Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NIGDY WIĘCEJ...

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

82 grafiki. 82 opowieści o tym, jak okrutna, jak straszna, jak potworna może być wojna. Chociaż nie, nie wojna. To ludzie. To bezrozumność zaciekłości, uśpienie człowieczeństwa, instynkty, co zwierzętom – pozornie tylko bezrozumnym – całkowicie obce. To dzikość żywiołu, co nie do powstrzymania. To tak niespodziewana kalkulacja, co by tu zrobić, aby siać jeszcze więcej cierpienia, by eskalować przemoc, by zwykłym ludziom – im przecież podobnym – życie odbierać w najokrutniejszy sposób. To okaleczone ciała, śmierć ludności cywilnej, to wymyślne metody tortur, to ucieczka przed przemocą, to czyste bestialstwo, to trwoga, co wyziera z każdej z twarzy. Przerażenie śmiercią, ale i strach, jaki odbija się w martwych już oczach. Tu nie ma heroizmu. Są ludzie. 82 Okropności wojny (Los Desastres de la Guerra), które tworzący je Francisco Goya sam określał jako „Fatalne skutki krwawej wojny”… Te nie tylko portretują, nie tylko przedstawiają, nie dokonują „przeglądu” ludzkiej wojennej „fantazji”. Komunikują też afekty. Wzmagają zaniepokojenie „ludzkimi kosztami wojny”. Bo popatrzcie...

Smutne przeczucie tego, co nastąpi – to pierwsza. Tu mężczyzna klęczy w ciemności z szeroko rozpartymi ramionami. Gotowy na śmierć? Krzyczący o ratunek do nieba? Ten nie przychodzi, bo idzie wojna. Czy można zrobić więcej – gdzie szablą rozcina się pojmanego chwilę wcześniej człowieka; Nie ma rady – gdzie rozstrzeliwuje się przywiązanych do pali „bliźnich”, dziś tak uprzedmiotowionych, z ciasno związanymi rękami, z oczami zasłoniętymi, aby „na nas nie patrzyli”; jak śmierć im przedłużać w ledwie słyszalnym oczekiwaniu na szczęk zamka karabinu. Ani to – gdzie uśmiechnięty żołdak swemu dziełu – wisielcowi – z uśmiechem się przygląda, a uśmiech ów „wieńczy” dzikość jego działa. Bo przecież to Wielki czyn! Z trupami! – kolejny wisielec i drugi, podobny mu, już rozczłonkowany. Czy wreszcie Też nie – tu znów żołnierze napadający na stawiające opór kobiety i… kolejne ciało. „Obrazy Goi są syntezą – powiada Sontag. – Mówią: tego typu rzeczy się zdarzały”.

Zdarzają się. Dzieją. Zatrzymują się na fotografiach, które w przeciwieństwie do malarskich przedstawień mogą już służyć jako dowód zbrodni wojennej. A przecież to wciąż ta sama wojna… Zabici ludzie, rozpłatane budynki „niemal równie wymowne jak zwłoki na ulicy”; pobojowisko utraconych nadziei i rozbitych marzeń. Życia, które – nawet jeśli przetrwały – to już nigdy „do siebie” nie wrócą. Życia odebrane. Życia ocalone, co patrzą na wojnę, co zawsze już na nią patrzyć będą. Tacy byliśmy dumni z własnej cywilizacji, z osiągnięć, z rozwoju, z paktów i układów, z metody „nie-eskalowania”, z ugłaskiwania oponentów, z magii dyplomacji, z umów handlowych; z jakiejś formy wspólności z pozornie obłaskawionym wrogiem. Byliśmy… a dziś patrzymy na portfolio ruin i śmierci. Pokoleniowo przekonać nas miały słowa/zaklęcia: „Nigdy więcej!”, „Nigdy więcej wojny!”, a tymczasem wojna na paluszkach skradała się pod nasze drzwi. I teraz puka… kolejnymi salwami. Wybucha każdym pociskiem, każdą bombą, każdą śmiercią.

Tacy byliśmy dumni z naszych traktatów, tymczasem niczym pęknięte serce dzwonu z Ukrainy brzmi stara prawda… inter arma silent leges. I choć zbieramy dowody zbrodni, choć planujemy co dalej, to prawa zdają się milczeć; bo tam, na miejscu, w Buczy, w Irpieniu, w Hostomelu, w Mariupolu prawom człowieka, prawom wojny, Rosjanie raz za razem kneblują usta. A te krzyczą… i po śmierci, domagając się sprawiedliwości. Dziś te wszystkie okrucieństwa widzimy na własne oczy. Paraliżują. A jednak patrzymy. Przecieramy oczy ze zdumienia. Milkniemy. Złorzeczymy. Przeklinamy. Bo wojna nigdy nie była tak blisko. Bo okrucieństwo nigdy nie było tak namacalne. Bo chcieliśmy wierzyć w człowieka, a ten okazał się bestią. Tą samą, o której Maksym Gorki pisał, iż „najbardziej jaskrawą cechą moskiewskiego narodowego charakteru jest właśnie okrucieństwo”.

Okropności wojny… Susan Sontag zastanawiała się kiedyś, czy „fotografie wciąż mają moc (i czy kiedykolwiek ją miały) komunikowania cudzego cierpienia w taki sposób, by swych odbiorców skłonić do zmiany politycznych poglądów na wojnę”. Bo choć patrzymy jako „bezpieczni widzowie”, to obrazów wojny nie wolno nam lekceważyć. Bo gdy dziś patrzymy na zdjęcia z Buczy to nasze: „Nigdy więcej!” wymaga nowych odpowiedzi. Odpowiedzi, jakie popłyną zarówno z politycznych salonów, z sal sądowych, rządowych gabinetów, ale także z każdego z nas. Bo w końcu to każdy z nas, każdy osobno, staje wobec widoku cudzego cierpienia.

Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

NIGDY WIĘCEJ...

Z SERCEM I Z GŁOWĄ

OLGA BRZEZIŃSKA

Polacy są pełni sprzeczności – z jednej strony funkcjonuje u nas silnie zakorzeniony autostereotyp o legendarnej polskiej gościnności, serdeczności i gotowości do poświęceń, a z drugiej, potwierdzana w rozlicznych badaniach niechęć do obcych. Badania swoje, a rzeczywistość swoje.

Kiedy w 2016 roku amerykańscy naukowcy, William J. Chopik, Ed O’Brien i Sara H. Konrath, opublikowali w „Journal of Cross-Cultural Psychology” wyniki badań poziomu empatii społeczeństw 63 krajów na świecie, Polska wylądowała na trzecim miejscu od końca. Zbadano różnice w empatii oraz ich związek z cechami psychologicznymi w różnych kulturach. W krajach o wyższym poziomie empatii wykazano również wyższy poziom kolektywizmu, ugodowości, sumienności, poczucia własnej wartości, emocjonalności, subiektywnego dobrostanu i zachowań prospołecznych, zorientowanych na udzielanie pomocy potrzebującym. Naukowcy przeanalizowali dane z internetowej ankiety na temat empatii, którą wypełniło ponad 104 tysiące osób z całego świata, wyłączając kraje o małej liczebności próby. Ankieta mierzyła współczucie ludzi dla innych i ich skłonność do wyobrażania sobie punktu widzenia innych.

Najbardziej empatycznym krajem okazał się Ekwador, a dalej: Arabia Saudyjska, Peru, Dania, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Korea, Stany Zjednoczone, Tajwan, Kostaryka i Kuwejt. Wśród dziesięciu najmniej empatycznych krajów wiele to państwa w Europie Wschodniej – między innymi zajmująca ostatnie miejsce Litwa, a także Polska, Estonia czy Bułgaria. Choć było to pierwsze badanie tego typu, zakrojone na tak szeroką skalę, nie było ono pozbawione wad, a wyniki klasyfikacji zaskoczyły nawet samych autorów. Wszystkie ankiety były przeprowadzone w języku angielskim, w związku z czym odpowiedzi z krajów anglojęzycznych przeważały w badaniu, a najwięcej ankiet badacze zebrali w Ameryce Północnej i to wśród studentów. Nie dokonano również rozróżnienia między odczuwaniem empatii wobec ludzi z innych krajów a osobami z własnego kraju. Naukowcy zastrzegali, że wyniki badania dają pogląd jedynie na obecny stan empatii, a ten podlega dynamicznym zmianom. Trudno jednak z powagą traktować wyniki tego badania, zwłaszcza gdy zderzy się je choćby z publikowanymi od 2014 roku raportami InterNations „The Expact Insider”, publikującymi rankingi państw najbardziej i najmniej przyjaznych osobom z innych krajów. W tych raportach państwa z czołówki badania amerykańskich naukowców nad empatią plasują się wysoko, ale w kategorii miejsc najmniej przyjaznych cudzoziemcom. Nie wchodząc w analizę wyników wspomnianych badań (i ich ograniczeń), skierujmy uwagę na Polskę, która w żadnym z nich nie okazała się ani wysoce empatyczna, ani szczególnie gościnna. Czy tacy w rzeczywistości jesteśmy?

Polacy są pełni sprzeczności – z jednej strony funkcjonuje u nas silnie zakorzeniony autostereotyp o legendarnej polskiej gościnności, serdeczności i gotowości do poświęceń, a z drugiej, potwierdzana w rozlicznych badaniach niechęć do obcych. Badania swoje, a rzeczywistość swoje. Jeśli, jak pisała Wisława Szymborska, „tyle wiemy o sobie, ile nas sprawdzono”, to właśnie stanęliśmy w obliczu szczególnego sprawdzianu, który rewiduje obraz samych siebie w warunkach wstrząsu i kryzysu wywołanego przez wojnę, którą rozpętała Rosja w Ukrainie. Znany z lekcji historii koszmar, który miał pozostać tragicznym wspomnieniem okrutnego XX wieku, dopadł nas i skonfrontował z wyzwaniem o bezprecedensowej skali. Wstrząs wydobył z Polaków niezmierzone pokłady empatii i solidarności. W wyniku wojny w ciągu niewiele ponad miesiąca do naszego kraju dotarło blisko 2,5 miliona uchodźców. Natychmiast do działania ruszyły organizacje pozarządowe i tysiące obywateli – tak zwanych zwykłych ludzi, którzy rzucili się na pomoc, organizując zbiórki rzeczowe i finansowe, transport, posiłki, otwierając serca i drzwi do swoich mieszkań, oferując dach nad głową, pomagając załatwić uchodźcom sprawy urzędowe, zorganizować pracę. Nie czekając na państwo, społeczeństwo obywatelskie błyskawicznie wyciągnęło rękę do uciekających przed wojną ludzi. Tragedia ukraińskich sąsiadów wyzwoliła w Polakach energię, którą szybko zaczęto porównywać do legendarnej aktywizacji społecznej z lat 80. – karnawału Solidarności. Imponująca jest skala solidarności z Ukraińcami, jaką okazują Polacy w obliczu koszmaru wojny. Zobaczyliśmy lepszą twarz naszego społeczeństwa. Ujawniły się pokłady empatii i chęci niesienia pomocy, o które być może już nawet sami siebie nie podejrzewaliśmy. I mamy prawo być z tego dumni i cieszyć się tym nowo odkrytym potencjałem.

Jednak nie wolno nam zapominać o tym, że każdy zryw obarczony jest ryzykiem wypalenia. Tak wysokiego poziomu mobilizacji nie da się utrzymać bez końca, a kryzysem humanitarnym na niespotykaną dotąd skalę nie można skutecznie zarządzać, bazując głównie na zaangażowaniu ludzi dobrej woli i organizacji pomocowych. Fundacja Ocalenie apelowała już w pierwszych dniach wojny: „Wiemy, że czujecie potrzebę pomocy. Apelujemy jednak o ostudzenie emocji i kilka głębokich wdechów. Jesteśmy na początku drogi. Te tysiące osób, które wjeżdżają do Polski, będą potrzebować wsparcia przez kolejne tygodnie i miesiące. To nie jest sprint, to będzie maraton. Musimy – wszyscy i wszystkie – rozkładać siły i zasoby na długi czas”. Przygotowanie na długoterminowy wysiłek musi uwzględniać dwie kwestie – po pierwsze skuteczne rozwiązania systemowe po stronie państwa w perspektywie długofalowej, a po drugie – zaplanowanie i rozłożenie sił i zasobów wolontariuszy i organizacji pomocowych w taki sposób, by uchronić się przed wypaleniem i przygotować na nową rzeczywistość, której kształt wykuwa się na naszych oczach.

Po masowej, błyskawicznej reakcji na kryzys przychodzi codzienność i na nią musimy być gotowi. Każda nadzwyczajna sytuacja, która wyzwala ekstremalne emocje, jeśli obcujemy z nią wystarczająco długo, powszednieje. Gdy te emocje napędzające dobroczynne narodowe wzmożenie opadną, jej impet i skala będą maleć. Dotyczy to tak zasobów materialnych i finansowych, jak i sił wśród ludzi niosących pomoc. Pojawi się zmęczenie, napięcia, ujawnią problemy, których jeszcze nie dostrzegamy, bo nadzwyczajność sytuacji kieruje naszą uwagę na konieczną i doraźną pomoc. Zasilanego emocjami i współodczuwaniem działania tysięcy ludzi, wciąż podsycanego doniesieniami z frontu i obrazami tragedii, nie da się utrzymać na dłuższą metę. Już dzisiaj widać pierwsze syndromy wypalenia empatią wśród zaangażowanych w działania pomocowe Polaków. Mówiła o tym psycholożka Katarzyna Kucewicz w niedawnym wywiadzie dla Wirtualnej Polski: „Współodczuwając tak trudne, traumatyczne emocje innych osób, sami doświadczamy także bardzo silnego stresu. Dlatego też w pewnym momencie organizm zaczyna szukać sposobu, jak wyjść z tej sytuacji. Będziemy się dystansować, robić emocjonalnie krok do tyłu, a nawet mniej współczuć. Mogą pojawić się też frustracja i rozdrażnienie dotyczące tego, że nasza pomoc na niewiele się przydaje, że jest niewystarczająca, że mimo wysiłku dalej setki ludzi cierpią”. Otwierając granice dla ludzi uciekających przed wojną, przyjęliśmy na siebie zobowiązanie do pomocy – i z tego humanitarnego wolontariatu zdaliśmy jako społeczeństwo egzamin w pierwszych tygodniach. Nikt nie wie, jak długo potrwa konflikt i kryzys, a potrzeby uchodźców nie znikną, tak jak nie znikną ludzie, którzy do nas trafili. Co zrobić, by zachować siły na cały maraton, żeby nie zgasł zapał, żeby cierpienie innych nam nie spowszedniało i nie zniechęciło do dalszych wysiłków?

Pomaganie w odruchu serca jest szlachetne i godne szacunku, ale trzeba pomagać z głową. Odpowiedzialnie ocenić własne zasoby i możliwości, materialne, czasowe, psychiczne i energetyczne. Co mogę zrobić, ile czasu mogę poświęcić, na co jestem gotowy/a, jakie mam kompetencje, które mogą być przydatne. Kiedy wiesz, czym dysponujesz, możesz lepiej rozplanować swoje możliwości i siły oraz jasno komunikować, co możesz wziąć na siebie. Nie wymagaj od siebie poświęcenia ponad siły i nie porównuj uporczywie z innymi – zawsze znajdą się tacy, którzy robią i dają więcej, co nie znaczy, że twoja pomoc jest mniej istotna lub potrzebna.

Pomaganie musi uwzględniać obie strony – tych, którzy chcą dać coś od siebie i tych, którzy znaleźli się w potrzebie. Niech pęd do niesienia pomocy i nasze wyobrażenie o jej formie nie przysłoni nam ludzi po drugiej stronie i ich realnych potrzeb. Pozwólmy Ukraińcom zachować godność i podmiotowość w otrzymywanej pomocy, zobaczmy ich tak, jak sami chcielibyśmy być widziani w podobnej sytuacji. Możemy pytać, jakiej pomocy potrzebują i oczekują, jaka będzie właściwa i adekwatna do potrzeb. Zamiast działać na własną rękę warto zgłosić się do sprawdzonych organizacji, doświadczonych w rozpoznawaniu potrzeb i zarządzaniu pomocą oraz dowiedzieć co jest potrzebne, kiedy, gdzie i w jakiej formie.

Zadbaj o siebie. Przywoływane często w kryzysowych sytuacjach skojarzenie z protokołem postępowania w samolocie w razie awarii nasuwa się samo – najpierw załóż maskę z tlenem sobie, żeby następnie założyć ją dziecku, czy komuś, nad kim sprawujesz opiekę. Bez zadbania o swój stan psychofizyczny nie będziesz w stanie nieść pomocy innym. Przynajmniej teoretycznie wiemy, jak zadbać o swoje zdrowie i wydolność fizyczną – sen, regularne posiłki, ruch. Niemniej ważne jest zadbanie o swój stan wewnętrzny, żeby zachować spokój, nie dać się owładnąć emocjom, pokonać stresowi i napięciu. I tu trzeba pamiętać o tym, by przytomnie dawkować sobie bodźce, informacje i doniesienia medialne. Zapewnić sobie dekompresję poprzez to, co sprawia przyjemność i pozwala odpocząć – dla jednego to będzie medytacja, dla innego gotowanie, dla jeszcze kogoś spotkania z przyjaciółmi. Dbałość o własny dobrostan to element mądrego pomagania – im bardziej naładowany jest twój akumulator, tym więcej masz do zaoferowania tym, którzy cię potrzebują. To nie egoizm, to zdrowy rozsądek, więc nie wstydź się celebrować momentów, które cię napełniają dobrą energią – będziesz miał się czym podzielić.

Od naszego mądrego zarządzania własnymi emocjami, zasobami i możliwościami zależy, jak długo będziemy w stanie utrzymać nasze zaangażowanie w dobroczynne działania. Dbałość o własny dobrostan psychofizyczny zapewni większą odporność i wytrzymałość. Nie wyczerpuje to jednak pytań o kolejne kroki, ujawniające się nowe potrzeby i to, w jaki sposób będziemy budować wspólnotę z tymi, którzy tu pozostaną na dłużej, może na zawsze. Jak odnajdziemy się w nowej rzeczywistości – jako sąsiedzi, jako społeczeństwo, jako system, jako kraj? Przed nami wiele pracy, wiele wysiłku i z całą pewnością wiele trudu. (Na) Nowo ujawnione pokłady empatii, gościnności i chęci niesienia pomocy pokazują, że mamy na czym budować, że solidarność wciąż jest tu wartością. Zadbajmy o to, żeby ten duch nam towarzyszył w budowaniu z nowymi mieszkańcami naszego kraju wspólnego świata, we wszystkich jego poruszonych społecznych, politycznych i ekonomicznych aspektach.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

PROLAJFERZY A SPRAWA UKRAIŃSKA

MAGDALENA M. KAJ

Wojna w Ukrainie trwa od ponad miesiąca. Od ponad miesiąca naród polski staje na wysokości zadania, demonstrując solidarność, gościnność, szczerą chęć pomocy uciekającym od konfliktu, zniszczonych miast, zawieruchy i pożogi. Wreszcie, jesteśmy dumni z bycia Polakami… i wtedy nas scenę wchodzi Kaja Godek.

Kai Godek nie trzeba nikomu przedstawiać (a szkoda!) – to jedna z najbardziej szkodliwych, mściwych, nienawistnych osób funkcjonujących w przestrzeni publicznej, która żonglowanie faktami i argumentami opanowała do tego stopnia, że zawsze to ona okazuje się być pokrzywdzona, pomimo potoku oszczerstw, kłamstw i zła, którymi wypełnione są jej wypowiedzi. Nie dajcie się zwieść – ta kobieta, zasłaniająca się religijną motywacją (zinterpretowaną tak aby jej było wygodnie), to człowiek, nienawidzący przede wszystkim kobiet, które mają inny pogląd na świat.

Do tej pory jej nienawiść koncentrowała się głównie na Polkach (oczywiście, kiedy znalazła chwilę pomiędzy pouczaniem kobiet, że nie mają prawa do żadnej decyzji, a w szczególności tych, dotyczących ich życia, ciała i zdrowia, z równie dużą energią i perwersyjną przyjemnością, uderza się w środowiska LGBTQ+), jednak wojna u naszego wschodniego sąsiada dała jej nowy obiekt do pastwienia się – uciekające do naszego kraju Ukrainki.

Dziwne, prawda? Wydawać by się mogło, że kobieta mająca usta, głowę i serce wypełnione katolickimi dogmatami, miłością bliźniego i naukami z Biblii ruszy wraz ze swoimi przybocznymi z Fundacji Życie i Rodzina na granicę, aby wspierać kobiety z dziećmi uciekające przed wojenną zawieruchą. Owszem, pojawili się na granicy, ale nie by pomóc,. Przecież nie mają w zwyczaju zwracać uwagi na dzieci, które już są na świecie.

Nie! Pani G. wraz ze świtą rozdaje ulotki uchodźczyniom, uprzejmie je informując, że Aborcja to zabójstwo! Aby ta wiadomość jeszcze mocniej rezonowała w głowach Ukrainek, które właśnie uciekły z kraju, gdzie śmierć, krew, bombardowania są obecnie na porządku dziennym, ulotka przygotowana przez fundacje straszy zdjęciem przedstawiającym (ponoć) abortowany płód. Ulotkę „zdobi” to samo zdjęcie, którym raczą nas aborcyjne furgonetki czy transparenty wystawiane przez pro-lajferów z perwersyjną wręcz przyjemnością (którzy przy okazji bezczelnie kłamią, podtrzymując mit o aborcji, jako nie jednym z podstawowych i prostych zabiegów medycznych, a krwawej łaźni i rzezi niewiniątek).

Dalej jest już tylko lepiej: straumatyzowane ukraińskie kobiety informowane są w pasywno-agresywnym tonie między innymi, że aborcja i zabójstwo to najgorsza zbrodnia (śmiała opinia, szczególnie, że adresatki tego pouczenia prawdopodobnie straciły mężów, ojców czy braci, którzy oddali życie walcząc o ojczyznę) oraz że pomoc w terminacji ciąży jest karalna i zagrożona więzieniem, więc niech szanowne panie Ukrainki zapiszą sobie numer na policję i dzwonią z donosami.

Na stronie fundacji, poza wspomnianą ulotką, gotową do druku i kolportażu, znajdziemy też parę słów ideologicznego wprowadzenia, zapewne do wykucia na blachę i recytowania uchodźczyniom. Dowiadujemy się, m.in., że zarówno Rosja, jak i Ukraina to państwa nieszanujące ludzkiego życia, ponieważ, o zgrozo!, dopuszczalna jest tam aborcja do 12. tygodnia ciąży. Idąc tym tropem, zaraz dojdziemy do wniosku, że wojna była potrzebna, aby uratować Ukrainki przed nimi samymi i szalonymi pomysłami, jak np. samodzielne decydowanie o własnym ciele oraz o losie potencjalnej ciąży.

