które na mnie zrobiły największe wrażenie i które – moim zdaniem – poruszyły niezwykle istotne aspekty w refleksji nad wolnością. Nie bez powodu numerem jeden w tym rankingu została książka wobec liberalizmu niezwykle krytyczna, książka, z której większością tez nie mogę się zgodzić, jednakże książka, która – jak sądzę – zawiera wiele wątków, nad którymi zatrzymać się musi współczesny liberał. Dużo w tym rankingu książek o Polakach i polskości, jednak chyba najwyższy czas, abyśmy jako naród zaczęli otwierać kolejne obszary, które wymagają rozliczenia i redefinicji. Tych, którzy jeszcze do tych książek nie zajrzeli, ogromnie zachęcam. Wśród publikacji z roku 2021 są to naprawdę lektury obowiązkowe.

1.

Patrick J. Deneen Dlaczego liberalizm zawiódł?

przeł. M. J. Czarnecki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2021

Autor staje na stanowisku, że liberalizmu – w takiej wersji, w jakiej towarzyszy on nam współcześnie – nie da się obronić. Uważa, że liberałowie zaplątali się w szeregu sprzeczności, których nie da się już przezwyciężyć. Jego zdaniem niegdysiejsi obrońcy indywidualizmu stali się jednocześnie obrońcami etatyzmu, obrońcy wolności stali się przedstawicielami antykultury, a współczesne wynalazki i zdobycze rozwoju technologicznego ostatecznie zaprzepaściły resztki wolności. Na pewno warto również rozważyć, na ile słuszne są oskarżenia dotyczące antydemokratyczności współczesnych liberałów i tworzenia przez nich swoistej nowej arystokracji. Bynajmniej nie chodzi o to, żeby się we wszystkim z autorem zgodzić! Wręcz przeciwnie! Współczesny liberalizm i współcześni liberałowie mają do zaoferowania szereg propozycji, którymi jednoznacznie da się obalić większość zarzutów postawionych w Dlaczego liberalizm zawiódł?. Jednakże koniecznym jest, aby współcześni liberałowie zmierzyli się z zaprezentowaną przez Deneena argumentacją, bo każdy jego wniosek zawiera szereg słusznych spostrzeżeń.

2.

Kacper Pobłocki, Chamstwo

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021

Chamstwo Pobłockiego to antropologiczna podróż do polskiej przeszłości, do epoki pańszczyźnianego niewolnictwa. Tak, autor nie boi się nazywać pańszczyzny formą niewolnictwa, która obezwładniała człowieka, przywiązywała go do ziemi, pasożytowała na jego pracy i czyniła „mówiącym zwierzęciem” czy wręcz „żywym narzędziem”. Książka Pobłockiego jest również kolejną z obowiązkowych lektur pisanych z perspektywy historii ludowej, czyli nurtu, który dopiero w ostatnich latach przebija się w polskiej historiografii. Dla liberała jest to lektura obowiązkowa, gdyż nie da się prowadzić w Polsce dyskusji o dziejach wolności bez rozliczenia ze zniewoleniem, któremu poddani byli chłopi pańszczyźniani. Najwyższy czas, aby również polscy liberałowie – ale przecież chodzi tutaj również o świadomość wszystkich Polaków! – otworzyli oczy na całościowe dzieje borykania się Polaków z wolnością i niewolą. Najwyższy czas, aby obok elitocentrycznego podtrzymywania martyrologicznych mitów o niepodległościowych walkach toczonych przez nielicznych, zbudowano podstawy znajomości form zniewolenia większości. Bo przecież większość z nas nie z „panów” się wywodzi – większości z nas „słoma z butów wychodzi”!

3.

Remigiusz Ryziński, Hiacynt. PRL wobec homoseksualistów

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021

Społeczeństwo Polski Ludowej było inwigilowane, nadzorowane, manipulowane. Władza komunistyczna prześladowała opozycjonistów, niepokornych intelektualistów, nazbyt świadomych robotników czy też katolickich księży. Przez lata jednak – już w czasach suwerennej Polski – zupełnie milczano o tym, jak komuniści prześladowali homoseksualnych mężczyzn. „Zboczeniec”, „odmieniec” czy „chory” – to ci, wobec których w ramach akcji „Hiacynt” zastosowano zorganizowany proces inwigilacji, zbierania i wykorzystywania haków, szantażu, znęcania się psychicznego i przemocy fizycznej. Wiele karier zrujnowano, wielu młodym gejom zrujnowano życie, innym zniszczono relacje rodzinne i przyjacielskie. Okazuje się jednak – co pokazuje w swojej książce Ryziński – że prześladowania gejów w PRL-u to nie tylko akcja „Hiacynt”. Niestety nadal jest więcej znaków zapytania i białych plam, kiedy głębiej przyjrzeć się historii prześladowań homoseksualistów w czasach komunistycznej Polski. Ten obszar wymaga głębszych badań historycznych, bo przecież naruszana wolność osób nieheteronormatywnych wymaga równie precyzyjnego opisu i obnażenia, jak naruszenia wolności niektórych katolickich księży.

4.

Tomasz Piątek, Rydzyk i przyjaciele, Tom I: Kręte ścieżki, Tom II: Wielkie żniwo

Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2021

Kolejne książki Tomasza Piątka otwierają nam gigantyczne obszary wiedzy na temat polskiego życia publicznego i polskiej polityki. Tym razem jednak przedmiotem zainteresowania Piątka jest życie i interesy o. Tadeusza Rydzyka, założyciela Radia Maryja i Telewizji Trwam. Słusznie, bo niewielu w okresie III RP było ludzi tak wpływowych jak ten właśnie redemptorysta z Torunia. Dla tych, którzy niekoniecznie interesują się przeszłością Rydzyka i potencjalnymi przyczynami jego dość dużej swobody i szerokich możliwości w okresie Polski Ludowej (choć i te wątki polecam!), szczególnie interesujący będzie tom drugi, w którym przyglądamy się działalności Rydzyka i jego imperium w okresie szczytu jego możliwości. Lata 1999-2020 to czas, kiedy staje się on jednym z ważniejszych kreatorów życia publicznego, a w ostatnich latach tego okresu zyskuje dostęp do niewyobrażalnych środków finansowych. Książki Piątka – szczególnie zaś drugi tom – są również przytłaczającym i niekiedy wręcz szokującym reportażem o działaniu polskiego państwa. Właściwie niemalże na każdej stronie drugiego tomu przypominamy sobie o haśle państwa teoretycznego i obraz jego dostajemy na tacy.

