Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

PANI WOJNA

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Mam taką ulubioną opowieść, zaczerpniętą z Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa. Opowiem Wam, choć chwilowo sięganie po rosyjskich intelektualistów/twórców bywa „niemile widziane”. Tylko co mają Bułhakow czy Tołstoj do wojny Putina? Jak ma się do niej Rachmaninow czy Czajkowski? W czym nagle zawinił Puszkin? I tak można by bez końca o tych, co mając głos, nie mają dziś głosu. Ale wróćmy do opowieści. „Czy widzi pani ten, na przykład, skrawek omywanego przez ocean lądu? – pytał Woland Małgorzatę, pokazując jej swój magiczny globus. – Proszę popatrzyć, jak się rozżarzył. Wybuchła tam wojna. Jeśli przyjrzy mu się pani z bliska, zobaczy pani wszystko dokładnie”. Młoda kobieta nachyliła się, by zerknąć na wskazany skrawek ziemi, który powiększał się i nabierał kształtów, zyskiwał na znaczeniu. Stawał się rozpoznawalnym lądem, pokazywał tą konkretną wioskę, konkretny dom... „Nagle dach owego domu bezgłośnie wzleciał w kłębach czarnego dymu ku górze, ściany domu runęły i z piętrowego pudełeczka nie pozostało nic oprócz garstki popiołu, z której walił czarny dym”. Tak przychodzi wojna. Ogarnia sobą coraz to nowsze obszary, zawłaszcza, podporządkowuje, wyjaławia, niszczy, uśmierca. Jest potwornym żywiołem porywającym wszystko, co stanie jej na drodze. Jest niczym Saturn pożerający własne dzieci. I choć prawa stanowią inaczej, wojna nie ma względu na osoby; w swym zbrodniczym zamyśle, w szale nie ogląda się na to, co jej wolno. I choć cywilizowane narody zgodziły się co do praw czy ograniczeń wojny, to ona przybywa niczym bezwzględny jeździec apokalipsy. „Wołać będzie: Mordować! I spuści psy wojny” (Shakespeare)… I tak właśnie przychodzi wojna.

Jest pierwszym strzałem i ostatnią komendą. Decyzją najokrutniejszą z możliwych, ostatnią deską ratunku, upiorną koniecznością obrony, wyrachowaną grą politycznych interesów. Jest wymysłem tych, co przyzwyczaili się sprawować władzę, co zawsze pragnąć będą więcej, co uwierzyli w mity, co postanowili „zapisać się w historii”. Jest okrucieństwem, które swój początek bierze w bezduszności. Jest alternatywą Hektora „Zwyciężę lub zginę” (Homer) – cokolwiek to pierwsze tak naprawdę oznacza. Jest sprawdzianem naszych praw zbiorowych, naszych społecznych czy wspólnotowych wyobrażeń, naszych indywidualnych wartości, które testuje z sobie tylko właściwą bezwzględnością. Weryfikuje naszą absolutną pewność, wyrywa ze strefy komfortu, w której zadowoleni z siebie wierzymy, ze sprawy da się załatwić „od – do”, że każdy postępek możemy rozliczyć wedle miary „czarne – białe”, „dobre – złe”. Wywraca świat do góry nogami stawiając przeciw sobie narody, rzucając na szalę ludzkie życie, odmieniając los. I nie pyta czy mamy na to ochotę. Tu człowiek staje się straszny i niepojęty; waleczny i heroiczny; śmiertelnie przerażony i dumnie podnoszący głowę; tchórzliwy i odważny; odrażająco okrutny i bezgranicznie czuły. Nie rozpoznaje siebie ani we własnym bitewnym szaleństwie, ani w następującej po nim upiornej ciszy, ani w wylanych później łzach. I tak właśnie dzieje się wojna…

Ma kolor, ma zapach, ma smak. Spowija ją dym płonących miast, naznacza czerń wypalonych domów. Rozbłyska ogniem. Ogłusza wyciem syren, świstem bomb, hukiem kolejnych wystrzałów. Jest głodem. Pragnieniem. Strachem. Kumuluje w sobie wszelkie okropności, jakie moglibyśmy sobie wyobrazić. I serwuje je na raz, to nie tak, że wybieramy coś á la carte. Wojna nie pozostawia wyboru – poza tym, którego każdy dokonuje zawsze dla siebie, we własnym imieniu, w ułamkach sekund, jakie niejednokrotnie pozostawia na decyzję. O życiu i śmierci. O ucieczce w nieznane, co jawi się jako bezpieczne. Póki się da. Pani Wojna, która – jak pisała Swietlana Aleksijewicz – „nie ma w sobie nic z kobiety”. Czy aby na pewno? W tym wszystkim jednak – jak chcemy wierzyć – „człowiek jest większy niż wojna. Zapamiętuje się właśnie te chwile, w których jest większy. Kieruje nim wtedy coś, co jest silniejsze niż historia. Muszę podejść do tego szerzej; pisać prawdę o życiu i śmierci w ogóle, a nie tylko prawdę o wojnie. Zadać pytanie Dostojewskiego: ile człowieka jest w człowieku i jak obronić w sobie tego człowieka” (Aleksijewicz). Bo tak też… dzieje się wojna..

Koniec

PANI WOJNA

PANI WOJNA

DWA RÓŻNE ZACHODY W CIĄGU JEDNEGO TYGODNIA

PIOTR BENIUSZYS

Można opiewać dalekowzroczność tych polityków w krajach Europy Środkowej, którzy natychmiast po przełomie 1989 r. obrali kurs na maksymalną integrację naszych krajów z zachodnimi strukturami bezpieczeństwa i współpracy gospodarczo-politycznej. Można kreślić awaryjne plany polityki energetycznej wobec nadchodzącego zerwania handlowych relacji z Rosją. Jednego jednakowoż twierdzić nie należy. Nie należy mówić, że ta agresja była zaskoczeniem, że nie można jej było się spodziewać, że nie zostały popełnione karygodne grzechy zaniechania i chciwości.

Wraz z bandycką agresją Rosji na Ukrainę doszło w naszej części świata do geopolitycznego przełomu porównywalnego z latami 1989-90. Można mówić o rozpoczęciu II Zimnej Wojny w Europie i w obszarze północnoatlantyckim. Można mówić, że ostatecznie skończył się czas odprężenia i „beztroskiego życia w słońcu”, którego symbolem pozostają dla państw Zachodu piękne lata 90-te XX w., kiedy największym kryzysem dla polityki w Stanach Zjednoczonych był skandal seksualny z udziałem prezydenta i jego stażystki. Można opiewać dalekowzroczność tych polityków w krajach Europy środkowej, którzy natychmiast po przełomie 1989 r. obrali kurs na maksymalną integrację naszych krajów z zachodnimi strukturami bezpieczeństwa i współpracy gospodarczo-politycznej – to dzięki tym działaniom położenie m.in. Polski różni się od położenia Ukrainy. Można kreślić awaryjne plany polityki energetycznej wobec nadchodzącego zerwania handlowych relacji z Rosją. Jednego jednakowoż twierdzić nie należy. Nie należy mówić, że ta agresja była zaskoczeniem, że nie można jej było się spodziewać, że nie zostały popełnione karygodne grzechy zaniechania i chciwości.

Ukraina płaci dzisiaj rachunek krwi za naiwność Zachodu. Naiwność, aby nie powiedzieć głupotę. Państwa zachodniej Europy – jedne mniej, a jednie bardziej – faszerowały przez dobre dwie dekady rosyjski reżim miliardami euro, kupując tam tanią energię. Wygodnie układały sobie życie. Korzystając z szerokiego strumienia ekologicznie znośnego gazu, mogły rezygnować powoli ze spalania trującego ludzkie płuca węgla czy z używania energetyki jądrowej, przed którą w wielu miejscach Europy rozlał się irracjonalny w znacznej mierze strach (jak się okazało, nawet awarię we własnej elektrowni w Czarnobylu Rosjanie byli w stanie przekuć w zyski ze sprzedaży innych typów energii w nieodległej przyszłości). Tymczasem Kreml za te pieniądze mógł zapychać dziury i gasić pożary w sypiącej się rosyjskiej gospodarce, ratować na bieżąco przed zapaścią swój system państwowo-administracyjny, podtrzymywać socjalnymi prezentami depresyjny naród na duchu, no i oczywiście finansować armię i budowę nowoczesnej broni, która teraz zabija Ukraińców.

Struktura makroekonomiczna Rosji pozwala dość łatwo oszacować, jakie byłoby położenie materialne tego kraju, gdyby usunąć z jego bilansu zyski sektora surowców energetycznych. Gdyby nie te zyski, kraj pogrążałby się w nędzy i marazmie, które zresztą raz po raz wyzierały, gdy na światowych rynkach ceny surowców zaliczały większe spadki. Jakie poszłyby za tym konsekwencje polityczne dla ludzi usiłujących rządzić zapadającym się w siebie okrętem – nie trudno przewidzieć. Dosięgnąłby ich gniew własnego narodu. Nie byłoby reżimu, nie byłoby potęgi militarnej, nie byłoby apetytów na ekspansję strefy wpływów. Byłoby skupienie się na pracy, na wyjściu z kryzysu, na reformach, na unowocześnianiu państwa, na celu wyjścia z biedy. Sąsiedzi Rosji byliby bezpieczni.

Rządy i narody z Europy środkowej, które mogły w toku swojej historii nieco lepiej zapoznać się z naturą i celami działań Rosji aniżeli mieszkańcy atlantyckich rubieży kontynentu, były świadome zagrożenia i przestrzegały przed nieuchronnymi skutkami krótkowzroczności, jaką była otwartość na szeroko zakrojoną współpracę handlową z Kremlem. Oczywiście, także i tutaj pojawiali się zwolennicy powiązania gospodarek w newralgicznych obszarach z Rosją. Nie brakowało nam Klausów, Zemanów, Ficów czy Orbanów. Byli to z reguły politycy ogarnięci rosyjską mentalnością i wizją państwa, gdzie oligarchizacja relacji władzy i dbałość o prywatne interesy swoje i kliki powiązanych z władzą bogaczy przesłaniają postawy propaństwowe, a przede wszystkim prowadzą do zignorowania potrzeb obywateli. Jednak pomimo istnienia tych polityków, świadomość geopolitycznej ofensywności i gotowości do agresywnych zachowań, jako elementów wkodowanych w kremlowskie DNA, była w Europie środkowo-wschodniej nieustannie rozpowszechniona.

Przez wiele lat liderom z naszej części kontynentu nie udawało się zaszczepić tej ostrożności politykom z tzw. starej Unii. Musieliśmy po wielokroć wysłuchiwać, że jesteśmy „chorobliwie i nieuleczalnie rusofobiczni”, czyli do szpiku kości uprzedzeni, tak że nie potrafimy racjonalnie myśleć o ułożeniu relacji europejsko-rosyjskich. Musieliśmy słuchać, jak bezwstydni i pazerni szefowie rządów nazywają Putina „kryształowym demokratą”, przyjmują w swoich willach, fotografują się z nim w saunach czy jacuzzi i zapewniają, że wszystko będzie dobrze. Że zawarcie wielomiliardowych kontraktów na dostawy ropy czy gazu nie stanowi żadnego zagrożenia geopolitycznego, ponieważ nie jest jednostronnym uzależnieniem. Rosja miała być od europejskiego pieniądza równie zależna, co Europa od rosyjskiego gazu. Sama groźba zerwania umów i zakręcenia kurka z pieniędzmi miały stawiać Kreml do pionu i uczynić wszelkie jego działania, które mogłyby pogorszyć relacje z Zachodem, niemożliwymi (tak jakby Rosja nie tworzyła zaskórników finansowych, podczas gdy Europa zaskórników gazowych tworzyć z podobnym rozmachem nie mogła). Ułożenie na dnie Bałtyku gazociągów Nord Stream 1 i Nord Stream 2 miało być „projektem czysto biznesowym”, a fakt że Rosja te większe moce przesyłowe chciała stworzyć drogą morską, prowadzącą przez wody międzynarodowe, a nie lądową przez Ukrainę czy Polskę, nie budził żadnych refleksji.

Zachodniej naiwności nie pogrzebała agresja Rosji na Gruzję w 2008 r. Ówczesny prezydent Francji pojechał na rozmowy rozejmowe i ogłosił sukces, bo Rosja powstrzymała ofensywę. Elementami tego „sukcesu” było jednak zachowanie pod kontrolą Moskwy dwóch regionów Gruzji, de facto od niej brutalnie odłączonych, o wejściu francuskiego państwowego GdF do projektu Nord Stream 1 i lukratywnej posadzie dla premiera Fillona nie wspominając. W tym samym czasie niektóre kraje Zachodu jednoznacznie zablokowały wszelkie inicjatywy zmierzające do wejścia Ukrainy i Gruzji na drogą ku członkostwu w NATO. Uruchomił się tutaj syndrom „nieumierania za Gdańsk”, a tymczasem przegapiono przecież idealny timing, aby objąć te kraje parasolem odstraszania NATO, co zapobiegłoby ofiarom wojen w Ukrainie, w 2014 r. i obecnie.

Ani kolejna agresja na Ukrainie, nielegalna aneksja Krymu i powtórzenie abchasko-osetyjskiego manewru w Doniecku i Ługańsku, ani zamachy podejmowane na terytorium Wielkiej Brytanii i w innych miejscach Europy, ani gehenna Chodorkowskiego, ani zabicie Niemcowa, ani otrucie Nawalnego – żadne z tych wydarzeń nie stanowiło impulsu dla ograniczenia rozmachu transferów gotówkowych na Rosję. Nic nie zmieniło się nawet wtedy, gdy rosyjskie ingerencje doprowadziły do wyjścia Brytyjczyków z UE i do wyboru szaleńca na prezydenta USA, który do zniszczenia NATO nie dał rady doprowadzić wyłącznie dzięki nadludzkiemu wysiłkowi urzędników państwa amerykańskiego, którzy głowę swoje państwa dyskretnie pacyfikowali i kanalizowali jego inicjatywy. Nic nie zmieniło jasne zadeklarowanie przez rosyjską doktrynę międzynarodową dezintegracji UE jako celu polityki i podjęcie się jego realizacji poprzez wspieranie wywrotowych i ekstremistycznych sił politycznych w niemal wszystkich krajach członkowskich UE, co doprowadziło do wejścia takich polityków do rządów w co najmniej trzech państwach Unii (Węgry, Włochy i Austria). Zachód nadal trwał w swojej naiwności i zabierał do hucznego otwarcia Nord Stream 2.

Gdy w minionym tygodniu wojska rosyjskie ponownie wkroczyły na Ukrainę, przed pierwsze dwie doby wydawało się, że i ten kolejny wstrząs nie wpłynie na odejście części Zachodu od postawy naiwności. Niektórzy usiłowali wyłączyć spod sankcji transakcje energetyczne. Inni blokowali odłączenie rosyjskich banków od systemu SWIFT, sugerując że to zbyt duży kaliber kar jak na taką małą, drobną wojnę. Choć rosyjskie czołgi stały kilkadziesiąt kilometrów od Kijowa, szykowały się na szturm miasta, na którego ulicach grasowały już grupy komandosów z zadaniem zgładzenia ukraińskiego prezydenta, nie zabrakło europejskich głosów nawołujących do odczekania dalszego rozwoju sytuacji. W tym momencie portal pornograficzny Pornhub, który zablokował internautom z Rosji całkowicie dostęp do swojej oferty, wydawał się bardziej zdeterminowany do stosowania antyrosyjskich sankcji na poważną skalę aniżeli niektóre rządy UE. Do teraz pozostaje wrażenie, że gdyby Kijów padł w drugim/trzecim dniu inwazji i zakończyłaby się ona już wtedy, to ta część Zachodu poszłaby drogą zaaranżowania się z tą sytuacją i ograniczenia sankcji do wymiaru symbolicznego. Ale może się mylę, oby.

Tak się w każdym razie nie stało. Prezydent, armia i naród ukraiński wykazały się nadludzkim bohaterstwem i po dzień dzisiejszy skutecznie bronią swojej stolicy przed bandyckim agresorem. Dla wszystkich stało się jasne, że uniknięcie jednoznacznej postawy wobec tego konfliktu jest niemożliwe. A że jest to, w czystej postaci, konflikt ukraińskiego dobra z rosyjskim złem, to stanowisko można zająć tylko jedno. W tym samym czasie więc, w ciągu jednego tygodnia, Zachód pokazał inne oblicze. Oblicze pozbawione ślepoty, oblicze człowieka, który dokonał wiekopomnego odkrycia. Niektórzy politycy zachodniej Europy powinni do dziś w zasadzie biegać w euforii i niekompletnym stroju po ulicach swoich miast i wrzeszczeć „Eureka!”.

W trzeciej dobie ukraińskiej walki z najeźdźcą każda z sankcji przestała wydawać się zbyt surowa. Na rosyjskie banki, przedsiębiorstwa i agendy spadły radykalne sankcje, które od poniedziałku po ataku obracają rosyjską gospodarkę w perzynę. Rubel stracił prawie połowę wartości, stopy procentowe powędrowały do poziomu 20%, giełda przestała funkcjonować, a od 3 marca można mówić o co najmniej technicznej niewypłacalności państwa. UE w ogóle, a Szwecja po raz pierwszy od 1945 r. zdecydowały się na dostawy broni ofensywnej krajowi toczącemu wojnę, Ukrainie. Cała Europa zamknęła przestrzeń powietrzną dla rosyjskich samolotów, faktycznie odcinając ten kraj od świata. UE zdecydowała o wyłączeniu sygnału mediów szerzących kłamliwą propagandę Kremla. Niemcy – wskutek fatalnej polityki Gerharda Schrödera i zainfekowania nią jego, współtworzącej rządy Angeli Merkel, partii SPD, najbardziej uzależniony od rosyjskiej energii kraj Europy – wdrożyły strategię redukcji i w końcu rezygnacji z kupowania gazu w Rosji, rozbudowują gazoporty, inwestują w jeszcze szybszy rozwój zielonych energii, nawet rozważają przedłużenie żywota swoich elektrowni atomowych. Dodatkowo zmieniają o 180 st. swoją politykę obronną i planują kolosalne inwestycje w wojsko. NATO w dalszym ciągu wzmacnia wschodnią flankę, robiąc dokładną odwrotność tego, co Rosja żądała w swoim grudniowym ultimatum. Nawet neutralna Szwajcaria przyłączyła się do finansowych sankcji przeciwko rosyjskim oligarchom. Międzynarodowa sieć prywatnych hakerów Anonymous pokazuje swoją przewagę nad rosyjskimi farmami w stylu „Fancy Bear” i wyłącza raz to strony internetowe rosyjskich mediów, raz systemy białoruskich banków, raz agencję prasową TASS, raz rosyjskie satelity szpiegowskie. Jako ostatnia, nawet FIFA – złożona z przyjaciół Putina quasi-mafia trzęsąca światową piłką nożną – wyklucza Rosjan ze wszystkich rozgrywek.

Putin przez blisko 20 lat inwestował w rosyjskie wpływy na Zachodzie. Przez pierwszych kilka lat – do roku 2007-08 – pokazywał głównie udawaną, przyjazną twarz. Od ataku na Gruzję zaczął stopniowo testować, na ile działań agresywnych może sobie pozwolić. Uzależnił kraje Europy od swojej energii i bawiąc się kurkami na rurach podnosił lub obniżał Europejczykom ceny, nieco ich sobie „wychowując”. Inwestował w „miękką dyplomację”, finansował Ligę Mistrzów, Schalke 04 czy Chelsea, a od czasu do czasu dopuszczał się na terenie państw UE zamachów terrorystycznych. Kupował polityków dwutorowo: zarówno ekstremistów – jako długofalową inwestycję w potencjalny chaos i rozpad zachodnich struktur politycznych; jak i byłych ale nadal wpływowych, bezbarwnych polityków z mainstreamu, którzy ułatwiali zakulisowe negocjacje nowych dealów biznesowych. Za każdym razem Europa liczyła euro i rachowała, jak bardzo się jej opłaca zawierać nowe umowy od strony ekonomicznej, a Kreml przeliczał te umowy wyłącznie od strony politycznej.

To był wyścig. Putinowi chodziło o to, aby uzyskać na tyle rozległe wpływy w Europie, aby ta pozwoliła mu na przywrócenie Ukrainy do rosyjskiej strefy wpływów. Putin chce bowiem przejść do historii jako ten, który naprawił „największą tragedię XX w.”, za którą uznał rozpad ZSRR. Ale to był wyścig, bo Putin ma prawie 70 lat i jego czas może się jeszcze nie kończył, ale jednak kres zaczynał na horyzoncie majaczyć. To dlatego w zeszłym roku uznał, że choć bezpieczniej byłoby jeszcze nieco bardziej Europę spacyfikować, to jednak już czas nagli. Wobec wyników sondaży musiał stracić nadzieję na zdobycie przez jego protegowaną prezydentury Francji, zaś Nord Stream 2 uznał pochopnie za bezpieczny ze względu na stopień ukończenia kolosalnej przecież inwestycji. Więc zaatakował.

Przeszarżował. Niezależnie od tego, jak militarnie zakończy się jego agresja na Ukrainę, to – tak czy inaczej – Putin w ciągu 5 dni zaprzepaścił całość zbudowanego na przestrzeni 20 lat na Zachodzie potencjału rosyjskiego. Tyle się mówiło w ostatnich latach o „przebudzeniu niedźwiedzia” i ono rzeczywiście jest faktem. Jednak w tej chwili większe wrażenie robi już przebudzenie Zachodu z letargu. Doszliśmy do momentu, w którym Marine Le Pen zleca skierowanie na przemiał milionów ulotek wyborczych, na których pozuje do zdjęcia z Putinem. Rosja stała się wrogiem całego Zachodu. Dzisiaj już nikt nie zastanawia się, jak i na ile można się z Putinem układać i robić z nim interesy. Dzisiaj bardziej Zachód interesuje dylemat, czy udałoby się i w jaki sposób najlepiej byłoby wpakować Putinowi kulę w łeb.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

PANI WOJNA

OBLICZE WOJNY

MAGDALENA M. BARAN

„Tak to wygląda. To dzieło wojny. Wojna rozrywa, rozdziera. Wojna drze, patroszy. Wojna wypala. Wojna rozczłonkowuje. Wojna rujnuje” – pisała Susan Sontag w Widoku cudzego cierpienia. Dziś wojnę widzimy jak na dłoni. Dłoni, która dokonuje zbrodni.