Pomijając stek ideologicznych bzdur i kłamstw, wymierzony głównie w takie organizacje pomocowe, jak nieoceniony Aborcyjny Dream Tour, uderza bezczelność pani G. i jej świty, którzy nawet w obliczu wojny, tysięcy ofiar i milionów uchodźców, nie potrafią zrezygnować ze swojej obsesji na punkcie płodów.

Czy ktokolwiek słyszał, by „godkowcy” pomagali dzieciom na granicy? Organizowali zbiórki najpotrzebniejszych rzeczy, zabawek, jedzenia? Czy ktokolwiek słyszał, by „godkowcy” otworzyli swoje drzwi uchodźczyniom z dziećmi? Szukali miejsc w żłobkach, przedszkolach czy szkołach?

Dziwne! Wydawać by się mogło, że właśnie tego powinniśmy spodziewać się po gorliwych katolikach, powołujących się, dosłownie, na wszystkich świętych. Ach, zapomniałam! Ich empatia i miłość dotyczą tylko płodów.

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

POLSKA JEST TAM NA WOJNIE

PIOTR BENIUSZYS

Można opiewać dalekowzroczność tych polityków w krajach Europy Środkowej, którzy natychmiast po przełomie 1989 r. obrali kurs na maksymalną integrację naszych krajów z zachodnimi strukturami bezpieczeństwa i współpracy gospodarczo-politycznej. Można kreślić awaryjne plany polityki energetycznej wobec nadchodzącego zerwania handlowych relacji z Rosją. Jednego jednakowoż twierdzić nie należy. Nie należy mówić, że ta agresja była zaskoczeniem, że nie można jej było się spodziewać, że nie zostały popełnione karygodne grzechy zaniechania i chciwości.

W pierwszych dniach marca, niecałe dwa tygodnie po napaści Rosji na Ukrainę, byłem przez kilka dni w Korczowej, w bezpośrednim pobliżu dużego przejścia granicznego pomiędzy Polską a Ukrainą i równocześnie w miejscu, gdzie władze lokalne zorganizowały jedno z największych centr pierwszego przyjęcia uchodźców z ogarniętego wojną kraju.

Na otoczonym dużym parkingiem terenie stoją tam dwie wielkie hale o przeznaczeniu handlowym, obecnie nieużywane, które w tym roku miały przechodzić remont. Nazywają się bardzo à propos: Hala Lwowska i Hala Kijowska. W tej drugiej zorganizowano punkt przyjmowania wycieńczonych uchodźców, którzy dopiero co przekroczyli granicę z Polską i często właśnie tutaj muszą się zastanawiać, co dalej począć.

Hala jest w stanie w danym momencie pomieścić oficjalnie około 3000 uchodźców. Tyle ustawiono w jej różnych zakamarkach i korytarzach łóżek polowych. Ale każdego z kolejnych pięciu dni, gdy tam jestem, mam wrażenie (a od czwartego dnia pewność), że łóżek przybywa. Koordynujący wolontariusze mówią, że w centrum o niektórych porach dnia jest 5000 uchodźców, a nawet może i 7000. Tak do końca nikt nie wie. Do tych, którzy są wewnątrz doliczyć w sumie trzeba kolejny tysiąc, który tłoczy się na dworze, po stronie hali, skąd odjeżdżają autobusu rejsowe, a nawet zdezelowane autosany polskiego PKS-u, które albo przywożą nowych uciekinierów z położonego 2-3 kilometry dalej przejścia granicznego, albo zawożą ich w głąb kraju, do najróżniejszych miast. A to do Krakowa, a to do Warszawy, do Wrocławia czy do Katowic.

Zatłoczony jest też parking. Daje się co prawda codziennie znaleźć miejsce, ale generalnie na okrągło stoi tutaj stale kilkaset aut, pomimo ich kolosalnej rotacji. Niewielu zostaje długo. To ludzie, którzy busami, SUV-ami czy zwykłymi samochodami zwożą tutaj żywność i inne artykuły pomocowe, a wracając – to w zasadzie niepisana reguła – zawsze zabierają 2-10 uchodźców ze sobą na zachód. Obojętnie dokąd, po prostu tam, gdzie akurat jadą: do Gdańska, Iławy, Szczecina czy Wałbrzycha, ale i do czeskiej Pragi, Stuttgartu, Fryburga, Bremerhaven, Berlina, Genui, Wiednia, Genewy, Lyonu, Bournemouth, Nicei…

Najwięcej samochodów ma rejestracje polskie i ukraińskie, dalej niemieckie, czeskie, włoskie, francuskie, słowackie, brytyjskie, belgijskie i litewskie. Wolontariusze zbierają deklaracje miejsc w samochodach, szybko organizuje się giełda wymiany informacji i w krótkim czasie każdy samochód zostaje zapełniony ludźmi. Odjeżdża, a jego miejsce parkingowe zaraz zajmuje kolejny. W ostatnim dniu mojego pobytu uchodźcy są bardziej zdesperowani. Wokół stoiska koordynującego rozdział miejsc w autobusach jest niemiłosierny ścisk, dzisiaj z jakiegoś powodu jest relatywnie mało okazji do odjazdu w głąb Polski, za to wielu nowych przybyszy z granicy. Ludzie pociągają mnie za rękaw i pytają, czy mam miejsca…

Od innej strony hali trwa rozładunek pomocy. Wolontariusze tutaj to ludzie godni najwyższego podziwu. Zaangażowani, bez przerwy w ruchu, potrafiący wprowadzić minimum organizacyjnej struktury w coś, co na oko jest totalnym chaosem. Chętnie rozmawiają z każdym, kto jest zainteresowany tym, aby ich wysłuchać i poznać aktualną sytuację. Z każdym, kto może uruchomić nowych ludzi do pomocy, albo napisać o tym, co tam się dzieje.

Ale wróćmy do rozładunku. Prywatnie zorganizowaną pomoc rozładowuje każdy sam. Ten, kto to przywiózł. Potem trafia ona do dawnych boxów, w których kiedyś były sklepiki składające się na tą halę handlową. Jest kilka punktów wydawania żywności. Co prawda produkty spożywcze leżą w nieładzie, ale jedno spojrzenie na nie wystarczy, aby widzieć, że to jakościowe rzeczy. Markowe czekolady, mleko typu bio. Między łóżkami polowymi wolontariusze przemieszczają się z wielkimi workami flipsów i częstują paczką każde napotkane dziecko. W innym miejscu wydawane są posiłki na ciepło. Zupa typu gulasz, pieczone ziemniaki z pulpetami. Czasem trzeba po to odstać w sporej kolejce, ale bywa że ciepły posiłek dostaje się od ręki.

Na zewnątrz rozstawione są food trucki lokalnych polskich przedsiębiorców. Niektóre oferują rzeczy proste, jak zapiekanki czy frytki, ale inne rozdają np. zupę ramen. Rozdają, bo uchodźcy w tych food truckach jedzą za darmo. Gdzie indziej ktoś rozpala właśnie ogień w trzech polowych paleniskach, które wyglądają i dymią jak małe koksowniki. Zaraz staną tam kotły z kolejną zupą. To prywatne osoby, które przyjeżdżają tu i rozstawiają swoją pomoc bez formalności, uzgodnień, pozwoleń, itp. Po prostu.

Najdłuższa kolejka zawsze stoi prze punktem, gdzie można nieodpłatnie dostać polską kartę SIM. W innych punktach rozdaje się koce, ubrania, środki czystości, pieluchy i inne rzeczy. Wygląda to nieatrakcyjnie, jest w nieładzie, ale przynajmniej w dniach, w których tam jestem, jest wszystkiego wręcz w nadmiarze. W odgrodzonej części jest strefa tylko dla matek z małymi dziećmi. Tu i ówdzie siedzi pies, jest też jeden kot.

Uchodźcy wyglądają różnie. Najpotężniejsze wrażenie robią śmiertelnie wyczerpane dzieci, które śpią głęboko z podkrążonymi oczami, pomimo światła, hałasu i harmidru wszędzie wokół. Część tego harmidru powodują jednak inne dzieci, które są tutaj już drugi dzień i trochę wypoczęły. Biegają po wąskich korytarzach, bawią się, są uśmiechnięte. Dorośli są skupieni, dość zamknięci w sobie. Wszędzie pracują telefony komórkowe, za pomocą których niewątpliwie usiłują się skontaktować z bliskimi, którzy zostali, którzy muszą walczyć, lub z tymi, u których mogą się zatrzymać w Polsce lub gdzie indziej w zachodniej Europie.

Niesamowite jest powszechne zaangażowanie ludzi, którzy przywożą pomoc. Każda ich wypowiedź jest świadectwem tego, że dla nich czymś zupełnie oczywistym było zebrać dary i przejechać kilka tysięcy kilometrów np. z Belgii, aby przywieźć to do Korczowej. Najwięcej takich ludzi jest w weekend, co oznacza też, że wielu z nich robi to po prostu w wolne dni, choć do piątku lub od poniedziałku musi u siebie iść do roboty.

Są też sytuacje zabawne. Grupa niemieckich lekarzy związanych z Rotary Club przyjeżdża na przejście graniczne dwoma samochodami, każdy z dodatkową przyczepą. A w nich leki i sprzęt medyczny. I to nie zwykłe leki, a poważne środki przeciwbólowe oraz sprzęt chirurgiczny dla szpitali. Ale przez granicę przejechać nie mogą, choć tuż za nią czeka samochód zaprzyjaźnionych ukraińskich lekarzy, z którymi się umówili na przeładunek. Tak przyzwyczajeni do realiów strefy Schengen Niemcy nie mają… paszportów. Z ich pięcioosobowej grupy paszport ma tylko jeden, a samochody są dwa. Organizujemy im więc pomoc – jednym z samochodów przejedzie przez granicę młody Niemiec z innego zupełnie auta, który miał taki sam zamiar. Wsiądzie, przekroczy granicę raz, pomoże w rozładunku, ustawi się w kilkugodzinnej kolejce do powrotu, po czym swoim własnym samochodem znów wjedzie do Ukrainy. Również taka postawa jest tutaj dla ludzi czymś oczywistym.

W dniu wizyty sekretarza stanu USA Blinkena jest wyjątkowo duży ruch mediów. Za przednią szybą dwóch eleganckich czarnych furgonetek widnieje logotyp NBC. Potem w mniejszym obozowisku namiotowym przy innych przejściu granicznym widzę, jak amerykańscy dziennikarze grają z ukraińskimi dziećmi w piłkę.

***

W Korczowej widziałem Polskę na wojnie. Owszem, nie włączymy się do wojny bezpośrednio, militarnie po stronie Ukrainy i przeciwko rosyjskim bandytom. Jednak my tam, z pomocą ludzi z innych krajów europejskich, ratujemy od pięciu tygodni życie ludzkie. Ratujemy dzieci, które przeżyją zamiast zginąć w jednym z haniebnych ataków rosyjskich katów na cywilów czy na cywilną infrastrukturę czy na korytarze humanitarne, które raz po raz okazywały się kremlowską pułapką. Putin postanowił zniszczyć Ukrainę i wymordować tak wielu Ukraińców, ilu dałby radę. Przyjmując u nas te ponad dwa i pół miliona ludzi, my przekreślamy w znaczącej części plan Putina. Toczymy przeciwko niemu wojnę humanitarnymi metodami.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

WIERZYLIŚMY JAK NIKT

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Kilka dni temu byłem trzeci raz z pomocą humanitarną w Ukrainie. Byłem jedyny. Dwa tygodnie temu tych aut z czerwonym krzyżem było mnóstwo. Pytam na fejsbuku, czy ktoś może mi coś podwieźć z Trójmiasta do Warszawy dla ukraińskiego żołnierza? Zero odzewu, ale za chwilę, za dwa dni mam urodziny. Wszyscy złożą mi na ściance życzenia.

44 minuty po drugiej. Pisze do Ciebie w nocy z lotniska w Istambule. W tle leci dżezik. Na ekranie tv Philadelphia gra z Denver. Ludzie nieopodal próbują spać na ławkach, na których się nie da spać, bo jakiś sadysta je tak właśnie na złość zaprojektował, żeby się na nich nie dało spać, choć o tej godzinie tylko taka ich rola. Ktoś się przytula, ktoś zrezygnował i śpi na podłodze, ktoś właśnie karmi piersią dziecko, a ja dopijam Efesa. Gdzieś daleko, daleko skończył się właśnie 19-ty dzień wojny. Tu wyjące syreny nie budzą. Tu wybuchy nie są w surround.

Dziś po raz pierwszy od tych ostatnich 19 dni wojna dla mnie się skończyła. Nie istnieje. Jest za daleko. Jest nierealna. Zapadła się. Zmęczyłem się nią. Leci już na innym kanale. Tu leci Joker kontra Embiid i tylko czasami, gdy muzyka cichnie, słychać gdzieś w oddali warkot startujących samolotowych silników. Wtedy mimowolnie włos na karku znowu zaczyna mi się jeżyć, a brew podnosić.

Wracam z Kairu. Tam wojny nie było, ale ja ją przywiozłem do nich. Pytałem ich o nią. Czy słyszeli, że przyszła? Coś tam słyszeli, ale trochę tak jak wymawiają Putin. Putin to Butin. Egipcjanie polskie ,,p” wymawiają w ich ojczystym języku jak nasze ,,b”. Mówią, że Butin ma jaja, a Piden to dziadek, miękka faja. Trumb to by pokazał. Serio tak dziś mi gość mówił w fabryce. Ciężko wtedy o dystans. Dystans jest mega ważny. Bez nie niego nie ma dziś sukcesów. Nie ma ruskiego szampana, ani orderów. Dlatego Phila wymieniła ostatnio Simmonsa na Hardena.

Hyland strzela z dystansu w czwartej kwarcie. Trafił cztery razy. Trafiłby pięć razy, ale było nieczyste zagranie Cousinsa. Odpalił, trafił, bronił… te słowa dziś brzmią wieloznacznie. Jednak nie mogę się w pełni skupić na meczu. Może jest i daleko, ale jestem wciąż zakażony wojną. Covid już nie zaraża. Teraz wojna zaraża. Nienawiścią. Mam ją już pod swoją skórą. Nie zmyje się tego pod prysznicem. Czy ta Pani, która mnie właśnie mija i sądząc po wyglądzie niechybnie jest z Rosji, to wciąż aż Pani, czy już tylko pani. Czy głosowała na Butina?

Wierzyliśmy jak nikt. Że już nie będzie następnego Chicago 1985 roku. Że wynaleziono na to lekarstwo. W końcu Magic Johnson wyzdrowiał. Nikt już nie będzie umierał na Aids. Nie będzie w Europie też następnej Srebrnicy. Do cholery, mamy XXI wiek. Osądziliśmy Milosevica, Karadżica, ale chyba przegapiliśmy moment kiedy należało osądzić Butina. Wtedy po Gruzji lub po zabójstwie Niemcowa, Politkowskiej, Litwinienki lub w 2014 po Donbasie i Krymie.

Patrzę w ekran. Widzę, czy mi się tylko wydaje, że Cyganie ukradli piłkę, a może to Thybulle ukradł czołg? Można aż tak popisywać się dziś erudycją? Można tak sobie pisać? Sztukę dla sztuki? Czy w ogóle w takich czasach można pisać o czymś innym? Inaczej niż na serio? Czy mogę wrzucić na fejsa zdjęcie, które zrobiłem wczoraj w Kairze facetowi jadącemu rozpadającym się złomem z 30-centymetrowym logo Batmana na boku auta i dać do tego komentarz: „Batmobil?”. Czy jednak nie wypada wciąż zbierać lajków na fejsie?

Nie. Autokorekta. Zdecydowałem, że nie mogę, że ten batmobil to już podchodzi pod znieczulicę. Ciekaw jestem kiedy naszemu światu się znudzi ta wojna? Mam wrażenie, obserwując swoją bańkę internetową, że już się nudzi. Daję nam jeszcze z dwa tygodnie. Wojna spowszednieje. Jednym okiem ją ciągle widzę, a drugim widzę jak Joker prowadzi Denver do wygranej. Prowadzi kontratak. Zaraz zdobędzie Buczę…

Serio. Każda historia ma swój koniec. Ta też będzie miała swój koniec. Od nas zależy jednak, kiedy i czy nie będzie kontynuacji. Jak zgodzimy się obniżyć swój standard życia to koniec będzie szybszy. Jokica w końcu wybrano z 41. numerem draftu, a nikt mi nie powie, że jest gorszy od jedynki draftu Embiida. Tak też można zbudować swoją przyszłość. Budżet Rosji wydawany corocznie na zbrojenia, utrzymanie armii i jej rozwój to 5 bilionów rubli, około 250 mld PLN. Budżet Ukrainy mimo wydawania przez nią corocznie 5-6% PKB to 10 do15 razy mniej. Ukraina i Denver się jakoś trzymają w tym meczu. Rosja i Phila wcale nie muszą go wygrać.

Nie wierzę w winę jednostek. Wierzę, że wojnę wywołali Niemcy, a nie Hitler. Tą też wywołali Rosjanie, a nie jakiś Butin. Dziś mecz Phily nie przegrał Doc Rivers i nie wygrał go Michael Malone. Świat tak nie działa. Personifikacja zła to droga donikąd, to bezprawne uproszczenie. Zło jest w każdym pojedynczym tirze z żywnością, który my Polacy wysyłaliśmy przez lata do Rosji przez Białoruś, łamiąc embargo ustanowione w 2014 roku. W każdym litrze paliwa, który wlewasz na stacji Orlenu. Otacza nas. Przenika do szpiku kości.

Patrzę na tablicę odlotów. 07.55. Do Warszawy. Właśnie policzyłem. Są na tej tablicy loty do 52 miast w Europie. Kijowa tam nie ma, Lwowa, Odessy też nie. Nie ma na tej tablicy Ukrainy. W sklepach otaczających mnie też Ukrainy nie ma. Zero. Duty free i Ukraina free. Nie ma Ukrainy w twarzach tych ludzi dookoła mnie. Ukraina, Ukrain, Ukrai, Ukra, Ukr, Uk, U, u……… Tu jej nie ma. Jest pustka.

Dlatego siedzę i piszę o tym dziś dla Was. Nie – wróć, nie dla Was, a dla siebie. By nie zapomnieć, bo choć można zapomnieć się w dziewiętnastym dniu wojny i oglądać z zainteresowaniem jak Cousins ładuje Embiidowi trójkę prosto w twarz. Jak Dawid bije Goliata. Tak, można zapomnieć się, ale nie można zapomnieć.

Jest 06.00 rano. Muszę pójść jeszcze do duty free i kupić jakiś prezent Sebie, bo zapomniałem w Kairze. Zapomniałem, zapomniałem, ale teraz już pamiętam.

Pamiętajmy. Tyle dokładnie dobrego każdy z nas może dla naszych sąsiadów codziennie zrobić, bo świat zapomina, zapomni. W Kairze, Istanbulu już zapomniał. Nie wypierajmy się, nie idźmy na łatwiznę, a będzie dobrze. Oni zrobią za nas resztę. My musimy tylko i aż pamiętać. Codziennie w tym wytrwać.

Jest 34. dzień wojny. Polska dziś gra na stadionie w Chorzowie jeden mecz ze Szwecją, którego zwycięzca bierze wszystko. Finał baraży o mundial w Katarze. Gramy ten mecz, bo w poprzedniej rundzie wygraliśmy walkowerem. Mieliśmy grać z Rosją, ale ich wykluczyli.

Naszym najlepszym zawodnikiem jest Sebastian Szymański. Gracz Dynamo Moskwa. Grzegorz Krychowiak mecz zaczyna na ławce. Nasz trener mówi, że zaczyna mecz na ławce, bo jest nieograny. Nieograny jest, bo jak zaczęła się wojna, rozwiązał swój kontrakt z FK Krasnodar i uciekł z Rosji. Sebastian nie rozwiązał i jest ograny, więc Krychowiak ląduje na ławce, a Szymański jest w pierwszym składzie. Wygraliśmy 2:0. Jedziemy na mundial. Cała Polska się cieszy. Tego dnia mer Mariupola, Wadym Bojczenko, powiedział, że w mieście zginęło prawie pięć tysięcy ludzi, w tym ponad 200 dzieci.

Rubel już wrócił do swojej wartości sprzed wojny. Burger King nadal działa w Rosji. Leroy Merlin, Auchan, Carrefour także. Kontenery płyną, a jakże. Główny temat teraz w Europie to strach Europy, że za ruski gaz, ropę i węgiel trzeba będzie zapłacić sobie w rublach, a nie euro. A co jak rubel znowu spanie? Może jednak lepiej, żeby nie spadł, bo spadną nam sondaże jak koalicji demokratycznej na Węgrzech czy Macronowi. Nikt nie chce przecież Marine Le Pen i Orbana u władzy.

Drugi temat w Europie to teraz kwestia, jaką broń dostarczać Ukrainie. Oni nie chcą już tych naszych Javelinów. Chcą broni ofensywnej. Przeszli do kontrataku. Jak to tak? W dupach im się poprzewracało. Możemy Wam dać broń, ale wiecie taką niezbyt dobrą, taką nienowoczesną, taką niezbyt śmiercionośną. Taką to chętnie.

Wszyscy mają już dość tego konfliktu. Chcieliby włączyć wieczorem telewizor i zobaczyć coś innego. Kilka dni temu byłem trzeci raz z pomocą humanitarną w Ukrainie. Byłem jedyny. Dwa tygodnie temu tych aut z czerwonym krzyżem było mnóstwo. Pytam na fejsbuku, czy ktoś może mi coś podwieźć z Trójmiasta do Warszawy dla ukraińskiego żołnierza? Zero odzewu, ale za chwilę, za dwa dni mam urodziny. Wszyscy złożą mi na ściance życzenia.

Wyłączam studio pomeczowe i telewizor. Idę spać. Mija północ. W Ukrainie zaczyna się 35. dzień wojny.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia. Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

CZAS ROZLICZEŃ WOJENNEGO RESETU

ANNELIESE MISTEL

Jak to się stało, że ludzie w podobnym wieku, z podobnymi doświadczeniami, a przede wszystkim wychowani w tym samym kraju, tak bardzo się od siebie różnią? Wygląda na to, że szybko postępujące zmiany w społeczeństwie popchnęły młodych mężczyzn w ramiona swoistego kryzysu.

