Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

HIC SUNT DRACONES

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Aby iść naprzód, trzeba umieć

korzystać z doświadczeń przeszłości,

a chcąc to czynić, trzeba mieć o niej dokładne pojęcie.

George Orwell, Rok 1984

Próbujemy to jakoś poukładać. Krok za krokiem, wiersz za wierszem. Uporządkować, zarchiwizować, opatrzyć właściwymi przypisami, znaleźć fakty na potwierdzenie hipotez, znaleźć obrazy dla poświadczenia faktów; znaleźć świadectwa. Próbujemy to poskładać. Tą naszą historię, wszystko co o nas. Bliższych, dalszych, przeszłych, dzisiejszych, wciąż niedokonanych. Piszemy po swojemu, dla siebie nawzajem, dla tych, co mają pamiętać. Dla pamięci własnej. Milcząc, nie dopowiadając, krzycząc, czasem przeklinając, znów milcząc, tęskniąc za historią, co się wydarzyła/nie skończyła. Bo historii nie opowiada się bez słów. Bo fakty, obrazy krzyczą, pociągają, stawiają wymagania, przywołują pytania, zmuszając do poszukiwania odpowiedzi, do ocen… Doświadczone raz nie zostawiają nas spokoju. Mnie, ciebie, kolejnych łańcuchów myśli, co idą do przodu, ale i wstecz. Co wybaczają wszystko, albo nie wybaczają niczego.

Piszemy zatem o pamiętaniu, o korzeniach rzeczy, tożsamościach; o tym co nas kształtuje – jako jednostki, jako wspólnoty, jako społeczeństwa. Piszemy, ale też uczymy. I nie ma – a przynajmniej nie powinno być – tu wyboru, że o tym „tak”, ale o tamtym „nie”, bo… taka władza/system/widzimisię. Niewygodne, niezbyt chwalebne, bo być może będziemy musieli zrewidować nasze małe i wielkie dumy, a sięgnąć do zapomnianego rodzaju pokory i wstydu. Tu nawet „dawno, dawno temu” ma przełożenie na dziś. Na jakość naszych relacji, instytucji, na kondycję naszego państwa. Na dziś i jutro. I nie ma tak, że historia jest dobra czy zła, ona po prostu jest. A uparcie zamiatana pod dywan sprawia, że w końcu przyjdzie się nam o nią potknąć. By ją pisać – jak chciał Napoleon – „trzeba być więcej niż człowiekiem, ponieważ autor trzymający pióro wielkiego sędziego powinien być wolny od wszelkich uprzedzeń lub próżności”. Zadbać o prawdę. W jej poszukiwaniu nie możemy myśleć… hic sunt dracones… tu są już tylko smoki. Że oto dojechaliśmy do końca „mapy” niewzruszonej pewności. Przecież tam są miejsca/tematy/problemy do odkrycia, poznania, obłaskawienia. Tu terra incognita daje się nazwać domem. Jeśli tylko wychylimy głowę poza schemat podziałów na „nasze” i „obce”, „bezpieczne” i „śliskie”, „opłacalne” i „ryzykowne”. Gdy oportunizm ustępuje miejsca możliwości spokojnego popatrzenia sobie samemu w oczy. Jeśli tylko mamy odwagę by poskładać potrzaskane kawałki w jedną całość. Może nie najłatwiejszą, może wypieraną, niewygodną, ale prawdziwie naszą. Bez barw ochronnych, wojennych, bez ruchów pozorowanych, za to… ze światłocieniem.

Bo historii stale się uczymy. Warto przy tym pamiętać, że uczymy się (a przynajmniej powinniśmy się uczyć) tej przez małe „h”, jako „rzeczownika pospolitego, pisanego oczywiście mała literą i odnoszącego się do faktów. Duże «H» – jak pisał Paweł Jasienica – na początku tego słowa powinno działać jak sygnał ostrzegawczy”. Duże „H” buduje chwałę niezasłużoną, wielkość bez pokrycia, mit bez refleksji, narrację wykluczającą, głos przeciwny/odmienny od „H” oficjalnej, tłumiący krzykiem, groźbą bądź pięścią. Tyle że na tej drodze niechybnie się pogubimy. Nie zbudujemy/odbudujemy żadnej wspólnoty, póki nie będziemy się umieli z historią/faktami pogodzić. Z tym, że nie zawsze jesteśmy kryształowi, że czasem bywamy podli.

Na koniec warto pamiętać, że „są epoki stworzone do dziesiątkowania trzód, mieszania języków i rozpraszania plemion” (Alejo Carpentirer)… Pytanie, jaka jest nasza.

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

HISTORIA JAKĄ MAMY

Z PROF. JANEM GRABOWSKIM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: O tym, że z historią nie ma żartów, przekonywaliśmy się już wiele razy. Bywa przepisywana, zawłaszczana, przeinaczana, czy w końcu opowiadana politycznie, wykorzystywana dla partyjnych celów. W Roku 1984 George Orwell pisze, że „kto rządzi przeszłością, w jego rękach jest przyszłość, a kto rządzi teraźniejszością, w jego rękach jest przeszłość”. Tak naprawdę Orwell pisze o świecie, którego nikt z nas by sobie nie życzył. O świecie, gdzie nawet myślenie – pamiętasz przecież myślozbrodnię – było przestępstwem. Do niedawna wydawało się nam, że do takiego świata jest absolutnie daleko, że to jest świat, który się nie wydarzy. Nawet jak sobie mówimy o pełzającym autorytaryzmie, nawet gdy przykładamy elementy codzienności do wizji z kolejnych antyutopii. Jak się okazuje, ten świat wcale tak daleko nie jest, szczególnie jeśli chodzi o próby panowania nad historią. Panowanie nad historią, która wpadła albo w ręce niewprawne, albo przeciwnie, gotowe do każdej manipulacji, która pozwoliłaby na osiągnięcie „zamierzonego efektu”. Powiedz mi, czy my możemy panować nad historią, lub inaczej, kto może panować nad historią?

Jan Grabowski: Jeszcze parę lat temu powiedziałbym ci: nie, panowanie nad przeszłością jest passé, nie należy ani do teraźniejszości, ani do przyszłości. Dzisiaj nie jestem już tego taki pewien. Pozostajemy na razie na naszym polskim podwórku. Nawet nie wspominam tu o Rosji czy Turcji – choć tam zachodzą procesy znacznie bardziej niepokojące. Natomiast w naszym mikroświecie ograniczonym granicami RP dzieją się rzeczy bardzo ciekawe. Jeżeli chodzi o znajomość historii, są to zjawiska niepokojące, a z punktu widzenia zawodowego historyka, wręcz katastrofalne. Jak wiesz, specjalizuję się w dość specyficznym wycinku polskiej historii, czyli w historii Zagłady. Warto podkreślić, że to na dobrą sprawę jedyna część polskiej historii, która wzbudza spore zainteresowanie na skalę międzynarodową. Z tego co widzę, na podstawie badań socjologicznych, jakie mają miejsce, na skutek energicznych działań różnych instytucji polskiego państwa, działań, które nie zaczęły się wczoraj, lecz które trwają od dawna, jesteśmy świadkami (i uczestnikami) stopniowego zastępowania udokumentowanego przekazu historycznego przez serię mitów. Mitów, które tą przeszłość jakoś uzdatniają do spożycia. W ogromnej masie, Polacy przyswajają sobie opowieści, opowiastki raczej, które tą historię mają zastępować. To się dzieje na wielu polach, ale najbardziej widoczne jest właśnie w zakresie badań nad Zagładą, gdzie dochodzi do kuriozalnych przecież przekłamań, które w oczach zdecydowanej większości naszych rodaków stają się ersatzem historii. Byłem zdumiony, kiedy dowiedziałem się, że 71% Polaków wierzy, że Polacy i Żydzi podczas II wojny światowej cierpieli w równym stopniu, bądź też, że Polacy cierpieli bardziej. 50% myślało, że tak samo, a 21%, że Polacy cierpieli bardziej. Coś takiego to już nie jest rewizjonizm historii. To jest niebezpieczne oszustwo, które na naszych oczach staje się częścią włókna pamięci narodowej. W parze z tym idzie coś, co po angielsku nazywamy dejudaisation. Na rodzimym gruncie, w okresie międzywojennym, Roman Dmowski spopularyzował sformułowanie – „odżydzenie”. I właśnie dziś, na naszych oczach, w trzeciej dekadzie XXI wieku, następuje „odżydzenie” Zagłady. Chodzi o usunięcie niewygodnych Żydów poza nawias historii, zastąpienie ich dobrymi Polakami, którzy (z wielkim samozaparciem i przy ryzyku osobistym) nieśli żydowskim współobywatelom pomoc.