Nie spodziewaliśmy się”. Naprawdę? Inni mówią, że spodziewali się od miesięcy, że od dawna szykowali się „do wojny”; że zapowiadające ją sygnały czytali zarówno w zachowaniach izolującego się miesiącami Putina, jak i w pospiesznym opuszczaniu przez Amerykanów przejętego przez talibów Afganistanu. Niektórzy wskazują jeszcze na próby dyplomatycznego rozwiązywania sytuacji, na rozmowy zarówno ministrów spraw zagranicznych, jak i najwyższych władz poszczególnych krajów. Tyle że rosyjskiego cara z „gałązką oliwną” widziano po raz ostatni w roku 1898, kiedy to Mikołaj II, inspirowany przez swoich ministrów, zaproponował zorganizowanie konferencji w sprawie ograniczenia zbrojeń. „To coś nowego w historii” – powtarzano wówczas we Wiedniu, z pewnym niedowierzaniem patrząc na tą inicjatywę, która ostatecznie doprowadziła do (pisząc w wielkim skrócie) podpisania konwencji haskiej. Ale to nie ten moment. Dziś Rosja nie szuka pokoju, nie szuka sojuszników, nie szuka rozwiązań, które miałyby zapobiec międzynarodowym napięciom, wyścigowi zbrojeń czy eskalacji przemocy. Rosja uderza wyniszczając Ukrainę, tkając przy tym na użytek własnego narodu narrację pełną kłamstw i wypaczeń. Rosja uderza w niepodległy kraj, napada, już w pierwszym geście łamiąc reguły wojny. Putin nie liczy się z nikim ani z niczym, zaś politycznymi kosztami wojny obarcza kraje Zachodu. Sieje zbrodnię, rysując tym samym bardzo wyraźną granicę pomiędzy cywilizacją a barbarzyństwem. Barbarzyństwo przechodzi przez jego ręce. Ale skoro – jak chciał Machiavelli – „głównym zadaniem władców jest zawsze dążenie do osiągnięcia korzyści i obrony interesów własnego państwa”, to najwyraźniej Putin uznał, że w swym szaleństwie… czegoś broni. I z uporem maniaka każdego dnia powtarza, że ma rację.

Przedłużenie polityki

Carl von Clausewitz pouczał, iż wojna jest przedłużeniem polityki, tyle że realizującym swoje zamysły przy pomocy brutalnych środków. Dziś zapytalibyśmy zapewne jakiej polityki, ale również gry jakich interesów? Jeśli wierzyć doniesieniom i analitykom, to prezydent Rosji miesiącami zagłębiał się w historię swego kraju, studiował mapy, tworzył wielki plan. Plan w pewnych elementach znany nie od dziś, bo praktycznie od początku swoich rządów na Kremlu, krok po kroku, dążył po zbliżenia/podporządkowania Rosji dawnych republik radzieckich. Rozpad ZSRR uważał przecież za największą tragedię XX wieku. I jakby było pięknie ów idylliczny porządek przywrócić. Za późno już na rozdzieranie szat i płacze nad tym, jakie błędy kraje Zachodu popełniły w relacjach z Putinem i jego dworem. Na jednym oddechu możemy wyliczyć tragedię Czeczenii, targi o Abchazję i Osetię Północną, podchody czynione w stronę Gruzji, aneksję Krymu, podsycanie wojny w ukraińskich obwodach ługańskim i donieckim (aż do niedawnego uznania ich niepodległości i domniemanej ochrony tych „młodych państw”), całkowite podporządkowanie Białorusi. Ta polityczna odmiana wojny dokonuje się wszak od 20 lat, ale do czego prowadzi… zdawano się nie zauważać. Albo wprost myślano, że na co jak na co, ale na otwartą wojnę to Putin się nie zdecyduje. A jednak. I oto mamy przejście do polityki brutalnej, do wojny, która jest „istnym kameleonem” składającym się z gwałtowności, nienawiści i zbrodni, ale też z „gry prawdopodobieństwa i przypadku”. Tylko… to nie jest wojna o zasoby, wojna o „rację”, wojna w obronie ludzi/terytorium/wartości. Przynajmniej nie po stronie atakujących. Tu wojna staje się narzędziem społecznego i duchowego unicestwienia człowieka, ale i dalej, unicestwienie społeczeństwa czy nawet kraju. Tyle że… Putin się przeliczył.

„Kto zna wroga i zna siebie…

… nie będzie zagrożony choćby i w stu starciach. Kto nie zna wroga, ale zna siebie, czasem odniesie zwycięstwo, a innym razem zostanie pokonany. Kto nie zna ani wroga, ani siebie, nieuchronnie ponosi klęskę w każdej walce” – pisał Sun Tzu w Sztuce wojny. I wydaje się, że ta zasada, której od starożytności trzymały się całe pokolenia wojennych strategów, ma zastosowanie i dziś. Bo, jak się okazało, Putin tak naprawdę nie znał wroga. W wojnie zawsze pojawi się przemoc, pojawi się też nieprawość. To przemoc fizyczna i dominacja mają ostatecznie doprowadzić do tego, żeby przeciwnik był niezdolny do dalszego stawiania oporu, a po swym upadku spełniał wolę zwycięzcy. A taki jest cel każdej wojny. Tyle że najpierw trzeba znać przeciwnika, a Putin swojego najzwyczajniej zlekceważył. I chodzi o to, że nie przewidział solidarności Zachodu, stanowczości Joe Bidena, militarnej „rewolucji” Niemiec czy Erdoğana podzielającego głos innych państwa NATO. Nie docenił Ukrainy i – jak długo (a z nadzieją warto powiedzieć „jak krótko”) jeszcze utrzyma się na swym urzędzie, będzie mu się to odbijało historyczną czkawką. Fakt – od zakończenia II wojny światowej, a już tym bardziej od rozpadu ZSRR, Rosja nie prowadziła przecież żadnej wojny z równym sobie przeciwnikiem, który stawiałby opór jej wojskom. Czas zimnej wojny był okresem proxy wars (wojen zastępczych), inne konflikty miały charakter asymetryczny, gdzie jej przewaga była wielopoziomowo znacząca. Do tej przewagi, ale i do bezkarności – Rosja się po prostu przyzwyczaiła. W jakimś sensie Zachód rozpuścił ją, traktując jak zgniłe jajko, które jednak koniecznie trzeba trzymać w swoim koszyku. W tym rozbisurmanieniu Putin nie wziął pod uwagę ani oporu Ukrainy, ani (a może tym bardziej) współdziałania cywilizowanego świata, czy to w zakresie pomocy militarnej czy sankcji, jakie zostały nałożone na Rosję. Putin nie wziął również pod uwagę faktu, że jego własna armia może ponieść znaczące straty. Miało pójść… raz dwa, jak z płatka, taki Blitzkrieg. Ale nie poszło. Nie idzie. Ukraińcy się bronią, w jakimś sensie wskrzeszając stary mit o „zaszczytnym umieraniu dla ojczyzny”. Ale oni nie chcą umierać. Nie zamierzają. Przeciwnie, udaje im się całkiem skutecznie „pogonić Ruskim kota” Tym samym coraz bardziej łamią morale putinowskiej armii. Temu załamaniu towarzyszyć może załamanie, rezygnacja, ale z drugiej strony – co znacznie bardziej niebezpieczne – frustracja przemieniająca się we wściekłość. Ta zaś – o czym przekonujemy się w Ukrainie – jest siostrą wojennej zbrodni.

Kto nie respektuje prawa…

… ten idzie do piekła. Tego czy innego. Niezależnie kto w co wierzy. A za co? Wystarczy wspomnieć, iż „w życie szarego człowieka wojna wdziera się tąpnięciem. Do pewnej chwili życie biegnie utartymi koleinami. Aż tu nagle wszystko staje w miejscu. Rosną barykady. Wojsko werbuje rekruta, sąsiedzi skrzykują się w oddziały samoobrony. Bez wieści przepadają ojcowie. Zamykane są banki, znika pieniądz, kultura, dotychczasowe życie...”. I choć Janine di Giovanni pisała te słowa w kontekście innej wojny, to przecież od początku historii, od legendy Troi, przez podboje Aleksandra Macedońskiego, bitwy średniowiecza, wojny napoleońskie, obie światowe i kolejny wojny XX wieku… to wciąż jest ta sama wojna. Okrucieństwo rozgrywające się w cieniu, choć może lepiej powiedzieć pomimo praw, w którym cierpią niewinni i – wedle reguł – niewalczący. Dziś wiemy, że Rosja niemal od pierwszych chwil wojny łamie kolejne konwencje. Rosja łamie konwencje genewskie z roku 1949 dotyczące konfliktów zbrojnych i prawa humanitarnego (mowa o konwencjach O ochronie osób cywilnych, O traktowaniu jeńców). Łamie podpisaną w Hadze w roku 1954 Konwencję o ochronie dóbr kulturowych w razie konfliktu zbrojnego. Łamie także Konwencję o zakazie użycia amunicji kasetowej (2008, Dublin), która na użytek tego konfliktu zawiera (na dodatek) zakazane już na mocy Konwencji genewskiej przeciwpiechotne miny motylkowe (PFM-1) – znalezione m.in. w obwodzie charkowskim „maleństwa”, nieco może większe od ludzkiego palca, ale gdy na nie nastąpisz, mogą urwać nogę. Taki sam zbrodniczy charakter ma użycie broni termobarycznej, 100% śmiertelnej, powodującej agonię w niewyobrażalnym wręcz cierpieniu. Niepotrzebne cierpienie i nadmierne (sic!) okrucieństwo są tu na porządku dziennym. Każdy ich akt oznacza zbrodnię, z której wspólnota międzynarodowa ma prawo i obowiązek rozliczyć barbarzyńców. Ma ich też obowiązek rozliczyć z wymierzenia działań wojennych bezpośrednio w ludność cywilną, z bombardowań i ostrzałów obiektów pozamilitarnych – domów, szkół, przedszkoli, szpitali etc. Tylko o jakim rozliczeniu mówimy patrząc na rosnące w przerażającym tempie statystyki: zabite dzieci, cywile, zrujnowane szkoły, szpitale, domy? To już idzie w dziesiątki tysięcy. O jakim rozliczeniu mówimy, patrząc na przerażenie w oczach uchodźców przekraczających polską granice? Tu już idzie w miliony… Jednocześnie prokuratury kolejnych państwa rozpoczynają śledztwa w sprawie popełnienia przez Rosję zbrodni wojennych. Stosowne dokumenty złożono już zarówno w Strasbourgu, jak i w Hadze. Gdy zatem prezydent Wołodymyr Zełenski mówi: „Odbudujemy każdy budynek, każdą ulicę, każde miasto i mówimy Rosji, że będzie musiała płacić reparacje wojenne”, to chyląca się ku upadkowi gospodarczemu Rosja naprawdę ma się czego bać. Bo Ukraina – w przeciwieństwie do Rosji – prowadzi dziś wojnę prawdziwie sprawiedliwą, zgodną z zasadami starej jak świat teorii. Rosja nie miała ani powodu, ani właściwych intencji, nie była w stanie najwyższego zagrożenia; wojna nie oznaczała da niej ostatniej deski ratunku, pomocy w dramatycznym położeniu. „Niesprawiedliwe są – powiadał już Cyceron – te wojny, które zostały wszczęte bez przyczyny. Sprawiedliwie można prowadzić wojnę jedynie gwoli ukarania lub odparcia nieprzyjaciela”. A taką wojnę – sprawiedliwie obronną – prowadzi dziś Ukraina. I warto w tym kontekście pamiętać, że niesprawiedliwość ma miejsce, „kiedy kto drugiego krzywdzi (…), kiedy mogąc bronić ukrzywdzonego, od krzywdy go nie broni”.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!Koniec

PANI WOJNA

WOJNA NIE MA W SOBIE NIC Z BLONDYNKI?

MAGDALENA M. KAJ

Od kilkunastu dni oczy świata zwrócone są w stronę Ukrainy, która padła ofiarą bezprecedensowej agresji ze strony Rosji i Białorusi. Dzięki wybuchowi wojny w jednej sekundzie zakończyła się trwająca dwa lata pandemia koronawirusa, Polski Ład okazał się wcale niezłym rozwiązaniem, a my na każdym kroku raczeni jesteśmy profesjonalnymi opiniami, analizami i sądami, od których trudno uciec, a czasem jeszcze trudniej je zrozumieć.

Świat zmienił się 24 lutego 2022. Po raz kolejny przekroczyliśmy granicę, która w naszych umysłach była nieprzekraczalna. Znów wydarzyło się coś, co wywróciło świat do góry nogami (w zależności od lokalizacji na mapie świata w sposób fundamentalny lub cząstkowy). Obserwujemy falę niespotykanych protestów antywojennych, niespotykanych sankcji nałożonych na reżim Putina, niespotykaną solidarność i chęć niesienia błyskawicznej pomocy poszkodowanym przez ostatnie wydarzenia.

Jedna rzecz pozostaje bez zmian – fachowy i profesjonalny głos ekspertów, którzy całemu światu tłumaczą, co właśnie ma miejsce i dlaczego ta wojna jest ważniejsza od innych konfliktów, toczących się nieustannie na świecie. Jaką odpowiedź zatem mają dla nas analitycy, komentatorzy i dziennikarze? Wojna na Ukrainie jest wyjątkowa, ponieważ giną ludzie o niebieskich oczach i blond włosach! Brzmi dziwnie? Według dziennikarzy reprezentujących stacje telewizyjne z całego świata wcale nie.

Oto czego w ostatnich dniach można było dowiedzieć się z najbardziej poważanych i cenionych mediów:

„Jest to dla mnie bardzo emocjonalne, ponieważ widzę zabijanych Europejczyków z niebieskimi oczami i blond włosami” – Ukraiński Prokurator Generalny, David Sakvarelidze na antenie BBC.

„ To nie Irak czy Afganistan… To relatywnie cywilizowane, relatywnie europejskie miasto” – korespondent zagraniczny CBS, Charlie D’Agata na antenie CBS News

„Zniewalającym uczuciem jest patrzenie na nich, na sposób w jaki są ubrani. To zamożni przedstawiciele klasy średniej. To nie są oczywiści uchodźcy, których znamy uciekających z Bliskiego Wschodu czy północnej Afryki. Uchodźcy z Ukrainy wyglądają jak każda zwyczajna europejska rodzina, która mieszka obok” – Al-Jazeera.

„Żyjemy w XXI wieku, znajdujemy się w europejskim mieście, a nad naszymi głowami latają pociski, tak jakbyśmy byli w Iraku czy Afganistanie. Czy możecie sobie to wyobrazić?!” – The Daily Telegraph.

„Ukraina jest państwem europejskim. Ukraińcy oglądają Netflixa i mają konta na Instagramie. Wojna nie jest już czymś, co dotyczy tylko biednych społeczności żyjących na krańcu świata” – ITV (UK)

Wypowiedzi autorytetów, cytowane przez poważane media przynoszą nam szybką i bolesną diagnozę. Diagnozę, która wiele mówi o nas, przedstawicielach tzw. Zachodu. Protekcjonalność i pretensjonalność przebijają z każdego niemądrego i bolesnego słowa, które pada w wypowiedziach cytowanych powyżej.

Wszyscy zgadzają się, że owszem, wojna była, jest i będzie, podobnie jak nie mają wątpliwości, że coś jest nie tak, skoro wyjątkowo konflikt nie ma miejsca w Afryce, Azji czy Ameryce Łacińskiej, a ofiary ośmielają się mieć nordycki (żeby nie powiedzieć – aryjski) typ urody. Nikt nie pochyla się nad czarnymi, brązowymi i śniadymi, którzy mają oczy w kolorze brązu czy czerni. Przecież wiadomo, że to właśnie ta część populacji – nierozwinięta, zacofana, pozostawiona przez Zachód sama sobie – ma prawo, jeśli nie obowiązek, walczyć, wyżynać się i ginąć. Takie konflikty, być może odrobinę kogoś czasem zasmucą i spowodują wpłacenie datku na UNICEF. Niemniej jednak, oczekujemy ich i traktujemy jako coś normalnego, że w państwach „trzeciego świata” przemoc, gwałt i agresja są na porządku dziennym.

Jak pokazały ostanie dni, prawdziwym skandalem dla nas jest fakt, że agresja ma miejsce zbyt blisko nas, dotyka ludzi zbyt podobnych do nas. Wtedy nasze święte oburzenie przekuwamy w działanie, otwieramy granice, przymykamy oko na formalności i papierkową robotę, oddajemy nasze domy i mieszkania Ukraińcom uciekającym z wojennej pożogi.

A co z innymi, którzy stają u naszych zachodnich, cywilizowanych, blondwłosych i niebieskookich granic? Dla nich mamy wymówki, biurokrację, niekończące się procesy wnioskowania o azyl oraz ciepłe powitanie: Wracajcie skąd przyszliście, wracajcie do waszych zacofanych państw na skraju ziemi i tam róbcie to, czego cywilizowany świat od was oczekuje – zabijajcie się nawzajem. Przecież naszym obowiązkiem jest ochrona niebieskookich!

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

PANI WOJNA

JAK DOBRZE POMAGAĆ

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

W momencie kryzysu humanitarnego nie brakuje chętnych do pomagania. Przyszedł już moment, w którym warto zastanowić się, jak robić to najlepiej.

Jak w większości sytuacji związanych ze wspieraniem działań społecznych czy ekologicznych, nie ma jednej odpowiedzi na to, jakie działania mają najwięcej sensu. Wiele zależy od konkretnych możliwości danej osoby czy firmy. Jako serwis Pomagam.pl zdecydowaliśmy się na skupienie całej swojej uwagi na tym, na czym znamy się najlepiej – skutecznym zbieraniu pieniędzy na ważne cele. Zrobiliśmy to pod sztandarem własnej Fundacji, ale z założenia nie chcemy samodzielnie dysponować zebranymi środkami. Model działania, który chcemy realizować opiera się na tym, aby w przypadku własnych zbiórek pozyskiwać zawsze organizację partnerską, która ma doświadczenie i ekspertyzę w danym obszarze.

W przypadku zbiórki na pomoc Ukrainie („Solidarni z Ukrainą”) zdecydowaliśmy się na współpracę z ukraińską Fundacją „Nasz Wybór”, która działa w Polsce od 2014 roku. W związku z tym, że sytuacja związana z rosyjską agresją na Ukrainę zmienia się dynamicznie, mamy duże zaufanie do tego, że to właśnie ukraińskie organizacje będą wiedziały najlepiej, jak zarządzać środkami. Jest to dla nas szczególnie ważne w sytuacji, kiedy istotą wojny jest próba odebrania Ukraińcom prawa do niezależności i samostanowienia.

Jestem też przekonana, że w momencie kiedy ktoś waha się, w jaki sposób pomóc najlepiej, przekazywanie pieniędzy jest prawie zawsze najlepszym rozwiązaniem. Fundusze są łatwiejsze do przesyłania między miastami, organizacje i wolontariusze mogą też robić zakupy w większych ilościach, uzyskiwać dzięki temu lepsze ceny i kupować dokładnie te rzeczy, które są potrzebne. Produkty przynoszone w małych ilościach muszą być sortowane, co po prostu dokłada pracy. Warto pomyśleć o wsparciu finansowym również tych miejsc, które organizują zbiórki rzeczowe – tam też pojawiają się dodatkowe koszty, między innymi benzyny do przewozu darów, a łatwo o tym zapomnieć, kiedy po oddaniu produktów mamy poczucie, że zrobiliśmy już swoje.

Ogólna refleksja na temat wspierania przy pomocy pieniędzy, a nie darów rzeczowych, nie dotyczy oczywiście osób czy firm, które są w stanie szybko dostarczyć duże ilości produktów lub wykorzystać swoje zasoby logistyczne dla wsparcia ofiar wojny. Dobrym przykładem jest zarówno InPost, który wykorzystuje swoje tiry i samochody dostawcze, żeby przewozić pomoc humanitarną, ale również Brand24, który wykorzystuje swoją ekspertyzę w obszarze monitoringu internetu do śledzenia i prostowania rosyjskiej propagandy.

Obserwując ilość inicjatyw związanych ze wsparciem Ukrainy, nasuwa się przede wszystkim myśl, że jako społeczeństwo potrafiliśmy się świetnie zorganizować. Jednocześnie pojawiają się już głosy, że wolontariusze, którzy od pierwszych dni włączyli się w działania pomocowe, są u kresu sił, wiele osób wydało sporo własnych oszczędności i często widzą dość słabe wsparcie ze strony rządu czy władz lokalnych (nie wspominając już nawet o politykach, którzy ustawiają się do zdjęć z przywiezionymi przez innych darami). Nie jest to zaskakujące, że oddolna organizacja jest bardziej sprawna i może reagować szybciej. Chyba każda osoba, która ma jakiekolwiek doświadczenie z działaniami społecznymi, będzie w stanie przywołać wiele takich przykładów i nie potrzeba było nawet kryzysu humanitarnego do wyciągnięcia takiego wniosku.

Żeby dobrze zarządzić obecną sytuacją, ważne będzie jednak faktyczne i przemyślane wsparcie instytucjonalne, pewnie bardziej na poziomie samorządów niż rządu, który już od początku pandemii pokazał jak słabo radzi sobie z koordynacją i odpowiednim reagowaniem.

Oprócz tego warto pomyśleć o osobach – a chyba każdy ma teraz kogoś takiego w swoim otoczeniu – które bardzo zaangażowały się w pomoc humanitarną. Wiele z nich jest narażonych

na wtórny zespół stresu pourazowego, albo po prostu absolutne przemęczenie. Do repertuaru sposobów, w jaki można pomagać, warto dodać zadbanie o swoich znajomych czy współpracowników, którzy niedawno rzucili wszystko, żeby móc pomagać innym. Możemy

zapytać czy oni również nie mają potrzeb, które zostały całkowicie zaniedbane, albo po prostu

zaprosić na obiad.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

PANI WOJNA

JAK REAGOWAĆ NA WOJNĘ?

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Zastanawiamy się co z naszą codziennością oraz przyszłością? Czy wojna rozleje się na kolejne kraje, w tym na Polskę? Co ze sprawami, o które walczymy, a które blendą dziś przy wojennej tragedii? Warto pomyśleć o tej sytuacji z różnych poziomów, zarówno państwowego, jak i obywatelskiego.

Nieszczęście wojny na Ukrainie i szok wywołany brutalną agresją Rosji sprawiają, że większość z nas nie wie, jak w takiej sytuacji się zachować. Piękne odruchy serca i pomocy wojennym uciekinierkom i uciekinierom mieszają się z paniką na stacjach benzynowych oraz masowymi kolejkami w biurach paszportowych. Zastanawiamy się co z naszą codziennością oraz przyszłością? Czy wojna rozleje się na kolejne kraje, w tym na Polskę? Co ze sprawami, o które walczymy, a które blendą dziś przy wojennej tragedii? Warto pomyśleć o tej sytuacji z różnych poziomów, zarówno państwowego, jak i obywatelskiego.