Choć o zagrożeniu płynącym ze strony Rosji mówiło się już od dawna, Europa do końca żyła w przeświadczeniu, że mimo wszystko nie dojdzie do inwazji, a w każdym razie nie na tak dużą skalę. Kiedy przewidywalne stało się jednak faktem, działania Putina zadziałały niczym kubeł zimnej wody. Nie ma złudzeń co do tego, że wpływ wojny w Ukrainie wykracza daleko poza jej granice, a stawką jest przyszłość demokratycznej Europy. Nastał czas trudnych pytań, a także mierzenia z problemami, których nie można dłużej ignorować. W końcu na najwyższych szczeblach państwowych zaczęto mówić o uniezależnieniu się od rosyjskiego gazu czy poprawieniu stanu obronności na poważnie, ale wszystko wskazuje na to, że oprócz działań konieczna będzie także głębsza refleksja nad wartościami.

Gdy gubią emocje

Wojna w Ukrainie jest przede wszystkim dowodem na to, że nie tylko broń ma znaczenie strategiczne, a bardzo wiele zależy od czegoś tak przyziemnego jak ludzkie emocje. W wywiadzie dla „Gazety Wyborczej”, laureat pokojowej nagrody Nobla, Dmitrij Muratow powiedział, że „nie da się mieszkać w Rosji i uchronić się przed propagandą”. Od dawna też wiadomo o rosyjskich wpływach na tym polu w państwach Zachodu – o opłacanych przez Kreml populistach lub o działających w mediach społecznościowych „trollach” i botach. Do tej pory reagowaliśmy na to często śmiechem, żartami, a przede wszystkim przekonaniem, że nie ma co się tym przejmować, wystarczy się od tego odciąć. Jednak obecnie trwająca wojna uzmysławia nam, że nie bez znaczenia są nasze reakcje na to, co dzieje się za przysłowiowym płotem, ponieważ nie da się zatrzymać okrucieństw tej wojny bez masowych nacisków opinii publicznej. Tym bardziej, że przywódcy państw zachodnich z reguły nie podejmują działań bez sprawdzenia sondaży poparcia, więc wywieranie presji ma tym większe znaczenie.

Władimir Putin zrozumiał to już dawno temu, dlatego internet zalała fala rosyjskiej dezinformacji, z powodzeniem polaryzująca demokratyczne społeczeństwa na całym świecie. Jej najbardziej spektakularnym osiągnięciem na arenie międzynarodowej była wygrana Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w 2016 roku. Zwycięstwo Joe Bidena pokrzyżowało Putinowi plany, który liczył na to, że Trump zapewni mu spokój ze strony Amerykanów, gdy zacznie wprowadzać w życie swoje plany. Niemniej konta zaangażowane niegdyś w rozpowszechnianie treści antyszczepionkowych obecnie zajmują się udostępnianiem kremlowskiej propagandy na temat wydarzeń w Ukrainie. Propaganda wykorzystująca pandemię do osłabienia zaufania do rządzących bazowała przede wszystkim na wzbudzaniu strachu. Podobnie jest teraz. We Francji temat rasizmu zdecydowanie bardziej oddziałuje na emocje niż to, co się dzieje w Europie Wschodniej. Dlatego w krótkim czasie niezwykle nośnym tematem stała się informacja o złym traktowaniu nieukraińskich uchodźców o ciemniejszym kolorze skóry. Bardzo szybko na Facebooku pojawiły się viralowe posty, wykorzystujące oburzenie zaistniałą sytuacją, żeby podgrzać nieufność względem Ukraińców czy NATO, a następnie wykorzystać tą okazję m.in. do rzucenia fałszywych oskarżeń o mordowanie cywili w Ługańsku i Donbasie przez Ukraińców. Informacja powielana nie wychodzi już od obcych, ale z kręgu znajomych, co wzbudza więcej zainteresowania, a przede wszystkim zaufania. Algorytm później mnoży te informacje zalewając te same osoby podobnymi treściami, pogłębiającymi wiarę w kreowaną przez fake newsy rzeczywistość.

Niektóre sieci społecznościowe podejmują walkę z tym. Twitter oznacza media, a nawet dziennikarzy powiązanych z rządami. Facebook usunął profil Konfederacji z powodu powtarzających się naruszeń zasad dotyczących dezinformacji na temat COVID-19 (m.in. dotyczącymi skuteczności noszenia masek czy szczepień). Przeciwko propagandzie wystąpiła także Unia Europejska, podejmując decyzję o zablokowaniu dostępu do Russia Today czy Sputnika w następstwie inwazji na Ukrainę. Jednak przed propagandą raczej nie da się całkowicie uchronić także poza Rosją. Kanałów dezinformacji jest po prostu zbyt dużo, a fake newsy rozmnażają się w zastraszającym tempie. Ponadto pojawia się kwestia tego, gdzie narysować linię pomiędzy ograniczaniem dostępu do tego co szkodliwe, a cenzurą mediów.

Jeśli demokratyczne kraje chcą się skutecznie bronić przed propagandą, to muszą wreszcie zacząć postrzegać ją jako poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa w Europie. Przyjmujemy, że każdy świadomie wybiera, co czyta lub ogląda, ale technologia jest coraz bardziej udoskonalana, żeby przewyższać zdolności kognitywne człowieka. Niestety edukacja kompletnie pomija ten problem. Tak jak szkoły uczą, że nie należy jeść muchomorów sromotnikowych albo przyjmować słodyczy od nieznajomych, tak nie uczulają na zagrożenia płynące z dezinformacji. Sprawdzanie źródeł jest traktowane jako ważne tylko w przypadku prac naukowych, czy egzaminów, a nie jako kompetencja potrzebna do funkcjonowania na co dzień. Szczególnie należałoby położyć nacisk na ludzki słaby punkt, jakim są emocje, bo to właśnie za ich pośrednictwem manipulacja jest najbardziej efektywna. Oczywiście człowiek jest tylko człowiekiem i nie przestanie mieć ludzkich odruchów na pewne komunikaty, ale może się przyzwyczaić do swoistej czujności i rozsądku, „uruchamiającego” się automatycznie w określonych sytuacjach. Jednak oprócz tego potrzeba jeszcze silnych fundamentów w postaci wartości demokratycznych, a te na chwilę obecną przeżywają kryzys.

Demokracja na wojnie

Wojna w Ukrainie to przede wszystkim bardzo trudny sprawdzian dla demokracji. Przede wszystkim kluczowe pytanie związane z inwazją na Ukrainę dotyczy tego, w jaki sposób sytuacja zagrożenia stabilności w nadwyrężonej pandemią Europie, odbije się na wyniku wyborów przypadających na ten burzliwy okres. Pierwsze odbyły się na Węgrzech, w których Orban pokonał zjednoczoną opozycję po zmonopolizowaniu przekazu informacyjnego w sposób przypominający ten rosyjski. Dzięki pozostającym w rękach prorządowych oligarchów mediom mógł bez przeszkód oddziaływać na nastroje i budować w Węgrach przekonanie, że jest w stanie ocalić kraj przed skutkami wojny. Kolejne ważne wybory odbędą się we Francji. W tym przypadku politolodzy zwracają uwagę na tzw. „efekt flagi”. Wraz z inwazją na Ukrainę poparcie dla Macrona zaczęło rosnąć w zaskakująco szybkim tempie. Francuzi zmęczeni kolejnymi kryzysami są bardziej skłonni postawić na znanego kandydata, którego kompetencje mieli okazję obserwować podczas trudnych sytuacji, a eksperyment z wybraniem kogoś nowego dla wielu wydaje się ryzykowny. Niemniej jeśli zostanie wybrany, jego mandat do sprawowania władzy na kolejną kadencję nie będzie miał takiej podstawy demokratycznej jaką mieć powinien, a to stanowi, jak sygnalizują eksperci, ryzyko dla wartości stanowiących fundament elekcji. Wszystko wygląda na to, że szansę w efekcie flagi upatrują także politycy PiS-u. Stąd między innymi pojawiają się pogłoski o tym, że partia rządząca będzie próbowała przeprowadzić wcześniejsze wybory, gdyż „efekt flagi” nie działa długo, a wybory parlamentarne są zaplanowane dopiero na drugą połowę 2023 roku. Do tego dochodzi pozytywny wizerunek państwa polskiego na świecie, zbudowany bezprecedensowym wsparciem dla ukraińskich uchodźców ze strony polskiego społeczeństwa, instytucji pozarządowych i samorządów, ale też powoli dający o sobie znać niepokój dotyczący pomocy uchodźcom, która niewątpliwie będzie wymagała ogromnego nakładu czasu, wysiłku i pieniędzy. Tym bardziej, jak pisał Klaus Bachmann w tekście dla „Gazety Wyborczej”, że w sytuacji zagrożenia łatwiej o tendencje autorytarne, czyli mniej tolerancji, a więcej akceptacji dla rozwiązań siłowych czy skupienia wobec władzy. W praktyce oznacza to, że obecnie trwająca mobilizacja może się skończyć, a partie polityczne zaczną wykorzystywać problem, żeby zwiększać swoje słupki poparcia. To bardzo niepokojące prognozy dla demokracji, ponieważ podobnie jak w przypadku wyborów we Francji, może oznaczać, że wygrana w kolejnych wyborach może być całkowicie zależna od populistycznych postulatów. Pojawia się więc konieczność zachowania ogromnej ostrożności, żeby wybory nie zmieniły się farsę.

Drugie ryzyko związane jest bezpośrednio z sankcjami nałożonymi na Rosję przez Zachód. Wiadomo, że ich koszt będzie wysoki, a wpływ na gospodarkę bardzo niekorzystny. Biorąc pod uwagę upór Putina, niewykluczone są także problemy z zasobami energii. Nieprzygotowany Zachód będzie musiał szukać nagłych rozwiązań, a od ich wyboru zależeć będzie nie tylko względna stabilność, ale też wpływ na poparcie dla polityków. Istnieje możliwość, że nie będzie innego wyjścia niż zwrócenie się do innych państw autorytarnych, niezagrażających bezpośrednio Europie, ale działających wbrew jej wartościom (np. kraje arabskie czy Chiny). To niewątpliwie stanowi ogromne wyzwanie dla tożsamości demokratycznego świata, a także stawia pytanie o jego znaczenie czy rzeczywistą siłę i wpływy. Celem rosyjskiej propagandy od wielu lat jest osłabienie zaufania do demokratycznego systemu sprawowania władzy w jego strukturalnej formie i podważenie demokratycznych wartości tak, żeby ludzie zaczęli kwestionować ich sens. Zachód prowadzi wojnę z Rosją, a jednocześnie ludzie powiązani z Kremlem mają coraz większe polityczne i gospodarcze wpływy w krajach zachodniej demokracji. Wprowadzone sankcje po zajęciu Krymu nie przeszkodziły np. Francji w sprzedaży broni do Rosji. Obecnie trwająca wojna ma wymiar nie tylko terytorialny, ale też symboliczny – jako starcie świata demokratycznego z tym autorytarnym. Jednak ten pierwszy, grający rolę „tego dobrego” nie jest bez skazy, więc „ten zły” chętnie przedstawia jego przewinienia w formie manipulacji. Należy jednak pamiętać, że demokratyczny świat nie opiera się na konkretnych, wątpliwych moralnie politykach czy partiach, ale na określonych ponadczasowych ideach oraz wartościach, gwarantujących na dłuższą metę silne, dobrze prosperujące państwo. Zachód potrzebuje takiego kompasu, ponieważ uniezależnienie się od autorytarnych krajów będzie procesem długotrwałym, potrzebującym trwałego poparcia opinii publicznej. Dlatego ważne pytania będziemy musieli sobie postawić także na bardzo osobistym poziomie…

Kto ty jesteś?

Wojna w Ukrainie to czas próby także dla każdego z osobna, moment kiedy pojawia się pytanie o to kim się jest. Pierwsi musieli odpowiedzieć na nie Ukraińcy, którzy ku zdziwieniu Putina, bohatersko stają do ciężkiej i krwawej walki po to, żeby ochronić swoją narodową tożsamość. Bardzo możliwe, że jest to ogromne zaskoczenie także dla wielu z ich zachodnich sąsiadów, obserwujących tak kosztowny dowód przywiązania do swojego kraju, kultury, a przede wszystkim odrębności. Choć Rosja na wszelkie możliwe, a przede wszystkim brutalne sposoby, stara się tę tożsamość unicestwić. Z doszczętnie zniszczonego Mariupola wywozi się ludzi w głąb Rosji, zmusza do przygotowywania propagandowych materiałów, podczas gdy Duma obraduje nad ustawą uznającą wszystkich posługujących się językiem rosyjskim za „rodaków”. Ukraińcy jednak stanowczo opierają się tym zabiegom, a ich działania stanowią jasną deklarację tego, kim są, czym wzbudzili na arenie międzynarodowej duży szacunek.

Podobne pytanie zaczęli zadawać sobie Polacy czy Mołdawianie, którzy pierwszy raz znaleźli się w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa swojego kraju. Nawet jeśli uda się odeprzeć rosyjską inwazję, trzeba rozważyć także scenariusz, w którym konieczna będzie obrona granic, a może nawet powszechna mobilizacja. W tej sytuacji wiele osób zadaje sobie pytanie, co tak właściwie dla nich znaczy być obywatelem danego kraju, a obserwując sąsiadów zza granicy, rozważają, czy sami byliby gotowi na takie poświęcenie, gdyby znaleźli się w podobnej sytuacji. Niekiedy gotowość do chwycenia za broń deklarowali nawet politycy, jak reprezentujący Lewicę Krzysztof Śmiszek. Problem ten zresztą szerzej omówiła ekspertka od bezpieczeństwa, dr Paulina Polko. W wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” wyraziła obawy, że na chwilę obecną młodsze pokolenie nie zdaje sobie sprawy z tego, że bezpieczeństwo może zależeć od nich, a ten stan umysłu czyni ich niezdolnymi do obrony w sytuacji wojny, która do tej pory funkcjonowała w ich głowach na poziomie wyobraźni. Jednocześnie podkreśliła rolę tych starszych, polegającą nie tylko na przygotowaniu młodszych na wypadek takiej konieczności, ale też do stworzenia z Polski kraju, w którym chce się żyć i który chce się bronić. Należy pamiętać, że o istnieniu tożsamości narodowo-kulturowej decydują jednostki. Na pewno gdyby Ukraińcy nie chcieli bronić swojej ojczyzny, już dzisiaj by nimi nie byli.

Z drugiej strony również solidarność ponad podziałami oraz jednomyślne wsparcie Zachodu dla Ukrainy ma kluczowe znaczenie. Chociaż Stany Zjednoczone i Europa wiele stracą, nie ma wątpliwości, że wpływ presji konsekwentnie i solidarnie wywieranej na Rosję w postaci m.in. sankcji będzie miażdżący. Wojna w Ukrainie to najlepszy dowód na to, że choć odrębna tożsamość jest ważna, partnerstwo oraz sojusze mają ogromną wagę, a postawy dążące do izolacji, takie jak np. eurosceptyzm, paradoksalnie stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa, a także suwerenności zachodnich państw. Silna, zjednoczona Europa w bliskiej relacji ze Stanami Zjednoczonymi to hamulec dla przywódców o imperialistycznych zapędach pokroju Putina, zapora przed nieograniczoną żądzą poszerzania swojej sfery wpływów. Obecna inwazja twardo dowiodła, że próba układania się z autokratami nie jest w jakimkolwiek wymiarze skuteczną strategią. Dlatego najważniejszym wyzwaniem dla Zachodu będzie stworzenie takiego demokratycznego świata, który zastąpi rywalizację współpracą, a w odrębności nie będzie widział powodu do rywalizacji, tylko do wzajemnego szacunku.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

ROZMÓWKI POLITYCZNE

ROZMÓWKI POLITYCZNE

PYRRUSOWE ZWYCIĘSTWO ORBÁNA

Z WOJCIECHEM PRZYBYLSKIM ROZMAWIA JAROSŁAW MAKOWSKI

Jarosław Makowski: Viktor Orbán zgodnie z przewidywaniami wygrał wybory. A zwycięzców ponoć się nie sądzi…

Wojciech Przybylski: Nie sądzi się zwycięzców wojny – a wojna demokracji z autokracjami trwa. Z tego punktu widzenia w wyborach mógł odnieść pyrrusowe zwycięstwo.

Wybory na Węgrzech były wolne, ale nie były ani uczciwe, ani równe. Opozycja nie miała dostępu do mediów państwowych. Pokazywano jej kandydatów jako zdrajców. Czy nie powinno nas martwić, iż w XXI w. i w UE godzimy się na taki przebieg wyborów?

No właśnie się nie godzimy. Dlatego istotne są wnioski z misji OBWE. Cztery lata temu raport OBWE tak właśnie określił wybory: jako „wolne, ale nieuczciwe”. Sam fakt, że OBWE zwiększa swoją aktywność monitoringową podczas wyborów, oznacza, że źle się tam dzieje. I to nie tylko z punktu widzenia demokracji węgierskiej, ale z powodu zagrożeń dla systemu bezpieczeństwa w Europie.

I Orbán od 12 lat buduje system – przejmując sądy, media, zmieniając ordynację wyborczą. To wszystko ma sprawić, że wybory z góry będą ustawione. Czy przy tak skrojonym systemie opozycja miała szansę je wygrać?

Małe szanse, ale miała. Do stycznia prowadziła nawet w sondażach. Wydaje mi się, że – jak na każdej wojnie – kluczową role odgrywają dwa czynniki: zasoby i wola wygranej. Zasoby opozycji były sztucznie ograniczone – kandydat opozycji na premiera został zaproszony do studia głównej telewizji jeden raz w swoim życiu i dostał na wypowiedź pięć minut, a to tylko jedne z setek przykładów działania ludzi Orbána. Stąd wniosek o nieuczciwych wyborach. Jeśli chodzi o morale, to moim zdaniem w środowisku opozycji brakowało powszechnego przekonania, woli walki i zwycięstwa. Miał ją z pewnością Peter Marki-Zay, ale chyba nie wszyscy na niego stawiali. Każdy ciągnął w swoją stronę, a kołderka była za krótka.

Jakie błędy popełniła opozycja, że rozmiar porażki jest tak duży? Tym bardziej, że początek kampanii - jak mówisz – zapowiadał równy bój?

To nie był równy bój. A opozycja wyrównała w sondażach opinii publicznej i spowodowała panikę w szeregach władzy. Tym samym zapewne zmobilizowała ich do walki jesienią, po niespodziewanym wyborze w prawyborach kandydata startującego z trzeciego miejsca i reprezentującego liberalno-konserwatywne poglądy. Tymczasem największe zasoby i ambicje przejawiała partia socjalistyczna prowadzona przez żonę byłego premiera – skompromitowanego zresztą podczas kryzysu finansowego w 2009 r. Same prawybory dały na chwilę, i jak się okazało na zbyt krótko, inicjatywę opozycji. A w starciu z takim przeciwnikiem, który gra nieuczciwie, inicjatywa i element zaskoczenia są kluczowe. Od stycznia do marca opozycji zabrakło już pomysłu na innowacje, na niestandardowe zagrania, a lejce kampanii objęli doświadczeni w poprzednich bojach doradcy, którzy wielokrotnie przegrali.

Orbán zaprzedał duszę Putinowi. Związał się z Moskwą poprzez dostawy surowców. A za największych wrogów uważa UE, Sorosa i… prezydenta Zełeńskiego. Mówił to w niedzielę, gdy świat oglądał zbrodnie popełnione w Buczy. Czy to jest moralne i polityczne potwierdzenie, że Węgry stoją po stronie Moskwy?

Myślenie strategiczne Węgier o ich miejscu w świecie jest znacząco odmienne od tego, które dominuje w Polsce. Krótko mówiąc, nasze spojrzenie na sąsiednie kraje uformowane przez „Kulturę” paryską i Jerzego Giedroycia jest z punktu widzenia elit w Budapeszcie zupełnie nie do pojęcia. Kiedy w połowie dwudziestego wieku zdefiniowaliśmy naszą przyszłość jako współzależną z wolnością sąsiadujących państw, Węgrzy, najechani przez Sowietów, popadli w resentyment i rezygnację. Ten pesymizm co do ich miejsca w świecie i ogólnie zasad rządzących relacjami międzynarodowymi prowadzi Orbána do wniosku, który jest zbieżny z poglądami anglosaskich realistów. Twierdzi, że organizacje międzynarodowe, zasady na które umawiają się państwa są efemeryczne – w tym NATO i UE – a realne są interesy narodowe. Ten typ myślenia jest bardzo wygodny szczególnie dla autokratów, dla których istnieje symetria między ich własnym interesem i tym, co definiują jako interes narodowy. Orbánowi układ z Putinem się opłaca. Opłaca się także jego otoczeniu i – co więcej – podoba się co najmniej połowie jego własnych wyborców. I to mimo że w osiemdziesiątym dziewiątym roku był pierwszym liderem antykomunistycznym, który nawoływał do wyprowadzenia Armii Czerwonej.

Teraz Orbán także mówi o sprawach międzynarodowych w kategoriach własnego interesu, który nazywa interesem Węgier. Mimo że gospodarka węgierska uzyskuje większe przychody z handlu z Ukrainą niż z Rosją, to dla niego osobiście liczą się duże kontrakty inwestycyjne z Moskwy, bo dają mu możliwość wzbogacania się jego bezpośredniemu środowisku. Jest to rodzaj anomii społecznej – sytuacji zachwiania hierarchii wartości – w której zaprzeczenie wartościom podstawowym w celu czerpania korzyści powoduje konieczność poszukiwania usprawiedliwień. Orbán, jak każdy z nas, chce być przekonany, że w ostatecznym rachunku jest dobrą osobą i kompensuje sobie te transgresje silnymi bodźcami pod hasłem ochrony rodzin, tradycyjnych wartości i walką z obcymi. Uważam, że on sam uważa, że postępuje właściwie, bo wypiera fakty i ocenę moralną mordu w Buczy i dlatego atakuje świat, który krzyczy, że białe jest białe, a czarne – czarne.

Komisja Europejska uruchamia dwa dni po zwycięstwie Orbána mechanizm warunkowości - pieniądze za praworządność wobec Budapesztu. Czy to znaczy koniec cackania się z takimi politykami, jak Orbán? Czy Orbán, jeśli nie dostanie kasy, wyjdzie z UE?

Istnieje scenariusz wyjścia Węgier z Unii Europejskiej w przypadku, gdyby kurek z pieniędzmi, zasilający cały ekosystem rządów Fideszu, został zakręcony. Opisaliśmy go jako jeden z pięciu scenariuszy w 2018 r. w raporcie Visegrad Insight pt. „Central European Futures”, przygotowanym we współpracy z Jörgiem Forbrigiem z berlińskiego GMFu. Podczas publicznych prezentacji i dyskusji za zamkniętymi drzwiami, także z osobami z kręgu węgierskiego rządu, taka możliwość nie została nigdy zakwestionowana. Ale oczywiście to nie jedyny scenariusz, choć dziś nabiera niebezpiecznie realnych kształtów.