U Czesława Miłosza mieliśmy „biednego chrześcijanina”, który patrzył na getto. Miłosz pisze w tym wierszu z absolutną – jak na tamte, ale i obecne czasy – szczerością: „Cóż powiem mu, ja, Żyd Nowego Testamentu,/Czekający od dwóch tysięcy lat na powrót Jezusa?/Moje rozbite ciało wyda mnie jego spojrzeniu/I policzy mnie między pomocników śmierci: Nieobrzezanych”. A później przychodzi Błoński i Biedni Polacy patrzą na getto...

Nie zapominaj, Jan Błoński w tym eseju jeszcze pisał, że tą polską dłoń wzniesioną przeciw Żydom Pan Bóg powstrzymał. Jak się okazuje nie do końca ją powstrzymał. Wtedy jeszcze nie wszyscy wiedzieliśmy tyle co obecnie – a dziś już tą wiedzę chcemy wyprzeć, otorbić lub odrzucić.

Nie chcą, więc… piszą na nowo, de facto idąc za – pięknym skądinąd – sformułowaniem Winstona Churchilla, że historia będzie dla nas łaskawa wtedy, kiedy napiszemy ją sobie sami. A ta historia pisana, czy raczej tworzona mitologia, jak mówisz, okazuje się być dla Polaków coraz łaskawsza.

Pewnym ukoronowaniem tego procesu było niedawne przemówienie Andrzeja Dudy w Oświęcimiu-Brzezince, podczas obchodów Marszu Żywych. Polski prezydent miał wówczas czelność w jednym zdaniu postawić na tej samej płaszczyźnie antysemityzm i antypolonizm. Wiadomo, czym jest antysemityzm, wiadomo również, że antypolonizm nie istnieje; że to jest kompletnie obłędna teoria nacjonalistów, zakładająca istnienie światowego spisku, którego celem jest niszczenie Polski. Jeżeli przywódca, powiedzmy sobie, średniej wielkości państwa, ale państwa ważnego z punktu widzenia pamięci Zagłady, jest w stanie wygłosić tego rodzaju absurd w Auschwitz-Birkenau, to właściwie wszystko wolno.

To już nawet nie chodzi tylko o to, że w miejscu publicznym, ale że w miejscu szczególnym i w wyjątkowo ważnym momencie. Dla mnie to było wstrząsające. I nie, nie wszystko wolno.

W takim momencie, w takim miejscu. W Auschwitz, podczas Marszu Żywych mówi się o antypolonizmie! Ale czy może to nas dziwić, kiedy muzeum Auschwitz, w czasie gdy wokół trwała obrzydliwa antysemicka heca związana z polskim prawem o odmowie restytucji, oświadcza w mediach społecznościowych, że komory gazowe były dla Polaków! Kiedy przyglądam się temu, co w Polsce dzisiaj wolno bezkarnie powiedzieć, to widzę jak daleko przesunęły się granice źle pojętej tolerancji dla wyzywającej nienawiści i absurdu.

Przesunęła się też bardzo daleko tolerancja wszelkiego rodzaju głupoty, oraz tego, w jaki sposób mówimy o ekspertach, o specjalistach… Kogo się dzisiaj uznaje za kogo, kogo się na kogo kreuje. Mnie zmroziło ostatnio, jak usłyszałam od eksperta od wojny, że termin „wojna światowa” jest terminem publicystycznym i to w mainstreamowych, niepaństwowych mediach. Śmiejesz się, ale przecież oboje wiemy, jak gorzki to śmiech.

Jesteśmy świadkami tego, o czym nas władze ostrzegały, czym się wręcz chwaliły od samego początku: czyli powstawania nowej elity. Elity ex nihilo stworzyć się nie da, natomiast można wypchnąć do przodu, awansować ludzi głęboko niekompetentnych, lecz lojalnych i bojących się. Inwazja nowych ludzi, miernych lecz wiernych, spowodowała spustoszenia we wszystkich właściwie obszarach życia społecznego. Poziom dyskursu w sferze publicznej jest dziś katastrofalny.

Pakują się tam wszelkiego rodzaju ortodoksi. Kiedyś – aby wrócić do Orwella – można było zakładać, że ortodoksyjność to często nieświadomość, ale nie dziś. Dziś to świadoma ignorancja, głupota, która oznacza...

Znaczy posłuszeństwo, lojalność, to jest coś, co znamy z każdego ustroju totalitarnego, że zawsze istnieje pewna grupa ludzi, która jest gotowa za odpowiednie apanaże czy też nawet szacunek władzy odważyć się na wsparcie dowolnego głupstwa, a obok tego zwiększa się w Polsce coś, co jako historyk lat 30. i 40. obserwuję z wielką troską, zwiększa się margines strachu. Narastają postawy konformistyczne, a coraz więcej ludzi jest skłonnych przymykać oczy na bezprawie, na krzywdę – a to przywodzi na myśl lata dawno minione.

Równocześnie temu towarzyszy coś, co nazywamy „efektem mrożącym”, prawda? Obserwujemy to przecież nie tylko w badaniach historycznych, ale wszędzie tam, gdzie – ze względów światopoglądowych – trafiamy na „trudne” czy „niewygodne” wyniki. Jest moment takiego wycofania się czy zastopowania w badaniach własnych. Niemówienia o tym, jakiego rodzaju hipotezy musimy stawiać ze względu na to, co odkryliśmy, ty ze względu na to, co po prostu znajdujesz w archiwach…

Zgoda. Jak wiesz, od lat kilku, z racji mojej pracy historyka, dość często mam przyjemność stawać jako podsądny w polskich sądach. Rzecz w tym, że nawet wtedy, gdy wygrywam te „moje” procesy, to efekt mrożący jest niesłychanie widoczny. Szczególnie wśród młodych ludzi, którzy mają wiele do stracenia, nie mają jeszcze pozycji naukowej, którą chcieliby mieć, ale mają jeszcze całe życie przed sobą. Do tego dochodzi dramatyczna sytuacja w szkolnictwie polskim. Przecież dziś szkoły polskie są pod kontrolą człowieka, który określił gejów jako „mniej niż ludzi”, który scharakteryzował przedostatnią z moich książek, poważne dzieło naukowe, jako „antypolski szmatławiec”! Taki stan umysłu jest dziś miernikiem poziomu dyskusji w sferze publicznej… To są ludzie, z którymi mamy dziś do czynienia.

Wracamy do mitologii. Do tej mitologii, która zaczyna pojawiać się, a gdzieniegdzie nawet dominuje, w szkołach. Mamy różne nowe programy nauczania, a skoro wiemy, że dobre mity dużo szybciej i łatwiej wrastają w świadomość niż solidna wiedza historyczna, to sytuacja robi się naprawdę niebezpieczna. Z jednej strony mam ochotę zapytać cię o źródła, bo te mity się skądś wzięły. I nie chodzi mi tylko o te, które dotyczą lat 20. czy 30., albo czasu wojny, ale o ich „praojców”. Bo to są też mity zbudowane na anachronizmach. Trzeba wytłumaczyć – na anachronizmach, czyli na tych wszelkich pojęciach, określeniach, dopisywaniu pewnym wydarzeniom, pewnym faktom takich cech, które są niezgodne ani z ówczesnym stanem wiedzy czy duchem jakiejś epoki. Ja na przykład zastanawiam się, kiedy czytam o polskim patriotyzmie w X. wieku. Tam zaczyna się budowanie tej mitologii, prawda?