I. Konsekwentna mobilizacja

Wojna na polskim terytorium przestała być niewyobrażalna, Putin zachowuje się w sposób zbrodniczy i teoretycznie odbiegający od racjonalnej analizy. Jest jednak niezwykle ważne, abyśmy pozostali dalecy od paniki. Wojna w Polsce jest scenariuszem, który należy poważnie brać pod uwagę, jednak wciąż jest to sytuacja mało prawdopodobna dopóty, dopóki jesteśmy członkiem NATO i Unii Europejskiej, a na polskiej ziemi stacjonują wojska sojusznicze i jesteśmy objęci parasolem nuklearnym USA oraz Francji. To nie jest przypadek, że Putin zdecydował o inwazji na wielką i trudną do zdobycia Ukrainę, a nie na możliwą do zajęcia w jeden dzień Estonię. Wojna konwencjonalna między całym NATO a Rosją zakończyłaby się wielką klęską Moskwy, zaś konfrontacja atomowa unicestwiłaby obie strony konfliktu. Różnica potencjałów Sojuszu i Moskwy jest ogromna, a rosyjscy stratedzy doskonale o tym wiedzą. Tymczasem NATO na naszych oczach właśnie zdaje test sojuszniczy, podczas gdy armia rosyjska okazuje się na Ukrainie słabsza niż sądziło wielu ekspertów.

Polska musi zrobić wiele, aby uniknąć wojny na naszym terytorium. W tym celu należy rozpocząć konsekwentny i dynamiczny program rozbudowy możliwości polskich sił zbrojnych. Polska nie może zakupić kluczowego sprzętu za lat 5 czy 8 tylko w najbliższych tygodniach i miesiącach. Słusznie w tej sprawie m.in. systemów Patriot oraz Himars apelował Szymon Hołownia. Musimy być w stanie powstrzymywać wojska rosyjskie przynajmniej tak skutecznie jak Ukraina, aby sojusznicy dokonali kontruderzenia na czas. Musimy być wyposażeni w potencjał rakietowy potrzebny do ochrony infrastruktury krytycznej i ataku na konwoje wroga na jego terytorium. Taki potencjał to najlepsza gwarancja pokoju. Jak pokazują działania na Ukrainie, armia rosyjska wcale nie jest niepokonana, nasze wyposażenie i morale mają znaczenie.

Jednocześnie nie możemy być naiwni i sądzić, że Putin zatrzyma się w swojej agresji tylko na Ukrainie. Jeśli będzie miał taką możliwość, jeśli sojusze ulegną rozbiciu, jeśli Polska znajdzie się w jakiejś formule geopolitycznej szarej strefy, będzie szedł dalej. Jego jasnym celem jest odbudowa wpływów z czasów Związku Radzieckiego, w którym strefa zwasalizowana – co warto przypominać – kończyła na granicy NRD z RFN. Dlatego Polska musi wspierać Ukrainę tak silnie, jak to możliwe, przy zachowaniu jedności NATO. Polska powinna popierać utworzenie przez NATO strefy „no flight-zone” nad Ukrainą, być może kluczowej zarówno dla ratowania życia ludzkiego, jak i zwycięstwa Ukrainy. Jednak warunkiem koniecznym dla powodzenia tego przedsięwzięcia byłoby zaangażowanie wszystkich kluczowych państw Sojuszu i zgromadzenie sił powietrznych zdolnych do realnego wymuszenia zakazu. Ta sprawa nie może rozbić jedności NATO. Jednocześnie, jeśli NATO zgromadziłoby odpowiedni potencjał, to jestem przekonany, że Putin (poza incydentami) wycofałby swoje lotnictwo. Putin jest silny słabością woli Zachodu oraz trudnością w uzgodnieniu wspólnego działania. Podsumowując, Polska powinna zachęcać całe NATO do działań odważnych, wręcz radykalnych, przed którymi Putin będzie ustępował, ale z żelazną konsekwencją dbać o to, aby nie zostać jakkolwiek „wypchnięta” do działań samodzielnych, które mogą skończyć się dla nas tak jak dla Ukrainy.

Dziś jak nigdy dotąd widzimy, że nasza obecność w strukturach zachodnich jest kwestią fundamentalną, egzystencjalną dla naszego państwa. Polski rząd musi wygasić sprzeczne z polską racją stanu konflikty z zachodnimi sąsiadami, powrócić do zachodniego standardu rządów prawa w Polsce i skupić się na kwestiach militarnych, migracyjnych oraz ekonomicznych.

II. Róbmy to, co możliwe

Każdy może zmienić świat dokoła siebie, małym gestem i realnym działaniem. To o wiele lepsze niż emocjonalne nawoływanie do udziału w wojnie lub panika czy rozglądanie się za biletem do przysłowiowej Australii. Poprzez działanie kanalizujemy nasze lęki i czynimy po prostu dobro, budujemy wspólnotę, w której łatwiej zmagać się z wielkimi wyzwaniami. Polacy wspaniale zmobilizowali się aby pomagać uciekającym ukraińskim uchodźcom: pomagamy w transporcie, wozimy niezbędną pomoc, organizujemy zbiórki, wspieramy finansowo organizacje pomocowe, przyjmujemy tych, którzy potrzebują schronienia w swoich domach. Na tym etapie to piękny i potrzebny akt solidarności i humanizmu, pokazujący, że polskie społeczeństwo nie jest wcale takie złe, jak często o nim sądzimy. Musimy jednak pamiętać, że to co niezbędne dziś – jutro będzie już niewystarczające biorąc pod uwagę skalę migracji, z jaką się spotykamy, oraz horyzont czasowy, w którym będziemy zmuszeni działać. Jeśli do Polski, tak jak szacuje ONZ, przyjedzie 5 milionów uchodźców z Ukrainy i większość z nich postanowi tu zostać, to tylko ogromne działania systemowe z udziałem pomocy międzynarodowej mogą być skuteczne.

III. Nie zaniedbujmy zwykłych spraw

Sytuacje nadzwyczajne często sprawiają, że zapominamy o naszych codziennych zwykłych wyzwanych, projektach i obowiązkach w życiu zawodowym. To z jednej strony normalna reakcja psychologiczna, ale nie powinna trwać zbyt długo. Wprowadzenie chaosu gospodarczego u rywali to zawsze jeden z celów działań wojennych. Dlatego wbrew pozorom dziś jeszcze nawet ważniejsze niż wczoraj jest utrzymanie i rozwój działalności firm oraz instytucji, w których pracujemy. Nasza gospodarka musi być stabilna, powinniśmy dbać o naszych kontrahentów, nasze firmy muszą dalej dawać zatrudnienie, nasze firmy muszą płacić podatki, nasze firmy powinny myśleć o ekspansji w oparciu o migrantów z Ukrainy, którzy rozpaczliwie będą potrzebować pracy oraz możliwości normalnego życia. Pamiętajmy, że w długiej perspektywie stworzenie miejsca pracy dla kogoś, kto porzucił całe swoje dotychczasowe życie, jest jedyną szansą dla takiej osoby na nową stabilizację i nowy start w nowym domu, jakim będzie dla nich Polska.

IV. Od odruchu serca do rewolucji systemowej

Jeśli przewidywania ONZ się sprawdzą i do Polski trafi około 5 milionów uchodźców wojennych z Ukrainy bez możliwości powrotu, z czego większość z racji sieci kontaktów oraz bliskości kulturowej będzie chciała tu zostać, to w naszym kraju będziemy mieli do czynienia z prawdziwą rewolucją społeczno-ekonomiczną. Te nowe miliony obywateli naszego kraju mogą być w pozytywnym scenariuszu paliwem dynamicznego rozwoju, zmiany trendów demograficznych, wzmocnienia państwa polskiego oraz naszej ekonomii. W negatywnym scenariuszu mogą być problemem, pożywką dla skrajnych ruchów, wykluczoną grupą i paliwem nakręcającym ostry konflikt społeczny. Będą też bardzo ważnym podmiotem politycznym, ponieważ prędzej czy później muszą uzyskać prawa wyborcze. Dlatego absolutnie kluczowym celem będzie włączenie uchodźców do polskiego systemu edukacyjnego, do polskiego systemu służby zdrowia, do polskiego systemu zatrudnienia. Nie można dopuścić do gettoizacji grup uchodźców i oddzielania ich od normalnego funkcjonowania w polskim społeczeństwie. Ale żeby to się udało, potrzebny jest nieprawdopodobny i dobrze zaprojektowany wysiłek logistyczny oraz finansowy. Na przykład to, że otwieramy dziś polskie szkoły dla ukraińskich dzieci, jest wspaniałym i potrzebnym ruchem – ale potrzebne jest zaprojektowanie specjalnych działań dla tych konkretnych dzieci. Przysłowiowy uczeń piątej klasy ukraińskiej szkoły podstawowej nieznający polskiego języka nie może z marszu trafić na standardowe lekcje, po polsku w polskiej szkole. Bez okresu adaptacji również psychologicznej i minimalnego okresu nauki języka polskiego te dzieci będą systemowo wykluczone, zniechęcone nie nadążając za polskimi rówieśnikami. A to tylko jeden przykład z dziesiątków działań w których polskie instytucje muszą dostosować się do zupełnie nowej sytuacji i odpowiedzieć na nowe potrzeby. Nie będę nawet wspominał o ogromnych potrzebach mieszkaniowych, które będą wręcz niemożliwe do zaspokojenia w krótkim okresie.

Nasze państwo i społeczeństwo staje wobec wielkiego i wielopoziomowego wyzwania. Aby mu sprostać potrzebujemy wielkiej mobilizacji, dialogu politycznego w sprawach fundamentalnych i działania na 200% naszych możliwości. Na szali leży życie i przyszłość setek tysięcy naszych braci Ukraińców oraz – nie ma się co oszukiwać – bezpieczeństwo, wolność i niepodległość naszej ojczyzny. Wspólnej ojczyzny wyborców partii rządzącej i opozycji.

.

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Politolog, publicysta, prezes zarządu Fundacji Liberte!.

Koniec

PANI WOJNA

HISTORIA Z JEDNEGO MIASTA. FOCUS

AGATA KOWALSKA

Dworzec Główny w Krakowie. Peron 4. Zjeżdżasz w dół schodami i widzisz armagedon.

Dworzec Główny w Krakowie. Peron 4. Zjeżdżasz w dół schodami i widzisz armagedon. Punkt zwany szumnie „recepcyjnym” Miasta Krakowa – dzieci albo płaczą, albo biegają albo siedzą wystraszone na pojedynczej walizeczce, inne śpią na ziemi. Zdezorientowane mamy rozglądają się niepewnie dookoła. Wszyscy zmęczeni, przerażeni. Najbardziej uderza ich absolutnie pusty wzrok… Trudno się tam już oddycha, powietrze jest stęchłe od nieumytego tłumu. Bo gdzie niby nasi goście mieliby się umyć?

Tak jest w Krakowie od poniedziałku. Miasto się zatkało, nie ma już mieszkań do oddania, podobnie ma się rzecz z najmem krótkoterminowym. Wynajmujący mówią o rocznych umowach, a przecież prawie nikt nie jest w stanie powiedzieć co będzie za miesiąc czy dwa. Miasto mówi: „My tylko kierujemy do instytucji, hoteli” – czyli gdzie konkretnie? Aktualnie nic nie ma…

No dobra, podejmujemy szybką decyzję, że weźmiemy do siebie cztery osoby. – Gdzie mamy to zgłosić? Mężczyzna w punkcie patrzy na mnie kpiąco: – Wybierzcie sobie… – Mówi pan o ludziach, a nie o towarach na półkach! Facet odwraca się i zajmuje się dalej swoim staniem w drzwiach.

Przed wejściem kłębiący się tłum, w środku urzędnicy wysyłają maile do hoteli z pytaniami o wolne noclegi! W nocy puste biurka i komputery bez obsługi... Czynne 24 h/dobę? Nie sądzę…

***

Z dworca zabieramy dwie rodziny. Babcia z czteroletnim chłopcem. Jej córka, matka chłopca,pracuje w Grudziądzu, miała ich odebrać, ale nikt nie chciał jej przywieźć do Krakowa. Nikt też nie udzielił im informacji, jak się do tego Grudziądza dostać. Możemy u was przenocować? Na chwilę włącza się bariera językowa, ale natychmiast organizujemy tłumacza języka ukraińskiego na telefon. Już z domu kupujemy bilet na Pendolino do Iławy (na następny dzień) – oczywiście za Pendolino (wyższa półka) trzeba normalnie zapłacić. Kupujemy babci bilet i organizujemy jej transport do córki z Iławy do Grudziądza (nie chcemy, żeby w Iławie powtórzył się krakowski koszmar). Chłopczyk cały czas płacze i nie wypuszcza z ręki samochodziku. Mój syn leci na strych i znajduje klocki. Mały się uspokaja i nawet pije sok jabłkowy. Jest godzina 1 w nocy. Następnego dnia, udaje się dowieźć babcię i dziecko do mamy. Są więc pierwsze małe sukcesy – pierwsze zaopiekowane osoby.

Dlaczego informator drukują na własną rękę mieszkańcy Krakowa? Z tego, co się dowiedziałam, taki informator powstał dzięki pracy członków grupy Krakowskie Dębniki dla Ukrainy. Pierwsze 1.500 egzemplarzy zostało wydrukowanych z prywatnych pieniędzy. Więc teraz może wystarczy tylko wydrukować? W jakiejś spec bezprzetargowej procedurze?

Druga rodzina to mama z synem. Chłopak ma 16 lat i dwa miesiące do matury – w Ukrainie szkoła trwa 11 lat. Mama pracowała na produkcji w firmie, która ma też siedzibę w Polsce. Obiecali, że ją przeniosą, że dadzą tu pracę, ale póki co, zero kontaktu. Telefony podane na stronie internetowej niestety nie działają. Jeden wpis na Facebooku i w 5 min znajduję kontakt, nawet nie do szeregowego pracownika, ale już bezpośrednio do działu HR tej firmy. Kilka telefonów i firma obiecuje zatrudnić kobietę w swoich zakładach. Mamy tylko przez tydzień jeszcze się nią zaopiekować, bo procedury trwają. Dla nas na szczęście to nie problem. Pomieścimy się.

Co dalej z jej synem? Nie chce tracić roku, co proponuje mu polski system. Chce zdać maturę i iść na studia. Mówi po niemiecku i angielsku. Podobno jednym ze sposobów na wychodzenie z szoku jest rozmowa i „urealnianie”, które pomagają dzieciom odreagować stres. Na szczęście oddolnie wielu psychologów dzieli się też taką wiedzą i chwała im za to. Wieczorem długo rozmawiamy z naszymi gośćmi, oglądając Ligę Mistrzów. Wczoraj na ekranie Lewandowski, dzisiaj Zinczenko. Mój czternastoletni syn dyskutuje z szesnastoletnim Nikitą o polsko-ukraińskiej przeszłości. O Chmielnickim, Banderze, Wołyniu, UPA. Bez emocji, każdy tłumaczy swoją perspektywę. Śmieją się, że Polska miała już unię z Litwą, to może czas na Ukrainę?

Następny dzień przynosi wyprawę po szkołach – co z nimi? Z dzieciakami, które były już tak blisko matury i którym wojna odebrała możliwość kontynuowania nauki online (tak informacyjnie dla naszych rządzących – nie, w miastach takich jak Charków, czy Chersoń szkoły nie działają, bo albo nauczyciele uciekli, albo siedzą w piwnicach).

Po wielu próbach jest promyk nadziei, że jedno z publicznych liceów zorganizuje indywidualny tok – szybkie porównanie podstawy programowej obu krajów i cztery przedmioty ukraiński, matematyka, angielski i jeszcze jeden – jak to zrobić najprościej, żeby nie była to fizyka, chemia czy inny przedmiot, gdzie specjalistyczny język powoduje, że bariera jest zbyt duża? Znowu oddolne działanie, znowu brak jakiegokolwiek pomysłu. Dlaczego po prostu nie umożliwić tym dzieciakom zdania matury w Polsce? Dlaczego w szkole podstawowej mogą być tłumacze, ale w liceum już nie? Dlaczego władza nam przeszkadza i mówi – dzieci nie znają polskiego, nie mogą chodzić do publicznej szkoły?

Przecież można dać im szansę, by tu i teraz rozpoczęły studia. Potrzebujemy wielu specjalistów, młodych ludzi do pracy. Dlaczego nie wykorzystać tej sytuacji? Dlaczego choć raz nie użyć mózgu do tego, do czego został stworzony?

***

Organizują się pierwsze szkoły dla ukraińskich dzieci. Ale niemal wyłącznie w wielkich miastach, w Krakowie, Warszawie. A co ze wszystkimi małymi ośrodkami, gdzie ludzie rozlokowani są w prywatnych domach, a nie we wspólnych akademikach, czy hotelach? W takich ośrodkach ukraińskie kobiety wymieniają się opieką, a inne ruszają do pracy. Tak jest to możliwe, ale po pierwsze – na chwilę, a po drugie – w wielkich miastach. Mniejsze gminy nie dostarczają takich rozwiązań, bo nie mają ani lokalizacji (aktualnie uchodźcy – nie lubię tego słowa, może nasi Sąsiedzi, Goście, widziałam już Przychodźców), dla których nie starczyło prywatnych lokali, śpią na salach gimnastycznych. Czy to jest jakieś rozwiązanie? Nie, to tylko tymczasowy półśrodek.

Potrzeba dobrze skomunikowanych miejsc, gdzie zostaną utworzone sale dla dzieci w różnym wieku,. Miejsc, które mogłyby pełnić rolę ukraińskich żłobków, przedszkoli, czy wreszcie świetlic, gdzie straumatyzowane dzieci, będą miały szansę na zabawę i rozmowę z rówieśnikami. Na namiastkę normalności. Zajęcia sportowe, gry, zabawy. Nie potrzeba wiele. Z dziećmi przyjechały ich matki – często wykwalifikowane nauczycieli pedagożki, psycholożki. One mogą i powinny w takich miejscach pracować, żeby inne matki mogły zasilić branże, które naprawdę potrzebowały i potrzebują pracowników. Gastro, beauty, sklepy, produkcja… To tak na początek.

Dzień 15. Kraków, Wrocław, Warszawa pękają już w szwach, a małe miasta, miasteczka czekają i są przygotowane. Mówią, że nikt nie chce tam przyjeżdżać. To nieprawda! Nie, nie chce, tylko ludzie najzwyczajniej nie mają o tym pojęcia! Tłumaczmy ludziom, żeby nie bali się jechać do małych miasteczek, wsi, pokażmy im jak ta jest pięknie, jak ciepli i przyjaźni ludzie tam na nich czekają. Dopiero stamtąd za kilka dni można już w ludzkich warunkach kierować ich dalej, do ich nowych miejsc pracy, życia lub dalej za granicę. Dlaczego nikt nie mówi o tym głośno, dlaczego nie działa informacja, dlaczego tylko my, pojedynczy ludzie, musimy o tym informować, odkrywać kolejne Ameryki i wyważać otwarte drzwi???

Jak jest?

DEZINFORMACJA – brak informacji powoduje chaos, strach i niepewność. Gdzie są plakaty, ulotki informatory? Dworce powinny być oplakatowane, informacja TAKŻE w języku ukraińskim) powinna być podawana już w autobusach, czy w pociągu.

TŁUM – dlaczego wszyscy kierują autobusy i pociągi pełne ludzi do dużych miast? Bo wygodniej jest ich wysadzić i pędzić dalej po następnych? Bez chwili zastanowienia się. Tak nie można działać długofalowo. Czy to jest naprawdę taki problem, żeby pociągi zatrzymały się w mniejszym mieście, gdzie będzie luźniej i gdzie będą na ludzi czekały podstawione autobusy, które zawiozą ich do miejsc, gdzie zaspokoi się ich pierwsze potrzeby–

***

Jak to wszystko działa? Znalezione na Facebooku. 4 FAZY REAKCJI NA NAGŁY GLOBALNY KRYZYS. Opis na podstawie badań i wiedzy psychotraumatologów.

„FAZA HEROICZNA, w której następuje działanie i mobilizacja wszelkich sił i środków, żeby przetrwać.”

Telefon do Stowarzyszenia Piękne Anioły. 130 osób – matki z dziećmi w jednym z domów studenckich. Potrzeba wszystkiego – bielizny, chemii, kosmetyków, pieluch. Krótki, jasny przekaz: jak ktoś nie dowiezie mopów, utoniemy w brudzie! Szybka akcja, posty na Facebooku, zgłoszenie zbiórki publicznej. Jako organizacja pożytku publicznogo statutowo możemy pomagać dzieciom zagrożonym ubóstwem w Polsce, wiec czemu nie i tym ukraińskim? Spełniają wszystkie warunki, do udzielenia im pomocy… Reagują znajomi, klienci – lawina pomocy, ale i tajfun potrzeb. Wszystko znika. Nic się nie marnuje. Szybki kontakt – potrzebujecie jeszcze czegoś ? Nie. Mamy na kilka dni. No to wieziemy w inne miejsce. U nas nie ma pracowników, są sami wolontariusze. Ktoś segreguje, ktoś rozwozi. I tak od dwóch tygodni…

„FAZA „MIESIĄCA MIODOWEGO” – uczucia radości z przetrwania, ulga, radość, wspólnie przeżywany smutek, żal po stratach (do kilku tygodni po wystąpieniu wydarzenia przeżywanego jako katastrofa).”

W Krakowie dajemy radę (my mieszkańcy, nie – urzędnicy miejscy, czy tym bardziej Wojewoda), ale w gminach ościennych brakuje już nawet żywności. Płatki, konserwy, dżemy. Stan w przeciętej podkrakowskiej gminie – na dwustu sześćdziesięciu Ukraińców, stu czterdziestu sześciu zakwaterowanych jest w prywatnych domach! Brakuje pralek, nie ma gdzie suszyć prania. Brakuje ubrań, pościeli, chemii. Na ile czasu ludziom starczy sił i kiedy ta euforia i radość przekształcą się w złość i frustrację?