5.

Kamil Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa

Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2021

Jeszcze jedna książka z kręgu ludowej historii Polski. Janicki pyta, czy polscy chłopi byli niewolnikami, i nie ma żadnych wątpliwości co do odpowiedzi, której należało by udzielić! Tak, byli niewolnikami. Janicki jednakże pokazuje, że polscy chłopi – przodkowie 95% żyjących współcześnie Polaków – nie byli przez ówczesne elity społeczne, polityczne i kulturowe traktowani nawet jak ludzie. O naszych przodkach szlachta zwykła mawiać: „psy”, „bydło” czy „chodzące rzeczy”. Nadszedł już czas – i zależeć na tym powinno także liberałom – aby odczarować mity polskiej historii i uzmysławiać wszystkim Polakom, skąd pochodzimy i jakie są nasze korzenie. A te korzenie nie tkwią w kuluarach Powstania Listopadowego czy nawet Powstania Styczniowego, te korzenie niewiele mają wspólnego z życiem dziewiętnastowiecznego dworu – kluczem do naszych korzeni jest właśnie chłop-niewolnik, prześladowany i wyzyskiwany, traktowany gorzej niż zwierzę, „podczłowiek”. Okazać się może, że dzieje pańszczyzny i historia „chodzących rzeczy” powiedzą nam więcej o współczesnej Polsce i Polakach niż podręczniki historii.

6.

Magdalena M. Baran, Był sobie kraj. Rozmowy o Polsce

Fundacja Liberte, Łódź 2021

Liberalny punkt widzenia czy też wolnościowa perspektywa – w taki sposób na problemy współczesnej Polski spoglądają Magdalena M. Baran i jej rozmówcy: Michał Boni, Tadeusz Gadacz, Sylwia Gregorczyk-Abram, Jarosław Gugała, Zbigniew Mikołejko, Wojciech Sadurski, Izabella Sariusz-Skąpska, Aleksander Smolar i Michał Wawrykiewicz. I bynajmniej nie znajdziemy w tej książce zgodnego i elitystycznego pomstowania na współczesną Polskę, rządzoną przez PiS, choć – co wydaje się oczywiste! – jest to właśnie książka o słabościach współczesnej Polski. Rozmówcy Magdaleny Baran mówią jednak nie tylko o stanie polskiej polityki i kultury politycznej, zajmuje ich przede wszystkim polskie społeczeństwo i to, co na nie ma lub może mieć wpływ. Rozmawiają o mediach i społeczeństwie obywatelskim, o sądownictwie i instytucjach, o religijności i borykaniu się z polską historią. Przede wszystkim jednak książka ta pokazuje, że można o Polsce rozmawiać bez zadęcia i poczucia wyższości, że właśnie w taki sposób powinniśmy o Polsce rozmawiać, jeśli nie chcemy, by nasze słowa stawały się jedynie okrzykami w przesyconym emocjami politycznymi bezmyślnym tłumie gapiów.

7.

Artur Nowak, Stanisław Obirek, Gomora

Wydawnictwo Agora, Warszawa 2021

Kto czytał Sodomę Frédérica Martela, temu na pierwszy rzut oka może się wydawać, że książka Nowaka i Obirka jest jedynie słabszą kopią, tyle że przeniesioną w realia polskiego Kościoła katolickiego. Na szczęście jednak tak nie jest, choć rzeczywiście pod względem formy i układu treści przypomina książkę Martela. Nowak i Obirek zaprezentowali nam przewodnik po polskim kościele. I bynajmniej nie jest to przewodnik po jego heroizmie i martyrologii, jest to przewodnik po jego grzechach. Zapewne dla osób szczególnie zainteresowanych działaniem Kościoła katolickiego w Polsce wiele spraw, o których piszą autorzy, będzie niczym „odgrzewane kotlety”, jednakże – nie mam co do tego wątpliwości – zaprezentowanie ich w jednej książce, obok spraw mniej znanych przeciętnemu czytelnikowi, daje możliwość uchwycenia pełnej perspektywy i całościowego obrazu polskiego duchowieństwa, a w szczególności katolickich hierarchów. Pewnie słuszny będzie zarzut o jednostronności tej książki i jej krytycznym wymiarze. Owszem, jednak czy nie powstało już wystarczająco wiele książek wpisujących się w gatunek jednoznacznie apologetyczny względem Kościoła katolickiego w Polsce?

8.

Roman Husarski, Kraj niespokojnego poranka. Pamięć i bunt w Korei Południowej

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021

Podejmując temat wolności nie możemy zamykać się wyłącznie na konteksty polskie. Warto przyglądać się również rozrachunkom z wolnością i dążeniami do wolności, jakich dokonują przedstawiciele innych narodów. Kraj niespokojnego poranka to książka o Korei Południowej, jednakże daleko odmienna od dominującego we współczesnej Europie dyskursu na temat tego państwa. Okazuje się bowiem, że Korea Południowa to nie tylko gospodarczy „tygrys Azji” i jednocześnie państwo, któremu udało się zbudować solidne fundamenty ustroju demokratycznego, wbrew niedemokratycznej historii i tradycji. Okazuje się, że Korea Południowa to również kraj, w którym nierówności społeczne widoczne są niemalże gołym okiem, w którym życie religijne budzi nie mniejsze emocje niż w Polsce, a atmosfera sporu politycznego towarzyszy nie tylko programom publicystycznym, ale również spotkaniom rodzinnym. W książce Husarskiego widzimy zapewne prawdziwą Koreę Południową: różnorodną, skomplikowaną, nieoczywistą. Widzimy ją jednak pod wieloma względami tak bardzo podobną do Polski – chyba to może nas najbardziej zaskakiwać.