Niedawno udałem się samochodem daleko za Warszawę, tam gdzie nie było już zasięgu TOK FM, gdzie byłem skazany na Polskie Radio, którego od szeregu lat już nie słucham, bo po prostu nie mam nerwów do tego. Na kanale pierwszym Polskiego Radia usłyszałem głos jednego z bardziej znanych konserwatywnych historyków polskich z Krakowa, z UJ, który dobrze modulowanym głosem wyjaśniał początki, rozwój patriotyzmu polskiego w XI-XII wieku. Dla historyka to jest absurd. Nie każdy oczywiście ma ten bagaż wiedzy, która pozwoli dostrzec ten absurd, czyli anachronizm, jak wspomniałaś. Przenoszenie dzisiejszych pojęć na epoki minione, kiedy te pojęcia miały inny sens, albo w ogóle nie funkcjonowały, jest jednym ze szkolnych błędów, które staramy się wyplenić wśród studentów na pierwszym roku historii. Weź pod uwagę, że mamy tych mitów więcej, mitów nie mających wiele wspólnego z Zagładą, o której wcześniej mówiliśmy. Spójrz na przykład na dyskusję wokół roli Kościoła katolickiego w życiu rodziny i państwa, ze szczególnym wzmożeniem podczas rozbiorów i później, aż do dziś. Inny mit dotyczy tego, że Polacy są antykomunistami, że na dobrą sprawę wysysają antykomunizm z mlekiem  matki. Zapominamy tylko o tym, że ja, jak robiłem maturę w roku ’80, jeszcze zanim nastała pierwsza Solidarność, to jednak grubo ponad 3 miliony Polaków należało do PZPR, co (wraz z rodzinami) stanowiło jednak dość duży segment społeczeństwa. Ci ludzie przecież firmowali ustrój komunistyczny. Kolejny mit to „Żołnierze Wyklęci”, prawda? Mit współistniejący z koszmarnym dziedzictwem antysemityzmu, o którym niewiele się mówi. Mówić nie trzeba, bo przecież właściwie nic z tego, czym zajmowali się od ćwierć wieku historycy podchodzący w sposób bardziej krytyczny do polskiej historii najnowszej, nie przeniknęło do programów szkolnych.

Wiesz, skoro już wspomniałeś o roli – faktycznej czy domniemanej – jaką pełnił Kościół, o martyrologii, jaką zbudowały w nas rozbiory, to ja bym jeszcze „dosłodziła” całość kolejnym mitem, a mianowicie polską tolerancją.

Dobrze to powiedziałaś... Zapominamy przy tym, że tu nie chodzi o tolerancję narodową, tolerancję grup społecznych. Ta tolerancja to są zamiary, decyzje i postępujące za nimi przywileje poszczególnych grup wydawane przez władców, którzy mieli w tej tolerancji swój interes, przeważnie finansowy. Czy można dziś na tej podstawie twierdzić, że „naród polski cechował się tolerancją”? Jaki znów naród? Szlachta? Część szlachty? Zwolennicy króla? Jeżeli chodzi o „tolerancję” Kościoła, to wystarczy przywołać Konfederację Warszawską z 1573 r., która gwarantowała innowiercom swobodę wyznania – którą hierarchia kościelna zdecydowanie odrzuciła. Przykłady można by mnożyć. Wracając ad medias res: edykty tolerancyjne nie były wyrazem „ducha narodu”, lecz odbiciem woli władzy i władcy. A o tym dziś najwygodniej jest zapomnieć, radośnie twierdząc, że „Polaków zawsze charakteryzowała tolerancja”.

Jeżeli jesteśmy przy Kościele, to przecież taka, a nie inna jego rola, czy też mitologia, urosła właśnie w okresie rozbiorów. Pod spodem mamy okoliczność, że przez to, co nam się historycznie wydarzyło, de facto nie przeszliśmy Oświecenia. Przegapiliśmy wiek rozumu. A później ten – znów inny od europejskiego – rozbiorowy romantyzm, podlany całą martyrologią, cierpieniem „narodowym”. Wtedy powstaje mit Polski jako „Chrystusa narodów”, mit, którym gra się do dziś.

Interesujące, że gra tym mitem trwała w najlepsze nawet za komunizmu; umiejętnie wykorzystywanym przez ówczesne władze. Ciekawe jest to, że komuniści starali się tą patriotyczną mitologię zaprząc do własnych celów. Wspominałaś wcześniej polskie Oświecenie, ale i tutaj nie powinniśmy zapominać o pełnej palecie poglądów ludzi takich jak Stanisław Staszic. Zasłużony człowiek, który m.in. pisał: „Żydzi po całej Polsce rozsypani, wszędzie z swym duchem wyłączności z naszym ludem pomieszani, nie tylko zaplugawią cały naród, zaplugawią cały kraj, a zmieniając go w kraj żydowski, wystawią w Europie na pośmiewisko i wzgardę”. Czyż nie widać tu, jak głos oświeconego myśliciela należy do tego samego chóru, w który – trzy pokolenia później – włączy się nacjonalista Roman Dmowski, dla którego antysemityzm nie będzie już zajęciem na ćwierć etatu, lecz stanie się fundamentem własnej tożsamości?

Krótko mówiąc, dzięki wybiórczemu podejściu do własnej historii, do własnych dziejów, tworzymy mity i legendy, która przypominają łatwo przyswajalną, lecz mało pożywną (i na dłuższą metę, szkodliwą) papkę. Przypomniała mi się historia, którą opowiedział mi mój przyjaciel, który w końcu lat 70-tych znalazł się w grupie Ruchu Młodej Polski Aleksandra Halla. Była to grupa o dość konserwatywnych poglądach, której duchowym opiekunem i przywódcą był Aleksander Hall. Otóż Hall przynosił im odpowiednio dobrane, czy też spreparowane fragmenty dzieł Dmowskiego celem wzmocnienia ich kośćca ideologicznego oraz podbudowania ich morale. W tak przygotowanym materiale brak było świadectw na antyżydowską obsesję przywódcy endecji. Tego rodzaju właśnie państwowotwórcza i narodowotwórcza działalność trwała w różnych okresach na różnym polu ze skutkami, jakie dzisiaj możemy obserwować w całej krasie.

Tak i wykuwało się coś, co z mojego punktu widzenia jako etyka i filozofa nie istnieje – wykluwała się tak zwana prawda polubowna. Wyjątkowo paskudne sformułowanie, ale takie, gdzie spotykaliśmy się w pół drogi między prawdą a kłamstwem i ustalaliśmy miejsce, którego się trzymaliśmy. Można to równie dobrze nazwać „pozorowanym status quo”, nakładającym kolejnym osobom dramatu maski postaci szlachetnych, czarnych charakterów, albo totalnej obojętności. Karty rozdane, wszystko wiadomo, każdy jest tu kimś. Tylko że na dłuższą metę to nie może działać.

Jak już mowa o prawdzie polubownej, to chciałbym wspomnieć esej redakcyjny, napisany wkrótce po pogromie kieleckim. Jest lipiec ’46, niewiele ponad rok po wygaszeniu pieców krematoriów w Oświęcimiu, a w Kielcach, w sercu Polski, dochodzi o masakry żydowskich ocalałych z Zagłady. Rozbestwiony tłum morduje Żydów, a polska inteligencja próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, jak to możliwe. Jak to jest, żeby naród-bohater, naród, który przeszedł suchą stopą przez grząskie bagno II wojny światowej, żeby taki naród zaczął nagle mordować nieszczęsnych ludzi, których jedyną winą jest to, że są Żydami. No i w takiej chwili, w „Tygodniku Powszechnym”, porte-parole oświeconej polskiej inteligencji, ukazuje się artykuł redakcyjny broniący narodu polskiego. Wniosek jest taki, że Kielce to jest aberracja, wyjątek, wypadek dziejowy, to się po prostu nie mogło zdarzyć, gdyż zawsze byliśmy narodem tolerancyjnym. Skoro nie można wydarzenia po prostu zanegować, to mówimy o odosobnionym, absurdalnym wypadku. Później, rzecz jasna, mowa już będzie o sowieckiej prowokacji. Ten sam schemat intelektualnego eskapizmu widzieliśmy w dyskusji nad mordem w Jedwabnem. Znów mamy wyjątek. Coś takiego, to się mogło zdarzyć pod Łomżą, pod Białymstokiem, tam są takie specyficzne warunki, specyficzni ludzie, gdzie indziej w Polsce to by się nigdy nie wydarzyło! Aberracja kolejny raz. Zauważ, że nawet nie odnoszę się tu do tych, którzy do dziś twierdzą, że Jedwabne to Niemcy. A tak dziś twierdzi „oficjalna” Polska. Obrona tych narodowych mitów chwyta się wszystkich możliwych narzędzi. Jest takie powiedzenie, że tonący chwyta się brzydko. Właśnie to „brzydkie chwytanie się” jest częścią brnięcia w nieszczęsne mity. Choć mity te nie są do obrony w długiej perspektywie, to obrona krótkodystansowa, sowicie opłacana przez państwo, przynosi rezultaty.