„FAZA ROZCZAROWANIA I UTRATY ZŁUDZEŃ, w której następuje uzmysłowienie sobie strat, uczucie bezradności, indywidualne rozwiązywanie problemów, kryzysy tożsamości, poczucie osamotnienia, depresje, niemożność uzyskania szybkiej pomocy od urzędników, złość, krytyka urzędników, państwa, często też osób bliskich, czy także paradoksalnie tych które niosły/ niosą pomoc. Kiedy opadają emocje dwóch pierwszych faz, pojawia się wyczerpanie fizyczne i psychiczne zarówno pomagających, jak i straumatyzowanych odbiorców pomocy.”

Dzień 15. Szybko tam się znaleźliśmy.

Podobno jest i „FAZA CZWARTA – REKONSTRUKCJI I ODBUDOWY, w której możliwy jest powrót do uczuć solidarności, wiary w sens działania na przemian ze złością, że nie da się zrobić tyle, ile by się chciało, jest to następna faza działania i zmiennych uczuć.”

To tyle. Obraz na dziś.

P.S. Na pocieszenie: „wykaz” ostrych reakcji stresowych, w których kluczową sprawą jest pozostawanie umysłu w stanie SZOKU, mogą one pojawiać się zarówno u osób, które pomagają, jak i u tych, które są odbiorcami tej pomocy. Wśród nich: dezorientacja, oszołomienie, odrętwienie lub brak emocjonalnej reakcji, względnie adaptacyjne zachowania, intensyfikacja uczucia zmartwienia, panika, czasami symptomy psychotyczne lub halucynacyjne.

Nasze zachowania i reakcje są opisane. Jesteśmy w normie.

Trzymajmy się.

AGATA KOWALSKA

Radca prawny, partner zarządzający w Chabasiewicz Kowalska i Partnerzy (www.ck-legal.pl). Specjalizuje się w transakcjach fuzji i przejęć, prawie spółek oraz w doradztwie związanym z ochroną praw własności intelektualnej. W procesach inwestycyjnych współpracuje zarówno z funduszami VC/PE, ASI, inwestorami branżowymi, jak i spółkami oraz ich udziałowcami. Zdobyła doświadczenie w transakcjach dotyczących podmiotów z różnych branż, głównie nowych technologii (fintech, biotech, gaming). Zarządza projektami fuzji i przejęć na rynkach polskim i międzynarodowym (Europa, Azja, Ameryka Północna). Jest ekspertem legislacyjnym Izby Gospodarki Elektronicznej. Działa w ruchu ekonomii wartości Open Eyes Economy. Zasiada w radach nadzorczych spółek Salesmanago i Summa Linguae Technologies. Jest arbitrem stałym w Izbie ds. Rozwiązywania Sporów Sportowych przy PZPN. Była Wiceprezesem Zarządu, a także Przewodniczącą Rady Nadzorczej Lechii Gdańsk S.A. Jest współzałożycielką i Wiceprezesem Stowarzyszenia Piękne Anioły, które remontuje pokoje najuboższych dzieci w Polsce.

Koniec

PANI WOJNA

TAK POMAGA BELGIA

BEATA KRAWIEC

Każdy Ukrainiec, który tu przyjedzie, otrzyma automatyczną ochronę. Wszyscy obywatele napadniętego kraju będą mogli pozostać w Unii Europejskiej przez rok, bez wszczynania procedury ubiegania się o azyl.

Nie będziemy liczyć Ukraińców. Nie będzie to taka procedura, jak w przypadku osób ubiegających się o azyl. Ukrainiec nie będzie musiał czekać na zakończenie tej procedury, może od razu zacząć budować swoje życie. Byłaby to tymczasowa ochrona odnawialna na dwa lata. Następnie zostanie przeanalizowana sytuacja na Ukrainie. Nie chcę pozostawiać żadnych wątpliwości: musimy przepuścić wszystkich. Nie będziemy patrzeć na kolor ich oczu ani skóry. To nie powinno wchodzić w grę” – zapowiedział w weekendowym wywiadzie telewizyjnym belgijski Sekretarz Stanu s.. migracji Sami Mahdi.

Specjalna rządowa platforma internetowa działa od poniedziałku 7 marca i już 22 tysiące mieszkańców Belgii zaoferowało swoją pomoc w tymczasowym zakwaterowaniu ukraińskich uchodźców. Szczególną rolę w administracji belgijskiej odgrywają gminy, które zostały zobligowane przez rząd federalny do zorganizowania punktów zbiorek materiałów opatrunkowych, leków, ubrań czy żywności, jak również zbiorek wpłat na specjalne gminne konta, które w przyszłości maja być przeznaczone na bezpośrednią pomoc finansową dla nowoprzybyłych Ukraińców.

Urząd ds. Migracji, działa i zawiesił urlopy swoim pracownikom na czas nieokreślony, ale nawet to nie powoduje, że codzienne kolejki się zmniejszają. Każdego dnia kilkuset ludzi czeka na rejestrację, która niestety nie możne odbyć się online czy w urzędzie gminy. Ludzie stojący dziś w kolejce do centrum recepcyjnego, pytani dlaczego nie zostali w krajach Europy Wschodniej, nie ukrywali, że Belgia oferuje im wyższe zarobki i standard życia, jest też od Rosji geograficznie dalej – ale czy na pewno jest tu przed nią bezpieczniej?

Poza manifestacjami i gestami wsparcia, takimi jak podświetlenie reprezentacyjnych brukselskich budynków, funkcjonuje całe grono grup powoływanych w mediach społecznościowych, aby koordynować kontakty z uchodźcami, którzy są w Słowacji, w Polsce czy nadal w Ukrainie i planują w niedługim czasie osiąść w Belgii. Wydatnie pomagają zadomowieni już tutaj obywatele Białorusi czy Polski, a to z racji mniejszych barier językowych i poczucia posiadania wspólnego wroga w Moskwie. Polskie firmy transportowe, które regularnie kursują na trasie Belgia – Podlasie, tym razem zamiast materiałów budowlanych i artykułów spożywczych przywożą do Belgii ukraińskie kobiety i dzieci, a zabierają w drodze powrotnej Ukraińców, którzy wracają, aby walczyć na froncie.

200 żołnierzy belgijskich zostało wysłanych do baz wojskowych w Rumunii na mocy decyzji o relokacji wojsk na wschodniej flance NATO, w ramach użytej po raz pierwszy tzw. szpicy. Federalne wydatki na obronę nie przekraczają od kilku lat 2,5 % PKB, żołnierze regularnie biorą udział w misjach pokojowych ONZ w krajach afrykańskich. Nieoficjalnie na terenie Belgii znajdują się pociski z amerykańskimi głowicami nuklearnymi, lecz informacje te nigdy nie zostały potwierdzone przez ministerstwo obrony.

Belgia z racji postkolonialnej przeszłości, tradycji zapraszania „gastarbeiterów” do pracy w hutach czy kopalniach w latach 60. i umiejscowienia instytucji Unii Europejskiej jest krajem dużo bardziej zróżnicowanym narodowościowo niż Polska. Ma też wieloletnie doświadczenie w integracji uchodźców i migrantów ekonomicznych z belgijskim społeczeństwem, które co prawda narzeka na wysokie podatki, ale jednocześnie oczekuje wysokiej jakości usług publicznych, jak edukacja i służba zdrowia. Nawet tradycyjne partie nacjonalistyczne, takie jak Vlaams Belang, potępiły agresje Putina na Ukrainę, natomiast król Filip, jako głowa państwa, wziął udział w ostatnim szczycie

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

W PUNKT

W PUNKT

KRYZYS POLSKIEGO MĘŻCZYZNY

ANNELIESE MISTEL

Jak to się stało, że ludzie w podobnym wieku, z podobnymi doświadczeniami, a przede wszystkim wychowani w tym samym kraju, tak bardzo się od siebie różnią? Wygląda na to, że szybko postępujące zmiany w społeczeństwie popchnęły młodych mężczyzn w ramiona swoistego kryzysu.

Wydawało się, że wraz z młodym pokoleniem społeczeństwo polskie będzie się liberalizować. Nawet jeśli niekoniecznie miałoby to oznaczać zdecydowany skręt w lewo, można było odnieść wrażenie, że młode pokolenie będzie zmierzchem tendencji prawicowych, do tej pory przeważających w Polsce. Gwałtowny spadek religijności, bliskie kontakty z Zachodem i widoczna zmiana stylu życia miały zwiastować ogromne przeobrażenia w polskiej mentalności. A jednak… Pod koniec stycznia „Oko Press” opublikowało artykuł wskazujący na wyraźne różnice w preferencjach politycznych. Okazało się, że młodzi mężczyźni chętniej wybierali konserwatywne opcje polityczne, a najbardziej zaintrygowało to, że wybierają skrajnie prawicową Konfederację, podczas gdy ich konserwatywne rówieśniczki wolą PiS jako opcję mniej radykalną. Jak to się stało, że ludzie w podobnym wieku, z podobnymi doświadczeniami, a przede wszystkim wychowani w tym samym kraju, tak bardzo się od siebie różnią? Wygląda na to, że szybko postępujące zmiany w społeczeństwie popchnęły młodych mężczyzn w ramiona swoistego kryzysu.

Straszne zmiany

Wydaje się, że młodsze pokolenia dorastają w zupełnie innym świecie, niż ich rodzice i dziadkowie, ale jednak nie do końca. Rzeczywistość oczywiście się zmienia, ale ich wartości nadal w dużej mierze są determinowane przez to, co wynieśli z rodzinnego domu. Z kolei sposób życia zależy już ściśle od współczesnych im czasów i warunków życia. Tak jak dziadkowie patrzyli na świat przez pryzmat wojennych doświadczeń, rodzice wyciągnęli życiowe wnioski z okresu PRL-u, które później przekazali swoim dzieciom jako przykład, tak młode pokolenie funkcjonuje w świecie mediów i globalizacji. Z analizy „Małżeństwa i urodzenia w Polsce”, przygotowanego dla Eurostatu w oparciu o dane GUS, bardzo dobrze widać kluczowe różnice. Jeszcze na początku lat 90. wiek panów młodych wynosił średnio 24 lata, a panien młodych 22 (taka sama średnia była na początku lat 70.!), a w 2013 roku to już było 28 lat dla mężczyzn oraz 26 dla kobiet. Na Zachodzie oczywiście to było statystycznie kilka lat więcej. Wraz z przesunięciem się granicy wiekowej zmianie uległa także struktura poziomu wykształcenia nowożeńców. W tym samym okresie współczynnik rozwodów wzrósł z 1,1‰ do 1,7‰, a do tego należy dodać, że dochodzi do nich głównie z powodu niezgodności charakterów (ponad 1/3 rozwodów). Matki rozwodziły się oczywiście częściej niż babcie, ale presja społeczna i utrudnienia związane z zakończeniem sformalizowanego związku nadal sprzyjały utrzymywaniu się małżeństw pomimo ich wewnętrznego rozpadu. Natomiast za wisienkę na torcie można uznać spadającą liczbę urodzeń. Z tego wyłania się obraz świadczący o tym, że związki zawieramy jako ludzie lepiej wykształceni, a przede wszystkim bardziej dojrzali i doświadczeni życiowo. Częściej podejmujemy też decyzję, że chcemy zakończyć relację, w której się nie odnajdujemy, a także rzadziej decydujemy się na dzieci, co w praktyce przekłada się ogólnie na mniej zobowiązań. Teraz warto te wnioski ubrać w kontekst realiów poprzedniego pokolenia.

Biorąc pod uwagę średni wiek zawierania małżeństw, można sobie wyobrazić, że dla obu stron, choć szczególnie dla kobiet, był to jeden z pierwszych związków. Młodzi ludzie, dopiero co wchodząc w dorosłość, decydowali się na szybkie sformalizowanie relacji i koncentrowali na tworzeniu rodziny, co pozwala przypuszczać, że nie zastanawiali się zanadto, czy mogliby wieść inne życie. W praktyce oznacza to, że ludzie nie szukali zbyt długo. Normą było przypieczętowanie związku, który był wystarczająco stały. Można również z dużym prawdopodobieństwem założyć, że dodatkową presję stanowiły ówczesne normy społeczne. Na osoby wyłamujące się z niepisanej reguły patrzono raczej krzywym okiem. Inny był także stosunek do kobiet w ciąży. W przypadku nieplanowanego dziecka, bardzo często pojawiały się naciski ze strony rodziny na sformalizowanie związku. Pojawiały się także te społeczne, czego dowodem było chociażby wydalanie ze szkół uczennic (nie uczniów!), które znalazły się w takiej sytuacji. Dostęp do antykoncepcji oraz jej jakość były o wiele gorsze niż teraz, co na pewno przekładało się większe ryzyko wystąpienia takiego przypadku. Chociaż na pewno podejście było wyraźnie luźniejsze niż wcześniej, presja społeczna była na tyle silna, że kładziono głównie nacisk na to, co wypada. Dodatkowym czynnikiem była zapewne ograniczona możliwość poznawania nowych ludzi – nie można było swobodnie podróżować, a o dzisiejszych technologiach umożliwiających wyjście poza lokalne grono znajomych, bez przemieszczania się, można było tylko pomarzyć. Niewątpliwie przyczyn konserwatywnego podejścia do kwestii małżeństwa należy szukać w silnych związkach społeczeństwa z Kościołem. Ślub kościelny był bardzo ważny i teoretycznie uniemożliwiał ewentualny rozwód (w praktyce można było się starać o unieważnienie małżeństwa, co nie było zadaniem łatwym).

Na pierwszy rzut oka, wydaje się, że tamte czasy były o wiele gorsze, ale patrząc pod innym kątem można dostrzec pewne pozytywy. Przede wszystkim, tradycyjny system dawał większe poczucie stabilizacji. Możliwości poznawania nowych ludzi były mniejsze, więc decyzje zapadały szybciej, często z obawy przed brakiem lepszej opcji. Bardzo możliwe, że w dzisiejszych czasach wiele z tych związków w ogóle by nie powstawało. Decydowała zasada „lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu”, a to oznaczało, że wiele wad się wybaczało. Ktoś mógł nie być atrakcyjny dla drugiej strony, jawić się jako osoba nudna lub pozbawiona dobrych manier, ale przymykano na to oko, ponieważ przeważała zaleta, że w ogóle był. Znowu, to dawało jakieś poczucie bezpieczeństwa w obliczu strachu przed samotnością. Nawet jeśli nie trafiłoby się na wymarzoną osobę, to zawsze pozostawało koło ratunkowe, niczym na zamkniętym balu karnawałowym, w postaci osoby, która została sama na przysłowiowym parkiecie.

Być jak ojciec i matka

Zmiany jakie zachodzą w Polsce pędzą z ogromną prędkością. Już skok obyczajowy pomiędzy pokoleniem rodziców i dziadków wydawał się duży, ale ten który obserwujemy obecnie to prawdziwa przepaść. Nie dziwi fakt, że Zachód lepiej reaguje na zmieniające się normy obyczajowe, ponieważ tam te zmiany zaczęły się o wiele wcześniej. Ale wróćmy do Polski.

Większość młodych Polaków, dorastając w tradycyjnym modelu, do niego się przyzwyczaiła. Wiele pozostałości dawnego systemu figuruje w ich głowach jako norma. Co więcej, rodzice przygotowują dzieci do dorosłego życia na podstawie własnych doświadczeń. Potrafią też wywierać dodatkową presję, np. w sytuacji, gdy dziecko nie chce się ustatkować przy pierwszej trafiającej się okazji, preferując dalsze poszukiwania odpowiedniejszego partnera. Młodzi mężczyźni, często wzorem swoich ojców, wychodzą z założenia, że wystarczy być względnie życiowo zaradnym, a jakaś partnerka sama się znajdzie. Nierzadko też chcą powielić rolę głowy rodziny, do której należą kluczowe decyzje, co często jest sprzężone z byciem głównym, jeśli nie jedynym żywicielem rodziny. Wypadkową tego było, że w przypadku założenia rodziny obowiązki domowe spadały na kobietę, co utrudniało jej aktywizację zawodową. Uznawano za naturalne, że jeśli ktoś ma zrezygnować z rozwoju zawodowego dla dobra rodziny, miała być to żona. Więc do wspomnianego wcześniej poczucia bezpieczeństwa matrymonialnego, dochodził przywilej większej kontroli a więc większy wpływ na decyzję o ewentualnym zakończeniu związku. Mężczyźnie łatwiej było odejść i ponieść mniej konsekwencji z tego tytułu.

Chociaż kobiety również w dużym stopniu wzorują się na swoich matkach, funkcjonujących w tym systemie, to zmieniające się warunki otworzyły przed nimi nowe możliwości, z których chętnie zaczęły korzystać. To, co młode Polki wzięły z doświadczenia rodziców, dotyczy bardziej podejścia do jakości relacji w momencie, kiedy się już na nią zdecydują. Bycie w związku jest nadal postrzegane przez nie jako coś kluczowego w życiu, coś co powinno stać w jego centrum. Podobnie jak kobiety poprzedniego pokolenia, są bardzo przywiązane do rodziny. Na tle swoich rówieśniczek z Europy nadal szybciej dążą do jej założenia, a także są bardziej gotowe do poświęceń. Jednak zanim się zaangażują, mają większe wymagania jeśli chodzi o partnerów. Mają wyższe studia oraz życie zawodowe. Zarabiają podobnie, czasami nawet więcej. Nie chcą, żeby współmałżonek był po prostu osobą, która jest, ale poszukują kogoś o podobnych zainteresowaniach, poglądach politycznych czy podejściu do życia. Żądają partnerskiego układu, takiego samego wpływu na podejmowane decyzje. Nie przymykają już oka na protekcjonalne traktowanie, seksistowskie uwagi, czy to, że partner nie do końca odpowiada ich preferencjom. Są gotowe zrezygnować, jeśli różnice są zbyt duże, oraz odrzucają potencjalnych kandydatów prezentujących przeciwne do tych założeń postawy. Mają więcej własnego, jednostkowego doświadczenia życiowego, co ułatwia im dokonać lepszej selekcji. Nie czują się już tak uzależnione od obecności mężczyzny w ich życiu, więc mają większą odwagę domagać się tego, czego pragną. Co więcej, mają większe możliwości poznawania nowych ludzi. W dobie otwartych granic, internetu i aplikacji randkowych, zniknęło poczucie bycia „skazanym” na przysłowiowego kolegę z podwórka, towarzyszące poprzednim pokoleniom. Nie bez znaczenia jest także większa świadomość swojej seksualności, a także możliwości kontrolowania płodności. Oczekuje się też od mężczyzn większej empatii, nie bycia obok kobiety, ale z nią. Wszystko to dzięki zmianom, jakie zaszły na świecie i które przyczyniły się do tak dużego poszerzenia możliwości dla kobiet, również w krajach bardziej konserwatywnych.

Młodzi Polacy nie odnajdują się w nowej rzeczywistości. Choć mierzą się, tak samo jak każdy, z lękiem przed samotnym życiem, to orientują się, że zmieniły się reguły gry, a oni są przygotowani do zupełnie innych warunków. Nie wystarczy, że będą naśladować swoich ojców. Nie mogą liczyć na to, co dawało kiedyś gwarancję bezpieczeństwa ani na to, że w końcu niemal na pewno trafi się im jakaś partnerka. Kobiety, które nie znajdują sobie partnerów w najbliższym otoczeniu, po prostu szukają dalej. Nierzadko za granicą lub wśród cudzoziemców przebywających w Polsce. Partnerzy z bardziej liberalnych krajów zachodnich są w stanie zaoferować im chociażby większe poszanowanie ich autonomii wraz z partnerskim modelem relacji. Również oni podnoszą poprzeczkę, uświadamiając młodym Polkom, że nie muszą się godzić na to, co ich matkom wydawało się nieuniknione. Ich rodacy czują się zagrożeni tą perspektywą, która rodzi w nich obawę, że w nowej rzeczywistości sobie po prostu nie poradzą. Reagują więc sprzeciwem, a nawet złością uciekając się do różnych form obrony konserwatywnego modelu społeczeństwa. Jednym z bardziej widocznych przykładów jest zjawisko krytykowania przez młodych mężczyzn programu Erasmus, dającemu studentom szansę wyjazdu na zagraniczną wymianę. W sieci bardzo często można natknąć się na ich komentarze, często bardzo wulgarne, deprecjonujące młode Polki, korzystające z tej szansy. Zarzucają im rzekomą seksualną rozwiązłość, a przede wszystkim przedstawiają możliwość związków polskich kobiet z cudzoziemcami jako coś odzierającego z godności. Sugerują, że w takich relacjach nie ma mowy o uczuciach, a liczy się jedynie pogoń za korzyściami materialnymi lub tym co egzotyczne. Także oni ukuli pejoratywne określenie „Orgasmus”. Takie zachowania mogą być objawem kompleksów, ale przede wszystkim obawy, że przy trendzie zmieniających się warunków mogą nie mieć szansy na założenie rodziny. Nawet jeśli znajdą sobie partnerkę, to zawsze pozostaje ryzyko, że ona będzie miała większe możliwości, żeby odejść. Nie będzie już poddana ostracyzmowi, a dobre wykształcenie oraz własne życie zawodowe ułatwi jej podjęcie nowej drogi życiowej. Niewątpliwie dodatkowym czynnikiem jest również zwykła niechęć do rezygnacji ze swoich wpływów. Młodzi Polacy czują, że tracą kontrolę swoich ojców nad życiem rodzinnym, którą traktowali niczym spadek mający im przypadać w przyszłości. Dlatego rozwiązania swoich problemów szukają gorączkowo w powrocie do wartości konserwatywnych. One nie jawią się tylko jako magiczne lekarstwo, mogące zatrzymać zmiany postępujące na ich niekorzyść, ale również pewne uspokojenie, jeśli chodzi o zmierzenie się z obawą przed samotnością czy inną rzeczywistością. Łatwiej uwierzyć w zły porządek oraz postępujące zepsucie świata, niż przyznać przed sobą własną słabość lub strach, a przede wszystkim pogodzić się z tym co nowe oraz inne.