9.

Brian Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii

przeł. A. Dzierzgowska i J. Dzierzgowski, Wydawnictwo Filtry, Warszawa 2021

Niesamowitym doświadczeniem jest czytanie historii Polski napisanej przez nie-Polaka. Ba, napisanej wręcz przez człowieka, który nie ma nawet polskich korzeni! Porter-Szűcs opisuje dzieje Polski od 1795 r. do czasów współczesnych. Nie skupia się jednakże na historii politycznej, ale w większym stopniu zajmuje go historia społeczna, w szczególności zaś formowanie się polskiej świadomości narodowej. Autor zabiera również głos w sprawach dotyczących Polski współczesnej, m.in. zastanawia się nad podziałami politycznymi, które kształtowały się w 1989 r. i tymi, które towarzyszą aktualnie trwającym sporom politycznym. Historia Polski, jaka się wyłania z kart książki, nie jest jednakże w najmniejszym stopniu wyjątkowa. Okazuje się bowiem, że Polska to – używając tytułu – „całkiem zwyczajny kraj”. Porter-Szűcs uczy nas – i dobrze by było z tych nauk skorzystać! – że nie jesteśmy „mesjaszem narodów” czy „Winkelriedem narodów”, już nawet nie możemy nazywać się „przedmurzem chrześcijaństwa”. Jesteśmy tacy jak inni!

10.

Michael E. Mann, Nowa wojna klimatyczna. Jak ocalić naszą planetę?

Przeł. T. Szlagor, Wydawnictwo Dolnośląskie, Poznań – Wrocław 2021

Tyle się zastanawiamy nad naszą wolnością, ale przecież żadnego z tej wolności nie zrobimy użytku, jeśli nie zatrzymamy zmian klimatycznych i nie ocalimy naszej planety! Refleksja nad wolnością we współczesnych czasach musi iść zawsze w parze z refleksją nad problematyką ekologiczną i kwestiami klimatycznymi. Nie będziemy bowiem prawdziwie wolni, jeśli nieustannie napotykać będziemy konsekwencje naszych zaniechań w sprawach klimatyczno-ekologicznych. Mann w sposób dobitny pragnie otworzyć nam oczy na fakt, że my jako jednostki niewiele jesteśmy w stanie zrobić dla zatrzymania zmian klimatycznych. Wskazuje, że za te zmiany odpowiedzialność ponoszą przede wszystkim koncerny paliwowe, których zorganizowany system dezinformacji usiłuje zrzucić na nas odpowiedzialność za rujnowanie naszego ekosystemu. Jednak – jak podkreśla autor – zaangażowanie obywatelskie w ratowanie planety nie wystarczy. Konieczne jest rozprawienie się z „trucicielami przemysłowymi” i organizacjami oraz ludźmi z nimi związanymi i dla nich pracującymi. Jak dowodzi Mann, nie będzie to sprawa łatwa do przeprowadzenia.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

Z ROZKAZU PREZESA. JAK POLITYCY PSUJĄ NAM WOJSKO?

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Po sporach w Polsce dotyczących takich pojęć jak demokracja czy praworządność, łupem rządzących może stać się także ludzkie życie. Rozgrywają oni nim swoją bezwzględną grę obliczoną na sondażowy zysk. Bez względu na cenę.

Stali w długim, zwartym szeregu. Jeden obok drugiego. Setki czarnych, dokładnie wypastowanych butów. Setki ciemnozielonych, prostych, prasowanych do późna w nocy na idealny kant spodni. Setki koszul, białych jak najczystszy śnieg, który jeszcze nie zdążył spaść na ziemię i zabrudzić się. Setki par oczu, utkwionych w jeden martwy punkt, nieruszających się choćby o milimetr w prawo, ani w lewo. Siarczysty mróz nie wydawał się sprawiać im żadnej nieprzyjemności. Twarze pozostawały w tej samej pozie u wszystkich. Do ustawionej naprzeciw żołnierzy mównicy szedł mężczyzna w garniturze. Stawiał kroki w swoich ubrudzonych błotem butach. Czarne spodnie w chodzie ujawniały każdą niedoskonałość i nieumiejętność w prasowaniu. Na szybko związany na pogiętej i wyblakłej, niby białej koszuli krawat powiewał swobodnie nawet pod płaszczem. Jego oczy nerwowo spoglądały w praktycznie wszystkie strony świata. Doszedł do mównicy. Przemówił.

- Czołem żołnierze! – wydusił z siebie.

- Czołem Panie Ministrze! – równym i głośnym tonem odparła armia.

Nie mam zamiaru zarzucać dzisiaj ministrom źle wyprasowanych spodni, źle dobranych krawatów, czy niedoczyszczonych butów, chociaż jako osoba zdecydowanie nieobojętna modzie męskiej mam świadomość, że wielu polityków reprezentujących ważne państwowe instytucje powinno przynajmniej skonsultować swój ubiór. Głównym celem tego artykułu jest ukazanie patologicznych związków polskiej polityki z armią. Tym powyższym niechlujnie ubranym ministrem mógł być równie dobrze każdy minister obrony narodowej III RP ubrany w najlepsze możliwie stylizacje. Chodzi mi już o samo postrzeganie tego człowieka w wojskowych oczach. Bo właśnie ciężko mi sobie wyobrazić, jak po piekielnie ciężkich szkoleniach, wstawaniu w środku nocy, przebywaniu na skraju wycieńczenia fizycznego, miałbym dumnie salutować przed człowiekiem, który żadnego takiego szkolenia nie przeżył. Dla polskiego żołnierza, który na nauce idealnego układania spodni, czy pastowania butów spędził połowę swojej kariery, tak będzie wyglądał każdy jego nowy pryncypał, który z armią nie miał przedtem styczności.