One się nie tylko bronią, one się wręcz okopują. Jest druga strona. Z jednej strony jest mit, z drugiej strony są białe plamy, które mamy w historii i to są te tematy, o których my nie rozmawiamy i które gdzieś tam zamiatamy pod dywan. Ja zresztą uwielbiam taki tekst Jacka Kaczmarskiego, Ballada o bieli. I tam „są narody, które znają w dziejach swoich każdy kamyk/ tak, że mało o to dbają,/ a my mamy białe plamy”. Te białe plamy okazują się niemalże takimi lustrami, w których odbija się nasze polskie samozadowolenie.

Białe plamy na mapie zakładają brak wiedzy. To miejsca, o których geograf nie wie jeszcze nic konkretnego…

Tyle, że mnie nie chodzi o te hic sunt leones. To nie jest tak, że nie wiemy. Chodzi o te białe plamy, które są efektem świadomego wymazania wiedzy.

Wydaje mi się, że nie ma mowy o braku informacji. Są pewne luki, jasne, wszędzie są, natomiast widać u nas instynktowny brak chęci przyjęcia tej wiedzy, która jest jednak powszechnie dostępna. W tym sensie, jeżeli mówimy o białych plamach jako wymazanych polach, to oczywiście masz rację. I tych wymazywanych pól jest zresztą coraz to więcej. Tu chciałbym podkreślić, że atak na naszą świadomość historyczną jest częścią ataku na demokratyczne społeczeństwo, na naszą demokrację i na społeczeństwo obywatelskie. Jeżeli nam się wydaje, że możemy być demokratami, podczas gdy fałszujemy na potęgę naszą, historię, to tkwimy w błędzie. Sfałszowana historia, niemożliwość dojścia do porozumienia z własną historią, będzie wstępem do destrukcji kolejnych elementów demokratycznego społeczeństwa. To, co dziś widzimy w Polsce, destrukcja demokracji, jakąś rolę w tym pełnią te sprawy godnościowo-historyczne, które konsolidują elektorat prawicy, skrajnej prawicy, centrum i nawet lewicy. Wystarczy zobaczyć, jak głosuje polska opozycja np. w kwestii uznania żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej za prawdziwych polskich patriotów! Jak się okazuje, nowy Front Jedności Narodu na gruncie swoiście rozumianej obrony godności narodu scala posłów, od rządzących nacjonalistów, przez deputowanych Platformy, lewicy, aż po różne dziwne elementy skrajnie prawicowe. Jeżeli o to chodzi, panuje tutaj Treuga Dei, pokój Boży – ze skutkami fatalnymi dla całego społeczeństwa.

Tyle, że Pax Dei nie sprawdzał się najlepiej, prawda? Miałam cię o to zapytać pod koniec, ale skoro już wywołałeś temat opozycji... Z jednej strony mamy bowiem te, już niemal „narodowe” głosowania, jakie przeprowadza w Sejmie Zjednoczona Prawica, a z drugiej jakiś marazm, bierność drugiej strony. Dla mnie za bierność należy sądzić jak za współudział. Jest coś, co w wyczytałam w liście twojego ojca, tego z lat 70., który opublikowałeś na początku książki Polacy nic się nie stało. Przepiękne zdanie: „Pamięć narodową głaszczą u nas prawie wszyscy”. Niesamowite, bo to jest list z lat 70. ubiegłego wieku, a u nas tak naprawdę prawie nic się w tej sprawie nie zmieniło. Jest upiorne status quo.

Cytowałem wówczas list mojego Ojca do Kazimierza Koźniewskiego; list – napisany w roku 1973 – który znalazłem w papierach Ojca po jego śmierci. Ojciec pisał tam o postawach polskiego społeczeństwa wobec Żydów podczas wojny. Byłem zszokowany nie tyle treścią tego listu, nie tym, że Ojciec wytyka tę polską nieumiejętność mówienia o historii bolesnej, którą sam w końcu przeżył jako polski Żyd ukrywający się podczas wojny, tylko tym, że ten list można by dziś wysłać do redakcji jakiegokolwiek pisma i mógłby bez żadnej korekty pójść do druku jako głos w dzisiejszej dyskusji. Przez pół wieku, a możemy powiedzieć sobie, więcej niż pół wieku, stoimy w miejscu, albo się cofamy. Nie sądzę, żeby w telewizji publicznej można było bezkarnie lat temu pięćdziesiąt mówić o Żydach per „te parchy”, a dzisiaj już można. I jak się okazuje, nawet coś takiego nie dyskwalifikuje osoby odpowiedzialnej za takie słowa. Ale co tam! Mamy premiera, który mówi o „żydowskich sprawcach” i też się nic nie dzieje.

Nic się nie dzieje i to się nie dzieje też kiedy – wracam kołem do tych białych plam – przecież historia najnowsza również jest historią, która jest zamazywana, którą próbuje się opowiadać inaczej, czy to lata 80., triumf Solidarności, stan wojenny czy postać Lecha Wałęsy. Jasne, można powiedzieć, że – jak pisał kiedyś  bodajże Heinrich Heine – „każda epoka ma swoje własne wady, które sumują się z wadami epok poprzednich. Nazywamy to właśnie dziedzictwem ludzkości”. Tak, tylko my widzimy, że te wady tam są. Tylko historia to nie jest bukiet kwiatów, który mogę ułożyć według własnego uznania, bo kocham hortensje i tulipany. Nie, to jest gotowy „produkt” – i jeśli są tam lilie, na które mam uczulenie, to są… i już. Najwyżej będę kichać i mdleć. A i tak nie ucieknę od faktów.

Mówisz o sytuacji społeczeństw, które ewoluują w sposób demokratyczny i normalny. Natomiast trzeba pamiętać, że w wypadku Polski, w wypadku rozwoju polskiej świadomości narodowej i historycznej, stało się coś bezprecedensowego – przynajmniej jeśli chodzi o kraje naszej strefy kulturowej. Normalnie, w historiografii narodowej, czyli w produkcji historycznej, mamy pewne cykle. Historycy zadają sobie i historii takie pytania, jakie turbują ich pokolenie. Na podstawie strumienia książek, jakie się ukazują, można mniej więcej odgadnąć, jaki jest stan ducha i samoświadomości społeczeństwa, którego przedstawicielami są ci historycy. W momencie, kiedy w ramach tej swobodnej narracji, która jest wyrazem badawczych zainteresowań wielości badaczy, nagle pojawia się głos instytucji, które państwo powołało do życia, a których celem jest obrona punktu widzenia władzy w sprawach moralności historycznej, narracji historycznej, świadomości historycznej, to pojawia się również ogromny problem. Polska historiografia nie jest już refleksem pytań, oczekiwań i świadomości naszego społeczeństwa, lecz wyrazem dążeń władzy, która sprawuje kontrolę nad tym „strumieniem narracyjnym”. To jest coś, czego na tę skalę w naszej sferze kulturowej nie widziano wcześniej. Przecież państwowe „instytucje pamięci” zatrudniają dzisiaj setki badaczy z tytułami doktorów historii. Ludzie ci produkują to, co im zostało zlecone. Niezależni badacze sami identyfikują swoje pola badawcze, sami walczą o środki na badania, których oceną zajmują się inni historycy. Tymczasem „urzędnicy od historii” działają w ramach programów badawczych zleconych i sfinansowanych przez władze. Mówiąc szczerze, w dzisiejszej Polsce skala tego zjawiska jest – jeżeli chodzi o Europę – bez precedensu.

Kiedyś bardzo trafnie nazwałeś te wszystkie instytucje – określiłeś je jako „narodowe zakłady pracy chronionej”. Z drugiej strony, przecież taka „wygoda” i „bezpieczeństwo” nie jest absolutne, bo kiedyś się skończy. I jak się wtedy zderzyć z tą „historyczno-narodową” produkcją?