W interesie mężczyzn

Odpowiedzią na te lęki stała się Konfederacja, skrajnie prawicowa partia promująca wartości konserwatywne, celująca przede wszystkim w młodych mężczyzn, pod których układa swój program. Choć publicznie jej członkowie tego nie deklarują, łatwo wywnioskować z działań, wypowiedzi czy propozycji, że ich założenia to umocnienie poczucia męskości opierającego się na dawnych, stereotypowych wzorcach, a także na ograniczeniu praw kobiet. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że od konkurencyjnego, prawicowego PiS-u różni się tylko stosunkiem do świadczeń socjalnych, ale tak naprawdę rozbieżność pojawia się już na poziomie fundamentów. Czegokolwiek by nie zarzucić partii Jarosława Kaczyńskiego, jego ugrupowanie zabiega o poparcie ogółu. Swój program kieruje do przeciętnego Polaka z małego miasteczka, czującego, że jego godność jest deptana przez elity, a także głęboko przyzwyczajonego do wartości bliskich mu od dziecka. Dlatego jednym z głównych filarów potęgi PiS-u są Kościół oraz wiara, tak ważne dla wielu obywateli, przekonanych że laicyzacja to coś złego. Przy czym ten lęk jest zrozumiały, ponieważ w okresie wojny, a później komunizmu, wiara katolicka stanowiła swoistą ostoję polskości i tak w mentalności polskiej się w dużej mierze zapisała. Dopiero od niedawna pojawia się zwrot jeśli chodzi o kwestie religijności, ale nadal kulturowe przywiązanie do Kościoła oraz nadawanie mu dużej rangi w życiu jest ogromnie istotne. Natomiast w przypadku Konfederacji katolicyzm nie pełni już tak centralnej roli. Jest bardziej narzędziem usprawiedliwiającym rację bytu dla konserwatywnego porządku w społeczeństwie. Stanowi ponadnaturalne wyjaśnienie dla dawnego podziału na mężczyznę dbającego o byt i kobietę skupioną na gospodarstwie, a z wizją woli Boga trudniej polemizować niż z wytłumaczeniem, że coś ma po prostu być, bo tak. Tym bardziej w narodzie tak przywiązanym do wiary mężczyznom łatwiej się oprzeć na poglądach głoszonych przez duchownych, że taki podział to nie jest ich wola ale powołanie, że muszą wypełnić misję. Łatwiej też taką wizję świata wpoić kobietom wychowanym w poczuciu, że Kościół stanowi autorytet. Zwłaszcza że ten zabieg od wieków funkcjonował jako sposób na usankcjonowanie porządku pożądanego przez określone grupy społeczne. Żeby przekonać do czegoś ludzi, wystarczyło to tylko ubrać w religijną otoczkę.

Konfederacja zdaje sobie sprawę, że otwarte sformułowanie postulatu o męskiej dominacji nie byłoby zbyt dobre wizerunkowo, ba, godziłoby w Konstytucję, więc nigdy nie jest wyrażane wprost. Takie poglądy otwarcie wypowiada właściwie tylko Janusz Korwin-Mikke, znany ze swoich kontrowersyjnych wypowiedzi (np. o przejmowaniu przez kobiety poglądów mężczyzn, z którymi sypiają). Dlatego nie ma szans na bycie główną twarzą partii, tak jak bardziej umiarkowany Krzysztof Bosak, argumentujący swoje przekonania głęboką wiarą, co jest jeszcze do przełknięcia. Równie wielu sympatyków barwnej postaci, jaką jest Korwin-Mikke, tłumaczy jego wypowiedzi i upiera się, że nie miał tak naprawdę na myśli tego, co powiedział, choć to prawdopodobnie jedyny taki fenomen w polskiej polityce. Ale Janusz Korwin-Mikke ma swoją uprzywilejowaną pozycję, a także grono fanów. Nie tylko ze względu na swoją bezpośredniość, ale również za rolę, jaką spełnia. Bardzo chętnie, podejmuje się, niczym partyjny kaznodzieja, objaśniania świata przez pryzmat własnego światopoglądu. Dla wielu mężczyzn stanowi pewną formę emocjonalnego wsparcia, takiego odległego przyjaciela, który poklepie po plecach i przyzna rację. Nawet jeśli Konfederacja stara się trochę zdystansować od radykalizmu Korwina, to jednak nie reaguje na wywoływane przez niego kontrowersje. Trudno określić, na ile jego partyjni koledzy zgadzają się z jego poglądami, ale na pewno zdają sobie sprawę, że skutecznie dociera do znaczącej części grupy docelowej wyborców partii, funkcjonując jak dobrze sprzedający się produkt.

Ponieważ Konfederacja nie może otwarcie przyznać się do swojej wizji idealnej Polski, próbuje przepchnąć swoje założenia bocznymi drzwiami. Młodzi Polacy potrzebują stereotypowego poczucia męskości, więc należy dać im broń. Nic dziwnego, że istotną część zwolenników partii stanowi Ruch Narodowy, którego działalność w dużej mierze opiera się na gloryfikowaniu agresywnego szowinizmu, siły czy struktur militarnych. Dla wielu mężczyzn seanse patriotyczne, w postaci m.in. Marszu Niepodległości, mają niewątpliwie wartość terapeutyczną. Reszta postulatów Konfederacji to sprytny zabieg zmiany ról społecznych – przywrócenia mężczyźnie roli głównego żywiciela i ograniczenia praw kobiet. Nie można ustawą zmusić tych ostatnich do siedzenia w domu czy zajmowania się dziećmi, ale można to zrobić inaczej. Ciężko się nie pochylić nad tym, dlaczego skrajnie prawicowe ugrupowanie stworzone dla oraz przez młodych mężczyzn, tak bardzo interesuje się prawami kobiet, takimi jak swobodny dostęp do aborcji. Wbrew pozorom jest to bardzo ze sobą związane, bo służy interesom docelowych wyborców partii. Ograniczenie możliwości do decydowania o swojej płodności to skuteczne narzędzie uzależnienia od siebie kobiety. W tej kwestii świetnym dowodem na prawdziwe intencje Konfederacji jest to, co można było obserwować przy okazji tematu prawa do przerywania ciąży. Jak bardzo żałosne nie były PiS-owskie propozycje pokojów do wypłakania się, nie można zaprzeczyć, że przynajmniej oficjalnie, partia deklaruje wsparcie dla kobiet w ciąży. Obiecuje zasiłki, wsparcie, hospicja. Inna rzecz, że to są czcze obietnice, ale faktem jest, że Konfederacja nie oferuje kobietom w zamian nic – chce tylko zakazu. Oferta dla kobiet brzmi „radź sobie sama”. To właśnie Konfederacja, której posłowie deklarują przywiązanie do tradycyjnych wartości, chce ograniczenia świadczeń socjalnych wspierających w dużej mierze kobiety w trudnej sytuacji. Ograniczenie wpływu oraz pomocy państwa do minimum ma umożliwić młodym mężczyznom gromadzenie kapitału i dla skrajnie prawicowej partii to właśnie on ma stanowić ubezpieczenie dla kobiety. Celem jest po prostu to, żeby jakość życia młodych Polek była uzależniona od ich matrymonialnych wyborów. Przy czym oznacza to ogromne ryzyko przemocy ekonomicznej. Nawet jeśli wizja opiekuńczego mężczyzny może komuś się wydawać romantyczna, to jest oczywiste, że stwarza wiele bardzo poważnych zagrożeń dla pozostających pod taką opieką. Można sobie z łatwością wyobrazić, że ciężarnej kobiecie trudno odejść od przemocowego partnera, grożącego pozostawieniem jej bez pomocy, której nigdzie indziej po prostu nie uzyska. Ostatnio popularność w sieci zdobywa żona blisko związanego z Januszem Korwinem-Mikke Karola Wilkosza, Wiktoria Wilkosz. W swoich filmikach pokazała między innymi, jak wygląda dzień z życia konserwatywnej kobiety, z którego można wywnioskować, że całkowicie zrezygnowała z kariery zawodowej i jest na utrzymaniu męża. Para jest bardzo popularna w środowisku sympatyków Konfederacji i stała się jednym z modelów ich wizji szczęśliwego życia. Chociaż absolutnie niewykluczone, że będą ze sobą szczęśliwi nawet do końca życia, to nietrudno sobie wyobrazić, że w podobnym układzie mogą wystąpić problemy. Co więcej, takie sytuacje się zdarzają, p.. mąż nagle zaczyna stosować przemoc, albo zdradza, a czasami w grę wchodzi po prostu zwykła niezgodność charakterów. Kobieta w takiej sytuacji, decydując się na odejście, ryzykuje znalezieniem się w kryzysie bezdomności oraz ubóstwa. Co zrobiłaby Wiktoria Wilkosz w sytuacji, gdyby jej małżeństwo miało się rozpaść? Ile małżeństw, z początku szczęśliwych, zamieniło się w tragedie np. przez alkoholizm? Wielu wyborców Konfederacji zapewne powiedziałoby, że to wina kobiety, bo znalazła sobie niewłaściwego partnera, w końcu widziała, co brała. Żeby przyjąć taki sposób myślenia naprawdę trzeba ignorować ogromną część rzeczywistości. Trzeba w końcu powiedzieć jasno, że Konfederacja to partia dążąca do ograniczenia praw kobiet (zresztą zgodnie z poglądami Korwin-Mikkego), żerująca na obawach młodych mężczyzn przed nową rzeczywistością i zmianą dotychczasowych reguł funkcjonowania społeczeństwa. Także proponująca im, jak zawsze kuszącą, dominację.

Jednak nie oznacza to, że należy młodych mężczyzn demonizować. Po prostu pewna partia wykorzystująca ich obawy, stara się – niczym w telezakupach – wcisnąć im złoty środek, mający magicznie rozwiązać wszystkie ich problemy. Wybór padł na wartości konserwatywne, ponieważ to jest coś, co jest im bliskie, a przede wszystkim stykali się z tym od dziecka obserwując swoich ojców. Na pewno są tacy, którzy świadomie pragną takiego porządku społecznego, ale dla dużej części tych mężczyzn, ideologia Konfederacji wydaje się być jakąś drogą do radzenia sobie z problemami, które niesie zmieniająca się rzeczywistość. Biorąc pod uwagę kult stereotypowej, toksycznej męskości, piętnującej okazywanie uczuć, trudno zmierzyć im się z własną wrażliwością, a zostawienie ich samych sobie prawdopodobnie tylko pchnie ich w stronę coraz większej radykalizacji. Ten problem sam nie zniknie i nie można go ignorować. Rozwiązaniem jest edukacja oraz organizowanie życia społecznego tak, aby uwzględnić pokoleniową przepaść powodującą tak dużą frustrację. Zrozumienie kryzysu współczesnego polskiego mężczyzny jest kluczem otwierającym drzwi do rzeczywistości w jakiej się znalazł, a przede wszystkim do dialogu umożliwiającego zasypanie tych różnic. Stąd też, z perspektywy społecznej to strategiczne zadanie, ponieważ takie pęknięcie i wynikająca z niego polaryzacja będzie miała ogromne znaczenie dla przyszłości Polski. Fakt, że nawet konserwatywne kobiety są niechętne Konfederacji, świadczy o tym, że większość z nich jest świadoma tego, co kryje się za eufemistycznie sformułowanymi postulatami skrajnie prawicowej partii, a to pozwala prognozować, że bez odpowiedniej reakcji, przepaść między młodymi Polakami będzie się jeszcze bardziej pogłębiać.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

WORK-LIFE FIT!

BOGNA SAYNA

Chyba większość z nas zdaje sobie sprawę z tego, jak ciężko oddzielić pracę od życia, zwłaszcza kiedy spora część świata pracuje „z domu”. Dlatego work-life fit to trend, który daje nowe możliwości pracy i wpływa pozytywnie na pracowników.

Myślałeś/aś kiedyś o tym, że praca może wpływać na twoje plany? Że możesz realizować się zawodowo, na swoich własnych zasadach i tak jak chcesz? O work-life balance mówi się wszędzie i było na ten temat głośno jeszcze zanim pandemia zmusiła nas do zastanowienia się, co jest dla nas w życiu i w pracy ważne. A jednak firmy, które obserwują trendy i spoglądają w przyszłość rynku pracy wiedzą, że work-life balance to przeszłość. Chyba większość z nas zdaje sobie sprawę z tego, jak ciężko oddzielić pracę od życia, zwłaszcza kiedy spora część świata pracuje „z domu”. Dlatego work-life fit to trend, który daje nowe możliwości pracy i wpływa pozytywnie na pracowników.

Work-life fit jako kultura organizacji to głównie domena firm zagranicznych. O korzyściach dopasowania pracy do stylu życia wypowiadają się psychologowie z APA Center for Organizational Excellence, czy stratedzy transformacji pracy, tacy jak Cali Williams. Wdrożyli ją między innymi twórcy platformy do zarządzania mediami społecznościowymi Buffer, czy firma programistyczna Autodesk. Twitter już w maju 2020 ogłosił, że pracownicy nie będą musieli wracać do biur, nawet gdy pandemia się skończy – w Polsce natomiast, po zaledwie roku home office, wielu pracowników wróciło do modelu stacjonarnego.

Około 63% osób chce już na stałe zachować możliwość pracy z domu, chociaż przez jeden lub dwa dni w tygodniu - wynika z badania przeprowadzonego przez „Inquiry”. Tylko 13% uczestników badania wybiera pracę w biurze, jednak z możliwością pracy zdalnej. To oznacza, że już blisko 76%. Polaków preferuje pracę poza biurem.

Work-life fit - co to właściwie oznacza?

Firma rekrutacyjna Talent Place, która jako pierwsza wprowadziła ten model na rynek polski, tak oto definiuje nową kulturę organizacji:

Work- Life fit to praca dostosowana do potrzeb pracownika, zarówno pod względem miejsca (100% pracy zdalnej), czasu pracy, a także zaangażowania i formy zatrudnienia. Dodatkowo work-life fit pozwala na zwinne dopasowanie swoich obowiązków do celów prywatnych.

Praca zdalna wykonywana w elastycznych godzinach i różnorodne formy zatrudnienia to, wydawałoby się, domena młodych freelancerów, jednak z tej formy pracy korzystają również rodzice, a w szczególności mamy, które od lat zabiegały o możliwość decydowania o tym, gdzie i kiedy będą pracować, w zależności od potrzeb związanych z opieką nad dziećmi.

- Mogę pogodzić moje rodzinne szaleństwo z pracą zawodową. Aktualnie jestem jeszcze na urlopie macierzyńskim i nie chciałam wracać w pełnym wymiarze godzin. Teraz mogę pogodzić wszystkie te aspekty, bez stresu spiąć je w całość i co więcej - nie rezygnować z żadnego z nich - mówi Monika Filus, rekruterka w Talent Place.

Jeśli praca współgra z życiem prywatnym, to pracownicy są bardziej zaangażowani w projekty i zmotywowani. Potwierdzają to wszyscy, którzy dołączają do Talent Place - szybko stają się częścią tej kultury i czerpią z pracy satysfakcję. Potwierdzają to wyniki badania NPS, które w firmie wyniosło 81 na 100 punktów.

- W społeczności zdalnych rekruterów widzę przede wszystkim przynależność do grupy. Jest to naprawdę dla mnie ważne, pomimo iż nie widzimy się na żywo, to utożsamiam się z firmą i ludźmi. Dodatkowo widzę ogromne wsparcie, empatię i to, że tutaj nikt nie jest z przypadku, każdy jest w społeczności bo chce pracować i chce mu się pracować. Webinar z dzieckiem na rękach? Nie ma problemu! Spotkanie online z dzieckiem bawiącym się obok? Nie ma problemu! Jest to dla mnie zupełnie nowe podejście. Bardzo przyjemne traktowanie młodych mam! - mówi Kamila Zaprzalska, rekruterka Talent Place.

Oczywiste jest, że potrzeby często zmieniają się na przestrzeni czasu. Dlatego w Talent Place istnieje możliwość płynnego przechodzenia jeśli chodzi o rodzaj umowy i wymiar czasu pracy. Tego rodzaju zmiany może nie następują z dnia na dzień, ale pozwalają na taką organizację zadań, aby dopasować je do możliwości czasowych ludzi.

- Dla mnie najważniejsze są dowolność i elastyczność. Mogę popracować rano 3 godziny, później, jak jest ładna pogoda, pójść skorzystać z dnia lub pozałatwiać ważne sprawy, nie prosząc o wolne, o wyjście z pracy. Mogę ugotować coś pysznego do jedzenia, odebrać dziecko wcześniej z przedszkola i być mamą na 100%, a wieczorem, gdy dziecko idzie spać, ponownie usiąść do pracy. Sytuacje awaryjne też nie są problemem - pracuję z  wyrozumiałymi ludźmi - jasna komunikacja, otwartość i nie ma z niczym problemu. Do tego sama sobie układam plan pracy i dnia. Ważny jest rezultat - czyli pozyskanie najlepszego kandydata do pracy - a jak ja to zrobię i kiedy - to tylko moja sprawa - dodaje Kamila.

Benefit staje się standardem

Work-life fit wprowadza system benefitów na zupełnie inny poziom. Przestają się liczyć „owocowe wtorki” czy „casual Friday”. Talent Place w ramach pracowniczego benefitu wprowadziło mieszkanie firmowe w hiszpańskim Alicante. Apartament w założeniu ma służyć nie tylko do pracy, lecz także do odpoczynku. Korzystać z niego mogą zarówno zespoły, jak i pracownicy z rodzinami lub przyjaciółmi.

- Nasza organizacja umożliwia każdemu pracę z dowolnego miejsca na świecie, w elastycznych godzinach, ale również różnorodne formy współpracy dopasowane do sytuacji życiowej pracownika. Apartament w Hiszpanii ma być miejscem inspiracji, integracji, dobrej zabawy, ale też odpoczynku. Jesteśmy bardzo różnorodną firmą i wiemy, że z nowego benefitu cieszą się zarówno kochający podróże single, jak i rodzice, których dzieci będą mogły się przekonać, że ich mama i tata mają najlepszy home office na świecie - mówi Przemysław Kadula, CEO Talent Place.

Czy work-life fit to rozwiązanie tylko dla kobiet? Absolutnie nie! W Talent Place kobiety stanowią 90% społeczności, jednak – jak przyznaje Przemysław Kadula – jest to podyktowane tylko i wyłącznie ogólną przewagą liczebną kobiet w branży HR.

- To, co robimy w firmie, jest uniwersalne dla wszystkich. Robiąc regularne badania zadowolenia pracowników, słuchamy po prostu ich potrzeb i na bieżąco wprowadzamy zmiany, tak aby każdy, niezależnie od płci, realizował się nie tylko zawodowo w firmie, ale również w pozostałych sferach życia. Mamy mocny zespół, zaangażowany i zadowolony, a że to są głównie kobiety… to tylko powód do dumy.

BOGNA SAYNA

Mieszkanka Warszawy chociaż sercem nad Bałtykiem. Z wykształcenia kulturoznawczyni. Zajmowała się organizacją wydarzeń kulturalnych w Polsce i w Wielkiej Brytanii. Aktualnie specjalistka ds. Public Relations, prywatnie zaangażowana w teatr improwizowany.

Koniec

RZIELOONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

ZRÓWNOWAŻONA CYFRYZACJA

Z JOANNĄ MURZYN ROZMAWIA DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dobrosława Gogłoza: Myśląc o ekologii myślimy z reguły o foliówkach, lotach samolotowych, czasami o tym, co jemy. Mamy złudzenie, że jeśli coś działa w świecie wirtualnym, to nie jest obciążeniem dla środowiska. Czy tak jest w rzeczywistości?

Joanna Murzyn: Niestety to złudzenie jest niesłychanie mylne. Przytoczę kilka liczb, one zawsze dobrze działają na wyobraźnię. Według wyliczeń ITU, United Nations Agency for ICT, technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT), obejmujące wszelkie produkty, które przechowują, pobierają, przetwarzają, przekazują lub odbierają informacje w postaci cyfrowej i wymagają do tego sprzętu w postaci komputerów osobistych, smartfonów, aplikacji mobilnych, poczty elektronicznej, strumieniowej transmisji danych, były w 2021 roku odpowiedzialne za emisję na poziomie 620 Mt dwutlenku węgla. Wyższym wynikiem może pochwalić się jedynie osiem państw na całym świecie, takich jak Chiny (10 668 Mt), USA (4 713 Mt), Indie (2 442 Mt), Federacja Rosyjska (1 577 Mt), Japonia (1 031 Mt), Iran (745 Mt), Niemcy (644 Mt) i Arabia Saudyjska (626 Mt). Działam w tym obszarze już kilka dobrych lat, a cały czas spotykam osoby, które przyjmują te fakty z ogromnym zaskoczeniem.

Na osobistym poziomie, przeraża mnie skala kulturowo uwarunkowanej niewiedzy. Tak wysoki stopień masowej ignorancji doprowadził nas do momentu krytycznego. Środowisko technologiczne stanowi dzisiaj przecież integralny element tkanki społecznej, dostęp do łączności internetowej został ustanowiony prawem człowieka, a wciąż spora rzesza „internautów” nie dostrzega związanych z tym zagrożeń środowiskowych.

Dziewiąty kraj na świecie! Co wpływa na tak wysoki poziom emisyjności Internetu?

Spory wkład w generowanie takich wskaźników mają praktyki związane z celowym postarzaniem sprzętów elektronicznych oraz kreowanie pewnego rodzaju kultu marek technologicznych, który nakręca ślepą konsumpcję. Dodajmy do tego starannie zaprojektowane pętle zachowań nawykowych, na bazie których dochodzi do naszych codziennych interakcji z produktami cyfrowymi i masz gotowy zestaw, który w mojej opinii stanowi dziś jedno z większych wyzwań, z jakimi musimy się zmierzyć.

Możesz przytoczyć jakiś konkretny przykład takich praktyk?

W momencie, gdy w twojej dłoni ląduje smartfon z czterema obiektywami, wchodzisz w proces przyzwyczajania się do zmniejszenia jakościowego podejścia do tego, co i w jakim stopniu poddawane jest procesowi cyfryzacji. Zalew Sieci niepotrzebnymi treściami rozprasza dostęp do rzetelnych informacji i wpływa na zwiększenie zapotrzebowania na moc obliczeniową, większych zasobów pamięci oraz nieograniczonego transferu danych, których utrzymanie generuje przecież ogromne zapotrzebowanie na zużycie energii elektrycznej.

Bardziej bądź mniej świadomie, surfując po Internecie generujemy szum informacyjny, który wpływa również negatywnie na sferę mentalną, zmniejszając nasze zdolności poznawcze. Otwierając każdego dnia skrzynkę przepełnioną wiadomościami mailowymi musisz przecież podjąć decyzję jaki nadajesz im priorytet, a to wymaga od ciebie energii oraz poświęcenia odpowiedniej ilości skupienia na wykonanie tej czynności. A są to dwa najcenniejsze nieodnawialne zasoby, które posiadamy.

Co w takim razie może zrobić przeciętna firma, żeby zmniejszyć swój ślad środowiskowy, który jest związany z wykorzystywaniem Internetu?

Stać się firmą nieprzeciętną i zastanowić się nad wprowadzeniem zmian w kulturze swojej organizacji. Nogą w drzwiach i pierwszym obszarem, który można wziąć na warsztat, są skrzynki mailowe. Stwórzcie wspólnie kodeks dobrych praktyk, regulujących kwestie związane z przesyłaniem plików, narzućcie sobie limit załączników, taki który da wam pewność, że w trakcie pracy nie zapchacie sobie wzajemnie dostępnej przestrzeni.