To bardzo ważne, żeby nie wiązać procedury naruszenia praworządności, uruchomionej obecnie przez KE, z wyborami czy ostatnimi wypowiedziami Orbána. To byłby fałszywy obraz sytuacji. Komisja uruchomiła tę procedurę w odpowiedzi na wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, współtworzonego zresztą przez Węgry, w sprawie rozpoczętej na wniosek Budapesztu. Wcześniej to właśnie Orbán jako pierwszy zrezygnował z weta w trakcie negocjacji budżetowych i zaakceptował mechanizm warunkowości, czym zaskoczył swoich kolegów z PiS. Ostrzegałem wówczas publicznie polski rząd, aby nie dał się wodzić za nos, bo mają do czynienia z bardziej wytrawnym graczem, który poświęci wszystko - a już na pewno związki z Warszawą - dla własnych interesów. Ale nawet tak wytrawny gracz może być zapędzony w kozi róg, z którego nie będzie miał innego wyjścia jak kapitulację lub odejście od stolika, czyli „przypadkowy exit”.

PiS przez chwile zachowywał dystans wobec Orbána – szczególnie, gdy ten jawnie mówi językiem Putina. Ale po jego wygranej politycy partii władzy mówią już wprost: Orbán był, jest i pozostanie naszym przyjacielem. Czy Polska dobrze robi, inwestując w tego skompromitowanego polityka?

Nie. Polska powinna odzyskać przywództwo w Europie Środkowej jako największy kraj i połączyć siły z myślącymi podobnie w kwestiach bezpieczeństwa, razem z Czechami doprowadzić do zawieszenia Węgier w ramach Grupy Wyszehradzkiej. To zresztą nie odbiłoby się nawet jakoś specjalnie na naszych relacjach handlowych. Podczas gdy Czechy są obok Niemiec naszym głównym partnerem gospodarczym, to Węgry są na jakiejś dalekiej dwunastej pozycji. Dlatego nawet ewentualne ochłodzenie relacji politycznych i w konsekwencji zmniejszenie intensywności współpracy gospodarczej nie będzie miało dla nas większego znaczenia. W obecne korzyści gospodarcze z naszych relacji zresztą nie wierzę, bo na razie to polski rząd wyprzedaje majątek narodowy Węgrom, a co ma z tego nasza gospodarka? Węgrzy nie kupują nawet naszych autobusów. To właśnie po dojściu PiS do władzy zerwali umowę na zakup blisko setki Solarisów, ale kupili za to w tym czasie z Rosji wagoniki do metra z połowy dwudziestego wieku z liftingiem karoserii. Polska daje się robić w balona politycznie, gospodarczo i - co najważniejsze – pod względem bezpieczeństwa.

Czy sądzisz, że Węgry – zwykli ludzie – mają świadomość, że stają po złej stronie historii? I że kiedyś będą się wstydzić, iż głosowali na Orbána, bo głosując na niego, głosowali na zbrodniarza wojennego, jakim jest Putin?

Wyborcy opozycji przynajmniej w części mają świadomość tej tragedii. Ale większość społeczeństwa ma to – przepraszam – gdzieś. Liczy się ich tu i teraz, a po 12 latach rządów Orbána mają poczucie względnej stabilności. Tylko że idzie nowy kryzys gospodarczy, międzynarodowo Węgry będą coraz bardziej izolowane. Dlatego uważam, że to zwycięstwo było pyrrusowe.

WOJCIECH PRZYBYLSKI

Redaktor naczelny Visegrad Insight, głównej platformy analitycznej na temat Europy Środkowej prowadzonej przez Fundację Res Publica. Europe's Futures IWM/ERSTE fellow 2021/2022 w Instytucie Nauk o Człowieku w Wiedniu Specjalizuje się w polityce europejskiej i środkowoeuropejskiej. Wieloletni redaktor naczelny Res Publiki Nowej, a następnie Eurozine.com. Jest jednym z liderów Zdecentralizowanej Rzeczpospolitej, projektu Inkubatora Umowy Społecznej. Członek rady EFNI oraz OEES. Absolwent Uniwersytetu Warszawskiego (MISH), były asystent naukowy w Katedrze im. Erazma z Rotterdamu Uniwersytetu Warszawskiego, był research fellow we Francuskim Centrum Studiów Środkowoeuropejskich CEFRES w Pradze. Publikował m.in. w Project Syndicate, Foreign Policy, Politico Europe, Journal of Democracy, EUObserver, VoxEurop, Hospodarske noviny, Internazionale, Zeit, Dzienniku Gazecie Prawnej, Gazecie Wyborczej. Wojciech pojawia się także w BBC, Al Jazeera Europe, Euronews, TRT World, TVN24, TOK FM, Szwedzkim Radiu i innych. Współautor książki: Understanding Central Europe, Routledge.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, publicysta, szef Instytutu Obywatelskiego, think tanku Platformy Obywatelskiej, samorządowiec, radny miasta Katowice, były radny Sejmu Śląskiego, miejski aktywista, pomysłodawca katowickiego stowarzyszenia BoMiasto, założyciel i redaktor kwartalnika „Instytut Idei”. Autor między innymi: „Wariacje Tischnerowskie” (2012), „Pobudka Kościele” (2018) oraz „Kościół w czasach dobrej zmiany” (2021, wydawnictwo Liberte!)

Koniec

EDUKACJA DZIŚ

EDUKACJA DZIŚ

WIDMO KRĄŻY PO POLSKIEJ SZKOLE... WIDMO MINISTRA!

SŁAWOMIR DRELICH

Widmo ideologizacji, centralizacji, dezaktywizacji i antymodernizacji – to znaki rozpoznawcze aktualnego ministra edukacji i nauki, czyli człowieka, który odpowiada za całość polskiej oświaty. A przecież oświata to nie tylko zarządzanie systemem edukacyjnym, ale przede wszystkim kształcenie i wychowanie dzieci i młodzieży, a tym samym przystosowywanie ich do zmieniającej się rzeczywistości oraz przygotowywanie do funkcjonowania we współczesnym świecie.

Niewielu było ministrów edukacji, którzy by tak wiele złego robili dla polskiej szkoły, jak aktualny minister. Oczywiście jego koleżanka-poprzedniczka, autorka gwałtownie i z przytupem przeprowadzonej przed pięcioma laty „reformy” edukacji, niezwykle wysoko postawiła poprzeczkę. Pewne jest jednak, że jej lubelski następca sprostał temu wyzwaniu. Dawno swoją partyjną koleżankę dogonił, przegonił i zostawił daleko w tyle. Zło jednak, które aktualny minister edukacji i nauki implementuje w polski system oświaty, paradoksalnie rodzić będzie owoce zmiany – zmiany, która nadejdzie, choć dziś może to nam się wydawać nierealne czy wręcz niemożliwe.

Materializacja widma

Widmo ideologizacji, centralizacji, dezaktywizacji i antymodernizacji – to znaki rozpoznawcze aktualnego ministra edukacji i nauki, czyli człowieka, który odpowiada za całość polskiej oświaty. A przecież oświata to nie tylko zarządzanie systemem edukacyjnym, ale przede wszystkim kształcenie i wychowanie dzieci i młodzieży, a tym samym przystosowywanie ich do zmieniającej się rzeczywistości oraz przygotowywanie do funkcjonowania we współczesnym świecie. W preambule do Ustawy Prawo oświatowe z dn. 16 grudnia 2016 r. wpisano, że „Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości Ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności”. Te górnolotne zapisy moglibyśmy zbagatelizować, jednakże to w nich zawarto aksjologiczne podstawy organizacji całej polskiej oświaty, a to właśnie na wartościach każdy system edukacyjny musi się opierać. One pozwalają zdefiniować efekt końcowy jego działalności, czyli to, jak ukształtowanego młodego człowieka szkoła ma wypuścić ze swoich murów.

Postulaty „otwarcia się na wartości kultur Europy i świata”, „oparcie o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności” oraz założenie o przygotowaniu młodego człowieka do „wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich” – na pewno satysfakcjonowałyby każdego zatroskanego o kształt polskiego systemu edukacji, także tych, którym daleko do konserwatywnego światopoglądu czy też ideologii wyznawanej przez partię rządzącą dziś Polską. Praktyka zarządzania szkołą w ostatnich latach niewiele jednak ma z tymi postulatami wspólnego. Przede wszystkim system stworzony po 2016 r. oparto na rozbudowanym komponencie wiedzy akademickiej, który został przeszczepiony do każdego szczebla edukacyjnego. Poszerzono i uszczegółowiono treści zawarte w podstawie programowej, przywrócono szereg zagadnień nieobecnych w poprzedniej wersji podstawy programowej, nałożono na nauczycieli i uczniów kajdany realizacji tych rozbudowanych treści, przez co proces kształcenia uczyniono niezwykle intensywnym, absorbującym i wyczerpującym. Internetowe wpisy rodziców zatroskanych losami dzieci siedzących do późna w nocy z nosami w książkach nie były jedynie przesadą wrogich partii rządzącej opozycjonistów, ale symptomem zatrważającego zjawiska, które rozpocząwszy się w szkole podstawowej, stało się udziałem nowego liceum i technikum.

Jak już wspomniano, aktualny minister postawił sobie za punkt honoru, aby wyprzedzić swoją poprzedniczkę w działaniach, których efektem będzie uczynienie polskiej szkoły jeszcze bardziej opresyjną, nieprzyjazną i oderwaną od realiów życia codziennego. Symbolicznym i zarazem sztandarowym pomysłem ministra stała się likwidacja w szkołach ponadpodstawowych przedmiotu: wiedza o społeczeństwie w zakresie podstawowym oraz powołanie na jego miejsce przedmiotu: historia i teraźniejszość. Ten fatalny pomysł skrytykowany został nie tylko przez nauczycieli, ale również przez Polskie Towarzystwo Historyczne, Polską Akademię Nauk i Uniwersytet Warszawski. W podstawie programowej nowego przedmiotu wpisano szereg niezwykle szczegółowych treści obejmujących powszechną i polską historię najnowszą, które realizowane będą w I i II klasie szkoły ponadpodstawowej, czyli wśród czternasto- i piętnastolatków. Wpisane do podstawy programowej treści nie ustępują niczym od wymagań stawianych studentom kierunków humanistycznych i społecznych – tutaj zaś realizowane będą wśród młodzieży, nie mającej odpowiednich kompetencji i zdolności percepcyjnych, aby treści te operatywnie przyswajać. W Ustawie Prawo oświatowe wpisano, że system oświaty powinien zapewnić „dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, a także możliwość korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej”. Wystarczy wspomnieć, że ustawa ta pisana była przecież przez ekipę poprzedniczki aktualnego ministra.

Sztandarowy pomysł ministra jednakże nie jest wyłącznie niedostosowanym do wieku i wiedzy młodzieży sztucznie stworzonym przedmiotem, ale w zamierzeniu stanowi przede wszystkim narzędzie ideologizacji. Przewidywane do realizacji treści kształcenia obejmują wątki niemalże żywcem wyjęte z prawicowej publicystyki, jak chociażby: odróżnianie ekologii od rzekomego „ekologizmu”, odróżnianie tolerancji od afirmacji, uzasadnianie „pisowskich” interpretacji dotyczących katastrofy smoleńskiej, zestawianie liberalizmu z kolektywizmem czy wręcz totalitaryzmem itp. Tymczasem w Ustawie Prawo oświatowe wpisano, że zadaniem systemu edukacji jest „upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o zasadach zrównoważonego rozwoju oraz kształtowanie postaw sprzyjających jego wdrażaniu w skali lokalnej, krajowej i globalnej”. Można mieć wrażenie, że zapisy te są przez aktualnego ministra rozumiane opacznie. Minister bowiem wpadł na genialny pomysł – notabene nie jako pierwszy w świecie, choć niewątpliwie pierwszy w Europie XXI w. – że uda się zatrzymać bądź nawet cofnąć szereg modernizacyjnych zmian społecznych poprzez zideologizowaną szkolną edukację, a szkolni nauczyciele staną się biernym i bezmyślnym narzędziem przeprowadzania tego procesu. Jakby zapomniał o zróżnicowaniu środowiska nauczycielskiego, jakby zapomniał o wielości współczesnych źródeł informacji, z których korzystają dzieci i młodzież, jakby zapomniał o niepowodzeniach wszelkich form szkolnej indoktrynacji realizowanej w różnych reżimach i epokach na ziemiach polskich. Paradoksalnie minister edukacji okazał się niesamowitym konstruktywistą, skoro uwierzył, że wystarczy zmienić podstawę programową, wprowadzić nowy przedmiot, a niewątpliwie uda się stworzenie nowego człowieka, „pisowskiego” człowieka.

Broń obosieczna

Wydaje się jednak, że minister – choć z wykształcenia prawnik po Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, choć uzyskał doktorat i habilitację z nauk prawnych, choć przez wiele lat pracujący jako wykładowca akademicki – sam okazał się albo historycznie niedokształcony, albo nazbyt gorliwie uwierzył w swoją własną propagandę. Uwierzył mianowicie, że ręczne sterowanie programami nauczania poprzez zmiany w podstawie programowej sprawi, że szkoła uformuje tego nowego – jak już wspomniano – „pisowskiego” człowieka. Minister zapomniał chyba o tym, jak wiele protestów, oporu i niechęci budziła w poprzednich epokach i w realiach różnych reżimów szkoła, którą czyniono narzędziem propagandy, indoktrynacji i – nie bójmy się wprost powiedzieć! – reedukacji. Minister uwierzył, że wystarczy wpisać Jana Pawła II i kard. Stefana Wyszyńskiego do podstawy programowej, a już staną się obaj fundamentem aksjologicznym i wzorami moralnymi dla wszystkich bez mała polskich dzieci i młodzieży. Minister uwierzył w radykalnie konstruktywistyczną wizję antropologiczną, w której człowiek poddaje się swobodnemu lepieniu niczym z gliny przez czarodziejów, zwanych nauczycielami. A to przecież wszystko mrzonki!

Żyjemy przecież w świecie, w którym proces socjalizacji, wychowania i kształcenia nie odbywa się wyłącznie w szkole i w rodzinie. Zadania te wykonywane są równolegle i często samorzutnie przez szereg innych instytucji i organizacji, które nie tylko nie znajdują się pod bezpośrednią kuratelą państwa i nie realizują oficjalnych wytycznych polityki oświatowej państwa, ale wręcz wprost pozostawać mogą w opozycji do państwa. Organizacje pozarządowe, media masowe, grupy rówieśnicze, korporacje i przedsiębiorstwa, świat reklamy i marketingu, działacze i aktywiści polityczni i społeczni – to tylko niektóre z podmiotów, które wpływają współcześnie na formowanie młodych ludzi. Może być tak, że minister nie słyszał nigdy o vlogach i internetowych influencerach; może być tak, że nie korzystał z Instagrama, Snapchata czy TokToka; może być tak, że nie ulega propozycjom wyświetlającym się na YouTubie – jednakże wydaje się, że ministerstwo edukacji i nauki powinno być instytucją, w której zatrudnieni będą ludzie, którzy ministrowi o tym wszystkim powiedzą, a może nawet pokażą mu, o czym mówią. Gdyby minister to wiedział, wówczas miałby świadomość, że działania jego są antyskuteczne, gdyż wpływ zideologizowanej szkoły na sposób myślenia młodych ludzi będzie marginalny, a jego pomysły wylądują na śmietnisku historii szybciej niż w ogóle się to jemu może wydawać.

Działania ministra w obszarze indoktrynacji i reedukacji okażą się wreszcie bronią obosieczną. Choć likwidowanie wiedzy o społeczeństwie na poziomie podstawowym i jednocześnie pozbawianie nastolatków rzetelnej edukacji obywatelskiej może być postrzegane jako próba neutralizacji polityczno-społecznej młodzieży, to jednak opresyjność szkoły „wymyślonej” przez ministra niewątpliwie wyzwoli w młodych ludziach opór i zdecydowany sprzeciw. Nie można mieć najmniejszych wątpliwości, że próby nauczania młodych ludzi „pisowskiej” interpretacji katastrofy smoleńskiej lub siłowe niemalże wtłaczanie im do głów nazwisk katolickich hierarchów czy postaci polskiego papieża, sprawią, że młodzi próby te nie tylko zbojkotują i zanegują, ale przede wszystkim obśmieją. Zupełnie przez przypadek uda się ministrowi spełnić założenie wynikające z Ustawy Prawo oświatowe zakładające, że szkoła ma zajmować się kształtowaniem „u uczniów postaw prospołecznych, w tym poprzez możliwość udziału w działaniach z zakresu wolontariatu, sprzyjających aktywnemu uczestnictwu uczniów w życiu społecznym”. Nie zdziwi mnie zupełnie, jeśli młodzi ludzie – po wejściu w życie założeń dotyczących przedmiotu: historia i teraźniejszość – zaczną angażować się w formy opozycyjne względem promowanych w tak napisanej podstawie programowej postaw i zachowań. Sam minister – jak się zdaje – mówił kiedyś o typowym dla Polaków „genie sprzeciwu” względem wszelkich form przymusu i indoktrynacji. Nie mam złudzeń, że próby reedukowania młodzieży przez ministra skończą się jednym wielkim krachem stworzonego przez niego instytucjonalnego aparatu indoktrynacji.

Zjednoczyć się przeciwko temu widmu

Wśród ludzi, którym zależy na jakości i kształcie polskiego systemu edukacji, pojawia się szereg wątpliwości dotyczących tego, w jaki sposób walczyć z bezmyślnymi i szkodliwymi zmianami, które na polską oświatę zsyła widmo aktualnego ministra. Skoro nie działają manifestacje i pikiety, skoro nie działają listy otwarte, skoro urzędnicy ministra nic nie robią sobie z wniosków wysyłanych w ramach kolejnych konsultacji społecznych, toteż wielu z rezygnacją stwierdza, że zrobić nie da się nic. W rzeczywistości jednak to sam minister i jego pomysły staną się z czasem w coraz większym stopniu sojusznikami antyministerialnej opozycji. Trzeba więc – musimy powiedzieć to dobitnie! – „zjednoczyć się przeciwko temu widmu”! Jednakże zjednoczenie to musi się dokonywać w rzetelnej i solidnej pracy u podstaw. Bo przecież – kolejny raz powołam się na Ustawę Prawo oświatowe – system oświaty ma zajmować się wychowaniem rozumianym „jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej”. Zadaniem nauczycieli, edukatorów i opiekunów jest zatem nie tylko realizowanie podstawy programowej, ale przede wszystkim troska o wszechstronny rozwój młodych ludzi. Poza tym nie można zapominać, że zadaniem szkoły jest również „kształtowanie u uczniów postaw przedsiębiorczości i kreatywności sprzyjających aktywnemu uczestnictwu w życiu gospodarczym, w tym poprzez stosowanie w procesie kształcenia innowacyjnych rozwiązań programowych, organizacyjnych lub metodycznych”. Jest więc szereg zadań, ku realizacji których należy się zjednoczyć! Najskuteczniejszą jednak formą zjednoczenia będzie zjednoczenie w pracy organicznej i w pracy u podstaw. Bo skoro „widmo krąży po polskiej szkole, widmo aktualnego ministra”, toteż nadszedł czas, aby nauczyciele, opiekunowie i edukatorzy przyjęli rolę współczesnych „siłaczek”.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”..

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

LEKTURY LIBERAŁA

ZBRODNIA OKRUTNIE LUDZKA

MAGDALENA M. BARAN

Ludobójstwo to coś więcej niż wojna,

ponieważ zamiar zawsze pozostaje,

nawet jeśli tym razem to się nie powiodło.

Jean Hatzfeld, Nagość życia:

Opowieści z bagien Rwandy

Gdy patrzymy na wschód, widzimy ogrom zbrodni. Zbrodni, jakich jeszcze kilka chwil temu mieliśmy nadzieję nie doświadczyć ze strony cywilizowanych narodów. Zbrodni, które w każdej minucie niosą śmierć, strach, cierpienie; które przejmują trwogą, odbierają nam głos, choć przecież każą głośno krzyczeć przeciw wojnie, przeciw bestialstwu, przeciw każdej ze zbrodni. Społeczność międzynarodowa – na prośbę samej Ukrainy, ale też innych państw – zbiera dowody, mające pozwolić na postawienie winnych w stan oskarżenia, na osądzenie zbrodni, na wielowymiarową powojenną sprawiedliwość. Dziś mówimy o, określonych w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego, zbrodni wojennej i zbrodni przeciwko ludzkości. Statut pozwala jednak sądzić i za dwie inne zbrodnie: za zbrodnię agresji (lecz tu ani Ukraina ani Rosja nie podlegają jego zapisom) oraz za ludobójstwo. Jednak z tym ostatnim sprawy nie mają się tak prosto, jak chciałyby to widzieć media czy szafujący słowem „ludobójstwo” politycy. Prawda, ogrom zbrodni w Buczy czy Mariupolu skłania do użycia tego określenia, ale sami prawnicy pozostają bardzo ostrożni. Bowiem aby sądzić za ludobójstwo, trzeba udowodnić ludobójczy zamiar. „Tak łatwo jest dokonać ludobójstwa – pisze w książce Ostateczne rozwiązania. Ludobójcy i ich dzieło, Konstanty Gebert. – Wystarczy przekonać swoich, że ich los się poprawi, gdy pozbędą się obcych. Prawdziwa próba przychodzi, gdy obcy nie zechcą się wynieść. Wtedy trzeba zabijać. I ze zdumieniem patrzyć, jak to łatwo idzie. Żołnierze wykonują rozkazy. Pięknoduchy nabierają wody w usta. Duchowni mówią o dziejowym przeznaczeniu narodu”. A jednocześnie… Tak trudno jest skazać za ludobójstwo. Dlaczego? Kluczowy jest ów zamiar. Ale… po kolei.