No właśnie, pierwszym zasadniczym problemem polskiej armii jest wyobcowanie sprawujących nad nimi władzę ministrów. O ile jeszcze wydaje się sensowne powoływanie na to stanowisko byłych przewodniczących Komisji Obrony Narodowej, czy ludzi internowanych w czasach komunistycznych, którzy przez służby cierpieli, a ich życie polegało na ciągłej ucieczce, czy ludzi biorących udział w wojnach, tyle że nie z karabinem, a z kamerą, jak Radek Sikorski, o tyle kompletnie niezrozumiałe wydaje się być powoływanie ludzi pozbawionych któregokolwiek z tych doświadczeń. Jeżeli jednak jeszcze tacy ludzie mogą liczyć na jakiś szacunek od polskiego żołnierza, to nie rozumiem, jak ma on zaufaniem obdarzyć człowieka, który przez opinię publiczną kojarzony jest jako szaleniec, mający obsesję na punkcie katastrofy smoleńskiej i jest znienawidzony przez około połowę społeczeństwa. Nawet jeżeli ta druga połowa go kocha i uwielbia. Ciężko jest jednak znaleźć tutaj prawidłowe rozwiązanie, bo Art. 26 ust. 2 Konstytucji RP wprost wskazuje, że siły zbrojne podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli, której uosobieniem ma być właśnie minister ON. Dożyliśmy smutnych czasów, jeżeli partia rządząca była w stanie na tym stanowisku obsadzić Antoniego Macierewicza.

PiS doprowadziło jednak do kolejnego smutnego przełomu w historii polskiego wojska. Właściwie do kilku przełomów. Zacznijmy od zupełnie nowego rodzaju sił zbrojnych – Wojsk Obrony Terytorialnej. Sam pomysł powołania oddziałów wspierających wojsko, złożonych z cywili, jest nieobcy europejskiej, czy nawet szerzej – światowej historii. Problem pojawił się dopiero, gdy okazało się, że te nowe siły są po pierwsze – podległe bezpośrednio Antoniemu Macierewiczowi, a po drugie – wyposażone w dużym stopniu lepiej od naszej armii zawodowej. Armia skupiona nie wokół doświadczonego generała, a człowieka, który publicznie nie kryje potężnej odrazy do Rosji i skutecznie unika dobrych dyplomatycznie określeń, aby opisać to potężne państwo, zdecydowanie wywołuje gęsią skórkę.

Innym przełomem, na jaki odważył się nasz aktualny rząd, jest zmiana myślenia. Zamiast myśleć całościowo o armii, zaczęto myśleć jednostkowo o żołnierzach. Ponownie, wydać nam się może, że przybranie w tej kwestii nowej perspektywy również może być dobrym rozwiązaniem. Oczywiście. Kłamstwem byłoby mówienie, że wszystko co zrobił PiS w armii, jest złe. Przecież w czasie rządów Platformy wielką udręką było żegnanie co roku wielu tysięcy starszych szeregowych, którzy po odsłużonych piętnastu latach bez awansu musieli polskie wojsko opuścić. Wielu z nich było przecież wciąż jeszcze zdolnych do pracy, gdy licznik służby wybijał piętnasty rok. Znosząc ten przepis PiS wzmocnił mocno korpus szeregowych. Nie ma jednak co wierzyć, że był to krok poczyniony w wyniku zmartwienia losem polskich szeregowych. Był to raczej krok poczyniony w wyniku zmartwienia poparciem PiS-u wśród wojskowego środowiska. Jak przekonać do głosowania na siebie, gdy głównym symbolem rządów wydaje się całkowity brak ekspertów? No właśnie, kupując te głosy. Skąd ta odważna teza? Przede wszystkim stąd, że z największym problemem polskiej armii, jakim jest papierologia, nie zrobiono nic. Paweł Szramka, kiedyś szeregowy, dziś Poseł na Sejm RP, w jednym z wywiadów wspominał, jak żartował z kolegami żołnierzami, że walczyć z wrogiem będą stawiając mur z dokumentów. Bo dokument to jedyna rzecz, której obecnie w wojsku nie brakuje. Wobec tego myślenie o systemowej zmianie w wojsku i skutecznym ograniczaniu przerośniętej biurokracji PiS zastąpiło zwykłym populizmem. Bardziej w końcu opłacało im się wydać potężne pieniądze na koncert „murem za polskim mundurem”, niż zainwestować je w wyposażenie, które temu mundurowemu na granicy może się przydać.

Co jednak najgorsze, nie dość że żołnierzy można politycznie przekupić, to jeszcze wojsk można wykorzystać jako maszynkę do przekupienia innych wyborców, tworząc ułudę dbania o bezpieczeństwo w naszym kraju. Można do tego wykorzystać zagrywki wprost populistyczne. Np. obiecać zakup dużej ilości czołgów Abrams. Co pomyśli przeciętny obywatel? Poczuje się chroniony przez państwo, zaopiekowany i bezpieczny w swoim kraju. Osoba z trochę większą wiedzą na temat obronności od razu wyczuje próbę przekupstwa przy takim pomyśle. Przecież zakup czołgów o zupełnie innej specyfice, niż te którymi dysponujemy obecnie, wymaga przede wszystkim odpowiedniej infrastruktury rozbudowanej pod taki sprzęt i co najmniej kilku lat szkoleń dla ludzi, którzy mieliby go obsługiwać. Kupienie czołgu, a skuteczne jego utrzymanie i wykorzystanie w pełni jego potencjału bojowego, to dwie zupełnie inne rzeczy.