Narodowe zakłady pracy chronionej... Tu sytuacja przypomina poniekąd znany nam z nie tak odległej historii fenomen socjalistycznego planowania. Dziś uruchamiamy produkcję samochodów małolitrażowych, a jutro produkcję statków do połowów kryla (ciekawe, czy ktoś jeszcze o tym pamięta?). Zarządzanie kulturą i historią przez dzisiejszych nacjonalistów, niewiele się różni od komunistycznego zarządzania gospodarką. Jakie były tego skutki, wszyscy wiemy. Cztery lata temu, po zrozumiałych reakcjach na „Polskie prawo o Holokauście” (jak w świecie nazywa się nowelizację ustawy o IPN z 2018 r.), władze zdecydowały się rzucić na „żydowski” front walki ideologicznej świeże siły. Stąd nagły wysyp artykułów, książek produkowanych masowo przez IPN-y, Instytuty Pileckiego, Dmowskiego czy też różne agendy MSZ-tu – a lista zaangażowanych w „walkę” instytucji jest o wiele dłuższa. Powstają nowe pisma o rzekomo naukowym charakterze, powstają muzea i pomniki – wszystko po to, żeby „oswoić” niewygodną przeszłość. Jakość tej nowej produkcji jest fatalna, co nie dziwi w wypadku rzeczy pisanych i tworzonych na zamówienie. Ale tych potworków jest coraz więcej i nie pozostają one bez wpływu na świadomość społeczną. Chciałbym, żebyśmy zdali sobie sprawę z tego, że ten gwałt na historii będzie miał, już ma, wpływ na polityczne decyzje Polaków, na utratę zaufania do demokracji jako takiej. Apoteoza autorytaryzmu, jaka teraz panuje w Polsce, jest czymś, co wielu ludziom może się podobać. Mamy w końcu nowych bohaterów narodowych, z jednej strony NSZ ruguje AK, w tle pojawiają się „żołnierze wyklęci” z bagażem antysemityzmu, mamy Dmowskiego, lista się nie kończy. Dla wielu władza autorytarna jest pociągająca. Oddajesz trochę wolności w zamian za pewne gwarancje: płacy, spokoju. Trzeba pamiętać, że – jak to słusznie pisał kiedyś Adam Daniel Rotfeld – polski stosunek do demokracji jest bardzo ambiwalentny. Jeżeli spojrzymy na historię ostatnich stu lat, to tej demokracji było u nas nawet mniej niż kot napłakał, do roku ’89 właściwie nic. Pierwszych parę lat II RP, no i ten nasz eksperyment po roku 1989 zakończony, jak się okazało, w roku 2015.

To możemy pójść głębiej, że to są nasze problemy z wolnością, z jej używaniem. Sukces Solidarności, Okrągły Stół, pierwsze częściowo wolne wybory i… co? Zostaliśmy z demokratycznym „pasztetem”, upichconym z wyborów, praworządności, wolności obywatelskich, z praw i obowiązków czy w końcu ze „społeczeństwa obywatelskiego”, które – jak to w Polsce – poszło własną drogą. Z drugiej strony wszelkie procesy dokonywały się bardzo szybko, niejako nie pozwalając temu społeczeństwu dojrzeć. A może to wylewanie się różnych ideologicznych, ale też historycznych paskudztw, to jest też syndrom niedojrzałości naszego społeczeństwa? Albert Einstein powtarzał, że nacjonalizm to jest choroba wieku dziecięcego każdego społeczeństwa i trzeba tę chorobę przejść jak odrę. Tyle że przeciwko odrze możemy dziś się skutecznie zaszczepić, a przeciwko nacjonalizmowi… już trudniej. To jakbyśmy mieli jakiś odgórny ruch antyszczepionkowy. A przecież uczciwa edukacja powinna nam dawać szansę na „społeczne” czy „wspólnotowe” zdrowie, które pozwala myśleć o społeczeństwie obywatelskim, o wolności, o demokracji, o praworządności, ale uczy wychodzić poza ten absolutnie ciasny grajdół, jakim czynią Polskę. Tymczasem u nas znów wszystko stoi na głowie. Studiując listę tych „narodowych” instytucji trafiłam nawet – w nawiązaniu do naszego wcześniejszego wątku – na Instytut Walki z Antypolonizmem. Przejrzałam stronę i… powiem ci, że jestem przerażona.

Nie tylko jest, ale jest to Instytut, który złożył na mnie doniesienie do prokuratury krajowej za to, że napisałem, że obozy zagłady nie były dla Polaków, tylko dla Żydów i że Polacy trafiali do obozów koncentracyjnych. No i właśnie za takie skandaliczne stwierdzenie zostałem zaraportowany jako ktoś, kto szkaluje dobre imię narodu polskiego. Jeszcze niedawno nie wiedziałem, że mówienie, że Polaków nie wysyłano do obozów zagłady, jest formą szkalowania dobrego imienia narodu polskiego. Cóż, teraz już wiem. Wracając do twojego pytania, do tego wątku, gdzie szukać winy i czy jest jakieś lekarstwo. Spędziłem ponad połowę życia po drugiej stronie oceanu w kraju, który jest wielokulturowy, który ustawicznie lawiruje między różnymi niebezpiecznymi rafami wrażliwości różnych grup ludzkich. W kraju etnicznie jednorodnym tych raf pozornie nie ma, a to sprzyja galopadzie nacjonalizmu, podczas gdy konieczność wypracowania modus vivendi z innymi kulturami wymusza postawy tolerancyjne. Z pewną nadzieją patrzyłem a to, że Europa jako taka się z punktu widzenia etnicznego zmienia. Nie upatruję zagrożenia, a raczej pewną możliwość rozwoju. Polsce bym też tego życzył. W tradycyjnej Polsce mniejszości odgrywały rolę studzącą. Nie zawsze miały głos, ale od czasu do czasu potrafiły wymusić na społeczeństwie „większościowym” (jak to się nieładnie nazywa z żargonie naukowym) pewien poziom jeżeli nie zrozumienia, to tolerancji. Przecież nie wszyscy muszą wyglądać, wierzyć i myśleć tak samo. Niestety dziś rządzącym tej perspektywy brakuje. Być może kilka milionów Ukraińców zmieni to nastawienie, nie wiem.

Jak wiesz nie jestem optymistką, również w tej sprawie. Po tym pierwszym, absolutnym zrywie solidarności szybko zwrócono uwagę na nierówne traktowanie uchodźców, gdzie z jednej strony wpuszczamy „błękitnookie blondynki”, ale nie wpuszczamy śniadych dzieci. Ba, mamy już wyrok sądu stwierdzający nielegalność „push back-ów”. Z drugiej strony jest i to, co nazywamy „zmęczeniem empatycznym”, które już zaczyna dopadać pomagających, czy wreszcie zwykłą, także finansową niemoc. Bo pomagają ludzie, pomagają samorządy, a tymczasem „państwo”...

Ten koszmarny rozdźwięk między traktowaniem uchodźców na granicy białoruskiej i ukraińskiej jest nie do ukrycia. Ja nie tłumaczyłbym tego wszystkiego rasizmem, broń Boże; jednak jak się pali u sąsiada, nas to bardziej obchodzi, niż jak się pali w odległym domu, więc to też jest jakiś tam fragment, ale to też się układa w jakąś niepokojącą całość.

Powiedz mi… Kiedy patrzymy na ten wycinek historii, którym się zajmujesz, ale też na inne wątki, jakie wpadły nam tu do głowy – czy to rozbiorowe, czy kościelne, czy tę tolerancję, czy nawet  patriotyzm – to można mieć wrażenie, że w jakimś momencie weszliśmy w zakręt z niedozwoloną prędkością i rozpierniczyliśmy się na jakiejś ścianie. Bo „się chciało” szybko to przejść. A jeżeli tak, to w którym momencie zaniedbaliśmy naszą historię? Kanada, w której mieszkasz, poradziła sobie i musiała przepracować całą masę problemów, chociażby kwestię stosunku do rdzennych mieszkańców. Mówię o przepracowywaniu tych trudnych momentów, gdzie duma narodowa, dobre samopoczucie nie są budowane na micie, tylko na przepracowaniu faktów, które mogą być niewygodne, mogą być niebezpieczne, które są bolesne. Tak pracuje przecież Japonia, tak pracują nadal Niemcy. I pewnie każdy rozsądny naród.

To jest nie tylko kwestia chęci, to jest też pewnego przymusu. W wypadku Kanady była to sprawa  interakcji między Francuzami a Anglikami. Wiadomo było, że przyszłość kraju będzie zakładnikiem konsensusu, dyskusji, wypracowania wspólnego podejścia, które będzie do przyjęcia dla jednych i dla drugich. Później doszły do tego kwestie ludności autochtonicznej i tak dalej. Jeżeli chodzi o Polskę, to nie szukałbym jednej przyczyny naszych kłopotów. Nie wierzę w monokauzalność przyczyn w historii, nie mam zaufania do teorii, które podają nam jeden klucz, który miałby otworzyć drzwi do zrozumienia historii. Jeżeli jednak miałbym wskazać te ważne elementy naszych dzisiejszych kłopotów, to skupiłbym się na przekleństwie nacjonalizmu w jego polskim wydaniu. Przyczyn szukałbym w procesach, które zachodziły na przełomie XIX i XX wieku, w gwałtownym rozwoju rasistowskiej ideologii endeckiej, napędzanej przychodzącymi z zachodu teoriami darwinizmu społecznego, która – koniec końców – zdobyła masy.