Ludobójstwo stanowi albo brutalny „element” wojny, albo najwyższy wyraz okrucieństwa lokalnych reżimów wobec własnych obywateli. Katalogując nowożytne ludobójstwa – począwszy od wymordowania Herero i Namaqua w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (dzisiejsza Namibia), rzezi Ormian, przez Zagładę i Porajmos, okrucieństwo Czerwonych Khmerów, ludobójstwo w Rwandzie, masakrę w Srebrenicy, aż po ludobójstwo Rohingyów w Mjanmie i Ujgurów w chińskim Sikniangu – wraz z Gebertem szukamy „prawidłowości”, „powtarzalności”. I… nie tak trudno ją znaleźć. Ja jednak szukam najpierw tutaj, w świadectwach ocalonych. „Ludobójstwo – opowiada Jeanowi Hatfeldowi jedna z ocalałych rwandyjskich Tutsi – to nie jest jakiś krzak, który wyrósł z dwóch czy trzech korzeni, ale splot korzeni, które tkwiły pod ziemią i nikt tego nie zauważył”. Te jednak, choć gwarantują mu trwanie, tkwią pod ziemią i w normalnej sytuacji nikt ich nie dostrzega. Czasem nawet nie myślimy o ich istnieniu. Tymczasem one sięgają często bardzo głęboko i okazują się być silniejsze niż to, co widzimy nad powierzchnią. Potrafią przetrwać nawet, gdy zniszczymy to, co widoczne. Najprostszym rozwiązaniem byłoby oczywiście zniszczenie owych korzeni i… na tym koniec. Gdyby jednak tak proste rozwiązania dawały się zastosować, to pokolenia nie byłyby wystawione na niebezpieczeństwo. „Historie” takie jak Kambodża, wojna w byłej Jugosławii, ludobójstwo w Rwandzie, tragedia Konga, Sudanu, Darfuru czy Syrii po prostu by się nie zdarzyły. By zatem analizować oblicze wojny, jakim niewątpliwie jest ludobójstwo, musimy dotrzeć właśnie do korzeni, przyglądając się kulturowej i narodowej tożsamości społeczeństw, zwracając uwagę na ich pamięć historyczną i przekonania, które wspólnie mają wpływ na mechanizm każdego ludobójstwa. Do takich „korzeni” dociera w swojej znakomitej książce Konstanty Gebert. Jego Ostateczne rozwiązania. Ludobójcy i ich dzieło to książka kompletna, nie tylko prowadząca czytelników przez nowożytne ludobójstwa, nie tylko pokazująca ich historię i skalę, nie tylko gromadząca fakty, ale – a może przede wszystkim – analizująca mechanizm ludobójstwa, pozwalający nadać mu „imię”, a tym samym odróżnić je od innych wojennych zbrodni.

Fakty są takie, że przed II wojną światową termin „ludobójstwo” w ogóle nie istniał. W roku 1941, mierząc się ze skalą ówczesnej wojennej tragedii, Winston Churchill mówił: „Od czasów mongolskich inwazji na Europę nigdy nie było tak bezlitosnych, metodycznych rzezi osiągających tak wielką skalę. Ale to tylko początek. Lada chwila krwawym śladem hitlerowskich czołgów nadejdą głód i zarazy. Jesteśmy świadkami bezimiennej zbrodni”. Zbrodnia ta zyskała nazwę dopiero w roku 1944 dzięki polskiemu prawnikowi, Rafałowi Lemkinowi. Już wcześniej pisał on o barbarzyństwie rozumianym jako „opresywne i destrukcyjne działania skierowane przeciwko jednostkom jako członkom grup narodowych, religijnych lub rasowych” oraz „wandalizmie oznaczającym niszczenie dziedzictwa kulturalnego”. W listopadzie 1944 Lemkin publikuje książkę Axis Rule in Occupied Europe, w której używa terminu „ludobójstwo” dla opisania eksterminacji całych narodów i grup etnicznych. Pisze dalej: „To skoordynowany plan różnych działań mających na celu zniszczenie podstaw życia grup narodowych, w celu ich unicestwienia. Ludobójstwo jest skierowane przeciwko grupie narodowej jako podmiotowi, a podejmowane działania skierowane są przeciwko jednostkom, ale nie jako jednostkom, lecz jako członkom grupy narodowej”. Co ważne, Lemkin rozumie ludobójstwo bardzo szeroko, nie tylko jako fizyczną eksterminację narodowych, rasowych i religijnych grup poprzez morderstwo, głód czy brak opieki medycznej, ale także jako niszczenie języka, kultury, świątyń, a nawet jako demoralizacji poprzez promocję alkoholizmu i hazardu. Według niego jest to „nowoczesna zbrodnia”, realizowana przy użyciu najnowszych technik, sprawnego systemu organizacji, a nawet konkretnego zarządzania. Jest to skoordynowany i przemyślany plan działań, zmierzający do unicestwienia danej grupy, rozgrywający się na każdym możliwym polu eksterminacji.

Dziś, dzięki uchwalonej w roku 1948 Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, zwanej przez niektórych Konwencją Lemkina, możemy uporządkować sytuację. I tak art. 2 mówi: „W rozumieniu Konwencji niniejszej ludobójstwem jest którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich: a) zabójstwo członków grupy, b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy, c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego, d) stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy, e) przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy”. Natomiast karze (art. 3) podlega „a) ludobójstwo, b) zmowa w celu popełnienia ludobójstwa, c) bezpośrednie i publiczne podżeganie do popełnienia ludobójstwa, d) usiłowanie popełnienia ludobójstwa, e) współudział w ludobójstwie”. I znów… Konieczne jest udowodnienie ludobójczego zamiaru; zaplanowanego, a nawet inspirowanego historycznie czy intelektualnie działania, mającego na celu eksterminację danej grupy.

I tak, rację ma Gebert, gdy pisze, że „jak każde wielkie ludzkie przedsięwzięcie, ludobójstwo potrzebuje najpierw zrywu wyobraźni”. Mówimy tu – jakkolwiek przewrotnie to brzmi – o intelekcie. To tu „myśli się to, co nie do pomyślenia”, aby później przekształcić to w czyn. W tym właśnie momencie będziemy rozpoznawać zamiar/intencję. Słusznie też wskazuje dwa „elementy ludobójczej wyobraźni”, tyleż proste, co upiorne. To dwie, niezmienne od dziesiątek lat, strategie: wybijanie zarazków (bo likwidacją chorób lub ich nośników inspirowano ludobójstwa) lub pielęgnowanie ogrodu (gdzie „pieli się chwasty”). A wszystko to dla… lepszego życia. „Ogrodniczy model myślenia o ludobójstwie – pisze Gebert – tym się różni od mikrobiologicznego, że postuluje, iż nie wystarczy wytrzebić to, co złe: trzeba jeszcze pielęgnować to, co dobre. W modelu mikrobiologicznym zakłada się zaś, że to, co dobre, po prostu samo się rozwinie do pełni swego potencjału, gdy szkodliwego złego zabraknie”. Tylko… gdy patrzymy na zbrodnię, na zabójców, ale najbardziej na tych, którzy przekonali ich, że takie działanie jest ze swej istoty moralne, to musimy zapytać: „Gdzie niby jest to dobre?” Bo… ja nie widzę.

Ale właśnie ze względu na ów zamiar musimy za Lemkinem powtórzyć, że ludobójstwo jest „najbardziej ludzką zbrodnią” (the most human crime), bo tylko człowiek potrafi zaprogramować eksterminację na tak wielką skalę. Tu korzenie sięgają po nienawiść wobec inności, agresywną propagandę i ideologię, ale także czerpią z pamięci, podsycają lęk, resentyment i potrzebę „odpłaty” tym, co wydają się zagrożeniem. Zygmunt Bauman podkreśla tu, że gdy w świecie współczesnym mamy do czynienia z „dehumanizacją relacji” i brakiem moralnej refleksji nad działaniem systemów politycznych i społecznych, wówczas „ludobójstwo jest wciąż możliwe, zwłaszcza podczas społeczno-ekonomicznych problemów i w państwach, które mają już w swojej historii tego rodzaju epizody”. A skoro tak, to owa zbrodnicza „mobilizacja” jest nie tylko możliwa, ale wydarza się. Raz za razem. Pytanie – dziś jeszcze bez odpowiedzi – brzmi, czy wydarza się również w Ukrainie? Sam mord, jakkolwiek okrutny, to jeszcze nie ludobójstwo. Ataki na ludność cywilną, to jeszcze nie ludobójstwo. Związane ręce, strzał w tył głowy, masowe groby, to jeszcze nie ludobójstwo. To zbrodnia wojenna. Pewną szansę na zmianę tej kwalifikacji daje uznanie działań Rosjan za „zaczystkę” – stosowaną przez Kreml przynajmniej od XVI wieku metodę doszczętnego wyniszczania narodu przeciwnika; zabijanie wedle ściśle opracowanego wcześniej planu, listy, na której mieli znaleźć się ukraińscy politycy, działacze społeczni, opozycjoniści, naukowcy czy artyści – słowem… intelektualna elita, bez której narodowi zawsze trudniej przetrwać.

Dziś wiemy jedno. W ludobójstwie na pierwszy plan wysuwa się kwestia relacji człowieka z drugim człowiekiem, jak również społeczności ze społecznością. Z owej relacji, lub raczej z jej załamania, wynika chęć wyeliminowania już nie tylko konkretnych ludzi, ale i części tworzonej z ich udziałem historii. Pamięć zbiorową zbrodniarze kwalifikują tu jako zagrożenie. Jest zaczynem resentymentu, pretekstem do zadawania śmierci. Wielokrotnie już tak zabijano cywilizacje. Dokonując operacji na żywym organizmie, chciano pozbyć się jednego z elementów, bez świadomości ryzyka, że musi ona stanowić stabilny układ wielu czynników. Że bez którejś ze swoich składowych cywilizacja przestaje być pełna i popada w zagrażający jej istnieniu konflikt. Rzeź strąca człowieka w rzeczywistość istniejącą przed ustanowieniem prawa i uformowaniem się wspólnoty, przed wspólną pamięć, gdzie „pojęcia tego, co słuszne i niesłuszne, sprawiedliwości niesprawiedliwości – jak pisał Thomas Hobbes – nie mają miejsca”.. I na koniec. Coś, co musimy mieć na uwadze. Bo historia ludobójstw pokazuje nam, że „człowiek może w jednej chwili stać się bardzo zły”; że „gdy doszło do ludobójstwa, może dojść do drugiego, w dowolnym czasie, w dowolnym miejscu”… i mamy na to szereg przekonujących dowodów.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

POZWÓLMY EMOCJOM SIĘ WYRWAĆ

SŁAWOMIR DRELICH

Koczanowicz przyznaje expressis verbis: „Chodziło mi zarówno o opisanie rzeczywistości, jak i o jej ocenę”. Pewnie właśnie dlatego po zaprezentowane teksty sięga się chętnie i równie chętnie idzie się drogą zaproponowaną przez autora. Można nawet czasami się z nim nie zgodzić, jednak chce się pójść obok niego do samego końca snutej przez niego narracji.

Każdy badacz życia społecznego czy też życia politycznego musi czasami zbudzić się z letargu, jakim jest błogość teoretyczno-abstrakcyjnej analizy. Każdy badacz musi czasem opuścić swoją strefę komfortu i bezpośrednio odnieść się do rzeczywistości, która drzwiami i oknami wdziera się również do jego życia. Każdy badacz wreszcie jest naturalnie predestynowany do tego, aby dokonać ocen i rzucić wyzwanie mitowi naukowej neutralności. Właśnie w Niedokończonych politykach czegoś takiego dokonuje Leszek Koczanowicz, który sam dobitnie stwierdza, że zaprezentowane teksty przygotowywał niekoniecznie z „pozycji bezstronnego obserwatora, ale z pewnym emocjonalnym zacięciem”. I właśnie o to emocjonalne zacięcie chodzi nam najbardziej w tego typu literaturze, która sprawia, że intelektualista nie ukrywa się za ustawioną w kącie społecznego życia miotłą, nie decyduje się na pozostanie w błogiej i przyjemnie chłodnej piwnicy, ale wychodzi z niej, żeby dokonać oceny tego, co się dzieje wokół niego. Koczanowicz przyznaje expressis verbis: „Chodziło mi zarówno o opisanie rzeczywistości, jak i o jej ocenę”. Pewnie właśnie dlatego po zaprezentowane teksty sięga się chętnie i równie chętnie idzie się drogą zaproponowaną przez autora. Można nawet czasami się z nim nie zgodzić, jednak chce się pójść obok niego do samego końca snutej przez niego narracji.

Narracja, którą proponuje czytelnikowi Koczanowicz, właściwie w całości dotyczy stanu polskiej demokracji. Pewnie najlepiej poradzi sobie z nią ten, kto polityką w jej wymiarze teoretycznym interesuje się najbardziej, gdyż dla dotrzymania kroku autorowi potrzebna będzie pewna biegłość w filozoficzno-politologicznych kontekstach, doktrynalnych podstawach, koncepcyjnych rozważaniach najwybitniejszych współczesnych, nowożytnych i klasycznych myślicieli politycznych. Nie jest to jednak praca, która trafić ma wyłącznie do rąk naukowo zaangażowanego „politykoznawcy”. Oczywiście ta biegłość, o której wspomniano powyżej, wiele ułatwia i jednocześnie sprawia, że będziemy chcieli również do zaproponowanej przez Koczanowicza refleksji się przyłączyć. Jednakże jej brak nie zamyka przekazywanych przez niego treści przed pozostałymi czytelnikami – wręcz przeciwnie: pewnie otworzy je na nowe punkty widzenia. W tekstach Koczanowicza wracają bowiem wielkie filozoficzno-polityczne spory: o dobro wspólne, o sprawiedliwość, o wolność, o rząd, o emancypację, o równość, o korupcję, o merytokrację, o populizm i demagogię. Przebija się również – w sposób szczególnie mi bliski – spór o polski liberalizm i jego wpływ na kształt współczesnej polskiej demokracji. Echa tych wszystkich sporów wracają co jakiś czas w postaci kolejnych prac i wypowiedzi publicystów, nie zawsze jednak wciągają tak, jak wciągają nas właśnie Niedokończone polityki.

Koczanowicz używa narzędzi analizy typowych dla filozofii polityki czy nauk o polityce, ale nie boi się odnosić do politycznej rzeczywistości ostatnich lat. Pewnie większość czytelników właśnie na takie analizy i refleksje czeka. Ci, którzy czekają, na pewno się nie rozczarują. Chyba do najciekawszych fragmentów zaliczyć można wątki nawiązujące do zmiany politycznej, jaka dokonała się w Polsce w 2015 r. Choć jednak autor nie chowa głowy w piasek, to jednak proponuje nam analizę, która nie zamyka się w ramach liberalno-demokratycznego czy też liberalno-centrycznego spektrum. Zwycięstwo Andrzeja Dudy w wyborach prezydenckich w 2015 – i jednocześnie zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości jesienią tego roku – wkomponowane zostaje przez Koczanowicza w ogólnoświatowe uniwersum polityczne. Dostrzega on bowiem szeroki populistyczny kontekst, którego symptomy w latach 2015-2016 można było dostrzec w różnych częściach świata. Jak się okazuje, Polska jest elementem tego szerokiego kontekstu. Zwraca on również uwagę na pewne namacalne problemy współczesnej Polski, których nie dostrzegały bądź nie chciały dostrzegać polskie elity polityczne. Może nadszedł czas, żeby ich przedstawiciele wzięli do rąk analizy polskich badaczy i myślicieli – choćby miały one wymiar publicystyczny – i spróbowali zrozumieć, co wydarzyło się w 2015 r. i że nie był to wyłącznie deal, który przekupione społeczeństwo zawarło z nacjonalistyczno-populistyczną prawicą.

W kontekście rozważań Koczanowicza wokół wydarzeń roku 2015 kolejny raz powraca kwestia miejsca populizmu we współczesnej polityce i tym samym miejsca populizmu we współczesnej Polsce. Ostatnie lata rządów Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego – co dostrzega również Koczanowicz – były powrotem nastrojów antysystemowych, które zostały skutecznie i efektywne zagospodarowane przez dzisiejszą partię rządzącą. Autor dostrzega ów paradoks, który w pewnym sensie pozwala również przyglądać się miejscu Prawa i Sprawiedliwości na aktualnej polskiej scenie politycznej, a mianowicie zdolność partii Jarosława Kaczyńskiego do umiejętnego łączenia praktyki rządzenia państwem, a wręcz przejmowania państwa, z tym przyswojonym sobie w 2015 r. antysystemowym populizmem. Bo moglibyśmy zapytać samych siebie: czy jest możliwe, aby partia, która od prawie siedmiu lat rządzi państwem, nadal była w stanie zagospodarowywać antysystemowy elektorat, mobilizować go i przy jego pomocy dalej wygrywać wybory? Jak bardzo to wydawałoby nam się paradoksalne – niektórym może nawet absurdalne – tak bardzo jednak okazuje się to być prawdziwe. Koczanowicz wyjaśnia to na kilka sposobów i niewątpliwie warto z jego intuicjami i propozycjami się zapoznać, nie będę więc zdradzał wszystkich jego propozycji w tym aspekcie.

Koczanowicz chce pomóc czytelnikowi zrozumieć „Polskę Kaczyńskiego”. I bynajmniej nie należy interpretować tego określenia na sposób wykluczający czy tym bardziej piętnujący. „Polska Kaczyńskiego” jest bowiem również naszą Polską – po prostu pod pewnym względem właśnie tacy jesteśmy, a Kaczyński wydobywa z nas te wszystkie strachy, frustracje, obawy, rozczarowania. Gra nimi, przeciwstawia je sobie nawzajem, stosuje je niczym straszak czy wręcz przynętę. Skoro udaje mu się rozkręcać kolejne wojny kulturowe w ich polskich hipostazach, to znaczy, że tymi strachami posługuje się dość skutecznie. Tutaj w polskiej polityce jednak zaczynają się pojawiać znacznie intensywniej wartości, których w erze przed 2015 rokiem może nawet trochę brakowało. Wartości polaryzują i emocjonują, wartości rozgrzewają ludzkie spojrzenia i punkty widzenia, wartości sprawiają, że spoglądamy już nie tylko na przeszłość i teraźniejszość, ale przede wszystkim na przyszłość. Pewnie na podstawie tych refleksji Koczanowicza trzeba by powiedzieć środowiskom wspierającym polską opozycję, aby właśnie do świata wartości zaczęły się intensywniej odwoływać, gdyż to właśnie emocjami Prawo i Sprawiedliwość buduje „Polskę Kaczyńskiego”. I lepiej zdać sobie z tego sprawę i otworzyć oczy na rzeczywistość, aniżeli tkwić w błogiej nieświadomości, obrażając się na naród.

Przede wszystkim jednak również Koczanowicz chce trochę na nasze emocje wpłynąć. W tego typu literaturze jak najbardziej może on sobie na to pozwolić i – jak najbardziej! – powinniśmy mu na to pozwolić. Robi to bowiem i z sercem, i z rozumem (sic!). Kiedy czytamy o samobójstwie demokracji zaczynamy jakby intensywniej myśleć o Polsce i zastanawiać się, jak wyrwać ją z rąk ludzi, którzy rujnują państwo oraz marginalizują swój (nasz!) kraj w ramach międzynarodowych struktur, w których jesteśmy od tak niedawna. Nie jest jednak tak, że Koczanowicz ma nas za ślepców, którzy nie wiedzą, co się w naszym kraju dzieje i niczym dziecko z Nowych szat cesarza budzi nas swoim okrzykiem o królewskiej nagości. Koczanowicz wie, że mamy wzrok do patrzenia i słuch do słuchania, a przecież „jak uczy historia, ludzie doskonale zdają sobie sprawę, że żyją w systemie niedemokratycznym, niezależnie od tego, jak bardzo propaganda państwowa przekonywałaby ich, że jest inaczej”. Zwykle więc widzimy, co się dzieje wokół nas, w jaki sposób autokraci i populiści rujnują nasz świat. Nie zawsze jednak umiemy dokonać kroku, który zbliży nas do zmiany tego status quo. Sądzę, że właśnie dlatego trzeba koniecznie sięgnąć po Niedokończone polityki Koczanowicza – żeby zastanowić się, dlaczego widzimy, a zwykle nic z tym nie robimy; żeby pojąć, jak wiele można, niekoniecznie bardzo wiele robiąc; żeby zdać sobie sprawę, że czasami warto jednak pozwolić emocjom wyrwać się, niekoniecznie zaś gasić ich siłę nadzieją.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

#BEINDEPENDENT JUŻ PO RAZ PIĘTNASTY!

ALICJA MYŚLIWIEC

Depresyjne coming-outy, nieoczekiwane przymierza, domniemana niewinność najmłodszych, kolektywna walka o lepsze jutro – 15. Mastercard OFF CAMERA w ramach festiwalowych sekcji specjalnych pokazuje przewodnie tematy kina niezależnego. Co mówią o nas obrazy świata i jaki jest nasz świat w obrazach? Przekonamy się już od 28 kwietnia podczas 15. urodzin największego święta kina niezależnego w Polsce.

W zdrowym ciele zdrowy duch?

Dla wielu lockdown okazał się momentem granicznym, czasem, gdy mocniej na światło dzienne zaczęły wychodzić frustracje, lęki, niepokoje. Na szczęście nie jest to już temat tabu ani powód do wstydu. O neurozach, zaburzeniach czy depresji jako chorobie cywilizacyjnej w coraz bardziej otwarty sposób mówi się w przestrzeni publicznej. Pomagają w tym coraz liczniejsze depresyjne „coming-outy” osób publicznych. Kino od dawna upodobało sobie neurotycznych, skomplikowanych bohaterów. Choć wysoka wrażliwość może wydawać się przysłowiową kulą u nogi, często to reprezentacje pozytywne, wzruszające, pełne humanizmu, ciepła i empatii. W tegorocznej sekcji festiwalu Mastercard OFF CAMERA zastanowimy się nad tym, jak ważny w tym trudnym czasie jest problem higieny psychicznej, i pokażemy, że pozorną słabość można przekuć w siłę.

Nieoczekiwane przymierza

Głębokie podziały społeczne, kulturowe różnice nie do pokonania i przekonanie poszczególnych grup o słuszności swoich poglądów od dawna wyznaczają nie tylko polski obyczajowy krajobraz. A gdyby tak porzucić własne opinie, a z odmiennych tożsamościowych pozycji uczynić źródło siły? Sekcja „Nieoczekiwane przymierza” opowiada o nieoczywistych sojuszach między postaciami różniącymi się niemal w każdym aspekcie. Wierzący zostają skonfrontowani z ateistami, homo- z heteroseksualnymi jednostkami. Niecodzienne relacje są nie tylko źródłem siły dla bohaterów, ale mają spory potencjał transformacji rzeczywistości i obalają krzywdzące stereotypy kulturowe. Z tytułowych nieoczekiwanych przymierz wyłania się nowy sposób organizacji struktur społecznych. A w ślad za nim, choć zabrzmi to utopijnie – nowy, lepszy świat. Bardzo nam wszystkim potrzebny, choćby jako majacząca na horyzoncie idea.

Wiek niewinności

Coraz częściej twórcy ostro rozprawiają się z powszechnymi przekonaniami i normami kulturowymi wokół dzieciństwa – zwłaszcza tymi dotyczącymi jego rzekomej naiwności i niewinności. Kino niezależne skupia się z jednej strony na przemianach, jakie dokonują się w modelach i sposobach opowiadania o dzieciństwie. Z drugiej natomiast – odkrywa przed widzami jego bardziej mroczne, mniej oczywiste i nienormatywne oblicze. Wbrew grzecznym i normalizującym wyobrażeniom dorosłych o tym okresie ludzkiego życia, dzieci w pokazywanych w sekcji filmach są często tajemnicze, nieodgadnione, a czasem nawet brutalne. Jednocześnie to do nich należy tu ostatnie słowo i to z ich perspektywy spoglądamy każdorazowo na prezentowane wydarzenia. I być może należałoby uważniej wsłuchać się w pragnienia i potrzeby samych dzieci, których tak bardzo, wbrew pozorom, boi się dorosły świat, niż nieustannie dyscyplinować je, trenować i wychowywać, za wszelką cenę, stojąc na straży ich domniemanej niewinności.