W tym miejscu raz jeszcze więc podkreślę, że skrajnie patologiczna relacja, jaka zachodzi między politykami a wojskiem, nie jest tylko efektem polityki rządu Zjednoczonej Prawicy. Ta polityczna formacja stosowała pewne formy nacisku na armię najmniej dyskretnie i rządzi tym resortem zdecydowanie w najbardziej polityczny i nieekspercki sposób. Nie oznacza to jednak, że poprzednie władze były w tej dziedzinie wzorami do naśladowania. Specyficzną cechą obrad Rad Ministrów pod kierownictwem Donalda Tuska było podobno jego machanie ręką na sprzętowe potrzeby armii. Gdy Minister Obrony Narodowej przywoływał, jakie priorytety zaopatrzeniowe mają generałowie, premier cytował liczby, jakie na wojsko wydają sąsiedzi. Nie jest z pewnością również tajemnicą, że od pewnego stopnia w polskim wojsku, większą wagę od umiejętności merytorycznych zaczynają pełnić poglądy polityczne i związki łączące żołnierza z najważniejszymi postaciami w armii. Przy każdej zmianie władzy, zmienia się w sposób znaczący również skład korpusu oficerskiego.

Pewne patologie w tej specyficznej relacji istniały już więc od dłuższego czasu. Bez wątpienia wiele z nich zniknęłoby, gdyby na stanowisku MON zasiadł żołnierz, pomijając oczywiście prawne komplikacje takiej sytuacji. Narodziłby się jednak jeszcze inny problem. Czy człowiek o takim doświadczeniu będzie w stanie koordynować tym ciężkim działem wymagającym również umiejętności dyplomatycznych i czysto politycznych? Może potrzeba pewnego rodzaju „mostu”, czyli ministra spoza świata i polityki, i wojska, który będzie umiał wyważyć potrzeby i armii, i rządu, i prezydenta, jako zwierzchnika sił zbrojnych. Być może eksperyment taki wiązałby się z dużym ryzykiem. Osobiście jednak szybciej zaryzykowałbym takie rozwiązanie, niż kolejną partyjną marionetkę salutującą przed Jarosławem Kaczyńskim.

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Asystent Społeczny Posła Dariusza Kurzawy. Wicemistrz Polski Debat Oksfordzkich, Półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce obywatelskiej, sprawiedliwej i zielonej.

oniec

HOKUS-POKUS

HOKUS-POKUS

SEWING TOGETHER – NIEZALEŻNOŚĆ OD NITKI DO KŁĘBKA

Z MAJĄ KOTALĄ ROZMAWIA ALICJA MYŚLIWIEC

Zanim Maja Kotala założyła szkołę szycia w Afryce, podbijała wybiegi Paryża czy Mediolanu, reprezentując najsłynniejsze modowe marki świata. Dzisiaj uczy Kenijki szycia, ale również wspiera je w walce o niezależność. Wszystko dzięki charytatywnemu projektowi Sewing Together. Jej „hokus-pokus” to nauka sprawczości i dobre plany, ułatwiające realizację marzeń.

Alicja Myśliwiec: Maju, zabierasz nas do szkoły. Do szkoły, gdzie uczą się twoje studentki. Kim są i czego się uczą?

Maja Kotala: Uczą się niezależności. To podstawowe założenie programu „Sewing Together”. Jego celem jest aktywizacja zawodowa kobiet w Afryce Wschodniej poprzez naukę szycia, projektowania, tworzenia szablonów krawieckich, ale również podstaw marketingu, fotografii. Chodzi o to, aby siła kobiety po ukończonym kursie była na tyle duża, aby mogła działać na własną rękę, nie oglądając się na wcześniejsze ograniczenia.

Wiernie Ci kibicuję, ponieważ wierzę w moc zmian systemowych i długofalowe efekty, zamiast działań doraźnych, na ogół zaspokajających deficyty tego, od kogo wychodzą. Co wyostrzyło Twoje spojrzenie? Co sprawiło, że chcesz likwidować źródła a nie leczyć objawy?

Myślę, że moje podróże po całym świecie. Ktoś kiedyś mnie dał szansę. Teraz w pewnym sensie spłacam ten dług. Edukacja w Kenii jest płatna. Mówimy tu o dużych kwotach. Nie każdą kobietę na to stać. Do tego dochodzi jeszcze pierwszeństwo mężczyzn, bo to oni mają się uczyć i stać się tą głową rodziny. Dodatkowo nawet po wyjściu za mąż kobieta wciąż jest zależna: najpierw od rodziny, później od męża i przestaje mieć możliwość realizacji własnych marzeń – często te kobiety czują się nieszczęśliwe.

A szczęście to niezależność, niezależność, która daje poczucie bezpieczeństwa. I to w różnych aspektach.

Tak. Kurs trwa sześć miesięcy. Na początku uczymy się oczywiście obsługi maszyn, następnie zaczynamy szyć podpaski wielorazowego użytku. Staram się uczyć kursantki, że skoro mają szansę, to dobrze, aby teraz pomagały też dalej. Stąd m.in. nasza wspólna walka z ubóstwem menstruacyjnym w Kenii.

Kawałek materiału może dawać wolność…

Jak najbardziej. Mówiąc o tym, za każdym razem mam ciarki. Ta sytuacja ma dwa wymiary. Wiele kobiet nie stać na podpaskę – to raz. Dwa, że tych podpasek po prostu nie ma. Często kobiety zabezpieczają się w sposób niehigieniczny, używając piór, piasku, co oczywiście kończy się infekcją. Jest to ich forma walki o swoją przyszłość. Zdarza się, że dziewczyny wymieniają się brudnymi podpaskami, tylko żeby mieć cokolwiek, żeby móc pójść do szkoły. W skrajnych sytuacjach dochodzi do wymiany stosunku seksualnego za paczkę podpasek. Dlatego jako „Sewing together” chcę stworzyć coś, co dałoby im nie tylko możliwość i swobodę w dostępie do edukacji, ale byłoby czymś, co przełamuje tabu, bo dziewczyny wstydzą się o tym mówić. Dlatego nasze podpaski zazwyczaj są kolorowe, zrobione z organicznych, ładnych materiałów, przez co stają się też takim gadżetem kobiecym, czymś, czego nie trzeba się wstydzić, jeżeli wypadnie przez przypadek.