Wprowadźcie też zasady w zarządzaniu dyskiem wewnętrznym. Z doświadczenia w pracy z różnymi organizacjami widzę, że bardzo często stanowi on punkt krytyczny, brakuje wskazówek, które ułatwiłyby odpowiednie katalogowanie danych. Możecie też ustalić priorytet przekazywanych wiadomości. Jeśli dasz sobie moment, zatrzymasz się i przyjrzysz się bliżej wewnętrznym procesom komunikacyjnym, łatwo zauważysz, że większość z nich można załatwić w o wiele bardziej przyjemny i szybszy sposób, chociażby poprzez zwykłą rozmowę.

Kolejną ważną kwestią jest weryfikacja dostawcy hostingu pod kątem źródła pobieranej energii. Tutaj prym wiodą oczywiście wszystkie Big Tech-y, które wykupują sobie prawo do przywieszenia sobie metki neutralnych, którą wyrównują poprzez nabycie jednostek redukcji. W Polsce warto przyjrzeć się organizacji Beyond, która reprezentuje nas w ramach inicjatywy „European Green Digital Coalition”. Ciekawą alternatywą oferującą bezemisyjne zarządzanie organizacją jest szwajcarski Infomaniak.

Można też poddać analizie wytworzone produkty cyfrowe i starać się odpowiednio zoptymalizować ich poziom emisyjności. No i na sam koniec, kluczowe jest, aby regulować kwestie związane ze zużytym sprzętem elektronicznym. W niektórych organizacjach wciąż panują zasady cyklicznej wymiany laptopów na nowe, przez co starsze modele zalegają w schowkach, a my generujemy niepotrzebnie elektroniczne odpady. Możliwości i obszarów do działań jest cała masa, wszystko zależy od kontekstu i potrzeb organizacji.

Czym zajmuje się Instytut Ekologii Cyfrowej?

Zajmujemy się badaniami i wsparciem organizacji w procesach zrównoważonej cyfryzacji. Przeprowadzamy cyfrowe audyty ekologiczne, projektujemy niskoemisyjne produkty cyfrowe, prowadzimy warsztaty i szkolenia. Ponieważ jesteśmy przedsiębiorstwem zaangażowanym społecznie, na stałe współpracujemy również z Domem Dziecka, gdzie wdrażamy i testujemy materiały edukacyjne na temat ekologii cyfrowej dla najmłodszych. Nie stronimy również od okolicznościowych imprezek w zaskakujących przestrzeniach, ostatnio na przykład w przepięknym Pałacu w Jabłonnej organizowaliśmy koncert z okazji dnia detoksu cyfrowego, w ramach którego wydaliśmy pierwszy numer Cyfrowo Etycznego Zinu.

Osobistą misją, która pchnęła mnie do powołania Instytutu jest potrzeba zmiany paradygmatu funkcjonowania w Sieci, która przechodzi właśnie swoją transformację w kierunku protokołów komunikacji, które zapewniają wszystkim podłączonym do nich osobom te same uprawnienia. Sama idea peer2peer, o której mowa, jest stara jak Internet, ale dopiero od niedawna wzmocniona została modelem ekonomicznym, który umożliwia transfer środków w zamian za dostęp do niewykorzystywanych zasobów, takich jak przestrzeń dyskowa czy moc obliczeniowa. Nadając idealistyczny wymiar tej technologii, ma ona potencjał, aby stać się solidną podbudową do wstrzymania wzrostu gospodarczego, którego tempo napędzane jest przecież przez rozwój technologii.

Jeśli zależy nam na odzyskaniu równowagi ekologicznej i obietnicy swobody, którą pierwotnie niósł ze sobą Internet, musimy nauczyć się funkcjonować w ramach jego ekosystemu świadomie, wzmocnieni większymi zasobami wiedzy, przepełnieni troską o inne osoby funkcjonujące w ramach tej samej sieci, z szacunkiem wobec ograniczonych zasobów naturalnych i z pełną odpowiedzialnością za wprowadzane do rzeczywistości artefakty, bo w pewnym momencie mogą stać się bronią obusieczną i obrócić się przeciwko nam.

Prowadzisz warsztaty na temat ekologii i etycznego wymiaru Internetu dla firm i instytucji. Jak wygląda zainteresowanie biznesu taką wiedzą i co ich szczególnie zaskakuje w trakcie warsztatów?

Szczerze mówiąc zainteresowanie tematem jest ogromne, brakuje rąk do pracy. Muszę jak najszybciej opracować skalowalny model, który umożliwi certyfikację osób chętnych do przeprowadzania takich warsztatów i powiększyć skalę.

Dzięki doświadczeniu zdobytym w doradztwie biznesowym i zrównoważonym rozwoju, zrozumiałam, że zachęcenie do pro-ekologicznych działań nie może odbywać się z poziomu wymuszeń. Często ekolodzy kojarzeni są z osobami, które chcą nam coś odebrać. Ja przedstawiam alternatywy, wskazując jakie niosą ze sobą korzyści, ale decyzja na końcu i tak przecież należy do ciebie. I taki tryb działa zadziwiająco dobrze!

Dużym zaskoczeniem podczas takich spotkań jest prostota proponowanych zmian oraz szeroki wachlarz etycznych alternatyw. Narzędzia open source mają dzisiaj o wiele więcej do zaoferowania niż opresyjne big tech-y.

Gdzie można szukać większej ilości informacji na ten temat. Czy możesz polecić jakieś kursy, książki, artykuły?

Wiedzę czerpię ze źródeł naukowych, tylko im ufam. Polecam szczególnie publikacje „Green Information Technology” oraz „Sustainable Strategies in Organic Electronics”. Jeśli jednak macie ochotę na coś bardziej life-stylowego, polecam książki „Data Centres: the Edges of a Wired Nation” oraz „The Age of Earthquakes”. Szczególną uwagą można obdarzyć działania Gerry'ego McGoven'a, autora książki „World Wide Waste”, prowadzi on swój podcast pod tym samym tytułem.

Zachęcam również do zaglądania na stronę Instytutu, gdzie znajdziecie raport z przeprowadzonych przez nas badań, oraz zestawy porad, które pomogą wam bardziej świadomie poruszać się po przestrzeni cyfrowej.

JOANNA MURZYN

Technologiczna aktywistka, która swoimi działaniami dąży do ustanowienia naszego dobrobytu oraz ochrony zasobów naturalnych priorytetem, który powinien stać się częścią rozważań nad dalszym kierunkiem rozwoju technologii komunikacyjno-informacyjnych. Doświadczenie zdobywała w agencjach komunikacji i doradztwa biznesowego. Współpracowała m.in. z UNESCO, Tate exChange, El Pais. W ramach Instytutu Ekologii Cyfrowej, opracowuje programy edukacyjne, które zwiększają świadomość fizycznego wymiaru Internetu oraz wprowadza dobre praktyki i etyczne narzędzia, które umożliwiają osiągnięcie cyfrowego dobrostanu i suwerenności. Pomimo swojego krytycznego spojrzenia na obecny kierunek rozwoju Internetu pozostaje raczej technologiczną optymistką

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

EKSPRESJA SCHYŁKU ANTROPOCENU

IRMA KOZINA

Jeszcze w 2000 roku mogło się wydawać, że XXI wiek nie przyniesie istotnych zmian w zakresie dominujących w nauce trendów i idei światopoglądowych. Dość szybko jednak znakiem rozpoznawczym nowego stulecia stał się swoisty dekadentyzm, związany z narastającym przekonaniem o nastaniu końca cywilizacji „humanistycznej”, opartej na zdominowaniu ziemskiej planety przez gatunek ludzki.

Swoistym podsumowaniem obaw i przeczuć towarzyszących nowemu definiowaniu współczesności stał się artykuł ogłoszony na łamach BBC News w maju 2011 roku przez Howarda Falcon-Langa, w którym konstatowano zmierzch ery określonej – wciąż oficjalnie niezaakceptowanym – mianem „antropocenu”1.

Publikacja Falcon-Langa towarzyszyła obradom zorganizowanej wówczas w Londynie konferencji geologicznej, poświęconej przedyskutowaniu propozycji wprowadzenia do języka naukowego terminu „antropocen”, zaproponowanego przez Paula Crutzena, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii z 1995 roku. Crutzen uznał za nieprawidłowe traktowanie obecnych czasów jako kontynuacji holocenu, rozpoczętego zmianami klimatycznymi sprzed około 14 000-13 000 lat, dostrzegając w dzisiejszej rzeczywistości następstwa transformacji poświadczających nastanie kolejnej epoki geologicznej. Jego pogląd rozwinięty został następnie przez Jana Zalasiewicza z University of Leicester, prezentującego rzeczowe argumenty popierające tezę chemika^2. Zdaniem Zalasiewicza, nie osiągnięto jeszcze zgodności co do określenia początku wypierającej holocen ery. Jedni sytuują go w momencie zainicjowania rewolucji przemysłowej – około 1800 roku, kiedy liczba ludności Ziemi przekroczyła 1 miliard, a jednocześnie atmosferę zaczęto zanieczyszczać coraz większą ilością dwutlenku węgla wydzielanego na skutek spalania ogromnej ilości paliw organicznych.

Nie brakuje jednak badaczy, którzy cezurę przesądzającą o zmianie ery geologicznej sytuują dopiero w 1945 roku, kiedy zainicjowano eksplozje nuklearne, prowadzące do powstania osadów radioaktywnych, rozpoznawalnych w formie trwałego śladu w ziemskich warstwach³. Odczytywany jako jedna z podstawowych cech antropocenu alarmujący stan zanieczyszczenia środowiska stał się czynnikiem przesądzającym o wysnuwaniu dalszych wniosków, przewidujących koniec „nienasyconego konsumeryzmu”, uprawianego przez obecną formę gatunku homo sapiens, którego istnienie zależne jest od warunków geofizycznych zanikających stopniowo już nawet w schyłkowym okresie holocenu.

Dalszy scenariusz ludzkiej egzystencji na Ziemi przewidywany bywa dwojako: sceptycy zwiastują całkowite wyginięcie człowieka, optymiści natomiast zapowiadają nastanie czasów posthumanizmu, których cechą charakterystyczną miałoby być kolejne stadium ewolucyjne gatunku, przystosowanego do życia w postantropocenie poprzez wypracowanie wariantu jednoczącego materię biologiczną z substancjami nieorganicznymi wytwarzanymi sztucznie. Procesy zapowiadające nadejście gatunku przygotowanego do życia w warunkach charakterystycznych dla postantropocenu obserwowane są już dzisiaj. Nierzadko odczytuje się je jako zjawiska charakterystyczne dla nurtu zwanego posthumanizmem.

Idee konstytuujące światopogląd posthumanistyczny przeniknęły stosunkowo niedawno również do dyskursu naukowego o sztuce. Posthumanizm bywa przy tym definiowany rozmaicie. Kwestią o znaczeniu podstawowym jest w tym przypadku jego wyróżnianie jako okresu oznaczającego istnienie inteligentnego organizmu, który byłby identyfikowalny jako postczłowiek. Taka istota, zamieszkująca – zgodnie z przewidywaniami futurologów – Ziemię po epoce antropocenu, została opisana między innymi w prognozach przedstawionych przez zapowiadającego nadejście ery transhumanizmu Raya Kurzweila^4. Miałby to być twór cyborgiczny, charakteryzujący się syntezą biologicznego mózgu człowieka z technologią oferowaną przez urządzenia cyfrowe^5. Zdaniem Kurzweila, w ciągu najbliższych 30-40 lat technologia osiągnie taki stopień rozwoju, że w ludzkiej krwi będą krążyć miniaturowe nanoboty dbające o zdrowie organizmu i gwarantujące ciału długowieczność bliską nieśmiertelności^6. Przewiduje on również, że już w roku 2045 możliwe będzie przeniesienie mózgu ludzkiego do komputera^7. Transfer umysłu, zwany też emulacją mózgu, czyli proces skopiowania i przeniesienia świadomości człowieka do maszyny, bez wątpienia uznany może zostać za kres biologicznej egzystencji gatunku homo sapiens i jego wejście w fazę wykraczającą poza ramy wyznaczone przez przyrodę. Jest on bowiem niemal równoznaczny z opuszczeniem biologicznego ciała przez człowieka. Byłby to więc moment wyznaczający w sposób niemal bezdyskusyjny ostateczny zmierzch antropocenu.

Nawet jeśli w finalnym rozrachunku okaże się, że losy świata potoczą się zupełnie opacznie w stosunku do przewidywań futurologów, implikowane w ich wizjach niepokoje rezonują w twórczości młodego pokolenia współczesnych artystów. Ujawniają się w ekspresji naznaczonej nostalgią i melancholią lub wręcz w wypowiedziach przesiąkniętych atmosferą niepokoju i buntu, kreowanych na podobieństwo krzyku wywołanego bezradnością i bezsilnością wobec rzeczywistości. Cechy te wydają się niejako łączyć troje twórców, których dzieła prezentowane są w sezonie jesienno-zimowym 2021/2022 w Galerii Szyb Wilson w Katowicach.

Obrazy i instalacje Piotra Desperaka zawierają niejednokrotnie bezpośrednie aluzje do kryzysu wywołanego pandemią koronawirusa, odnosząc się do sytuacji, w których człowiek staje się niemal biologicznym odpadem utylizowanym przez służby porządkowe. Ważnym wątkiem w działaniach tego twórcy jest epizod zwrotny z życia Fryderyka Nietzschego, którym wstrząsnęło zaobserwowane na ulicy w Turynie okrucieństwo woźnicy wobec konia. Wydarzenie to samo w sobie może być interpretowane wielorako. Z jednej strony jest ono świadectwem bestialskiego stosunku człowieka do gatunków współistniejących z nim w świecie przyrody, z drugiej jednak interpretowane też bywa jako moment „ocknięcia się” niemieckiego filozofa, który dzięki temu incydentowi miał jakoby odzyskać utraconą duszę^8. Zapewne nie będzie dalekie od prawdy spostrzeżenie upatrujące w sztuce Desperaka obecność idei, której podstawową treścią jest wołanie o przebudzenie człowieka, znajdującego się w ostatnim momencie swoistej walki o jaźń definiowaną jeszcze wciąż w kategoriach właściwych epoce antropocenu.

Namysł nad antropoceńską conditio humana obecny jest również w działaniach twórczych Doroty Bujak. Epatująca z jej prac niepewność jutra oraz zwątpienie w tak zwany argument teleologiczny, zgodnie z którym sens ludzkiego istnienia może zostać uzasadniony racjonalnym uporządkowaniem świata, znajdują odzwierciedlenie między innymi w wybranym przez nią kluczu narracyjnym. Jest nim motyw bezsensownej śmierci Brunona Schulza, zamordowanego przez gestapowca Karla Günthera w 1942 roku podczas tzw. Czarnego Czwartku w Drohobyczu. Wprawdzie dotychczas wariant tego typu nie był jeszcze rozważany przez geologów, jednak niewykluczone, że należałoby się również zastanowić, czy określana mianem Shoah zagłada Żydów mogłaby także zostać wzięta pod uwagę jako moment wyznaczający rozpoczęcie dewastacyjnej gospodarki człowieka na Ziemi? Quasi-industrialne opracowanie sposobu likwidacji ludzkości w hitlerowskich obozach koncentracyjnych interpretowane bywa niejednokrotnie jako wdrożenie metod typowych dla rewolucji przemysłowej do procesu stawiającego sobie jako cel unicestwienie człowieka. W nawiązaniu do tego ujęcia holocaust można by więc odczytywać jako przejaw znamionujący epokę antropocenu…

Z pozoru radosne obrazy Julii Świtaj, odznaczające się zastosowaniem żywych, często jasnych barw, również mogą zostać powiązane z atmosferą niepokoju, towarzyszącą czasom postrzeganym jako schyłek dominacji gatunku anthropos na Ziemi. W następstwie jego zagłady istotami zaludniającymi planetę mogą się stać hybrydy łączące cechy zwierzęce i ludzkie, nie do końca rozpoznawalne i równie trudne do zdefiniowania jak owe mniej lub bardziej groźnie wyglądające potwory wypełniające powierzchnię obrazów artystki. Z uwagi na warstwę formalną swych dzieł może być ona kojarzona z neofowistami. Tymczasem ta zakorzeniona w sztuce początków XX wieku forma jest dla Świtaj jedynie sposobem opowiadania historii całkowicie współczesnych, wynikających z głębokiego przeżywania okresu tranzycji i chęci zaprezentowania przeczuć zwiastujących nadejście nowej ery.

Podczas wykładu inauguracyjnego rozpoczynającego rok akademicki 2021/22, wygłoszonego w Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach 8 października 2021 roku, związany obecnie z Warszawą kurator i muzealnik Sebastian Cichocki namawiał słuchaczy do pożegnania dawnych praktyk związanych z eksploatacją zasobów ziemskich i porzucenia akademickich sposobów uprawiania sztuki, a podjęcia w zamian niestandardowych poszukiwań artystycznych. Zalecał przy tym – jako optymalny kierunek zmiany – sięganie do rozwiązań już kiedyś istniejących, których cechą wspólną było odejście od tradycyjnego kreowania dzieł na rzecz praktykowania, a może nawet szczególnego celebrowania życia zgodnego z rytmem przyrody. Jego refleksja była niejako próbą znalezienia wyjścia z impasu, za jaki uznać można świadomość egzystowania w epoce postrzeganej jako kres istnienia homo sapiens. Dostępne obecnie narzędzia służące studiowaniu bliższej i dalszej przeszłości dowodzą wszak dość jednoznacznie, że krok wstecz może co najwyżej opóźnić dokonywanie się pewnego procesu, ale nie jest w stanie doprowadzić do jego całkowitego zatrzymania. W tym kontekście sensowna i wartościowa wydaje się sztuka młodych absolwentów katowickiej ASP, którzy nie mają wątpliwości co do tego, że jako ludzkość stoimy u progu poważnych przewartościowań, lecz jednocześnie nie starają się udawać, że znają oblicze nadchodzącej przyszłości, a jedynie dzielą się z odbiorcami swoim niepokojem i lękiem. Być może uda im się skutecznie przekazać publiczności swoje odczucia oraz wpłynąć na wygenerowanie pewnej wspólnej świadomości, która wydaje się warunkiem niezbędnym do poszukiwania rozwiązań dla problemów składających się na doświadczany obecnie kryzys.

Przypisy

1 H. Falcon-Lang, Anthropocene: Have humans created a new geological age?, [w:] BBC News: Science, 11 May 2011, https://www.bbc.com/news/science-environment-13335683.

2 Ibidem.

3 Ibidem.

4 K. Szymański, Osobliwość Raymonda Kurzweila jako wizja dziejów, [w:] Hybris, nr 46/2019, s. 51-68.

5 Ibidem, s. 61.

6 L. Krakowiak, Nanotechnologia zapewni nam nieśmiertelność?, [w:] PCWorld, Nanotechnologia zapewni nam nieśmiertelność? - PC World - Testy i Ceny sprzętu PC, RTV, Foto, Porady IT, Download, Aktualności.

7 R. Kurzweil, Jak stworzyć umysł: sekrety ludzkich myśli ujawnione, Białystok 2018.

8 Włodzimierz Bolecki w rozmowie z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim podsumował to zajście słowami: „Nietzsche – jeśli tak mogę powiedzieć – odzyskuje duszę wtedy, kiedy dostrzega duszę w zwierzęciu, z której uznaniem Kościół rzymskokatolicki ma najwieksze problemy...”, cyt. za: Nekrologi filozofów. Z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim rozmawia Włodzimierz Bolecki, w: Teksty Drugie Nr 6/1996, s. 147.

PROF. IRMA KOZINA

Historię sztuki w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie ukończyła w 1988 r. Jako stypendystka Gerda-Henkel Stiftung studiowała na Freie Universität w Berlinie. W 1996 r. obroniła w Uniwersytecie Wrocławskim pracę doktorską o pałacach i zamkach na pruskim Górnym Śląsku w latach 1850-1914. Habilitację uzyskała w Uniwersytecie Warszawskim w 2007 r., na podstawie publikacji pt. Dylematy architektoniczne na przemysłowym Górnym Śląsku w latach 1763-1955. Od 1998 r. prowadzi zajęcia z zakresu historii sztuki i dizajnu w Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. Jest autorką wielu artykułów oraz książek (m.in. Art Deco, Ikony dizajnu w województwie śląskim, Polski design).

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

EPOKA OBRAZU

PIOTR DESPERAK

Percepcja i wrażliwość człowieka współczesnego stępiała; gdybyśmy mieli przejmować się wszystkimi obrazami, jakie na co dzień oglądamy, nasz układ nerwowy prawdopodobnie by tego nie wytrzymał. Żyjemy w epoce obrazu, kupując papierosy, kupujemy obrazek przedstawiający zmiany nowotworowe, aestetyczne obrazy destrukcji ciała, które bagatelizujemy.

Współczesny odbiorca jest niecierpliwym widzem. Obraz stał się produktem, który można sprzedać odpowiednim hasztagiem pozycjonującym go w sieci wobec niezliczonej ilości obrazów-produktów opublikowanych w danej sekundzie w internecie. Podobno człowiek współczesny w ciągu tygodnia odbiera ilość obrazów równą ilości, którą człowiek średniowieczny przyswajał przez całe życie. Problem masowości determinuje pytanie: czy obraz w galerii może zatrzymać rozdygotaną uwagę widza na dłużej niż parędziesiąt sekund? Współczesny malarz staje do nierównej walki z obrazem filmowym, fotografią, Netflixem, HBO, Instagramem i wszechobecną reklamą reżyserowaną przez specjalistów od percepcji podprogowej. Percepcja i wrażliwość człowieka współczesnego stępiała; gdybyśmy mieli przejmować się wszystkimi obrazami, jakie na co dzień oglądamy, nasz układ nerwowy prawdopodobnie by tego nie wytrzymał. Żyjemy w epoce obrazu, kupując papierosy, kupujemy obrazek przedstawiający zmiany nowotworowe, aestetyczne obrazy destrukcji ciała, które bagatelizujemy.