Przyszłość jest teraz

Ułożona we współpracy z Międzynarodowym Festiwalem Filmowym w Bergen specjalna sekcja Mastercard OFF CAMERA prezentuje filmy opowiadające o postępującym kryzysie ekologicznym i modelach radzenia sobie z nim. Zamiast jednak stawiać na jednostkowe opowieści o heroicznej walce o naszą planetę, starannie wybrane produkcje pokazują, że siła tkwi we współpracy i kolektywnej walce o lepsze jutro. Najwyższy przecież czas, żebyśmy uświadomili sobie, że ciąży na nas zbiorowa odpowiedzialność i niczym bohaterowie sekcyjnych filmów zaczęli działać, na mniejszą lub większą skalę, ale razem, troszcząc się o wspólną przyszłość, która zaczyna się teraz. Tam, gdzie zawodzą politycy i oficjalne drogi, pozostaje nadzieja w oddolnych inicjatywach oraz w często bezinteresownych działaniach zwykłych ludzi.

Do zobaczenia w Krakowie od 28 kwietnia do 8 maja!

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

.

Koniec.

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

ŚRODOWISKOO SAMO SIĘ NIE OCALI

O ROZWIĄZANIACH EKOLOGICZNYCH DLA BIZNESU I DLA KAŻDEGO Z NAS OPOWIADA W ROZMOWIE Z DOBROSŁAWĄ GOGŁOZĄ MARCIN KRYSIŃSKI - PRZEDSIĘBIORCA I ZAŁOŻYCIEL SIECI RESTAURACJI „MIHIDERKA”

W momencie kryzysu humanitarnego nie brakuje chętnych do pomagania. Przyszedł już moment, w którym warto zastanowić się, jak robić to najlepiej.

Dobrosława Gogłoza: Wiem, że zajmujesz się kilkoma projektami, które mają duży walor ekologiczny. Czy możesz pokrótce o nich opowiedzieć?

Marcin Krysiński: Rzeczywiście. Tak się składa, iż znaczna część mojej działalności opiera się w jakiejś mierze na szeroko rozumianej oszczędności zasobów. Tu przede wszystkim wymieniłbym działalność Mihiderki, czyli naszej rodzinnej marki, pod którą oferujemy produkty 100% roślinne. Działamy w kilku kanałach dystrybucji, które wzajemnie się uzupełniają.

Już ta działalność oznacza pozytywny wpływ na otaczające nas środowisko, albowiem to właśnie kuchnia roślinna zużywa zdecydowanie mniej zasobów (woda, areały, emisje CH4 i CO2, energia, itd.) w stosunku do tradycyjnych produktów odzwierzęcych.

Kolejnym obszarem, w którym staram się aktywnie realizować, jest elektromobilność, czyli korzystanie z aut elektrycznych (mamy ich w naszej organizacji 5) do realizacji niektórych działań w zakresie transportu/dostawy.

Do tego wszystkiego dysponuję dwiema mikroelektrowniami fotowoltaicznymi, które łącznie produkują ok. 60.000 kWh prądu rocznie. Ten prąd jest całkowicie bezemisyjny, gdyż jest pozyskiwany ze słońca. Dzięki postawieniu własnych słupków do ładowania na moich parkingach, mogę tę energię bezpośrednio wykorzystać do ładowania samochodów elektrycznych.

Proekologiczną część mojej aktywności dopełnia zaangażowanie się w promocję własnego stylu życia, szkolenia i audyty w zakresie korzystania z aut elektrycznych i odnawialnych źródeł energii (OZE).

Patrząc na to z tej ostatniej perspektywy można powiedzieć, że z tych kilku części – jak z puzzli – układam jeden spójny obrazek. Próbuję też swoich sił w publicystyce.

Gastronomia przeszła bardzo trudny okres w wyniku pandemii. Jak Tobie udało się ten czas przetrwać?

To temat na osobną, bardzo długą opowieść. Skracając tę historię powiem, że ostatnie dwa lata spowodowały kompletne przewartościowanie naszej wcześniejszej strategii działania i rozwoju. O ile przed pandemią (a właściwie lockdownami) chcieliśmy się rozwijać poprzez otwieranie kolejnych lokali w różnych miejscach Polski i nie tylko (prowadziliśmy wstępne rozmowy z zainteresowanymi Mihiderką z innych krajów), o tyle obecnie nasze stacjonarne restauracje są jednym z kilku pionów naszej działalności. Jeszcze w marcu 2020 roku uruchomiliśmy działalność w zakresie cateringu pudełkowego pod marką Mihiderka W Drodze, a następnie nasz internetowy Roślinny Sklepik Mihiderki, w którym można kupić nasze wybrane produkty. Niedługo potem – po spełnieniu licznych formalności – rozpoczęliśmy także dystrybucję stacjonarną do sklepów oraz segmentu HoReCa. Przygotowujemy się także do rozwoju naszej oferty w segmencie dark kitchen i poprzez licencjonowanie naszej marki innym podmiotom działającym na rynku gastronomicznym. Pierwsze testy tych dwóch ostatnich koncepcji wypadły bardzo pomyślnie.

Przetrwaliśmy przede wszystkim dzięki dywersyfikacji oraz ostremu cięciu kosztów, co zrodziło konieczność likwidacji czterech lokali. Zresztą w momencie naszej rozmowy jesteśmy w trakcie zamykania kolejnych dwóch. Także można powiedzieć, że z sieci 10 lokali zredukowaliśmy się do 4. Nie wykluczam, że i one mogą w niedługim czasie podzielić ten los. Cóż, sytuacja, w jakiej zostaliśmy postawieni przez nieudolnych polityków zarządzających naszym krajem, zmusiła nas do takich drakońskich ruchów.

Warto wspomnieć, że istotną rolę w naszej organizacji w tych trudnych czasach odgrywa postawa całej naszej ekipy. Ludzie z którymi współpracuję, wnieśli istotny wkład w cały proces walki o przetrwanie i obecną dywersyfikację. Liczę, że ta droga, którą wspólnie idziemy, zaprowadzi Mihiderkę w te rejony działalności, o których nam się w ogóle nie śniło przed pandemią.

Jakie znaczenie w tym czasie miało dla Ciebie wsparcie w postaci programów rządowych?

Niewielkie. Po części dlatego, że część szczegółów zapisanych w zasadach udzielania wsparcia przez te programy eliminowała większość naszych spółek z możliwości ubiegania się o nie. Wymienię tu przede wszystkim zapisy o „niespełnianiu kryteriów upadłościowych” oraz selektywne kwalifikowanie podmiotów wg tzw. numeru/kod PKD. Niektóre warianty pomocy znalazły jednak zastosowanie w naszej organizacji i tu pewne wsparcie odczuliśmy. Paradoksalnie skutki tych programów zaczynają dawać o sobie znać od mniej więcej pół roku, kiedy to nastąpił zauważalny wzrost cen na rynku. Oczywiście wynika on z bezmyślnego rozdawnictwa pieniędzy w latach 2020-2021, kiedy to różnymi metodami rząd wpuścił na rynek minimum ok. 300 mld złotych pustego pieniądza. O ile w tamtym czasie działania te stworzyły pozór pomocy, to dzisiaj już wiadomo, że były one raczej betonowym kołem ratunkowym dla naszej gospodarki. Od samego początku pandemii proponowałem inne rozwiązania i mimo tego, że w pewnym momencie brałem nawet udział w rozmowach – w ramach grupy reprezentującej gastronomię – z przedstawicielką ministerstwa, to niestety moje sugestie nie znalazły żadnego posłuchu. A szkoda, bo obecna sytuacja pozwala mi sądzić, że coś tam logicznego proponowałem.

W tym kontekście to „wsparcie” ma negatywny wpływ na nas wszystkich i przyjdzie nam za to zapłacić w najbliższym czasie.

A jak z kolei wygląda wsparcie instytucjonalne w temacie ekologicznych sposobów pozyskiwania energii czy rozwoju transportu pojazdami elektrycznymi? Czego jeszcze w Polsce w tym obszarze brakuje?

Przyznam, że wszystkie swoje dotychczasowe inwestycje w tym zakresie zrealizowałem bez jakiegokolwiek istotnego wsparcia ze strony Państwa. Skorzystałem jedynie z możliwości odliczenia od dochodu (PIT) wydatków na moją domową instalację fotowoltaiczną. Mikroelektrownię w firmie oraz zakup 5 samochodów elektrycznych finansuję leasingiem, który został udzielony na normalnych, komercyjnych warunkach. Obecnie – w ramach programu „Mój Elektryk” – będę próbował skorzystać z wstecznego dofinansowania do rat leasingowych dla dwóch spośród tych pięciu pojazdów. Nie wiadomo jednak, czy i kiedy uda się to zrealizować.

Wracając do OZE. Warto zauważyć, że nasz kraj posiada możliwości stałej rozbudowy źródeł energii odnawialnej. Dysponujemy bowiem zarówno obszarami górzystymi (elektrownie wodne, szczytowo-pompowe, fotowoltaika, energia wiatrowa), płaskimi (fotowoltaika, energia wiatrowa), jak i całkiem sporym wybrzeżem (fotowoltaika, energia wiatrowa), gdzie można systematyczne lokować nowe urządzenia. Do tego dochodzi dyskutowana od lat konieczność wybudowania kilku elektrowni atomowych. Taki miks mógłby z czasem doprowadzić do całkowitego uniezależnienia się od węgla, a w dużej mierze do rezygnacji z ropy naftowej jako metody napędzania prywatnego transportu osobowego. Niestety, dojście do tej sytuacji to proces rozłożony na lata, jeśli nie dekady.

Tymczasem wyzwaniem dla naszego kraju staje się tak prozaiczna kwestia, jak rozbudowa sieci ładowarek dla samochodów elektrycznych. Przyrost liczby punktów ładowania nie nadąża obecnie za wzrostem liczby samochodów elektrycznych. Na szczęście, większość ich użytkowników sama zadbała o tę stronę elektromobilności i ładuje swoje auta głównie w domu lub na firmowym parkingu.

Czy możesz opowiedzieć trochę o zaletach, a może również wadach, samochodów elektrycznych - zarówno dla prywatnego użytkowania, jak i zastosowania biznesowego?

Może zacznę od w zasadzie głównej, a w pewnych sytuacjach dość uciążliwej, wady. Jest to czas ładowania. Ze względu na aktualnie dostępną technologię, samochód elektryczny ładuje się znacznie dłużej niż trwa tankowanie samochodu spalinowego. Z tego wynikają dość niepochlebne opinie na temat aut elektrycznych. Tymczasem, w praktyce, przy odpowiednio dostępnej infrastrukturze, kwestia ta nie stanowiłaby istotnego problemu w realizacji codziennych zadań przewidzianych dla samochodów osobowych.

Liczę, że z czasem braki w infrastrukturze zostaną usunięte i wówczas w znacznej mierze zniknie też ta główna uciążliwość dotycząca aut elektrycznych. Połączenie dostępności ładowarek z wysoką mocą udostępnianego przez nie prądu zlikwidowałoby konieczność dłuższych postojów na trasie. Nawet dzisiejsza technologia umożliwia przeciętne uzyskanie prędkości ładowania na poziomie 400-500 km/h, a najlepsze rozwiązania pozwalają na podwojenie tej szybkości. W praktyce oznacza to, że już obecnie można podróżować autem elektrycznym z jednym, dwoma postojami na ładowanie. Oczywiście, osobnym parametrem jest pojemność użytkowa baterii trakcyjnej, która determinuje zasięg danego samochodu. To zresztą kolejny temat-rzeka, do rozwinięcia w osobnym materiale.

Natomiast jeśli chodzi o zalety samochodów elektrycznych, to tutaj lista jest znacznie dłuższa. Wymienię kilka głównych.

Zacznę od samej przyjemności z podróżowania. Brak jakichkolwiek wibracji, hałasów czy innych dźwięków charakterystycznych dla samochodów spalinowych pozwala na znacznie przyjemniejszą jazdę. Osobiście tak bardzo lubię tę ciszę panującą w samochodzie, że często nie włączam nawet radia i delektuję się delikatnym szumem powietrza i opon - jedynym znakiem tego, że w ogóle auto przemieszcza się po drodze.

Kolejnym dużym plusem jest niesamowite wręcz przyspieszenie, jakim dysponuje większość pojazdów elektrycznych. Umiejętnie stosowane zwiększa nasze bezpieczeństwo na drodze, umożliwiając np. błyskawiczne wyprzedzanie, czy włączanie się do ruchu. W dłuższej perspektywie wpływa to także na nasz komfort jazdy, co z kolei przekłada się na mniejszą liczbę błędów popełnianych przez kierowcę.

Oczywiście, auto elektryczne jest ciche także dla otoczenia, co sprawia, że sąsiedzi nie narzekają np. na późne powroty do domu. Już dzisiaj przecież w wielu miejscach stawiane są ograniczenia prędkości wynikające z hałasu, jaki generują silniki spalinowe i wydechy aut na wysokich obrotach. Oznacza to, że eliminujemy tu kolejną uciążliwość klasycznych samochodów.

Następnym atutem jest sama możliwość ładowania aut elektrycznych prądem. Dzięki temu – mając np. fotowoltaikę – możemy w znacznej mierze uniezależnić się od przemysłu naftowego. Jest to udogodnienie także w zakresie zapachów związanych z całym procesem rafinacji i dystrybucji paliw. Co więcej, nawet ostatnie, gigantyczne wzrosty ceny energii elektrycznej okazały się i tak mniej bolesne od podwyżek cen na stacjach benzynowych.

Warto też wiedzieć, że auta elektryczne są zbudowane w oparciu o znacznie mniejszą liczbę części, a takie elementy jak klocki, czy tarcze hamulcowe zużywają się znacznie wolniej. To wszystko wpływa na mniejszy zakres potencjalnych awarii. Doszło do tego, że niektórzy producenci nie przewidują nawet tzw. przeglądów okresowych, zalecając jedynie drobne wymiany płynów eksploatacyjnych.

Pewnie nie wymienię tu wszystkich zalet, bo część z nich to kwestia subiektywnego podejścia, jednak na pewno warto wspomnieć także o bardzo niskich kosztach eksploatacji wynikających zarówno z samej konstrukcji samochodu, jak i metody jego napędzania. Generalnie, koszt przejechania jednego kilometra autem elektrycznym, ładowanym głównie prądem taryfowym, nie przekracza 0,1 zł i stanowi to, z grubsza licząc, ok 20% kosztu benzyny/ropy napędowej. Tu akurat wyliczenie nie jest proste, bo zależy od szeregu parametrów – głównie po stronie auta elektrycznego – jednak podana przeze mnie wartość wystarczająco obrazuje tę zależność.

Auto elektryczne doskonale sprawdza się zarówno w sprawach prywatnych, jak i biznesowych. Różne będą sposoby kalkulowania tych korzyści, jednak – co do zasady – samochód elektryczny jest godny polecenia dla obu tych zastosowań.

Osobiście, troszkę zazdroszczę ludziom stojącym za mną w korku. Nie wdychają żadnych spalin z poprzedzającego, czyli mojego samochodu. Mnie niestety to często się zdarza, gdy stoję za autem spalinowym.

Wiem, że zajmujesz się biznesem ekologicznym z własnego przekonania o jego słuszności. Jak się to wszystko zaczęło?

U nas tradycją rodzinną jest oszczędne podchodzenie do zużycia zasobów. Zawsze staraliśmy się oszczędzać wodę, prąd, czy gaz. Zdawaliśmy sobie sprawę, że to nie tylko kwestia późniejszych rachunków, ale także tego, iż zasoby te są nierozerwalnie związane z otoczeniem, w którym żyjemy. Zresztą niekoniecznie trzeba specjalnie się interesować np. jakością powietrza, którym oddychamy. Wystarczy przejść się na spacer albo przy głównej drodze, albo na jakimś osiedlu domków jednorodzinnych, żeby się przekonać, że spaliny nie mogą być korzystne dla naszego zdrowia.

Zawsze mi przeszkadzały te zapachy. Dlatego nie mam w domu pieca na węgiel, a już w 2016 roku kupiłem auto z napędem hybrydowym, gdyż chciałem jak najmniej kopcić. Co prawda, okazało się z czasem, że samochód hybrydowy nie ma ekonomicznego sensu, jednak doświadczenia płynące z korzystania z takiego rozwiązania pozwoliły mi na rzeczowe podejście do pojazdów napędzanych wyłącznie energią elektryczną. Już nawet tamten samochód pozwalał na przejechanie kilku kilometrów wyłącznie na prądzie i pojawiała się ta frajda, o której już wspomniałem.

Równolegle nasza sieć restauracji Mihiderka to także efekt tych wcześniejszych postaw. Wiadomo, że motywacja ekologiczna też jest tu istotna, jednak prawdę powiedziawszy, naszym głównym motorem była przede wszystkim chęć upowszechniania idei kuchni roślinnej jako mającej kluczowy wpływ na zdrowie jednostki. Mniejsze zużycie zasobów, a więc pozytywny wpływ na środowisko to dodatkowy bonus naszej działalności. Dzięki wcześniejszym doświadczeniom z elektromobilnością, w momencie pojawienia się Mihiderki W Drodze, śmiało wprowadziliśmy dostawy realizowane na Śląsku autami elektrycznymi. To także wyróżnia nas spośród innych firm.

Co by tu nie mówić, to sądzę, że większość z nas jednak jest świadoma, jakie konsekwencje niesie za sobą np. wyrzucanie nieorganicznych śmieci gdzie popadnie. Podobnie z kwestiami wpływu przemysłu na otaczającą nas przyrodę.

Problem w tym, że jednocześnie chyba myślimy, iż zadbać o nią powinni przede wszystkim inni.

A jak to wygląda od strony biznesowej? Czy na projektach ekologicznych da się w obecnych czasach również sensownie zarabiać?

W mojej ocenie, to takie trochę „na dwoje babka wróżyła”. Z jednej strony na pewno da się zarobić, tzn. mieć przychody wyższe od kosztów. Jednak właśnie te koszty – jako zdecydowanie wyższe – istotnie wpływają na ostateczny wynik finansowy danego przedsięwzięcia. Przecież na razie jest tak, że materiały czy technologie nazywane ekologicznymi są znacznie droższe od tych – powiedzmy – klasycznych. A nawet najbardziej wzniosłe idee w końcu wymagają uregulowania rachunków. I tu wchodzi rola prawodawcy, który powinien policzyć globalne koszty związane z niszczeniem środowiska i ustanawiać takie prawa, aby systematycznie wspierać zmianę naszych nawyków na bardziej ekologiczne. Wiem, że jako urodzony zwolennik wolności i minimalizacji zakazów, wspieram tu pewnego rodzaju regulacjonizm państwowy, jednak zwróć uwagę, że naczelnym hasłem wolnościowym jest „moja wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się twoja”. Oczywiście hasło to ma różne rozwinięcia i warianty, jednak zasadniczo możemy tu skorzystać także z „nie rób drugiemu, co tobie niemiłe” i mamy całokształt uzasadnienia, czym powinien kierować się prawodawca przy wprowadzaniu kolejnych regulacji w tym zakresie. Zresztą, zasady ekonomii nie zawsze mogą być tak po prostu stosowane. W pewnych sytuacjach długoterminowy interes społeczny jest ważniejszy niż krótkoterminowy danej jednostki.

Zatem na bazie tego należy przyjąć, że mimo, iż krótkoterminowo większość moich aktywności nie przynosi na dzień dzisiejszy „sensownych” zarobków, to w dłuższej perspektywie warto tak podchodzić do swoich działań. Po prostu, mam już doświadczenia w tych obszarach, bez których za jakiś czas będzie bardzo trudno funkcjonować. Na marginesie, doświadczenia te właśnie komercjalizuję w ramach aktywności szkoleniowo-audytowej.

Czy są jakieś projekty ekologiczne, w których widzisz jeszcze biznesowy potencjał i rozważasz zajęcie się nimi w przyszłości? A może są takie, które uważasz za atrakcyjne, ale wiesz, że nie znajdziesz na nie już czasu, więc możesz podpowiedzieć je innym?

To co obecnie robię, absorbuje mnie w bardzo dużym stopniu. Jednak liczę, że dzięki swojego rodzaju kompatybilności tych aktywności będę w stanie równolegle rozwijać wszystkie te działalności. Może nawet uda się dorzucić do nich jeszcze działalność publicystyczną, o której w sumie marzę już od jakiegoś czasu. Mam już trochę doświadczenia w tym zakresie i nawet – pochwalę się – niedługo zadebiutuję jako gospodarz kolumny w pewnym branżowym periodyku. Mój pierwszy artykuł jest właśnie w korekcie i niedługo ukaże się na rynku. Chętnie podzielę się swoim życiowym doświadczeniem także z innymi redakcjami. Pisanie bowiem to jedna z tych rzeczy, które od wielu, wielu lat odkładam na potem.

Mając na względzie własne, wskutek lockdownów bardzo skromne możliwości finansowe, nie rozważam już żadnych nowych działalności. Z ogromną radością przyjąłbym jednak pojawienie się wielkich pieniędzy w sektorze elektrowni wodnych i szczytowo-pompowych. Moim zdaniem, Polska jako kraj ma tu wielki potencjał do wykorzystania. Rozwiązania te pozwalają na stabilną, całoroczną produkcję czystej energii, a infrastruktura zbudowana do jej magazynowania (ok. 96% światowego przechowywania energii odbywa się przy pomocy techniki szczytowo-pompowej) pozwoliłaby na rozwiązanie problemów corocznych klęsk hydrologicznych w naszym kraju. Tak to widzę.

Gdzie można więcej dowiedzieć się o tym co robisz i obserwować Twoją biznesową działalność?

Tak się składa, że niedawno założyłem swój kanał na YouTube pod nazwą „Elektryzujące Rozważania Roślinożercy”, gdzie staram się dzielić swoimi doświadczeniami zdobywanymi w codziennym życiu. Na razie są to głównie filmy dotyczące korzystania z samochodów elektrycznych. Kończę jednak budowanie specjalnego studia filmowego, w którym zamierzam nagrywać także filmy o jedzeniu oraz wywiady z osobami, które w jakikolwiek sposób podzielają mój punkt widzenia na przynajmniej jedną z tych spraw, które są mi bliskie. Zrealizowałem już 10 wywiadów – na razie głównie z jednym z lokali Mihiderki – i wydaje się, że są one ciekawe dla odbiorcy. Równolegle mam też podcast pod tą samą nazwą, udzielam się troszkę na Twitterze i od czasu do czasu także na Instagramie. Wszędzie staram się pokazać, że można żyć nieco inaczej i że taka zmiana stylu życia nie powoduje jakichś istotnych ograniczeń czy rezygnacji z komfortu.