Kiedy tak rozmawiamy, to raz za razem pojawia się z jednej strony nacjonalizm, a z drugiej te wszystkie momenty, w których twoja praca w tym kraju jest traktowana tak, jak jest traktowana, czyli delikatnie rzecz ujmując, nie najmilej. Wychodzi na to, że historyk to jest trochę niewdzięczny zawód. Kiedyś powiedziałeś, że nie wybrałeś sobie przedmiotu swoich badań, ale to on wybrał ciebie. I chyba dobrze to rozumiem, bo mnie w jakiś sposób wybrała sobie filozofia czy etyka wojny. Ale ty poszedłeś dalej. W pewnym momencie wyszedłeś z tych swoich archiwów i wszedłeś w buty public historian. Zastanawiam się, przy całym ryzyku i niewdzięczności, czy może to jest ta droga, na której jesteś w stanie budzić nas z  odrętwienia, które sprowadza na ten śpiący naród flet pisowskich szczurołapów.

Byłoby dobrze, gdyby tak było. W moim wypadku z całą pewnością to nie była kwestia mojego wyboru, czy też decyzji, że chcę dokonać krucjaty...

Czekaj, mnie nie chodzi o krucjatę, ale o prawdę. Jak w dobrej historii.

Zostałem po prostu wywołany do tablicy, krótko mówiąc, nie miałem wyboru. Jako badacz musiałem bronić mojego punktu widzenia przed niezwykle agresywną kampanią nienawiści toczoną przez państwo. W pewnym momencie (a było to na sali sądowej, kiedy słuchałem wyroku sędzi Sądu Okręgowego w Warszawie) zdałem sobie sprawę, że to nie ja, ale że to cała dyscyplina historii jako nauki znalazła się w polu rażenia polskich nacjonalistów. Że dalsze milczenie zalegitymizuje wprowadzenie do polskiego orzecznictwa prawnego takich pojęć jak „duma narodowa” czy też „prawo do godności narodowej”, jako dóbr własnych podlegających ochronie prawnej. A to by oznaczało koniec uprawiania jakiejkolwiek krytycznej historii! Zdałem sobie sprawę, że weszliśmy w etap zaostrzonej paranoi, która grozi rozbiciem podstaw mojej dyscypliny zawodowej, a przy okazji trwale uszkadza świadomość Polaków i coś trzeba zrobić. To nie jest decyzja łatwa. Człowiek, który wchodzi na arenę publiczną, rezygnuje w pewnym sensie z prywatności i zmuszony jest do schodzenia na poziom dyskusji, do której intelektualista nie jest ani przywykły, ani przygotowany.

Cały czas mam nadzieję, że jednak działa ta stara maksyma: Gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo… Bo kropla faktycznie drąży skałę swoim częstym spadaniem. To daje jakieś perspektywy zmiany świadomości, jeśli nie na dziś, jutro, to na… za kilka lat.

Mam dużo skromniejsze oczekiwania. Chciałbym jedynie kiedyś móc powiedzieć, że nie przeszedłem obojętnie obok wojującego kłamstwa i instytucjonalnej podłości. Tylko tyle.

Jasne, a w tym wszystkim nie wolno przecież pozwalać zna zamiatanie spraw pod dywan; w jakimś sensie nie wolno się bać.

Bać się wolno, każdy się boi. Pytanie tylko, czy damy się temu strachowi opanować.

PROF. JAN GRABOWSKI

Prof. Jan Grabowski jest profesorem historii na Uniwersytecie w Ottawie, członkiem Królewskiego Towarzystwa Naukowego Kanady oraz gościnnym wykładowcą uniwersytetów we Francji, Izraelu, Polsce, Niemczech oraz w Stanach Zjednoczonych. Jest autorem, współautorem i edytorem licznych książek i artykułów w międzynarodowych pismach naukowych. W 2014 r. książka profesora Grabowskiego Hunt for the Jews wygrała Międzynarodową Nagrodę Najlepszej Książki przyznawaną przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie. W ubiegłym roku prof. Grabowski został mianowany 2021/2022 Cleveringa Chair na uniwersytecie w Lejdzie, w Holandii. Najnowsza książka profesora Grabowskiego Na Posterunku, Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w zagładzie Żydów, ukazała się po polsku w 2020 r.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

HISTORIĘ TRZEBA NAM RATOWAĆ! KRYTYKA DOMINUJĄCEJ W POLSCE NARRACJI HISTORYCZNEJ

SŁAWOMIR DRELICH

Tak jak ostatnia dekada XX wieku okazała się w tych kwestiach czasem nudnawej i jednocześnie anachronicznej stabilizacji, tak pierwsze dekady wieku bieżącego stały się erą permanentnej zmiany, dokonującej się w sposób ślepy, bezmyślny i niejednokrotnie groteskowy. Historia stała się narzędziem w rękach polityków, z roku na rok coraz bardziej urastając do rangi naczelnego boomera polskiej edukacji.

Wiek XXI niestety nie jest najlepszym czasem ani dla refleksji i świadomości historycznej w Polsce, ani tym bardziej dla edukacji historycznej. Tak jak ostatnia dekada XX wieku okazała się w tych kwestiach czasem nudnawej i jednocześnie anachronicznej stabilizacji, tak pierwsze dekady wieku bieżącego stały się erą permanentnej zmiany, dokonującej się w sposób ślepy, bezmyślny i niejednokrotnie groteskowy. Historia stała się narzędziem w rękach polityków, z roku na rok coraz bardziej urastając do rangi naczelnego boomera polskiej edukacji.

Boomerska edukacja

Tak, „polski” sposób myślenia o historii i jednocześnie edukacji historycznej należy określać jako boomerski. Dlaczego? Dlatego że trudno w szkole polskiej, jak również w debacie publicznej, znaleźć drugi temat, wokół którego spory budziłyby tak wiele kontrowersji, jednocześnie nie prowadząc do żadnych konstruktywnych i konkluzywnych wniosków. Trudno również znaleźć drugi taki temat, wokół którego unosiłoby się tak wiele strachów i obaw, stereotypów i przesądów, uprzedzeń i zupełnie nieuzasadnionych generalizacji. Polskie debaty historyczne zwykle w niewielkim stopniu odbiegają od mainstreamowej interpretacji dziejów Polski, postrzeganych jako wypadkowa starcia Wschodu z Zachodem, żywiołu niemieckiego z rosyjskim, chrześcijaństwa z pogaństwem, wolności z niewolą. Paradoksalnie nawet środowiska, po których raczej oczekiwałoby się nieco bardziej modernistycznego podejścia do polskiej historii, z rozrzewnieniem upajają się polską martyrologią. Anachronizm kształcenia historycznego w Polsce dostrzegalny jest na każdej niemalże stronie polskich podręczników do historii. Niestety ostatnia „reforma” edukacji proces anachronizacji pogłębiła, choć – jak pewnie dobrze pamiętamy – zapowiedź „przywrócenia właściwej rangi kształceniu historycznemu” było jedną z najmocniej werbalizowanych przez władzę zapowiedzi.

Polski sposób myślenia o historii nadal tkwi w głębokich koleinach dziewiętnastowiecznej optyki czy też narracji charakterystycznej dla narodów, którym po pokoleniach udało się odzyskać suwerenność i zbudować własne państwo. Słowem, jeśli przyjrzeć się temu, jak o historii mówi się w Polsce, to można dojść do wniosku, że wciąż tkwimy w latach dwudziestych XX wieku i czcimy kolejną rocznicę odzyskania niepodległości. Oczywiście kreatorami takiego spojrzenia na historię nie są szerokie masy społeczne, ale kręgi intelektualne i akademickie. To one uznały, że kluczowym w procesie wychowania narodu powinno być wymuszenie na jego młodych przedstawicielach przyswojenia sobie pewnego katalogu faktów, wydarzeń, zjawisk, postaci i dat. Owszem, znajomość podstaw historii narodowej zawsze stanowi istotny element budowania i utrwalania tożsamości narodowej, jednakże takie kostyczne podejście do niej paradoksalnie może okazać się bardziej groteskowe i absurdalne niż poważne. Z historii Polski uczyniono coś w rodzaju podręcznego repetytorium, z którego każdy użytkownik – prawdziwy Polak (Polak-katolik, a jakże!) – będzie mógł skorzystać w dowolnym momencie w życiu. A wystarczyć ma mu do tego sięgnięcie do przepastnych przestrzeni wiedzy historycznej, umiejscowionych w polskim – narodowo-katolicko-martyrologiczno-patriotycznym – mózgu (czy też pamięci).