Mnogość mediów wizualnych sprawiła, że szept w obrazie jest niezauważalny, Albrecht Dürer malował każdy włos sierści zająca, którego należy oglądać z bliska. Dzisiejsza rzeczywistość determinuje wizualny krzyk, reklamy drukowane są na powierzchniach wielkości boisk piłkarskich. Kino XXI wieku charakteryzuje chaotyczna narracja, dłuższe ujęcia nudzą lub drażnią współczesnego widza, aplikacje na telefon projektowane są w taki sposób, aby stymulować naszą uwagę ogromną ilością bodźców. Obrazy z podróży autostradą zlewają się w abstrakcyjne plamy kamuflujące detal. Widok z okien samolotów, którymi w jeden dzień można okrążyć Ziemię, wyznacza skalę naszej rzeczywistości.

Problem skali naturalnie wpływa na nasze zdolności rozumienia języka wizualnego. Co innego znaczy tworzyć obraz w skali 1:100 000 obrazów, czymś innym jest tworzenie obrazu w skali 1:1 000 000 000, a jeszcze inne wyzwanie stanowi tworzenie obrazu w skali niemożliwej do skalkulowania nawet z użyciem najnowocześniejszej mocy obliczeniowej.

Francis Bacon, przedstawiciel nowej figuracji w malarstwie XX wieku w wywiadzie dla Davida Sylvestra stwierdza:

„W miarę rozwoju kina i innych technik malarz musi wykazywać coraz więcej inwencji. Musi na nowo odkryć realizm. Musi wlać realizm do systemu nerwowego przez swoją inwencję, bo nie ma już dzisiaj czegoś takiego jak naturalny realizm. Czy wiemy, dlaczego tak często obrazy, które powstały przez przypadek, są najbardziej realne? Być może nie wpływa na nie nasza świadomość i dlatego oddziałują na nas znacznie mocniej”1.

Opinia sformułowana przez Bacona 67 lat temu zdaje się być aktualna jeszcze wyraźniej wobec zwielokrotnienia skali obrazu, jakie nastąpiło w ciągu ponad pół wieku.

Rembrandt van Rijn szukał formy adekwatnej dla swoich czasów, Francis Bacon odpowiedział na rzeczywistość II poł. XX wieku, a Peter Greenaway zareagował na współczesność. Kolejne wymienione postawy wynikają z poprzednich. Mój sposób patrzenia i obrazowania jest rozpięty pomiędzy realizmem a ekspresyjną abstrakcją i znajduje ujście w obrazach, które prezentuję.

Parafrazując słowa Bacona: wobec przemian wizualnych współczesnego świata malarz jest zobowiązany znaleźć indywidualny sposób postrzegania rzeczywistości. Nasycenie obrazu, jego materia, zestawienie kontrastujących kolorów i napięcie zawarte w formie decyduje o intensywności obrazu. Moją odpowiedzią na rzeczywistość wizualną czasów współczesnych jest intensywność obrazu, chcę, żeby moje obrazy były arbitralne i sugestywne w formie.

Prezentowane na wystawie obrazy, instalacje i filmy odnoszą się do kilku wiodących tematów zawartych w cyklach prac.

Pierwszy zestaw obrazów i wideo – instalację z cyklu „Mutter, ich bin dumm” („Matko, jestem głupi”), zainspirowała prawdziwa historia z życia Fryderyka Nietzschego przywołana przez węgierskiego reżysera Béli Tarra w filmie Koń turyński (2011): „Trzeciego stycznia 1889 roku w Turynie Fryderyk Nietzsche wychodzi z bramy nr 6, przy ulicy Via Carlo Alberto, być może na spacer, być może na pocztę po listy. Niedaleko niego, a może właśnie bardzo daleko, dorożkarz boryka się z upartym koniem. Prosi go, ale bez skutku, koń ani drgnie. Wreszcie dorożkarz - Giuseppe? Carlo? Ettore? - traci cierpliwość i chwyta za bat. Nietzsche podchodzi do grupy gapiów, by ukrócić brutalne widowisko. Dorożkarz szaleje ze złości. Postawny Nietzsche, z bujnymi wąsami, nagle doskakuje do dorożki i szlochając, obejmuje konia za szyję. Sąsiad zabiera go do domu, gdzie w bezruchu i milczeniu leży na kanapie przez dwa dni, aż w końcu wypowiada swe ostatnie słowa: »Matko, jestem głupi«, by jako nieszkodliwy wariat, przeżyć jeszcze 10 lat pod opieką matki i siostry. Co się stało z koniem, nie wiemy”2.

Na cykl „Mutter, ich bin dumm” składają się projekcja filmu zestawiona z włosiem końskim oraz malarskie obrazy przedstawiające konie w różnych ujęciach. Film zrealizowałem w technice found footage; stanowi on kompilację scen filmowych ukazujących cierpienie koni lub ich śmierć. Filmowa fikcja okazuje się być tożsama z rzeczywistością planu filmowego. Konie, które widzimy na ekranie, umierały na planach przywołanych produkcji filmowych. Wszystkie sceny wykorzystane w wideo pochodzą z wybranych filmów fabularnych, na temat których istnieją wiarygodne informacje dotyczące śmierci koni na planie filmowym. Przy pomocy montażu wycięte sceny utraciły swój charakter narracyjny i estetyczny. Połączenie konkretnych scen nadaje im wymiar dosadny i brutalny, widz zdaje sobie sprawę, że nie są to jedynie fikcyjne obrazy, które widział kiedyś w kinie.

Film kończy wyliczenie informujące widza o ilości koni, jakie zginęły podczas kręcenia scen pochodzących z konkretnych filmów. Aktor może zagrać filmową śmierć, natomiast zwierzę jest zaprzęgnięte do produkcji i ginie w celu stworzenia wiarygodnego obrazu. Zdarza się, że filmy, których charakter jest wyraźnie krytyczny wobec bezsensownej przemocy zadawanej człowiekowi lub zwierzęciu, powstają z udziałem brutalnych aktów wobec zwierząt. Filmy dystrybuowane na całym świecie coraz częściej opatrzone zostają słowami: „Żadne zwierzę nie ucierpiało podczas kręcenia tego filmu”, co nie zawsze pokrywa się z rzeczywistością.

Tytuł cyklu „Mutter, ich bin dumm” determinuje różne konteksty znaczeniowe. Przestrzeń anektuje usypany stos końskiego włosia o charakterystycznym zapachu i wyglądzie. Końskie włosie od wieków wykorzystywane jest między innymi do produkcji pędzli. Wystawę dopełniają malarskie obrazy inspirowane zdarzeniem z Placu Turyńskiego. Oglądającemu tę część ekspozycji towarzyszy rytmiczny dźwięk charakterystyczny dla chłosty konia wybrzmiewający z głośników. Odgłos towarzyszący widokowi katowanego konia wstrząsnął racjonalnym umysłem Fryderyka Nietzschego – twórcy koncepcji nadczłowieka. Nasuwa się pytanie o wrażliwość i percepcję człowieka współczesnego. W jednym z listów niemiecki filozof pisał: „(…) ze mną przygotowuje się katastrofa, której imię znam, ale go nie wyjawię”3.

Drugi cykl prac odnosi się do zdarzenia opisanego w futurystycznej antyutopii Rok 1984 George’a Orwella – sceny niszczenia książek. Istotną część tego cyklu stanowi instalacja ze spalonymi książkami i rozsypanym popiołem. Instalację dopełnia projekcja przedstawiająca palące się książki zestawiona z obrazem abstrakcyjnym, nawiązującym do zjawiska płonącego papieru. W realizowanych obrazach wyrażam potrzebę ustosunkowania się do rzeczywistości wizualnej naszych czasów. Kiedy maluję obrazy przedstawiające palenie książek, inspirowane przerażającymi zdjęciami nazistów palących książki prawie sto lat temu, poszukuję w obrazach silnego wizualnego bodźca i uniwersalnej wymowy dzieła. Bo sama sytuacja zdaje się być lejtmotywem ludzkości, od niszczenia ksiąg niezgodnych z ideologią państwa w starożytnych Chinach, przez „stosy próżności” Girolamo Savonaroli, na których palono zakazane książki i dzieła sztuki, po współczesną praktykę blokowania serwerów w państwach autorytarnych. Przywołaną instalację można interpretować jako scenograficzną kompozycję, odwołanie do historii czy manifest związany z cenzurą, jakiś gest buntu itd. W tym przypadku obrazuję rzeczywistość zwielokrotnioną, symulakrum: z jednej strony dość klasyczny obraz abstrakcyjny w granicach medium, obok spalona książka, i projekcja filmu - zimny dokument procesu palonych książek. Zderzenie tych rzeczywistości i napięcia zachodzące między nimi są dla mnie realnym powodem realizacji obrazu – instalacji.

Trzeci cykl tematyczny nawiązuje do form odlewów wykonanych w Pompejach, które siłą oddziaływania skłoniły mnie do namalowania obrazów i zbudowania instalacji. Powodem realizacji nie było samo wydarzenie historyczne ani zbiorowa pamięć o nim. Interesuje mnie materia i jej wyjątkowość, bo w przypadku Pompejów są to rzeźby poczynione przez naturę. Życie zastygło jak jajko wrzucone na gorącą patelnię^4. Pompeje są „czarną skrzynką antyku”5. Wiemy, że gdyby nie wybuch wulkanu, nie przetrwałyby malowidła z tego okresu. Pył utrwalił nawet bochenek chleba wypieczony na dzień przed katastrofą 2000 lat temu, a dzisiaj odlewy po trupach stanowią atrakcję turystyczną. Krótkie wyliczenie: jeden trup – jeden negatyw po ciele – stu turystów na godzinę. Sytuacja zmienia konteksty znaczeniowe, można je znać lub nie, obrazy mają być silne, mogą wtedy funkcjonować bez przywoływanych historii. Parę lat temu zobaczyłem abstrakcyjną, czarno-białą fotografię jednego z odlewów i nie znając kontekstu, wiedziałem że chcę namalować na podstawie zdjęcia obraz, ponieważ jego forma, ekspresja i siła wyrazu jest tym, czego szukam w malarstwie.

Ostatni cykl prac „Zona” jest wynikiem prowadzonego przeze mnie autorskiego archiwum. Od paru lat kolekcjonuję zdjęcia przedstawiające ludzi w kombinezonach ochronnych różnego rodzaju: od żaroodpornych, przez stosowane podczas epidemii Eboli w Afryce, skończywszy na używanych w przypadku skażenia biologicznego. Od jakiegoś czasu planowałem namalować obrazy z postaciami w kombinezonach. Kiedy zaczęła się pandemia, te obrazy stały się bliższe i zdecydowałem się podjąć temat. Powodem nie była pobudka publicystyczna, lecz siła wizualnego przekazu i nienaturalność powłok o fluorescencyjnych barwach wrzuconych na ludzkie ciało. To zaskakujący obraz, który kojarzę z odlewami z Pompejów. Kombinezony charakteryzuje intensywna i ostrzegawcza barwa, podkreślająca nienaturalność powłoki. Człowiek współczesny w tym pancerzu zmuszony jest do wykonywania fizjologicznych czynności, które paradoksalnie łączą go jeszcze z jego paleolitycznym przodkiem. Takie ujęcie tematu pozwala widzowi dostrzec niepokojącą dziwaczność i arbitralność sytuacji. Rzeczywistość zdeterminowana przez postęp technologiczny, jednocześnie naznaczona często nieobliczalnymi działaniami człowieka, wymusza regularne tworzenie nowych powłok zabezpieczających ludzi przed nowymi zagrożeniami.

Niektóre obrazy z tego cyklu są efemeryczne, namalowane z użyciem środków technologicznych powodujących ich stałe morfowanie. Abstrakcyjny obraz, który na samym początku był intensywnie żółty, z czasem zaczął pękać i bieleć. Być może po pewnym czasie obraz pozbędzie się żółtego pigmentu, a farba osiągnie kolor bieli. Proces powstawania obrazów wpisuje się w ich tematykę związaną ze skażeniem biologicznym. Obrazy traktuję jako intertekstualne pola – ekrany, które można konfigurować przez konkretne połączenia tematyczne i formalne.

„Wciąż żyjemy w świecie, w którym istnieje potrzeba audiowizualnego wydarzenia. Czuli ją Grecy, Rzymianie, pojawiła się nawet w kościele katolickim. Sztuką, która przez 300 lat z dużym powodzeniem zaspokajała tę potrzebę, była opera. A gdy opera się skończyła, pojawiło się kino. Teraz jest podobnie – kino umiera i będzie zastąpione przez inną formę telewizualną. To właśnie malarstwo powinno stać się początkiem nowego kina. Malarstwo ma olbrzymią siłę, narzuca sposób, w jaki patrzymy na świat, postrzegamy krajobrazy czy kobiece piękno. Słynny szwajcarski malarz Giacometti mówił, że twoja babcia może nie wie nic o Picassie, ale Picasso wie o niej wszystko. Mnóstwo ludzi przejawia olbrzymią ignorancję i myśli, że malarstwo to takie bardzo prywatne, kameralne zajęcie”6.

Wobec bardzo skomplikowanych procesów zmieniającej się rzeczywistości, malarstwo może i powinno stanowić diagnozę oraz ujście dla niepokojów doświadczanych przez ogół ludzkości i konstytuować się z pozostałości pierwotnej intuicji.

Przypisy:

1 D. Sylvester, Rozmowy z Francisem Baconem Brutalność faktu, przeł. M. Wasilewski, Poznań 1997, s. 176.

2 B. Tarr, Koń turyński, Francja, Węgry, Szwajcaria, Niemcy, 2011

3 F. Nietzsche, z listu do Franza Overbecka, 1887.

4 Jarosław Mikołajewski, Czarna skrzynka antyku. Pompeje [w:] Wyborcza.pl, 11 kwietnia 2015, https://wyborcza.pl/7,140303,17735112,czarna-skrzynka-antyku-pompeje.html

5 Ibidem.

6 cyt. za: Goltzius and the Pelican Company, https://www.nowehoryzonty.pl/artykul.do?id=1796

PIOTR DESPERAK

Urodził się w roku 1995 w Częstochowie. W roku 2015 z wyróżnieniem obronił dyplom Zespołu Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego w Częstochowie. Studiował w katowickiej Akademii Sztuk Pięknych, kierunek Malarstwo. Dyplom uzyskał w Pracowni Malarstwa prof. Jacka Rykały, dyplom dodatkowy zrealizował w Pracowni Interpretacji Literatury prof. Grzegorza Hańderka i Pracowni Rysunku prof. Macieja Linttnera, nagrodzony wyróżnieniem w roku 2021. Zajmuje się malarstwem figuratywnym i jego pochodnymi, za które uważa film i działania przestrzenne. Pracuje cyklami, tematy, których się podejmuje obejmują; problemy o wymiarze społecznym, wydarzenia historyczne, zaobserwowane sytuacje, mity i inspiracje literaturą. Interesuje go tworzenie swego rodzaju napięcia w formie, która zakorzeniona w rzeczywistości, intensyfikuje ją i sugeruje nową.

Wybrane osiągnięcia i wystawy; (2015) Grand Prix i wyróżnienie na Ogólnopolskim Biennale Malarstwa i Rysunku w Bielsku-Białej, stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za osiągnięcia artystyczne, (2019) wystawa indywidualna w Galerii Pojedynczej w Katowicach, wystawa zbiorowa Equi- nox w Brick City Gallery w Springfield, USA, (2020) wyróżnienie w IV Ogólnopolskim Konkursie Malarskim w Bydgoszczy im. Leona Wyczółkowskiego, wystawa pokonkursowa III Międzynarodowego Triennale Rysunku Studentów, wystawa pokonkursowa 25. Wschodniego Salonu Sztuki, I miejsce w Ogólnopolskim Konkursie Fundacji Sztuki Współczesnej Paleta, Warszawa, dwukrotnie międzynarodowa wystawa zbiorowa Figurama; edycja 2017, 2019.

Koniec.

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

30 LAT PO KOŃCU HISTORII. CZY EPOKA WOJEN KIEDYŚ SIĘ SKOŃCZY?

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Po opadnięciu „żelaznej kurtyny” Francis Fukuyama obwieścił w swoim słynnym eseju koniec historii, a ludzkość cieszyła się z końca tak okrutnych wojen, jakie znaliśmy. Trzydzieści lat później żelazna kurtyna powróciła. Tym razem jednak znalazła się na wschód od Warszawy, a Polska stała się frontowym krajem broniącym zachodniej cywilizacji.

Dwudziestego czwartego lutego obudziliśmy się bombardowani drastycznymi informacjami zza południowo-wschodniej granicy. Słynne, przerażające zdanie z pierwszego września 1939 roku odtworzył na Twitterze Michał Kobosko – „a więc wojna”. Każdy z nas odpuścił sprawy bieżące, przestał przejmować się codziennymi problemami. Politycy w polskim Sejmie stanęli pierwszy raz prawdziwie wspólnie, wreszcie ponad podziałami (z wyjątkiem oczywiście prokremlowskich piesków i pożytecznych idiotów skrajnej prawicy). Zdaliśmy egzamin na solidarność. Liczne zbiórki i pomoc na granicy pokazała, że wciąż płynie w nas krew bohaterów lat czterdziestych, że wciąż jesteśmy przedstawicielami narodu, w którym jako jedynym w trakcie II wojny światowej ukrywanie Żydów było karane przez nazistowskich zbrodniarzy śmiercią. W obliczu wojny Polak Polakowi bratem. Okres wojny na Ukrainie jednak w końcu się zakończy i trzeba będzie podjąć decyzje już nie tak oczywiste. Wtedy staniemy przed jeszcze większym wyzwaniem. Przed wyzwaniem przygotowania się na ewentualne zagrożenie nowego rodzaju. Bo to zagrożenie nigdy już nas nie opuści. Niezależnie od tego, kto na Kremlu zajmie miejsce zbrodniarza wojennego – Władimira Putina.

Nikt z nas nie spodziewał się, że w dobie praw człowieka i internetu może dochodzić do zbrodni wojennych rodem z najgorszych lat ubiegłego wieku. Wojna też, jako produkt człowieka, jest jednak elementem ewolucji. To, co widzimy, jest zupełnie nowym, dotychczas nieznanym dla nas rodzajem konfliktu zbrojnego. Wojna dawno przestała toczyć się tylko na polu bitwy. Rozgrywała się również w politycznych pałacach i w umysłach żołnierzy czy okupowanych. Tym razem doszły jednak kolejne płaszczyzny. Wojny z Rosją nie rozgrywa tylko Ukraina. Z Federacją Rosyjską wojnę toczy obecnie cały świat. Nie ogranicza się ona tylko do dozbrajania ukraińskich żołnierzy i oferowania uchodźcom pomocy humanitarnej. Nowy poziom osiągnęła wojna informacyjna. Dotychczas niestety skuteczne zabiegi rosyjskiej propagandy zostały zgniecione przez całą rzeszę informacji o każdej rosyjskiej kompromitacji na froncie i wszystkich popełnionych przez rosyjskich żołnierzy zbrodniach. Ponadto zbrodniarz wojenny Putin myślał, że zdoła zamknąć żołnierzy w swojej bańce informacyjnej i wzorem poprzednich dyktatorów ubiegłego stulecia nastawi ich przeciw „faszystom’’ z Ukrainy. Tymczasem wysłane przez niego na front dzieci, żyjące dotychczas w przekonaniu, że jadą na ćwiczenia, zostały wrzucone na ciężki teren, gdzie nagle stali się, zgodnie z prawdą, okupantami. Nie jest to jednak jedyna przestrzeń, na której rozgrywa się ta wojna. W chwili obecnej działania zbrodniarza wojennego Putina odczuwać zaczęli nawet bogu ducha winni sportowcy. Front przeszedł tam, gdzie, wydawać by się mogło, nigdy nie powinien przejść. Państwa Zachodu, próbując uderzyć skutecznie Rosję, postąpiły słusznie, przeprowadzając atak na każdą dziedzinę rosyjskiego życia. Już w zimnej wojnie pojedynki sportowe USA – ZSRR stwarzały idealne pole do rywalizacji. Teraz ta rywalizacja przeszła na zupełnie nowy poziom. Czy całkowita banicja kraju, w którym rządzi zbrodniarz wojennyPutin, spowoduje utworzenie alternatywnego świata kultury i sportu dla sojuszników Rosji? Przyznam szczerze, że jest to scenariusz, który mogę sobie wyobrazić. Ostatnią nową płaszczyzną, na której zagościła wojna jest, jak wydaje mi się, komputer. Nie mam jednak na myśli już wojny informacyjnej, o której pisałem wyżej, a chociażby ataki hakerskie grupy Anonymous, które pomagają ukraińskiej armii lokalizować rosyjskie cele wojskowe.

To że wojna wyewoluowała oznacza jednak coś bardzo niepokojącego. Jest ona bowiem zwierzęciem, drapieżnikiem, który w obliczu zagrożenia wyginięciem stara się przybrać nową formę i nauczyć nowych umiejętności, tylko po to żeby przetrwać. Wniosek z tego jest więc przerażający. Wojna już nigdy nas nie opuści. Zawiązała się w nas na tyle trwale, że będzie towarzyszyła nam, ludzkości, do końca świata, którego być może właśnie będzie przyczyną. Każde imperium żywiące się wojnami prędzej czy później obumierało. Nieważne, jak bardzo było silne. Można wręcz postawić tezę, że im większą rolę w budowaniu jego potęgi odgrywało ciągłe podbijanie, tym większe było prawdopodobieństwo, że to ono będzie główną przyczyną jego upadku. Stąd wzięło się przecież przysłowie „kto mieczem wojuje, od miecza ginie”. Kto przypuszczał, że potężne, rozrastające się za Juliusza Cezara i Oktawiana Augusta, Imperium Rzymskie setki lat później padnie pod naporem kiedyś podbijanych ludów barbarzyńskich? Tak samo było przecież w XX wieku. Wojna, będąca motorem napędowym nazistowskiej propagandy, ostatecznie zabiła III Rzeszę. Chęć ekspansji ideologicznej spowodowała bunt w społeczeństwach o nieradzieckiej przeszłości, który doprowadził do zburzenia muru berlińskiego. Zbrodniarz wojenny Władimir Putin, który podjął się odbudowania Imperium na gruzach ZSRR, już doświadczył skutków ekspansyjnych ambicji, nawet od swojego społeczeństwa, wyrażającego coraz mocniej sprzeciw wobec wojny. Na gruzach jego chorych ambicji wyrośnie nowe pokolenie i niezależnie od tego, jak skończy nasze, ono też będzie żyło w czasach ciągłego zagrożenia wojną.