Program szkoły to nie tylko szycie, to prowadzenie biznesu.

Dziewczyny muszą mieć świadomość, jak prowadzić własną markę. Pomagam im rozwijać pomysły. Budzi się wiara to to, że dobry plan ma szansę na realizację. A to z kolei motywuje do efektywnego rozwiązywania codziennych problemów.

Pamiętasz, o czym myślałaś i co poczułaś, kiedy po raz pierwszy znalazłaś się w Kenii?

Przychodzi mi do głowy sytuacja, kiedy moja mama pojechała tam ze mną pierwszy raz. Jak wyszłyśmy z samolotu, gdy zobaczyła na mojej twarzy taki uśmiech, taki błysk w oku, że jako mama, która oczywiście zawsze się martwi o swoje dziecko, poczuła wewnętrzny spokój, że odnalazłam swoją ścieżkę i odnalazłam miejsce, gdzie jestem szczęśliwa.

A jak jesteś tam przyjmowana?

Nie ukrywam, nie zawsze jest łatwo. Ale wypracowałam taką technikę, że robię czasami z siebie „błazna”. Śmieję się ze studentkami i z osobami, które gdzieś tam spotykam na ulicy, żeby nigdy nie odczuły tego, że ja mogę być ponad nimi. Chcę, żeby one traktowały mnie na równi. To działa, bo na ulicy nie wołają już do mnie Mzungu, czyli biały człowieku, a po imieniu. Stałam się częścią tej grupy.

I zapracowałaś na to. Dlaczego wybrałaś Kenię?

Zaczęło się od Ugandy, Kenia była drugim miejscem. Afryka Wschodnia jest anglojęzyczna, wszyscy tam mówią bardzo dobrze po angielsku, więc ta komunikacja jest ułatwiona. Jeszcze rok temu żyłam takim utopijnym wyobrażeniem, by wyposażać jak największą ilość takich małych szwalni, warsztatów, aby kobiety mogły się realizować. Jednak po drugiej edycji „Sewing together”, która odbyła się w Nairobi, stwierdziłam, że muszę założyć stałe miejsce, które będzie potencjalnie siłą napędową do otwierania się następnych. Wybrałam Mombasę.

Pokazujesz, że moda może zmieniać rzeczywistość, bynajmniej nie chodzi tutaj o kwestę wizerunku. Co moda zmieniła w twoim życiu?

Próbuję ją wykorzystać, żeby pokazać, jak ogromny potencjał jest w Kenii. Nasza kolekcja nowa La dolce vita Mombasa jest właśnie zainspirowana kulturą Mombasy. Jest arabska, kenijska, hinduska. To totalna mieszanka kolorów, która nagle okazuje się spójna. Kluczem jest to, że przedstawiamy ją w nowoczesny sposób. Nawet nasza sesja zdjęciowa odbyła się w kluczowych miejscach Mombasy. Dzięki modzie mogę zabrać odbiorcę w piękną podróż do Kenii, takiej, jaką ją widzę, a nie do miejsca, o którym w większości mówią jako o biednym i brudnym.

Co dała Ci Mombasa?

Wewnętrzny spokój, chyba jakąś też siłę, bo te kobiety, które mają trudną sytuację, nie poddają się, nigdy nie narzekają, podchodzą do wszystkiego zadaniowo. Jeżeli umiesz znaleźć rozwiązanie, znajdujesz je, jeżeli nie, godzisz się z tym i idziesz dalej. Tego się nauczyłam – takiej siły w walce o swoje marzenia. Nigdy nie zapomnę momentów, kiedy zaczynają szyć sukienki. Są oczywiście dosyć proste, ale jak skończą i je założą, robią sobie zdjęcia, to jest taki moment, w którym myślę OK, to ma sens, walczmy dalej.

Czego dowiedziałaś się o sobie w Mombasie?

Jeżeli człowiek robi coś w zgodzie ze samym sobą i sprawia mu to przyjemność, pojawiają się na drodze ludzie, którzy potrafią uskrzydlić i pomóc. Tego się nie spodziewałam. Są ludzie gotowi pomagać, tylko trzeba o tym głośno mówić, żeby dotrzeć do nich, i wspólnymi siłami zmienić świat.

Skąd się bierze ta wiara, że to jest możliwe?

Ze mnie! Praktycznie całe swoje życie przeszłam, bazując na intuicji. Trochę pod prąd, trochę mi się udawało. Sam wyjazd do Australii, gdzie, pamiętam, wszyscy mi mówili, że wrócę z podkulonym ogonem, a nagle się okazało, że mogłam studiować projektowanie mody w jednej z najlepszych szkół. Później Francja, która była ciągłym biegiem, walką ze stereotypami. Nagle się okazuje, że wciąż można osiągać swoje cele, nie niszcząc wokół ludzi. Działa się inaczej, łapie się ich za ręce i wspólnymi siłami wspina się na ten szczyt. Nie ma lepszego momentu, jak się osiągnie jakiś mały sukces i można się podzielić tym sukcesem z drugą osobą.

Gdzie można was znaleźć i w jaki sposób można sprowadzić kawałek Mombasy do Polski?

Tutaj gorąco zapraszam na stronę internetową www.mkotala.com, tam jest nasz mały sklepik, gdzie można zobaczyć kolekcję La Dolce Vita, Jeżeli też ktoś chce symbolicznie nas wspomóc, to zachęcam do przyłączenia się do akcji przypinamy, pomagamy, tam są przypinki i dochód z każdej zakupionej przypinki to zestaw podpasek dla jednej kobiety w Mombasie.