W sumie każdemu proponuję spróbować choćby odżywiania się przez jakiś czas wyłącznie kuchnią roślinną. Pozytywne zmiany we własnym organizmie staną się dobrą motywacją do wdrażania kolejnych, także w otaczającym nas świecie.

MARCIN KRYSIŃSKI

Absolwent zarządzania Politechniki Wrocławskiej, stypendysta Michigan Technological University.Przedsiębiorca z trzydziestoletnim stażem. Pierwszą firmę założył w 1991 roku. Współtwórca jednego z pierwszych w Polsce internetowych systemów ticketingowych (KupBilet.pl), producent wysokiej jakości biletów na imprezy masowe, założyciel sieci roślinnych restauracji Mihiderka, entuzjasta energii ze źródeł odnawialnych – dysponuje dwoma mikroelektrowniami PV o łącznej mocy 60 kWp, które rocznie produkują ok. 60 MWh prądu, pasjonat elektromobilności – wykorzystuje 5 samochodów elektrycznych w swojej firmie. Prowadzi podcast i kanał na YouTubie, gdzie opowiada o swoich doświadczeniach. Zajmuje się także działalnością szkoleniową i audytorską.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

PRAWO DO NAPRAWY ŚRODKIEM DO ZIELONEJ TRANSFORMACJI

BEATA KRAWIEC

Komisja Europejska chce wprowadzić nowe prawo, aby ośmielić obywateli do udziału w zielonej transformacji, pozwolić im poczuć się częścią tej zmiany i dać do ręki konkretne rozwiązania w postaci zwiększenia ich praw konsumenckich. My, liberałowie, możemy się spierać, że jest to zbyt daleka ingerencja w wolny rynek i wolną konkurencję... Można, ale po co? Lepiej przysłużyć się wspólnej sprawie, aby przyszłe pokolenia miały lepsze warunki do życia. Nie należy trzymać się dogmatów, kiedy ma się tak wiele do stracenia.

Rezolucja o prawie do naprawy została przegłosowana w czwartek 7 kwietnia na sesji plenarnej Parlamentu Europejskiego w Strasburgu. Inicjatorami byli koordynatorzy grup politycznych, czyli specjalnie wyznaczeni posłowie, których zadaniem jest koordynacja działań danej frakcji parlamentarnej w konkretnej komisji. W tym przypadku komisji rynku wewnętrznego i praw konsumentów, która jak zwykle zajmuje się zagadnieniami dotyczącymi bezpośrednio obywateli, takimi jak ceny stawek za połączenia w roamingu czy tej samej jakości towarów oferowanych w państwach członkowskich.

Tym razem, wychodząc na przeciw oczekiwaniom konsumentów, rezolucja wzywa Komisję Europejską do zagwarantowania ich prawa do naprawy zakupionych na wspólnym rynku produktów przemysłowych. Rezolucja podkreśla, że zmiana stylu zakupów - naprawa zamiast zakupu nowego sprzętu – przyczyni się do powstawania miejsc pracy, zdecydowanie zmniejszy ilość wytwarzanych w Europie elektrośmieci czy zmniejszy chęć do kupowania sprzętów tańszych, ale o niższej jakości.

Rezolucja Parlamentu nie ma mocy legislacyjnej, ale jest oficjalnym stanowiskiem europosłów w danej sprawie. Czasami skupia na sobie uwagę mediów bardziej niż właściwe, legislacyjne propozycje dyrektyw, a w tym przypadku politycznie wspiera Komisję Europejską w przekazie ambitnych planów zapowiedzianych pod koniec marca podczas prezentacji pakietu Circular Economy.

Pakiet zawiera powiązane ze sobą inicjatywy ustawodawcze: Rozporządzenie w sprawie tzw. Eco Design dla zrównoważonych produktów. Proponuje nowe przepisy dotyczące wszystkich produktów przemysłowych wprowadzanych na wspólny rynek (wyłącza jedynie żywność i produkty lecznicze), aby były zaprojektowane bardziej trwale, były łatwiejsze i tańsze w utrzymaniu, nadające się do ponownego przetworzenia czy naprawy, były mniej energochłonne. Produkty powinny posiadać cyfrowe paszporty – najpewniej w postaci kodu QR, co ułatwi ich recycling i śledzenie składu substancji, które zostały użyte w ramach produkcji.

Rozporządzenie to będzie stanowiło ramy określające zasady dla poszczególnych kategorii wyrobów. Ocena regulacji, przeprowadzona przez Komisję, określiła pewne kategorie, które mają zasadniczy wpływ na degradację środowiska naturalnego – a tym samym należy zająć się nimi w pierwszej kolejności: tekstylia, materace, opony, detergenty, farby, a także produkty pośrednie jak stal, żelazo i aluminium.

Powyższe produkty o negatywnym wpływie na środowisko są tematem kolejnych propozycji regulacyjnych Komisji o tym, aby wszystkie wyroby tekstylne i materiały konstrukcyjne posiadały swój cyfrowy paszport produktu, wolne były od substancji niebezpiecznych, posiadały pełne informacje o zawieranych substancjach, w tym substancjach drażniących, powstawały w zamkniętym łańcuchu produkcji i by to producent był odpowiedzialny za ich ponowne przetworzenie. I wreszcie rozporządzenie zmieniające dwie dyrektywy kluczowe dla całego przedsięwzięcia: w sprawie praw konsumentów i dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych. Po to, aby udostępnić konsumentom pełną wiedzę na temat składu produktu, możliwości jego naprawy i pochodzenia geograficznego poszczególnych komponentów.

Dotychczasowe przepisy krajowe, polskie czy innych krajów członkowskich, niedostatecznie dbały o to, by producent zapewnił dostęp do poszczególnych części zastępczych czy instrukcji naprawy swoich produktów. Producent zapewniał usługę serwisową do czasu upłynięcia gwarancji fabrycznej, miał w ofercie naprawę pogwarancyjną i strzegł jak oka w głowie swojego know-how w zakresie naprawy sprzętu. Klienci, którzy w trakcie trwania gwarancji próbowaliby na własną rękę naprawić sprzęt AGD czy samochód, mogli obawiać się utraty gwarancji. To ma się zmienić. Komisja chce wprowadzić nowe prawo, tak aby ośmielić obywateli do udziału w zielonej transformacji, pozwolić im poczuć się częścią tej zmiany i dać im do ręki konkretne rozwiązania w postaci zwiększenia ich praw konsumenckich.

Między nami, liberałami, możemy spierać się, czy jest to zbyt daleka ingerencja w wolny rynek i wolną konkurencję. Można, ale po co? Lepiej przysłużyć się wspólnej sprawie, tak aby przyszłe pokolenia miały lepsze warunki do życia. Nie należy trzymać się dogmatów, kiedy ma się tak wiele do stracenia. Czy przesadną regulacją jest prawo do informacji, skąd pochodzą części w twoim odkurzaczu? Albo z jakiego kraju pochodzi lit w baterii w twoim telefonie? Żadna wiedza nie możne być przesadną regulacją, a przedsiębiorstwa, które z powodu swojej nieekologicznej czy nieetycznej działalności narażają się na bojkot konsumencki, robią to obecnie tylko na życzenie managerów. Tak jak teraz wstyd się przyznać do kupowania produktów Nestle, bo firma nie zamknęła fabryk w Rosji.

Skoro towary przemysłowe dopuszczone na rynek europejski od lat musiały wnioskować o certyfikat CE, to dlaczego nie dodać im certyfikatu ECO Design? By po 2030 roku wszystkie produkty na terenie UE były zaprojektowane tak, aby odzyskiwanie z nich surowców wtórnych było 10 razy łatwiejsze (i tańsze) niż obecnie. Począwszy od telefonu komórkowego, którym wymachiwał Frans Timmermans na konferencji prasowej prezentującej pakiet, a skończywszy na materiałach biurowych.

Przeciwnicy – często lobby producenckie – wytoczy zaraz ciężkie działa, strasząc perspektywą zmniejszenia produkcji i sprzedaż, (a co za tym idzie zwiększeniem bezrobocia), bo nie wymienialibyśmy smartphona co dwa lata, lodówki co 3 i samochodu co 5 - co według niektórych oznacza europejski styl życia. Nowy europejski styl życia możne wyglądać znacznie skromniej, ale bardziej odpowiedzialnie. „Make fast fashion out of fashion” - robimy to, aby z mody wyszły produkty niskiej jakości, których nie da się ponownie przetworzyć, które będą zalegać na śmietnikach przez następne pokolenia, a mikroplastik z nich pochodzący zatruje oceany. „Tego oczekuje od nas najmłodsze pokolenie Europejczyków” - tłumaczył dalej Frans Timmermans, dla którego dobrze przyjęty przez wyborców Green Deal możne być faktycznym ugruntowaniem jego pozycji w polityce europejskiej i pomoże mu zwiększyć szanse na stanowisko przewodniczącego Komisji Europejskiej w 2024 roku.

Zmiana nawyków na bardziej ekologiczne stała się faktem, minimalizm zakupowy niektórych z nas nie wynika jedynie z chęci oszczędzania, ale też z ogromu oferty produktów dostępnych na rynku. Są one dopuszczone do obrotu, spełniają obecne standardy energetyczne i nasze marzenia o posiadaniu czegoś na własność. Ale i to zmieni się w najbliższym czasie, w związku z wejściem na rynek młodszych konsumentów.

Dla „pokolenia Z”, własność jest o wiele mniej ważna niż dostęp, dlatego są częstszymi konsumentami platform streamingowych czy użytkownikami abonamentów na usługi niż kupującymi rzeczy na własność. Jak kryzys paliwowy lat 70. spowodował rozbudowę sieci komunikacji publicznej w Europie, tak kryzys energetyczny w trakcie obecnej wojny w Ukrainie może pomoc w transformacji energetycznej, aby oszczędzać energię i zmniejszyć zależność od paliw kopalnych.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

ŁYŻKĄ DZIEGCIU W POLSKI MIÓD

KAMIL SZAŁECKI

Nie daliśmy tym ludziom „tylko” przetrwania, ale wręcz drugi, tymczasowy zapewne dom. Ponad 2 miliony osób i żadnego obozu. Można to nazwać pospolitym ruszeniem. Niczym obywatele przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, stawiający się licznie w odpowiedzi na rozesłane wici w obronie wielkości ojczyzny, obywatele współczesnej Rzeczypospolitej pokazali jej wspaniałość.

Gremialny, niemal powszechny zryw Polaków jadących pod granicę na pomoc uchodźcom z Ukrainy, wpłacających pieniądze, przekazujących dobra materialne, udostępniających mieszkania, czy pojazdy. Pomoc wolontariuszy na dworcach – poprzez wskazanie naszym braciom zza wschodniej granicy możliwości dalszej podróży, otrzymania pożywienia, pomocy medycznej, noclegu i wszelkich informacji. Także werbalne wsparcie, również przecież istotne. To wszystko, patrząc na liczby, to wielkie osiągnięcie naszego narodu i chwila chwały, zdanie egzaminu z człowieczeństwa. Osiągnięcie na światową skalę. Nie daliśmy tym ludziom „tylko” przetrwania, ale wręcz drugi, tymczasowy zapewne dom. Ponad 2 miliony osób i żadnego obozu. Można to nazwać pospolitym ruszeniem. Niczym obywatele przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, stawiający się licznie w odpowiedzi na rozesłane wici w obronie wielkości ojczyzny, obywatele współczesnej Rzeczypospolitej pokazali jej wspaniałość. Gdyby miał być to tytułowy miód, to tylko najlepszy – nowozelandzka manuka, bądź turecki elvish. Ewentualnie, na fali uniesienia dumą z własnego narodu, można stwierdzić, że to miód z najlepszych polskich pasiek.

Ten przykry czas, bestialskiego najazdu putinowskiej Rosji na naszego sąsiada, pokazał nam coś o naszej społecznej kondycji. Pokazał jednak także prawdę o samych uchodźcach. Będąc tak mentalnie zaangażowanymi w tę wojnę, obserwując doniesienia z frontu, mając zapewne bezpośredni kontakt z Ukraińcami, widząc tych ludzi, możemy dostrzec mechanizmy działania tego typu migracji. Pierwszy wniosek nasuwa się sam – o dziwo (dla większości) nawet strzeżone, bogate osiedla dużych ukraińskich miast nie są wyposażone we własną ochronę przeciwlotniczą! Co to oznacza? Mianowicie to, że uciekają wszyscy, każdy metr terytorium może stać się miejscem nalotu, każdy może stracić dom w ułamku sekundy. Każdy – wykształceni, zamożni, właściciele przedsiębiorstw, elita narodu, ci w markowych ciuchach, z najnowszymi telefonami, uciekający droższymi samochodami, biorącymi ze sobą swojego zwierzęcego pupila. Ofiarami stać się mogą także najbiedniejsi, niewykształceni, uciekający z torbą z kilkoma ciuchami na zmianę i pożywieniem. Bezlitosny napastnik nie sprawdza stanu konta i wykształcenia przed bombardowaniem czy nalotem. To wszystko dzieje się w Ukrainie, kraju który przetrwał dzięki własnej niezłomności i fatalnemu rosyjskiemu przygotowaniu do wojny. Działa jego aparat, kontrolowana jest zdecydowana większość terytorium, a władze dzielnie sobie radzą. Co by się jednak stało, jak wzrosła by skala migracji, gdyby hipotetycznie aparat państwowy Ukrainy uległ rozpadowi i jego miejsce zastąpił okupant lub inny rodzaj władzy? Doszłoby do jeszcze większego exodusu mieszkańców, zaczęliby wyjeżdżać także mężczyźni w różnym wieku, gdyż aparat państwa nie trzymałby ich już w Ukrainie w celu wcielenia do armii, a położenie byłoby zbyt tragiczne, aby podjąć walkę na własną rękę. Po co kreślić taki scenariusz? Aby uzmysłowić sobie kolejne aspekty tej sytuacji.

W tym celu musimy cofnąć się w czasie. Rok 2015. Po interwencjach państw Zachodu w Syrii, Iraku i Afganistanie. Po powstaniu i podczas przerażającej działalności Państwa Islamskiego w Iraku i Syrii oraz talibów w Afganistanie. Podczas coraz to intensywniejszego zaangażowania (również militarnego) tureckiego rządu w dwóch pierwszych krajach. Po rozpoczęciu zbrojnej walki o swoją wolność przez Kurdów. Podczas izraelskich bombardowań Syrii i rosyjskiego zaangażowanie tamże. Właśnie wtedy nastąpił tzw. kryzys migracyjny. Wymienione państwa stawały się coraz to bardziej sparaliżowane wielością zagrożeń i agresji, które ich spotkały, destabilizowane i militarnie unicestwiane z wszech stron. Atakowane, bombardowane, przejmowane, łupione. Wszystko to jest żywym przykładem hipotetycznej sytuacji nakreślonej przeze mnie na przykładzie Ukrainy. Nie powinno nas zatem dziwić, że i z tamtego kierunku uciekali (i uciekają nadal) także mężczyźni, że mogli posiadać nowoczesne telefony i być również w jakiejś części wykształconymi ludźmi z wielkim wkładem w społeczeństwa, do których by przybyli. Tymczasem my daliśmy się nabrać na wirusy i pasożyty przenoszone przez Syryjczyków, ich wręcz prymitywną roszczeniowość, brak przydatnych w naszych starzejących się społeczeństwach umiejętności, a nawet islamski fundamentalizm. Część tych ludzi tkwi nadal zamknięta w obozach np. na terenie Grecji w przerażających warunkach. Jeszcze aktualniejszą wydaje się sytuacja na granicy polsko-białoruskiej. To nie tylko jakiś epizod sprzed kilku miesięcy. Regularnie niezależne organizacje, monitorujące na ile jest to możliwe sytuację na granicy, donoszą o kolejnych push-backach. Osoby są wypychane z terenu Polski i często umierają w lasach lub na bagnach, także rodziny z dziećmi. Wszystko to w ramach oficjalnej, z dumą przedstawianej polityki władz. Można zadać sobie pytanie, czy mieszkaniec Mariupola wsiadłby dziś w samolot dający mu jakąś szansę na przeżycie i jakąkolwiek nadzieję na lepszy los.

Należałoby zadać także pytanie o to, jakie są przyczyny takiego nastawienia Polaków. Tak skrajnego zróżnicowania postaw. Wręcz narzucającą się w pierwszej kolejności przyczyną może być sama Rosja. Poczucie wspólnego wroga tworzy z Ukraińcami pewnego rodzaju nadzwyczajną solidarność. Dochodzi do tego zapewne świadomość, że Ukraińcy walczą niejako w naszym imieniu, ich niepowodzenie to zagrożenie egzystencjalne dla nas w następnej kolejności. Wspieramy ich więc, aby nie znaleźć się w podobnej sytuacji. W jakimś, choć na pewno mniejszym, stopniu podobnie było w latach 90. z uchodźcami z Czeczenii. Polska przyjęła ich niemal 100 tysięcy. Mimo że pochodzili z dalszej geograficznie krainy i byli to muzułmanie, objęci przecież aurą strachu (choć też było to przed wydarzeniami z września 2001 i nasileniem się terroryzmu). Można to wszystko zrozumieć, jednakże cierpienie człowieka i jego dramatyczna sytuacja nie jest uzależniona od wspólnego wroga posiadanego przez uciekającego i przyjmującego.

Często główną rolę odgrywa po prostu strach. Ksenofobia w wydaniu często nie pejoratywnym, ale dosłownym. Phóbos – strach, przed obcym – ksenós. Strach jednak mało uzasadniony. Należałoby zadać sobie pytanie czy przeszkadzają nam dziś w Polsce i czy sprawiają zagrożenie Wietnamczycy w liczbie kilkudziesięciu tysięcy. Czy może Hindusi oraz inne narodowości widoczne szczególnie w największych miastach. Odpowiedź jest raczej oczywista. Ponownie należy powtórzyć, że głód i cierpienie nie mają żadnego związku z odcieniem skóry, czy pochodzeniem geograficznym cierpiącego.

Trzecim składnikiem jest zapewne nasz europocentryzm. Widzimy dziś dramat Mariupola, miasta konsekwentnie równanego z ziemią i obracanego w ruinę. Nachodzą nas zapewne, jeszcze być może nieśmiało, ale z coraz większą intensywnością, skojarzenia z Warszawą po powstaniu 1944 roku. Wielkim polem ruin powstałym na skutek celowego działania napastników w odpowiedzi na niezwykłą wytrzymałość obrońców. Tymczasem, kiedy mówi się o wojnie w państwach Bliskiego Wschodu, czy w jeszcze dalszych zakątkach świata, tego typu skojarzenia nie są tak intensywne. Pojawiają się zapewne u większości obrazy partyzanckiej walki gdzieś na pustyni, plemienne starcia, czasem z udziałem nowoczesnych armii podejmujących tam interwencje. Tymczasem, podczas wojny domowej w Syrii walki o dwumilionowe Aleppo (wielkość populacji analogiczna do współczesnej Warszawy) trwały 4 lata, wskutek których większość mieszkańców uciekła z miasta, a z połowy budynków zostały ruiny. Obie strony walk wspierane zaś były przez Zachód lub Rosję. Niestety odległość, na którą widzimy cierpienie i decydujemy się pomóc, jest często mniejsza niż ta, do której decydujemy się destabilizować rejony, tworząc w ten sposób katastrofy humanitarne.

Pisząc o tym zagadnieniu, aż żal nie skorzystać z rzadkiej szansy na tak jednoznaczną pochwałę Kościoła katolickiego. Zarysowując na osi czasowej różnego rodzaju kryzysy migracyjne, reakcje Polski i Polaków na nie i postrzeganie uciekających oraz przyczyn tych tragedii, Kościół katolicki, zarówno ten franciszkowy, watykański, jak i nasz polski, zamoczony często w narodowo-konserwatywnym sosiku, zdał egzamin. Kryzys migracyjny, którego apogeum przypadło na 2015 rok, to pomoc Caritasu, parafii, diecezji, zakonów i wszelkiej maści jednostek organizacyjnych Kościoła. To idea korytarzy humanitarnych i dostrzeganie, jak to ujął bp Zadarko – delegat KEP ds. Migracji – twarzy samego Jezusa w obliczach uchodźców. Kryzys na granicy polsko-białoruskiej to akcje pomocowe Caritasu, apele o korytarze humanitarne i wyjątkowo wymowna i niezwykle symboliczna głuchość rządu i dużej części polskich katolików na apele polskiej hierarchii kościelnej (co na marginesie mówi dużo o tym, kto jest rzeczywistym rządem religijno-konserwatywnych dusz w Polsce). Agresja rosyjska na Ukrainę, to także pomoc Kościoła. Tym razem jeszcze dogłębniej ewangeliczna. „Kiedy dajesz jałmużnę, niech nie wie lewa twoja ręka, co czyni prawa”. W tym duchu, w przestrzeni Twittera i nie tylko zaczęły pojawiać się pytania o to, co w obecnej sytuacji czyni Kościół i czemu o jego działaniach, w obliczu tak wielkiego kryzysu, jest tak cicho. Tymczasem, niemal każda parafia przeprowadza zbiórki, część udostępnia pomieszczenia w celach mieszkalnych, organizacje pomocowe angażują się na granicy, na dworcach i w wielu innych miejscach. Dziś dokładnie w takim duchu jak i wcześniej. Chociaż w dużo większej skali.

Piękno zachowań jednych, może okazać się natomiast „politycznym złotem” (nawiązując do korespondencji mailowej Michała Dworczyka) dla innych. Pierwsze dni inwazji to piękne deklarację polskich decydentów – premiera, prezydenta, ministrów. Trwał pokaz narodowej jedności w obliczu wspólnego wroga. Uniesienie udzielało się nawet największym krytykom władz, dla których być może był to pierwszy od 2015 roku powód do dumy z rządzących. Nie trwało to jednak długo. Dowiedzieliśmy się szybko od ministra Kowalczyka, że brak obozów i tak świetna praca na granicy, to chwalebne dzieło polskiego rządu. Nic to, że o planach wojny polski rząd dowiedział się prawdopodobnie jeszcze pod koniec poprzedniego roku i niedostatecznie wiele zrobił, by na to humanitarne wyzwanie się przygotować, a wyręczyły go prywatne organizację, samorządy oraz zwykli ludzie dobrej woli. Po kilku dniach od rozpoczęcia inwazji rządzący przeszli do ofensywy. Wszechstronny ekspert i właściciel wydawanych w wersji drukowanej partyjnych informatorów nazwanych dla zmylenia odbiorców „gazetami”, a dla podkreślenia swojego głębokiego patriotyzmu także „polskimi”, orzekł na antenie współfinansowanej przez nas wszystkich partyjnej telewizji, iż Donald Tusk pozwolił Władimirowi Putinowi zabić prezydenta Lecha Kaczyńskiego pod Smoleńskiem. O swojej obsesji dotyczącej byłego premiera dał znać także Janusz Kowalski, który szerząc manipulacje dotyczące polityki energetycznej poprzednich rządzących, doczekał się przedwczesnego opuszczenia studia radiowego. To wszystko to jednak tylko słowa. Miłościwe nam panujący, szantażując opozycję pozorem zachowania jedności narodowej w czasie kryzysu i nazwą „ustawy o obronie ojczyzny” (któż by zagłosował przeciwko obronie ojczyzny?), chciał w imię sprawnej pomocy Ukrainie przemycić bezkarność urzędników także w zakresie walki także z pandemią. Brzmi logicznie.