To, jak skończy natomiast nasze pokolenie, w dużej mierze jest zależne od kolejnych politycznych kroków naszych rządzących. To, że w chwili obecnej znaleźliśmy się po zachodniej stronie konfliktu, nie znaczy wcale, że byłoby tak samo, gdyby wojna na Ukrainie wybuchła chociażby rok później. Widzimy, gdzie dzisiaj znajdują się najwięksi sojusznicy naszych rządzących. Dalsze konszachty z kremlowskimi pieskami na Węgrzech (Orban), czy we Francji (Le Pen) doprowadziłyby nas do zmiany kierunku rozwoju na ten zbrodniczy i autorytarny wiatr powiewający ze wschodu. Dlatego właśnie na arenie międzynarodowej trzeba teraz jasno pokazać, że nasze miejsce jest po liberalno-demokratycznej stronie świata. W związku z tym trzeba w trybie natychmiastowym ugasić wszelkie tlące się jeszcze spory z UE. Zaskakującym i cieszącym postępem jest fakt, że flaga Unii przestała być dla polskich władz niepotrzebną, a stała się fundamentalną częścią wystroju gabinetów ministrów.

Tak samo również należy podjąć kroki prawne mające na celu wyjaśnienie sprawy hierarchiczności norm konstytucyjnych z traktatowymi. Jak wiemy, Federalny Trybunał Konstytucyjny w RFN był w stanie wyrokiem Solange II przywrócić prawidłowe miejsce zasadzie pierwszeństwa, mimo że Solange I wprost wskazywał, że Niemcy nie uznają prymatu konkretnych przepisów unijnych. W Polsce ta kwestia też jest więc do rozwiązania, choć będzie to cięższe ze względu na o wiele mocniejsze tezy, którzy stawiali polscy sędziowie TK. Kolejnym krokiem jest całkowite usunięcie Grzegorza Brauna z życia publicznego. Poseł, który w Sejmie RP jawnie łamał art. 116 Kodeksu Karnego stwarzając zagrożenie pandemiczne, teraz wstrzymywaniem się od poparcia Ukrainy i uciekaniem od tematu wojny udowadnia wszystkie domniemywane przez lata korzenie łączące go z Kremlem. Tu jednak należy zadziałać dokładnie tak, jak w przypadku sankcji przeciwko Rosjanom. Uderzyć należy w partię, która toleruje jego zachowania i mimo tych wszystkich skandalicznych wypowiedzi wykluczyć ją z życia publicznego do momentu, gdy Konfederacja nie wyrzuci posła Brauna ze swoich szeregów. To powinien być moment potężnego i całkowitego wykluczenia medialnego wszystkich osób reprezentujących Konfederację. Oczywiście rodzi się tu potężne wyzwanie i kolejny problem. Co bowiem, jeśli Konfederacji zależy bardziej na poparciu, niż na pokoju w kraju i reprezentanci skrajnej prawicy zaczną publicznie znowu głosić tezy, że są blokowani przez „bandę czworga”? Należy to więc spokojnie przemyśleć.

Duży ciężar w tych trudnych chwilach spoczywa również na nas. Inwazja w Ukrainie staje się z dnia na dzień coraz bardziej krwawa, bezwzględna i zbrodnicza. O ile w pierwszych dniach faktycznie ostrzeliwania obiektów cywilnych wynikały z pomyłek i niedoszacowań, o tyle teraz gwałty, strzelaniny, łamanie praw człowieka i konwencji genewskich w korytarzach humanitarnych są efektem świadomego wyboru żołnierzy pod rozkazami zbrodniarza wojennego Putina. W tych okolicznościach coraz więcej Ukraińców podejmuje decyzję o opuszczeniu kraju. Wzrasta więc nasza odpowiedzialność. Musimy wyzbyć się jako całe społeczeństwo wszelkich szowinistycznych zachowań i przygotować się na zmianę struktury społecznej Polski. Ponad milion ukraińskich uchodźców musi w naszym kraju znaleźć schronienie i poczucie bezpieczeństwa. Wyciągajmy do nich więc, tak jak teraz, rękę z pomocą i wierzmy w niepodległą Ukrainę i wszystkich jej bohaterów.

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Asystent Społeczny Posła Dariusza Kurzawy. Wicemistrz Polski Debat Oksfordzkich, Półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce obywatelskiej, sprawiedliwej i zielonej.

oniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JEAN ZAY

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Jeśli Finlandia może o sobie powiedzieć, że przez całe stulecie istnienia jej niepodległej państwowości była liberalną demokracją i państwem prawa, to jednym z ojców tego jej sukcesu niewątpliwie był pierwszy fiński prezydent i liberalny polityk Kaarlo Juho Ståhlberg. Postać tę warto przywołać zwłaszcza dzisiaj, gdy problem emancypacji spragnionego wolności i suwerenności narodu spod rosyjskiego jarzma jest tak niesłychanie aktualny.

Kaarlo Juho Ståhlberg urodził się w Suomussalmi w 1865 r., w rodzinie pastora. Zresztą po obu stronach jego rodziny kilkupokoleniową tradycją była przynależność do luterańskiego duchowieństwa. Gdy Ståhlberg przyszedł na świat, gdy dorastał, kształcił się i wchodził w dorosłe życie oraz zaczynał funkcjonować w życiu publicznym, Finlandia nie była niepodległym państwem. Ta dawna prowincja podległa królowi Szwecji była w tym okresie peryferyjnym obszarem w ramach Imperium Rosyjskiego, poddawanym intensywnemu programowi rusyfikacji i rządzonym twardą ręką przez carskich namiestników. Ståhlberg był więc aktywistą o dwojakiej charakterystyce światopoglądowej. Owszem, był przekonanym liberałem, ale takim, który te poglądy łączył płynnie z fińskim nacjonalizmem.

Tymczasem to wcale nie było oczywiste, jako że w żyłach Ståhlbergów płynęła głównie szwedzka krew. Kaarlo Juho ochrzczony został jako Carl Johan, ale zmienił imiona na fińskie, ponieważ należał do grupy tzw. Fennomanów, a więc Finów szwedzkiego pochodzenia czujących większy związek z fińskim językiem i kulturą. Niewątpliwie dla Ståhlberga czynnikiem napędzającym jego nacjonalizm i poczucie fińskości były rosyjska niewola i zachowanie okupanta.

Ojca Ståhlberg stracił już w wieku dziecięcym, wobec czego rodzina znalazła się w trudnym położeniu finansowym. Matka odeszła, gdy miał 24 lata. Drogę do politycznej elity Ståhlberg otworzył więc sobie własną ciężką pracą. W szkole nieustannie prymus, w końcu uzyskał w 1893 r. doktorat nauk humanistycznych na uniwersytecie helsińskim. Przez kolejne lata rozwijał dwutorowo karierę akademicką (profesura uniwersytecka na swojej alma mater od 1894 r.) oraz w administracji publicznej, jako legislator przy senacie (gabinecie) tzw. wielkiego księstwa Finlandii. Ten okres ukształtował jego postawę „konstytucjonalisty”, czyli zwolennika legalistycznego oporu wobec rusyfikacyjnych wysiłków caratu, a więc w oparciu o istniejące ramy prawne i procedury konstytucyjne. Również w tych latach został członkiem niepodległościowej partii „Młodych Finów”. W pierwszych latach XX w. jego nazwisko zyskiwało popularność w polityce ze sprawą sprzeciwu wobec nowej fali rusyfikacyjnej realizowanej przez gubernatora carskiego Nikolaja Bobrikova.

Okres pierwszej wzmożonej aktywności politycznej Ståhlberga przypadł na lata 1904-07, gdy był posłem legislatury księstwa i członkiem senatu/rządu. W tym okresie stworzył ustrojowy fundament dla późniejszego przejścia do niepodległości, reformując kadłubową legislaturę prowincji i tworząc parlament z tzw. prawdziwego zdarzenia. Potem jednak ustąpił i skupił na pracy na uczelni w charakterze profesora prawa (co nie przeszkadzało mu nadal pełnić mandat szeregowego posła, a nawet przez pewien czas spikera parlamentu) na blisko 10 lat z powodu sporu o wprowadzenie w prowincji alkoholowej prohibicji. W ramach swojej pracy naukowej napisał wówczas swoje opus magnum, dwutomowe „Fińskie prawo administracyjne”, które miało stać się punktem wyjścia do prac nad konstytucją młodego państwa.

W obliczu upadku ładu państwowego w Rosji po rewolucji lutowej 1917 r. fińscy przywódcy rozpoczęli przygotowania do ogłoszenia niepodległości. W przypadku Finów nie polegały one na chwytaniu za broń i wychodzeniu na barykady, a na mozolnej pracy Rady Konstytucyjnej, której Ståhlberg został wybrany przewodniczącym z poparciem zarówno partii niesocjalistycznych, jak i socjaldemokratów. Rosyjski Rząd Tymczasowy odrzucił przedłożenie Finów i chciał utrzymać kontrolę nad carską prowincją. Jednak rewolucja październikowa miała pozbawić te sprzeciwy znaczenia. W grudniu 1917 Finlandia ogłosiła niepodległość.

W kolejnych miesiącach Ståhlberg miał decydujący wpływ na ukształtowanie nowego państwa jako republiki, liberalnej demokracji i konstytucyjnego państwa prawa. W tle toczyła się wojna domowa między Finlandią niesocjalistyczną, „białą”, a „czerwoną”. „Biali” mieli starcie wygrać, ale choć mimo iż większość z nich była monarchistycznymi konserwatystami i podjęli oni nawet próbę elekcji króla, Ståhlberg – wówczas pełniący urząd prezydenta najwyższego sądu administracyjnego – mógł z satysfakcją obserwować fiasko tego planu wskutek rychłej abdykacji wybrańca.

W końcu, w lipcu 1919 r., doszło do wyboru pierwszego prezydenta Finlandii przez parlament. Startując jako kandydat nowej liberalnej Narodowej Partii Progresywnej oraz Ligi Agrarnej, Ståhlberg został wybrany pokonując kandydata konserwatystów i mniejszości szwedzkiej.

Ståhlberg miał możliwość, jako pierwszy prezydent, ukształtować praktykę sprawowania urzędu. Bardzo dużo bacznej uwagi przywiązywał do wyważenia politycznych akcentów, tak aby związać z republiką zarówno rozczarowaną prawicę monarchistyczną, jak i przegranych w wojnie domowej socjalistów. W trakcie jego kadencji powstawały i upadały liczne gabinety wielopartyjne, a Ståhlberg starał się lojalnie współpracować z każdym z nich. Tak więc prezydent optował za umiarkowanymi reformami socjalnymi po linii socjaldemokratów (zwiększenie uprawnień związków zawodowych i program wsparcia dla najuboższych), a także ułaskawił „czerwonych” jeńców z okresu wojny domowej. Po linii agrarystów wsparł reformę rolną zmieniającą strukturę własności ziemi. Ale gdy w 1923 r. wyszło na jaw spiskowanie fińskich komunistów z ZSRR, Ståhlberg poparł odebranie członkom tej partii mandatów poselskich i wykluczenie jej z życia politycznego.

W 1925 r. Ståhlberg zrezygnował z ubiegania się o reelekcję. Działał nadal w polityce, był parlamentarzystą liberałów także w jeszcze w latach lat 30., jednak rola głowy państwa była dla niego zbyt trudna z powodu jego wielkiej nieśmiałości. Namawiany przez swoją partię, stawał co prawda jeszcze dwukrotnie w szranki elekcji prezydenckiej przed kolegium elektorów, ale już bez powodzenia. Zamiast tego przeistoczył się w „szarą eminencję” fińskiej polityki, kogoś, do kogo po radę zwracali się politycy niezależnie od ich partyjnej przynależności, tak socjaldemokraci, jak i konserwatyści.

Ståhlberg zmarł w 1952 r.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

***

BORYS HUMENIUK

Kiedy pracuje wyrzutnia rakietowa Grad

W dzielnicach mieszkalnych –

Czy to są libańskie syryjskie gruzińskie dzielnice mieszkalne

Czy dzielnice mieszkalne Mariupola Artemiwska Antracyta –

Jest w tym coś naturalnego

Powiedziałbym nawet codziennego zwyczajnego –

Oczywiście jeśli jest coś naturalnego w tym

Że pracuje wyrzutnia rakietowa Grad

Naturalne jest kiedy kule ogniste

Wystrzelone przez wyrzutnię rakietową Grad

Trafiają w dziecięce pokoje

W których śpią maleńkie dzieci

Naturalne jest kiedy wlatują

Do przepełnionych ludźmi supermarketów

Na dworce kolejowe lotniska

Naturalne jest kiedy giną setki i tysiące

Cywilnych mieszkańców

Bo to jest naturalne kiedy cywilni mieszkańcy

Giną na wojnie –

Oczywiście jeśli to jest naturalne że trwa wojna

Że pracuje wyrzutnia rakietowa Grad

Że giną cywilni mieszkańcy

Naturalne jest kiedy dzieci wybiegają na place zabaw

I znajdują zabawki zachlapane krwią

Zabawki zabitych dzieci

Które dzień wcześniej prosto z placu zabaw

Zawieziono do kostnicy

Dzieci jak to dzieci

Tulą do siebie zabawki zachlapane krwią

Zabawki martwych dzieci

Rodzice usiłują odebrać im zabawki

Dzieci płaczą

Nie mają takich ładnych zabawek

Zabawek zachlapanych krwią

Ich rówieśników

I to jest naturalne

I to jest naturalne

Naturalne jest kiedy niedołężne babcie

Które rodziny zostawiły żeby pilnowały mieszkań

A same ewakuowały się od wojny jak najdalej

A tutaj wojna

Na trzeci dzień siedzenia w piwnicy

Bez wody i jedzenia

Postanowiły wybrać najzdrowszą najmłodszą spośród siebie

I wyprawić z dwoma dziesięciolitrowymi plastikowymi butelkami

Do najbliższej pompy

Dzielna babcia już wracała

Już przez szparę ją widziały

Kiedy wybuchł pocisk i oderwał jej nogę

Wtedy inna babcia wyczołgała się z piwnicy

Podczołgała się do rannej

Zabrała z jej rąk butelki wody

Powiedziała wybacz Walu

I poczołgała się z powrotem do piwnicy

I to jest naturalne

I to jest naturalne

Naturalne jest kiedy lekarka akuszerka z dwudziestoletnim stażem

Ateistka bez żadnej łezki w oku

Dzielnie zoperowała cały Majdan

Biegnie do cerkwi zapalić świeczki Bogu

Pada na kolana lamentuje

Boże będzie wojna

Drugi miesiąc z rzędu rodzą się sami chłopcy

To jest naturalne kiedy na wojnie giną ludzie –

Oczywiście jeśli to naturalne kiedy jest wojna:

Wojny nie da się ominąć

Wojny nie da się oblecieć na boeingu

Na ultrawysokiej wysokości

Wojny nie da się przesiedzieć przeczekać przetrwać

Naturalne jest kiedy pocisk wlatuje na cmentarz

I ściera z oblicza ziemi groby naszych rodziców

Naturalne jest kiedy żołnierze ryją na cmentarzu okopy

Kopią transzeje wznoszą blindaże

Bo cmentarz znajduje się w strategicznym miejscu

Na dominującej wysokości

I już nigdy nie dowiemy się

Czy te okopy – to groby naszych ukochanych

Czy groby ukochanych innych ludzi

To wojna wszystkich przeciw wszystkim

I dotyczy wszystkich

Umarłych i żywych i nienarodzonych

Nienaturalne jest na wojnie to że pocisk

Wystrzelony z wyrzutni rakietowej Grad

Wlatuje na pole

To zupełnie nienaturalne

Nie da się patrzeć kiedy płonie

Dojrzałe nieskoszone żyto

Nie da się słuchać jak krzyczą

I spalają się w ogniu susły

Jak rozbiegają się w różne strony myszy

A ogień do pary z wojną

Dogania i pożera je

Bo ogień i wojna są nienasycone

Nie da się patrzeć

Jak nad swoimi gniazdami

Pochłoniętymi przez ogień i wojnę

Krążą przepiórki

Jak krzyczą o pomoc pisklęta

Jak milkną jedne i drugie

Jak w końcu wszystkie spalają się niewinnie

Przepiórek naprawdę szkoda

Bo ta wojna powinna dotyczyć tylko ludzi

Bo ta wojna dotyczy tylko ludzi

Bo przepiórki nie są winne tej wojnie

Przepiórki niczemu nie są winne

20.07.2014

Z języka ukraińskiego przełożyła Aneta Kamińska

Borys Humeniuk jest ukraińskim poetą i prozaikiem. Urodził się w 1965 roku we wsi Ostrów w okolicach Tarnopola, mieszka w Kijowie. Wydał książki poetyckie Sposib zachystu (1993) i Wirszi z wijny (2014, 2015 i 2018), powieści Łukjaniwka (2005) i Ostriw (2001) oraz zbiory opowiadań Ta, szczo prybuła z neba (2009) i 100 nowel pro wijnu (2018). Koordynował projekty: „Inna literatura” oraz „Ukraińskie książki dla ukraińskich więzień”. Był uczestnikiem Majdanu. Przez rok walczył jako ochotnik na wchodzie Ukrainy, początkowo w batalionie Azow, potem OUN, w którym pełnił funkcję zastępcy dowódcy. Obecnie kieruje Ukraińską Organizacją Wojskową (UWO). Odznaczono go medalem św. św. Cyryla i Metodego oraz medalem „Za ofiarność i miłość do Ukrainy”. Na język polski jego wiersze tłumaczyła Aneta Kamińska; były drukowane w „Blizie”, „Poboczach”, „BregArcie” i antologii Wschód – Zachód. Wiersze z Ukrainy i dla Ukrainy (2014). W 2016 roku Stowarzyszenie Żywych Poetów w Brzegu wydało jego książkę poetycką Wiersze z wojny, z której pochodzi prezentowany tekst.

Publikacja związana jest z pomocą dla ukraińskiego batalionu medycznego „Hospitaliers”; szczegóły: https://zrzutka.pl/r88stc.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

БОРИС ГУМЕНЮК

***

Коли працює установка залпового вогню «Град»

По житлових кварталах –

Чи це ліванські сирійські грузинські житлові квартали

Чи житлові квартали Маріуполя Артемівська Антрацита –

В цьому є щось природне

Я навіть сказав би буденне звичне –

Звісно якщо є щось природне в тому

Що працює установка залпового вогню «Град»

Природно коли вогняні кулі

Випущені установкою залпового вогню «Град»

Потрапляють в дитячі кімнати

Де сплять маленькі діти

Природно коли вони залітають

У переповнені людьми супермаркети

На залізничні вокзали в аеропорти

Природно коли гинуть сотні і тисячі

Цивільних мешканців

Бо це природно коли цивільні мешканці

Гинуть на війні –

Звісно якщо природно що йде війна

Що працює установка залпового вогню «Град»

Що гинуть цивільні мешканці

Природно коли діти вибігають на дитячі майданчики

І знаходять іграшки заляпані кров’ю

Іграшки загиблих дітей

Яких напередодні просто з дитячого майданчика

Відвезли до моргу

Діти як то діти

Тулять до себе іграшки заляпані кров’ю

Іграшки мертвих дітей

Батьки намагаються відібрати в них іграшки

Діти плачуть

У них таких гарних іграшок немає

Іграшок заляпаних кров’ю

Їхніх однолітків

І це природно

І це природно

Природно коли немічні бабусі

Яких родини залишили охороняти квартири

А самі евакуювалися від війни подалі

А тут війна

На третій день перебування в підвалі

Без води і їжі

Вирішили обрати найдужчу наймолодшу з поміж себе

І відправити з двома десятилітровими пластиковими пляшками

До найближчої колонки

Мужня бабця вже верталася назад

Вони крізь щілину вже бачили її

Коли вибухнув снаряд і відірвав їй ногу

Тоді інша бабуся виповзла з підвалу

Підповзла до пораненої

Взяла з її рук пляшки з водою

Сказала «пробач Валю»

І поповзла назад у підвал

І це природно

І це природно

Природно коли лікар-акушер з двадцятилітнім стажем

Атеїстка без жодної сльозинки в оці

Мужньо прооперувала весь Майдан

Біжить до церкви ставити свічки Господу

Падає на коліна голосить

Господи буде війна

Другий місяць поспіль народжуються самі хлопчики

Це природно коли на війні гинуть люди –

Звісно якщо природно коли війна:

Війну неможливо оминути

Війну неможливо облетіти на «Боїнґу»

На надвисокій висоті

Війну неможливо пересидіти перечекати перебути

Природно коли снаряд залітає на цвинтар

І стирає з лиця землі могили наших батьків

Природно коли солдати риють на цвинтарі окопи

Копають траншеї зводять бліндажі

Бо цвинтар знаходиться в стратегічному місці

На панівній висоті

І ми вже ніколи не дізнаємося

Ці окопи – це могили наших коханих

Чи могили коханих інших людей

Це війна всіх проти всіх

І стосується всіх

Мертвих живих і ненароджених

Неприродно на війні те що снаряд

Випущений з установки залпового вогню «Град»

Залітає в поле

Це геть неприродно

Неможливо дивитися коли горить

Дозріле нескошене жито

Неможливо слухати як кричать

І згорають у вогні ховрашки

Як розбігаються у різні боки миші

А вогонь на пару з війною

Наздоганяє і зжирає їх

Бо вогонь і війна ненаситні

Неможливо дивитися

Як над своїми гніздами

Охопленими вогнем і війною

Кружляють перепели

Як кричать про допомогу пташенята

Як змовкають одні й інші

Як зрештою усі згорають безневинно

Перепелів по-справжньому шкода

Бо ця війна мало б стосуватися лише людей

Бо ця війна стосується лише людей

Бо перепели не винні в цій війні

Перепели ні в чому не винні

20.07.2014

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

PANI WOJNA

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

PANI WOJNA

OBLICZE WOJNY Magdalena M. Baran

WOJNA NIE MA W SOBIE NIC Z BLONDYNKI? Magdalena M. Kaj

JAK DOBRZE POMAGAĆ Dobrosława Gogłoza

JAK REAGOWAĆ NA WOJNĘ? Błażej Lenkowski

HISTORIA Z JEDNEGO MIASTA. FOCUS Agata Kowalska

TAK POMAGA BELGIA Beata Krawiec

W PUNKT

KRYZYS POLSKIEGO MĘŻCZYzNY Anneliese Mistel

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ JUTRA

WORK-LIFE FIT!

Bogna Sayna

RZIELOONY LIBERALIZM

ZRÓWNOWAŻONA CYFRYZACJA

KULTURA DLA MYŚLENIA

EPOKA OBRAZU Piotr Desperak

MŁODYM GŁOSEM

30 LAT PO KOŃCU HISTORII. CZY EPOKA WOJEN KIEDYŚ SIĘ SKOŃCZY? Jakub Andrzej Luber

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - JEAN ZAY

WIERSZ WOLNY

***