MAJA KOTALA

Chorzowianka poszukująca swojego miejsca na ziemi, mieszkała w Australii, Francji, zwiedziła „pół świata”, ale to właśnie Afryka skradła jej serce. Postanowiła dzielić się tym, co sama dostała od życia, czyli dawać kobietom edukację i niezależności. Od czterech lat działa na rzecz kobiet w Afryce Wschodniej z programem edukacyjnym Sewing Together, którego celem jest nauka zawodu projektowania, szycia i podstaw prowadzenia biznesu.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec.

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JEAN ZAY

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Jean Zay był politykiem lewicowo-liberalnym, który w latach 30-tych XX w. zajmował stanowisko ministra edukacji narodowej i kultury w rządzie tzw. Frontu Ludowego. W tej roli był on autorem głębokich reform i nowatorskich projektów zarówno w dziedzinie oświaty, jak i w obszarach nauczania akademickiego, kultury i sztuki. W gruncie rzeczy, odcisnął najsilniejsze piętno rozwojowe na francuskiej edukacji od czasu reform Julesa Ferry’ego, który ustanowił w pierwszych latach III Republiki powszechną, bezpłatną i obowiązkową szkołę publiczną. Życie Zaya skończyło się w okresie hitlerowskiej okupacji w sposób tragiczny.

Zay urodził się w Orleanie w 1904 r. w rodzinie o pochodzeniu łączonym – jego ojciec był żydem, zaś matka protestantką, która nawet prowadziła protestancką katechezę. Ojciec Léon był zaangażowany w życie polityczne, jako redaktor naczelny regionalnego pisma Partii Radykalnej „Le Progrès du Loiret”, zatem w przypadku Jeana można mówić o kontynuowaniu politycznych i partyjnych tradycji rodzinnych, wyniesionych z domu. W okresie licealnym jego w pewnym sensie mentorem został kompozytor i dyrektor Narodowego Konserwatorium Muzycznego w Orleanie, René Berthelot, co zdecydowało o jego pasji dla kultury i sztuki. Rozwijał ją w założonym ze współpracownikami przeglądzie literackim „Le Grenier” (wkrótce przemianowanym na „Le Mail”). Zay pracą w różnych periodykach zajmował się od nastoletniego wieku i w ten sposób finansował swoje studia prawnicze. Nawiązywał także liczne cenne kontakty, m.in. z późniejszym merem Orelanu, także związanym z centrowym radykalizmem.

Jeszcze jako młody człowiek, Zay napisał antywojenny utwór poetycki „Sztandar”, w którym okropieństwa I wojny światowej ujął w formie prowokacyjnego pastiszu prowojennych dzieł późniejszego faszysty Gustave’a Hervé. W latach aktywności politycznej ten wyraz silnych przekonań pacyfistycznych będzie wielokrotnie wykorzystywany do ataku przez politycznych przeciwników Zaya.

Od 1928 r. Zay jest aktywnym adwokatem, ale już wcześniej angażuje się w politykę. Działa w młodzieżowej organizacji laicko-republikańskiej, a wieku 21 zostaje członkiem Partii Radykalnej. Działa także w Lidze Praw Człowieka i Lidze na rzecz Oświaty, a następnie wstępuje do loży masońskiej. W 1932 r. po raz pierwszy zostaje wybrany do parlamentu. Wchodzi w skład „frakcji młodych”, która stawia sobie za cel odnowę programową Partii Radykalnej. Wspiera wejście partii w skład koalicji i rządu Frontu Ludowego w 1936 r. i w nim zostaje najpierw podsekretarzem stanu w kancelarii szefa rządu, a następnie – na okres 1936-39 – ministrem edukacji narodowej i kultury.

W tym resorcie Zay realizuje ambitny plan reform i modernizacji szkół. Zostaje wprowadzony nowy, trzystopniowy model nauczania; przeprowadza się ujednolicenie programów nauczania w skali całego kraju; obowiązek szkolny zostaje wydłużony do 14. roku życia, co znacząco wpływa na podniesienie ogólnego poziomu wykształcenia społeczeństwa francuskiego; pojawiają się klasy przygotowujące uczniów do specjalizacji, oparte o precyzyjne kryteria klasyfikacyjne, zajęcia dodatkowe, zajęcia sportowe, nauczanie interdyscyplinarne; określa się zasady uznawania dyplomów z praktyk zawodowych; powstaje sieć instytucji publicznych gwarantujących jakość nauczania uniwersyteckiego; powstaje także Narodowe Centrum Badań Naukowych. W dziedzinie kultury Zay doprowadza do powstania Narodowego Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, instytucji wspierania teatrów i oper, a także przygotowuje projekt powołania do życia festiwalu filmowego w Cannes.

Nie wszystkie zamierzenia udało mu się domknąć. Przykładowo inicjatywa odpisu 1% środków budżetowych instytucji publicznych na różnych poziomach na cele wspierania sztuk pięknych utknęła, w parlamencie, podobnie jak propozycja zmian w pojmowaniu praw autorskich, jako przynależnych wyłącznie osobie i niezbywalnych inaczej niż tylko tymczasowo na potrzeby prac na realizacją publikacji przez redakcje czy wydawnictwa. Również niektóre głębsze reformy zorientowane na dalsze wyrównywanie szans edukacyjnych nie zostały na czas przegłosowane. Zay głęboko wierzył w sens zbudowania systemu oświaty, który nie pozwoliłby na „utratę przez Republikę żadnego talentu”, krytycznie podchodził do łatwości, z jaką młodzi z uprzywilejowanych domów wkraczali na ścieżki karier w instytucjach publicznych, podczas gdy wielu utalentowanych ludzi ze słabszych warstw społecznych lub peryferyjnych regionów tych szans była pozbawiona.