Choć dawno już wyszliśmy z epoki rządów wąskich elit społecznych, to jednak – w kwestii refleksji i edukacji historycznej – wciąż tkwimy w epoce zdominowanej przez te właśnie elity. Wszak to właśnie o dziejach elit uczy się dzieci i młodzież w szkołach. To właśnie o dziejach elit głównie traktują szkolne podręczniki. Historia elit zdominowała konkursy i olimpiady organizowane dla młodych pasjonatów historii. To wreszcie o historii elit głównie dyskutujemy, kiedy trafi się jakiś historyczny temat w debacie publicznej. Historia Polski to przede wszystkim historia wojen, bitew i dynastii. Zupełnie brak w niej egalitarystycznych skłonności, które sprawiałyby, że naród, do którego należymy, wreszcie zdałby sobie sprawę, że 95% jego członków jednak nie wywodzi się ze szlachty, nie ma wśród swoich przodków osób biegających w kontuszach lub bijących Turków pod Wiedniem. Tymczasem przeciętny Polak niewiele lub zupełnie nic nie wie o życiu chłopów pańszczyźnianych, nie zna społecznej historii swoich przodków, nie ma pojęcia, co oni jedli, pili, jak spali i o czym rozmawiali. Stosunkowo wąska jest również świadomość przeciętnego Polaka dotycząca kultury i jej rzeczywistego kształtu w minionych wiekach.

To nie my!

Okazuje się więc, że dominująca w Polsce – zarówno w debacie publicznej, jak i w edukacji powszechnej – narracja historyczna bynajmniej nie uczy nas o Polakach. Jest ona zaledwie wąską w swoim wymiarze interpretacją polskiej historii, jakiej dokonywały przez ostatnie dwa stulecia polskie elity polityczne. To właśnie ich punkt widzenia usiłuje się wpoić Polakom jako obiektywną, niezależną i bezstronną wizję losów polskiego narodu. Prawda jednak jest taka, że z tej narracji nie wyłaniają się prawdziwi Polacy – a co najwyżej Polacy wyobrażeni, ci idealnie idealistyczni, wojujący z zaborcą, bijący okupanta, ratujący Żydów. Znikają z niej zupełnie zdrajcy, kłamcy, szmalcownicy, zabójcy, cynicy i malwersanci. Jednakże ci Polacy prawdziwi – z prawdziwej polskiej historii – pozostawieni są samym sobie, przebywający w swych nędznych zagrodach, które opuszczali wyłącznie udając się na posesję swego pana, by winę swą główną – fakt urodzenia się i życia – odkupić pańszczyzną. Przeciętny Polak z podręcznika do historii nie ma nic wspólnego z przeciętnym Polakiem in general. Ten punkt widzenia sprawił, że wielu Polaków uwierzyło w swoją „lechicką”, „jagiellońską” czy „saską” tożsamość, „odkryło” swe herby rodowe i „dokopało się” drzew genealogicznych, prowadzących nie tylko do Jagiełły, Piasta Kołodzieja i Wandy, co wręcz do Adama i Ewy (bo przecież nie do Chama czy Kaina!) – pierwszych w dziejach świata Polaków-katolików.

Ta historia opowiadana nam w szkołach i promowana przez mainstreamowe media nie jest w istocie naszą prawdziwą historią! Ta prawdziwa bowiem nadal pozostaje zakryta przed młodymi Polakami, a „starzy” Polacy unikają jak ognia wszelkich konfrontacji tej historii szkolnej z innymi, alternatywnymi jej wersjami. Jest w tym zapewne daleko idąca skłonność do samooszukiwania, współwystępująca z pragnieniem kompensacji. Kto bowiem chciałby opowiadać o przodkach, którzy nie umieli pisać ani czytać, a z perspektywy społeczno-prawnej czy nawet cywilizacyjnej – byli zaledwie niewolnikami, których status z perspektywy dnia dzisiejszego bardziej może zawstydzać niż napawać dumą? A przecież każdy by wolał być potomkiem Kościuszki albo przynajmniej Kmicica – narodowego bohatera o wyjątkowo twardej konstrukcji charakterologicznej, choćby takiego, który musiał przejść nawrócenie, aby tę twardą konstrukcję charakterologiczną w ogóle w sobie zbudować. Pocieszającym byłoby, gdybyśmy chociaż znaleźli jakiegoś anonimowego przodka Sarmatę, który na Dzikich Polach zarządzał wielkimi latyfundiami, jednakże przegonili go stamtąd zdradzieccy Kozacy.

Oczywiście nie jest niczym złym samo kształcenie o bohaterach narodowych! Rzecz jednak w tym, aby bohaterów pokazywać we właściwym świetle: jako pewną nieliczną grupę, która z racji swojego uprzywilejowania, była w stanie wytworzyć swoistą kulturę elit, jeszcze niedawno stanowiącą promowany model cywilizacyjny. Równolegle jednakże należy pokazywać także historię tej dominującej większości, która przez stulecia pozostawała milczącą (bądź do tego milczenia ją skutecznie zmuszano), która stanowiła koło napędowe wiejskiej gospodarki, której rola społeczna sprowadzała się do zaledwie taniej – czasem wręcz darmowej – siły roboczej. Dojrzałe narody powinny cechować się takim poziomem samoświadomości i siłą własnej tożsamości, aby nie mieć obaw przed podważaniem prawdziwości starych narracji historycznych oraz mitów, które przez pokolenia albo nawet wieki dominowały i stanowiły niepodważalne fundamenty spójności etnicznej. Naród dojrzały potrafi rozliczyć się z tymi fragmentami swojej historii, których powinien się wstydzić bądź które napełniać powinny smutkiem i wręcz rozczarowaniem współczesnych jego przedstawicieli. Dojrzały i samoświadomy naród przede wszystkim jednak powinien umieć przyznać, że niegdysiejszy ideał przedstawiciela danego narodu nie ma nic wspólnego z tym, jaki ów przeciętny jego przedstawiciel jest w rzeczywistości.

Kłamstwo nie stanie się prawdą

Trudno jednakże wskazać w Polsce wpływowe środowiska polityczne, społeczne czy intelektualne, które chciałyby podważyć dotychczas promowaną wizję kształcenia historycznego i publicznej interpretacji historii Polski. Oczywiście, znaleźć można pojedynczych blogerów, instagramerki, youtuberów, influencerów, nieszablonowe belferki, którzy w sieci usiłują ratować edukację historyczną i sprawiać, że młodzi ludzie o humanistycznych skłonnościach nie pozwolą, aby szkoła i totalnie anachroniczna podstawa programowa zabiły w nich miłość do historii i historycznej refleksji. Niestety jednak ci ambitni innowatorzy edukacyjni – choć należy ich traktować jako nadzieję na przyszłość – nie stanowią dominującej części polskiego środowiska historyczno-nauczycielskiego. Do innowacji nie skłaniają również władze oświatowe, które – szczególnie zaś w ostatnich latach – pragną szkołę scentralizować, poddać kontroli, ograniczyć jej autonomię i przede wszystkim uczynić narzędziem indoktrynacji i politycznych interpretacji. Szkoła, która poddawana jest nieustannym reformom – czy bardziej: „pseudoreformom” – staje się środowiskiem nieprzyjaznym nie tylko dla uczniów, ale również dla nauczycieli. Nie powinno więc dziwić, że dla wielu „święty spokój” czy „niewychodzenie przed szereg” staną się najwygodniejszym modusem funkcjonowania w polskiej oświatowej rzeczywistości.