Patrząc na godną wszelkiej chwały skalę obecnej pomocy, można się zastanawiać, czy tytułowa łyżka dziegciu nie jest przypadkiem zaledwie kroplą niepsującą smaku całej beczki. Trudno dostosować do tych rozważań jakąś rozsądną metodologię badawczą. W czasie kiedy setki tysięcy Ukraińców znajdują u nas schronienie, jakaś rodzina jest wypychana z Polski i ginie w lesie na pograniczu polsko-białoruskim tylko dlatego, że wsiadła w samolot będący być może dla nich jedyną nadzieją. Tylko dlatego, że mają markową kurtkę i nowoczesny telefon są postrzegani jako wyrachowani sojusznicy Putina i Łukaszenki, a w łaskawszej dla nich wersji amunicja w ich hybrydowej wojnie. Dlatego że białoruscy pogranicznicy zamykając im drogę powrotu kazali rzucać kamieniami w stronę Polski. Warto także pamiętać, że jako Polacy rzuciliśmy się w sprinterskim tempie do przebiegnięcia maratonu, który bez pomocy z zewnątrz zakończy się niechybną zadyszką. Do tego potrzebna jest jednak ogólnoeuropejska solidarność, której sobie w 2015 interesownie oszczędziliśmy. Przekonujemy się także, że legalistyczne uniesienia pozwalające wykrzykiwać, że uchodźca przestaje być uchodźcą w pierwszym bezpiecznym kraju, do którego dotrze, są nic niewarte, kiedy na jednym kraju spoczywa przygniatająca odpowiedzialność za życie skrzywdzonych wojną osób.

KAMIL SZAŁECKI

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zaangażowany w ruch naukowy na Wydziale Prawa i Administracji. Członek Fundacji Nowy Głos. Ambasador Fundacji Court Watch Polska. Miłośnik debat w formacie oksfordzkim oraz parlamentarnym. Wcześniej wielokrotny laureat, bądź finalista konkursów oraz olimpiad z zakresu nauk społecznych i prawnych. Katoliberał.

oniec

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - GUSTAV STRESEMANN

„Praliberał miesiąca” jest rubryką biograficzną. Co miesiąc będziemy na łamach „Liberté!” przywoływać w krótkich notkah postaci aktywnych polityków liberalnych dawnych lat, którzy w swoich czasach i krajach wywarli wpływ na tok debaty publicznej, a dzisiaj już rzadko bywają przywoływani.

Gustav Stresemann był jednym z najważniejszych i najbardziej wpływowych polityków niemieckich dobry Republiki Weimarskiej. Był człowiekiem zawieszonym politycznie pomiędzy dwoma światami: centrowo-lewicowym światem demokracji parlamentarnej, który w „państwie weimarskim” usiłował ziścić swoją wizję, a prawicowym światem monarchizmu i tradycyjnego niemieckiego sznytu państwowego, który republikę zwalczał, a przynajmniej jej nie lubił. W ostatecznym rozrachunku był jednak Stresemann tym człowiekiem na niemieckiej prawicy, który dopóki mógł – a więc do przedwczesnej śmierci w 1929 r. – zapobiegał stoczeniu się znacznej jej części w stronę nadchodzącego szaleństwa nazistowskiego.

Stresemann urodził się w wielodzietnej rodzinie berlińskiej w 1878 r. Od młodych lat zainteresowany humanistyką, a więc historią, filozofią i dziennikarstwem (z którym początkowo wiązał plany zawodowe, już jako maturzysta już pisywał kolumnę dla wolnomyślicielskiej „Dresdner Volks-Zeitung”, podając się za dużo starszego), miał się w końcu związać z ekonomią i wielkim biznesem. Po studiach na kierunku literacko-historycznym w Berlinie, ukończył więc ekonomię na uniwersytecie w Lipsku, gdzie w 1901 r. już się doktoryzował (rozprawę doktorską poświęcił tematowi „Rozwój branży obrotu butelkami do piwa w Berlinie” – jego ojciec był właścicielem lokalnej piwiarni, więc Gustav miał łatwy dostęp do danych empirycznych). W okresie studenckim Stresemann powoli profilował się politycznie. Był aktywnym członkiem studenckich zrzeszeń „reformatorskich”, a więc progresywnych i nastawionych na konfrontację z prawicą. Stresemann z wyjątkową niechęcią traktował antysemityzm niemieckiej prawicy i niektóre jej przedpotopowe zwyczaje. Jednak pod wpływem mentora, Karla Reinholda, dość szybko wycofał się z politycznego środowiska wolnomyślicielskiego, czyli partii tworzących lewe skrzydło niemieckiego ruchu obywatelskiego i związał się z jego prawym, narodowo-liberalnym skrzydłem. Miał więc zostać centroprawicowcem.

Dobre kontakty w Partii Narodowo-Liberalnej (gdzie przy okazji robił dość szybką karierę) ułatwiły mu wejście w świat wielkiego biznesu, tradycyjnie z tą partią związanego. Stresemann został kimś, kogo dzisiaj nazwalibyśmy lobbystą. Najpierw w Związku Niemieckich Producentów Czekolady, a następnie w Związku Przemysłowców, czyli organizacji zrzeszającej wielki handel i przemysł przetwórczy i którą Stresemann współzałożył. W tym środowisku Stresemann funkcjonował blisko dwie dekady, aż do wejścia w wielką politykę u końca I wojny światowej i czas ten znacznie ukształtował jego poglądy. Owszem, Stresemann był powiązany z biznesem i nawet był pomysłodawcą utworzenia potężnej organizacji broniącej praw pracodawców. Jednak te jego doświadczenia także uwrażliwiły go na potrzeby pracowników. Stresemann angażował się ponadto w zwalczanie zmów cenowych, a we współpracy ze stoczniowcem Albertem Ballinem promował projekty zorientowane na wolny handel z USA.

Nie tylko jego partner Ballin, ale także żona Stresemanna byli żydowskiego pochodzenia. Był on więc zdecydowanym wrogiem antysemityzmu, co w późniejszej karierze politycznej raz po raz czyniło zeń przedmiot nienawistnych ataków ze strony nie tylko skrajnej prawicy i nazistów, ale także konserwatywnych kręgów, z którymi musiał się układać.

W 1903 r. Stresemann opuścił szeregi lewicowo-liberalnej partii Friedricha Naumanna i wstąpił do narodowych liberałów. Do Reichstagu został po raz pierwszy wybrany w 1907 r., a po wyborczej porażce w roku 1912 r. wrócił do parlamentu dwa lata później i już w nim pozostał do końca życia. Lider partii Ernst Bassermann szybko dostrzegł jego talent i uczynił zeń nieformalnego „delfina”. Jednak droga Stresemanna do przejęcia sterów partii miała być wyboista a relacje z kolegami ambiwalentne. Niewątpliwie należał on w ramach swojej partii do jej lewego skrzydła: popierał prawa robotników do związków zawodowych oraz prawo tych ostatnich do udziału w negocjacjach układów taryfowych, w efekcie nieustannie wchodząc w konflikt z przedstawicielami interesów przemysłu ciężkiego i surowcowego. Co „gorsza”, w dyskusjach o polityce wewnętrznej często zajmował stanowisko zbieżne w znacznej mierze z poglądami partii, które ukształtują ustrój Republiki Weimarskiej, socjaldemokratami, Centrum, demokratami i lewicowymi liberałami. Jeszcze w trakcie wojny domagał się reformy ustrojowej w kierunki nie republiki, ale monarchii konstytucyjnej, wskazując że „nigdzie na świecie, poza Niemcami i Austrią, monarcha nie ma tak wielkiej władzy”. Za absurd uznał niemoc parlamentu w zakresie personalnej obsady gabinetu, który w Niemczech po prostu nominował nadal cesarz. Popierał ponadto powszechne prawo wyborcze, w tym także dla kobiet.

Z drugiej jednak strony, Stresemann był na jednej linii z prawicą w zakresie polityki zagranicznej. W trakcie wojny należał do stronnictwa „aneksjonistów”, popierał cel włączenia w granice Niemiec nowych obszarów na wschodzie i na zachodzie, a także rozbudowę kolonii zamorskich. Wspierał zbrojenia i rozbudowę floty. Za głównego wroga uznawał Brytyjczyków i postulował nieograniczoną wojnę z użyciem łodzi podwodnych przeciwko ich statkom. Co logiczne, uznał „rewolucję listopadową” za współwinną kapitulacji i był przekonany, że była ona nieadekwatnym zakończeniem wojny. Armia niemiecka nie mogła co prawda wygrać, ale mogła wywalczyć lepsze warunki pokoju. Jednak, inaczej niż prawica perorująca o „ciosie w plecy”, Stresemann współwiną za klęskę i kształt traktatu wersalskiego obarczył także przestarzały ustrój i ład państwowy, w żadnym razie nie gloryfikując cesarza i nie wstępując w szeregi jego lojalistów.

Eklektyczność jego poglądów zagrodziła mu więc drogę ku przywództwu narodowych liberałów. Jednak w 1918 r. partia się rozpadła, a powstała w jej miejsce – po niepowodzeniu projektu jednej, wspólnej partii wszystkich niemieckich liberałów – Niemiecka Partia Ludowa (DVP) uznała Stresemanna naturalnym liderem.

Aż do śmierci Stresemann dyktował linię DVP. „Ludowcy” stali nieco w rozkroku. Odrzucali postanowienia traktatu wersalskiego i przebieg granic na wschodzie, ale równocześnie Stresemann stał na stanowisku uprawiania „realnej polityki” na gruncie dialogu z aliantami i tylko i wyłącznie metodami pokojowymi. DVP unikała krzewienia rewanżystowskich i ksenofobicznych resentymentów, stawiając na „nacjonalizm light”. Ustrój republiki Stresemannowi się nie podobał, ale jednak już bardziej niż sypiący się absolutyzm czasów wilhelmińskich. Od 1920 r. DVP przejmuje więc współodpowiedzialność za rządzenie państwem, przejściowo wraca do opozycji, gdy konflikty z aliantami wokół spłaty reparacji nabrzmiewają.

Po zajęciu Zagłębia Ruhry przez Francję i Belgię w ramach sankcji za brak reparacji, polityka tzw. biernego oporu nie zdaje egzaminu i Stresemann na kilka miesięcy przejmuje urząd kanclerza. Stawia znów na dialog i ten jego imperatyw, aby prowadzić z Francją przyjazny dialog i odbudowywać zaufanie, staje się osią jego polityki na resztę kariery. Kanclerzem będzie krótko, ale szefem niemieckiej dyplomacji już nieprzerwanie aż do śmierci. Za doprowadzenie do zgody z Francją, do zawarcia umowy z Locarno i wprowadzenie Niemiec do Ligi Narodów, Stresemann odbierze – wraz ze swoim francuskim kolegą – pokojową Nagrodę Nobla w 1926 r.

Jako kanclerz w burzliwym 1923 r. Stresemann będzie gasić nieskończoną liczbę pożarów. Zakończy pasywny opór w Ruhrze, oferując część niemieckich aktywów pod zastaw zaległych płatności reparacyjnych. Ostatecznie dialog ten doprowadzi do przyjęcia tzw. planu Dawesa. Dalej, kolosalny kryzys gospodarczy i inflacja, wywołana nie tylko reparacjami, z którą walczyć będzie poprzez emitowanie przejściowej waluty, tzw. Rentenmark. W końcu eskalacja polityczna i próby przewrotu, na czele z konfliktem rządu Rzeszy z Bawarią, która usiłowała ogłosić stan wyjątkowy i przekazać władzę kręgom powiązanym ze skrajną prawicą, w tym z NSDAP. Rząd poszedł na konfrontację. Od tej chwili Stresemann stał się celem zmasowanej kampanii nienawiści, w której nie tylko pobrzmiewały przewidywalne tony antysemickie, ale w dodatku był przez nazistów oskarżony o – uwaga – „zapędy dyktatorskie”. Z kolei w Saksonii i Turyngii doszło do ekscesów z udziałem paramilitarnych grup komunistycznych, wobec czego rząd Rzeszy przejął bezpośrednie sterowanie tamtejszą policją, zakazał tych organizacji i zapobiegł próbie puczu.

Jako minister spraw zagranicznych Stresemann podstawową ideą uczynił tezę, że gospodarka jest jedynym potencjałem stanowiącym źródło siły, jaki Niemcom po klęsce wojennej pozostał. Dlatego polityka zagraniczna lidera DVP była podporządkowana interesom wzmacniania gospodarki. Celem naturalnie było także uzyskanie na drodze dialogu z aliantami zmian w traktacie wersalskim oraz odzyskanie przez Niemcy pozycji równouprawnionego podmiotu w relacjach pomiędzy najsilniejszymi państwami świata. Obok naprawy relacji z Francją (układ z Locarno był niewątpliwie największym osiągnięciem Stresemanna) ważną rolę grała umowa handlowa z USA, oczywiście plan Dawesa, który z relacji Niemiec z aliantami zdjął obciążenie kwestią reparacyjną, ale także umowa o przyjaznych stosunkach z ZSRR, która uzupełniała traktat z Rapallo i służyła przeciwdziałaniu radzieckiemu wetu przeciwko wejściu Berlina do Ligi Narodów.

W historii Polski Stresemann gra negatywną rolę. Ponieważ w jego filozofii polityka zagraniczna była funkcją polityki gospodarczej, a przebieg powojennej granicy na wschodzie Niemcy uznawały za wyjątkowo niesprawiedliwy, Stresemann prowadził wobec II RP politykę nieprzyjazną. Jej głównym aspektem była wojna celna, która rozpoczęła się w 1925 r., gdy upłynął okres uprzywilejowania polskich eksportów z Górnego Śląska do Niemiec. Embargo na węgiel miało oczywiście służyć niemieckim interesom gospodarczym i pomóc w odbudowie szczególnie pokiereszowanego regionu zagłębia Ruhry. Stresemann liczył także na to, że Warszawa będzie skłonna do granicznych koncesji w zamian za korzystne zmiany względem reżimu wojny celnej. Jednak na tle antypolskiego szowinizmu znacznej części niemieckiej prawicy konserwatywnej (o zbrodniczych planach nazistów nawet tutaj nie wspominając), polityka Stresemanna – choć twarda, niewątpliwie nieprzyjazna i nastręczająca młodemu państwu polskiemu poważnych trudności – nie była ufundowana na nienawiści etnicznej, stanowiła raczej funkcję bezkompromisowej walki o gospodarcze interesy przemysłu.

Stresemann zmarł 3 października 1929 wskutek nagłego wylewu (około dwa tygodnie przed „wielkim kryzysem”, który miał wkrótce pochłonąć niemiecką demokrację). Jak pokazują dalsze losy jego partii DVP i tempo, z jakim od 1930 r. degenerowała ona, osuwając się na prawo, w kierunku agresywnego nacjonalizmu, wstecznego konserwatyzmu i uprawiania polityki metodą uderzania w wojenne bębenki, to Stresemann był tym politykiem, który utrzymywał część niemieckiej prawicy przy racjonalizmie „polityki realnej” oraz na kursie odbudowy potęgi kraju na gruncie prowadzenia polityki pokojowej i gospodarczej gry interesów. Nic nie wskazuje na to, aby Stresemann, w przeciwieństwie do znacznej większości swoich partyjnych kolegów z DVP, był w stanie odnaleźć się w strukturach narodowo-socjalistycznego reżimu i zaaranżować się z realiami III Rzeszy. Jego wczesna śmierć uchroniła go zaś być może przed politycznymi prześladowaniami.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

KOŁYSANKA

WOŁODYMYR ARENEW

Kiedy śpiewasz jej kołysankę,

Lecą samoloty, by dolecieć rankiem.

Lecą już chłopcy ratować twój kraj:

Ręce do góry – albo zdychaj.

Chłopcy należą do wielkiej nacji.

Nacji szczególnie wprawnej w rujnacji,

Uroczystej atrakcji, ekspropriacji,

Terrorystycznej akcji.

A ty śpiewasz, śpiewasz, jak pada deszczyk,

Że księżyc zaśnie, a czemu ty nie śpisz,

Za jakie pola, za jakie morza

Pójdziesz ty, za tobą ja –

Tam, gdzie szczodra, dobra ziemia

I gdzie

Nigdzie

Złych ludzi nie ma.

Ludzie nie istnieją. Ty – na mapie punkt,

Koordynaty w rozkazie „uderzyć, o tu”.

Wiedz, znajdą cię na basenie,

W bibliotece, w teatrze, w muzeum.

Oni wcisną ci trochę putina

(Tylko uwaga – nie mylić z: puszkina).

Będą wypalać serca słowami,

Wyzwolą na amen.

A ty śpiewasz, śpiewasz, jak skacze konik,

Jak gdzieś biją samotne dzwony.

А komu biją,

Ty wiesz, mamo?

Śpij, zaśnij, dziecko,

Opowiem ci rano.

Wiem z pewnością: obudzimy się, rankiem

Powyciągają ze ścian odłamki,

Dach załatają,

Zaszklą okienka.

Śpij, moje słońce,

Śpij już, serdeńko.

Na zachód słońce już nie doleci,

Żeby nie widzieć napisu „DZIECI”.

Na nasze miasta spadają gwiazdy.

Niech jeszcze życzenie pomyśli każdy.

Co w ciemną noc jest wymówione,

Chcesz, czy nie chcesz, będzie spełnione.

Co zaśpiewane, wypowiedziane

Spojrzeniem, dotykiem, zmęczonym oddechem,

Wystrzałem, wybuchem, łzami, śmiechem –

Przez ludzi, nie gwiazdy, będzie zasiane.

Nad głową będzie, gdy wyjdziemy z ukrycia,

Jasne niebo, nie księga życia.

Płyty na piersiach – tak jak pierzyny.

Dzień dobry wszystkim. My z Ukrainy.

Przełożył Janusz Radwański

Wołodymyr Arenew jest ukraińskim pisarzem, scenarzystą i antologiem; wieloletnim fanem polskiej fantastyki. Wydał m.in. trylogię fantasy miejskiej o wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Został zmuszony do opuszczenia Kijowa, tymczasowo mieszka w pobliżu stolicy i pisze historyczną fantasy o kacie i jego synu w mieście bardzo podobnym do Tarnowskich Gór.

Publikacja związana jest z pomocą dla ukraińskiego batalionu medycznego „Hospitaliers”; szczegóły: https://zrzutka.pl/r88stc.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

ВЛАДИМИР АРЕНЕВ

КОЛИСКОВА

Поки співаєш їй колискову,

Ці літаки вже летять із Пскова.

Хлопці летять рятувати твій край:

Змирись, піддайся – або вмирай.

Хлопці належать до великої нації.

Цій нації найліпше вдаються руйнації,

Урочисті атракції, експроприації,

Терористичні акції.

А ти співаєш, співаєш, як дощик іде,

Де ж ти, мій котику, де,

За які поля, за які моря

За тобою бігтиму я –

Туди де щедра, родюча земля,

І де

Ніде

Злих немає людей.

Людей не існує, ти точка на карті,

Координати у їхніх наказах.

Знай, вони тебе знайдуть в басейні

В бібліотеці, в театрі, в музеї.

Вони завдадуть тобі трохи путіна,

Тільки ж не плутай путіна з пушкіним.

Будуть глаголом палити серця,

Звільнятимуть до кінця.

А ти співаєш, співаєш, як скаче коник,

Як калатає самотній дзвоник.

Мамо, по кому ж він калатає,

Мамо, ти знаєш?

Звісно, знаю.

Спи-засинай, а завтра на ранок

Видалять зі стіни уламок,

Дах перестелять,

Засклять віконце.

Спи, моє серце,

Спи, моє сонце.

Сонце сідає, де можна сидіти

І не дивитись на напис: «ДІТИ».

Падають зорі на наші міста.

Загадуй бажання, рахуй до ста.

Те, що промовлено в темряві ночі,

Втілиться точно, хочеш не хочеш.

Те, що наспівано, те, що не змовлено,

Поглядом, доторком, видихом змореним,

Пострілом, вибухом, сміхом, сльозою –

Втілять, засіють люди – не зорі.

Стане склепіння над головою

Небом безкраїм, а не сувоєм.

Плити на грудях – легше пір’їни.

Доброго ранку, ми з України.

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

NIGDY WIĘCEJ...

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

NIGDY WIĘCEJ...

Z SERCEM I Z GŁOWĄ Olga Brzezińska

PROLAJFERZY A SPRAWA UKRAIŃSKAMagdalena M. Kaj

WIERZYLIŚMY JAK NIKT Bartłomiej Austen

CZAS ROZLICZEŃ WOJENNEGO RESETU Anneliese Mistel

ROZMÓWKI POLITYCZNE

PYRRUSOWE ZWYCIĘSTWO ORBÁNA

Z Wojciechem Przybylskim rozmawia Jarosław Makowski

EDUKACJA DZIŚ

LEKTURY LIBERAŁA

ZBRODNIA OKRUTNIE LUDZKA Magdalena M. Baran

POZWÓLMY EMOCJOM SIĘ WYRWAĆ

KULTURA DLA MYŚLENIA

#BEINDEPENDENT JUŻ PO RAZ PIĘTNASTY! Alicja Myśliwiec

ZIELONY LIBERALIMZ

ŚRODOWISKOO SAMO SIĘ NIE OCALI O rozwiązaniach ekologicznych dla biznesu i dla każdego z nas opowiada w rozmowie z Dobrosławą Gogłozą Marcin Krysiński - przedsiębiorca i założyciel sieci restauracji „Mihiderka”

PRAWO DO NAPRAWY ŚRODKIEM DO ZIELONEJ TRANSFORMACJI Beata Krawiec

MŁODYM GŁOSEM

ŁYŻKĄ DZIEGCIU W POLSKI MIÓD Kamil Szałecki

PRALIBERAŁ MIESIĄCA

PRALIBERAŁ MIESIĄCA - GUSTAV STRESEMANN

WIERSZ WOLNY

KOŁYSANKA