Antoine Prost o filozofii Jeana Zaya napisał: „Dla Jeana Zaya, Republika opiera się przede wszystkim na postawach i inteligencji obywateli, czyli na ich wykształceniu intelektualnym i formacji moralnej. (…) Stając przeciwko społecznemu konserwatyzmowi, ale i przeciwko utopiom rewolucyjnym, taka polityka stanowi ruch społeczny, w ramach którego człowieczeństwo w ludziach się pogłębia i staje się samo w sobie bliższe ideałowi ludzkiej godności”.

2 września 1939 Zay podał się do dymisji ze swoich urzędów rządowych i wstąpił do armii. W czerwcu 1940 bierze jednak jeszcze udział w ostatnim posiedzeniu Izby Deputowanych, gdzie należy do grupy polityków domagających się kontynuowania walki z wrogiem, pomimo klęski, z terytoriów Afryki północnej. Wobec braku jakiejkolwiek decyzji, wraz z grupą polityków udaje się do Casablanki, co zostaje jednak przez powstający reżim Vichy zakwalifikowane jako dezercja. Przywleczony z powrotem do Francji, Zay zostaje osadzony w wojskowym więzieniu w Clermont-Ferrand. Wtedy rozpoczyna się przeciwko niemu antysemicka kampania, za którą stoi minister informacji Vichy Philippe Henriot. Domaga się on dla Zaya kary śmierci za „żydostwo, przynależność do masonerii, politykę sprzeciwu wobec appeasementu, antyhitleryzm oraz za służbę ministerialną we Froncie Ludowym”. Wyciągnięty zostaje wiersz „Sztandar”, aby udowodnić „antypatriotyzm” Zaya. Jean Zay zostaje jednak skazany na dożywotnie wygnanie, degradację i pozbawienie wszystkich odznaczeń i dystynkcji wojskowych – kara ta celowo ma przywoływać karę zasądzoną onegdaj przeciwko Alfredowi Dreyfusowi.

Do deportacji jednak nie dochodzi. Uwięziony w Riom, Zay posiada możliwość pisania i otrzymywania listów od przyjaciół, może także pisać, więc tworzy polityczne projekty odbudowy kraju po wyzwoleniu spod okupacji. 20 czerwca 1944 trzech milicjantów reżimu Vichy zjawia się w Riom z nakazem transferu więźnia do Melun. Po drodze zabijają oni Jean Zaya w przydrożnym lesie, usiłują uczynić ciało niemożliwym do zidentyfikowania i ukrywają pod stertą głazów. Zostanie ono odnalezione w 1946 r.

Już latem 1945 Jean Zay zostaje pośmiertnie zrehabilitowany i oczyszczony z zarzutu dezercji. Sąd stwierdza, że oskarżenie spreparowano w celu uwięzienia polityka i parlamentarzysty, którego poglądy były sprzeczne z tymi wyznawanymi przez sprawujący w 1940 r. władzę rząd (Vichy), a także w celu zdyskredytowania osoby publicznej cieszącej się wysokim uznaniem ze strony społeczeństwa.

W roku 2015 prezydent Francji François Hollande zdecydował o przeniesieniu prochów Jeana Zaya do narodowego Partenonu, jako „wielkiej osobistości ucieleśniającej ducha ruchu oporu”.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

eating disorder season

ANOUK HERMAN

mięsko na moich żebrach jest trucizną

jest autofagiem, chorobą odporności

która każe mi leżeć bez ruchu skupić się na oddechu

ale kiedy oddycham unoszą się piersi i wzdyma brzuch wtedy czuję

bieg krwi na skroniach jak ruch aut pod blokiem zawsze tak głośno jeżdżą nocami

że zagłuszają rzyganie i płacz: to co cię żywi niszczy ciebie i to dlatego jesteś niefajny (kate moss)

wiele z nas chce przejść przed śmiercią wszystkie stadia rozkładu

drobno wyglądać w trumnie przy wjeździe do dziubka pieca

gdy ciało skurczy się i podniesie a potem zmieni w proch jasny i sypki

jak 001 ivory loreal fit me

ja będę piękny zdrowy i dobry jak chleb

ten z biedry cienki razowy

Anouk Herman (ur. 1998) jest poetą przed debiutem; kłirem, anarcholem i mamcią wszystkich zwierzątek, miłośnikiem zinów i osobą studiującą. Była finalistką Połowu Poetyckiego Biura Literackiego (2021) i laureatką Nagrody Specjalnej w Konkursie im. Jacka Bierezina (2021). Mieszka w Katowicach.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

PSIKUS

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

OSTATNIE 12 MIESIĘCY – AKCJA KONTRA REAKCJA Michał Wawrykiewicz

TAK SIĘ NIE ROBI Tomasz Kasprowicz

PLANIŚCI MIAST I WSI, ŁĄCZCIE SIĘ! Magdalena M. Kaj

NAJOKRUTNIEJSZY MIESIĄC

Olga Brzezińska

NOWY ROK, NOWY ŚWIAT Anneliese Mistel

ROZMÓWKI POLITYCZNE

PEGASUS: ŻYCIE NA PODSŁUCHU

JAROSŁAW MAKOWSKI

ZIELONY LIBERALIZM

KOMPENSACJE EMISJI DWUTLENKU WĘGLA – ROZWIĄZANIE PROSTE I BARDZO SKOMPLIKOWANE Dobrosława Gogłoza

ZWYCZAJE I TRADYCJE POLSKIE AD 2022 Beata Krawiec

LEKTURY LIBERAŁA

MŁODYM GŁOSEM

Z ROZKAZU PREZESA. JAK POLITYCY PSUJĄ NAM WOJSKO? Jakub Andrzej Luber

HOKUS-POKUS

SEWING TOGETHER – NIEZALEŻNOŚĆ OD NITKI DO KŁĘBKA Z Mają Kotalą rozmawia Alicja Myśliwiec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JEAN ZAY

WIERSZ WOLNY

eating disorder season