Niektórym politykom i urzędnikom zarządzającym polską oświatą wydaje się, że wystarczy wypchać podręczniki historii faktografią, jednoznacznymi interpretacjami, propagandowo-ideologicznymi wstawkami, a jednocześnie usunąć z nich dylematy moralne i polityczne, niejednoznaczności, kontrowersje bądź przejawy narodowej słabości, aby stworzyć odpowiednio ukształtowanego intelektualnie i mentalnie młodego Polaka. Zakłada się, że jeśli zastosuje się odpowiednio intensywną terapię martyrologiczno-nacjonalistyczną, której poszczególne etapy będą wytrwale powtarzane na wszystkich etapach edukacyjnych, zaś poddanych temu procesowi uczniów będzie się z właściwą regularnością egzaminować, stawiając niekoniecznie kontrowersyjne pytania, wówczas młody Polak-katolik stanie się faktem. Zapomina się przy tym, że opresyjność edukacji szkolnej – w tym historycznej – niekoniecznie musi skutkować przewidzianą formacją młodego obywatela. Opresja systemu kształcenia – szczególnie w dzisiejszych czasach – skłania młodego człowieka do poszukiwania źródeł, przy pomocy których skonfrontuje prezentowany przez szkołę wizerunek narodu i jego przedstawicieli. Dziś, kiedy w każdym właściwie medium, znaleźć można szereg tekstów kultury, które dotyczą refleksji historycznej, a refleksja ta nie zawsze odbywać się musi zgodnie z oficjalną mitologią państwową, młody człowiek jest w stanie poradzić sobie z monotematycznością szkolnej narracji historycznej.

Nie musi być więc tak, że wielokrotnie powtarzane kłamstwo stanie się prawdą! Podobnie zresztą niekoniecznie stanie się tak, że wielokrotnie powtarzana jednostronna interpretacja historii, którą funkcjonariusze systemu oświatowego państwa przy pomocy miękkiej czy twardej opresji będą starali się wtłoczyć w młode mózgi, stanie się obowiązującym wśród młodych ludzi punktem widzenia. Pewnie byłoby tak, gdybyśmy wszyscy dysponowali tylko jednym medium, z którego czerpalibyśmy wiedzę o świecie. Tymczasem taki świat dawno już przeminął! Dziś narracja historyczna jest na wyciągnięcie ręki, jeśli tylko będziemy chcieli po nią sięgnąć. Nietrudno natknąć się na intrygujące treści historyczne, jeśli tylko otworzyć którekolwiek media społecznościowe. Państwowa mitotwórcza propaganda staje się tym bardziej groteskowa, im częściej młodzi ludzie będą obśmiewać ją, przywołując przykłady czy interpretacje konkurencyjne. Kłamstwo bowiem nie stanie się prawdą, dopóki nie ograniczy się młodzieży dostępu do wolnej wiedzy. W pewnym więc sensie wnioski te powinny działać uspokajająco na tych, którym na sercu leży dobro polskiej edukacji i zapewnienie w systemie oświatowym miejsca dla rzeczowej, merytorycznej, nowoczesnej i obiektywnej narracji historycznej. Co ważne, narracja taka nie ma być pozbawiona elementów ocennych – ma jednak bardziej skłaniać do refleksji niż do śmiechu, kojarzyć się z inspiracją i nadzieją – nie zaś z farsą i groteską. Historię w szkołach trzeba nam ratować – lepiej późno niż później.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”..

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

NIGDY WIĘCEJ?

MAGDALENA M. KAJ

Skoro więc od dekad słyszymy „nigdy więcej”, to dlaczego nadal jesteśmy świadkami przemocy i zbrodni?

Każdy konflikt, wojna czy też inne zawirowania historyczno-polityczne dają efekt w postaci cierpienia i bólu ludzi. Zazwyczaj także, gdy zawierucha cichnie, słyszymy gremialne „Nigdy więcej”, wypowiadane przez polityków, rządzących czy przedstawicieli religii i kościołów. Skoro więc od dekad słyszymy „nigdy więcej”, to dlaczego nadal jesteśmy świadkami przemocy i zbrodni?

Nieważne, jakie to obchody – wybuchu II wojny światowej, wybuchu Powstania Warszawskiego, wybuchu powstania w Getcie, rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau czy zakończenia II wojny światowej. W którymś momencie w przemówieniu oficjeli (wyjątkowo demokratycznie, ponieważ w zasadzie może być to przedstawiciel rządu, opozycji bądź kościoła) pojawi się obowiązkowe podsumowanie i okrzyk „Nigdy więcej!”.

Polska nie różni się w tym zakresie od innych państw całego świata: never again, nie wieder, plus jamais, mai più, nunca más, czy больше никогда, to stały punkt programu, uwzględniany w przemówieniach przywódców i możnych tego świata.

Jeśli założymy, że przynajmniej połowa państw na świecie przynajmniej raz w roku wspominać będzie istotną dla własnej historii i tożsamości datę, a rządzący w swoich przemówieniach wygłoszą słowa „nigdy więcej’, to świat powinien być wręcz unurzany w pokoju, duchu szacunku, współpracy i współdziałania.

Najwyraźniej jednak, to zaklęcie nie podziałało na:

- Armie północnokoreańską oraz południowokoreańską, które wraz z sojusznikami, prowadziły trzyletnią wojnę w Korei. Szacuje się, że w wyniku wojny śmierć poniosło około miliona Koreańczyków.

- Armię Wietnamu Północnego oraz Wietnamu Południowego, które wraz z sojusznikami, prowadziły wojnę w Wietnamie. Trwająca niemal 20 lat, przyniosła śmierć niemalże 2,5 miliona obywateli Wietnamu oraz innych państw zaangażowanych w konflikt.

- Rząd afgański oraz partyzantkę mudżahedinów, które wraz z sojusznikami, prowadziły dziesięcioletnią wojnę w Afganistanie. Dekada przemocy kosztowała życie, według różnych szacunków, od 700 000 do 2 milionów ludzi.

- Wojsko serbskie oraz bośniackie, które w wyniku trzyletniej wojny, dokonały spustoszenia na skalę porównywalną do II wojny światowej, pozbawiając życia, wedle ostrożnych szacunków, ponad 100 tysięcy obywateli. Nie wspominając o masowych wysiedleniach i gwałtach wojennych.

- Przedstawicieli plemienia Hutu, które w 1994 roku zorganizowało masowe ludobójstwo znienawidzonego plemienia Tutsi. W wyniku przemocy na niespotykaną skalę życie straciło od 800 000 do nawet miliona osób.

- Armię amerykańską, którą przynosząc w darze demokrację Irakowi czy Afganistanowi, przyczyniła się do śmierci kilkudziesięciu (jeśli nie kilkuset) tysięcy ludzi.

Przytoczone powyżej to jedynie przykłady. Konflikty były i są, czasem nawet toczą się bez wiedzy opinii międzynarodowej, lub angażują tak marginalne państwa czy narody, że, mówiąc szczerze, mało kogo interesują.

Od dwóch miesięcy oczy całego świata zwrócone są na Ukrainę, która w wyniku agresji Federacji Rosyjskiej (tłumaczonej potrzebą denazyfikacji kraju) jest areną brutalnej, konwencjonalnej wojny, z całym jej arsenałem: zabójstwami, masowymi egzekucjami, obozami, gwałtami na kobietach i dzieciach, czy milionami uchodźców. Jedyna nowość to fakt, że dzięki mediom społecznościowym, możemy działania wojenne śledzić praktycznie na żywo, a jeśli mamy ochotę – skomentować czy wdać się w internetową pyskówkę z osobami o innych poglądach.

Jestem w stanie założyć się o dobrego szampana, że w momencie zakończenia konfliktu na Ukrainie, wśród łez wzruszenia, usłyszymy wielokrotnie zapewnienia padające z ust światowych przywódców: Nigdy więcej!

I wtedy należy będzie dodać: Nigdy więcej!... do następnego razu.

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

DOM HISTORII EUROPEJSKIEJ, NASZEJ WŁASNEJ

BEATA KRAWIEC

Twórcom zarzucano „paneuropejskie” i ponadnarodowe podejście do zagadnień historycznych, niepotrzebny sentymentalizm, zaś zdaniem katolickich publicystów znacznie umniejszono rolę kościoła katolickiego tworzeniu wspólnej europejskiej.

Dom Historii Europejskiej otwarto w Brukseli w 2017 roku. Pomysłodawcą jego powstania jest Hans Gert Pöttering, były przewodniczący Parlamentu Europejskiego, który już w 2007 doprowadził do rozpoczęcia prac koncepcyjnych, a o konieczności utworzenia muzeum wielokrotnie wypowiadał się ówczesny wiceprzewodniczący Bronisław Geremek. Placówka nie koncentruje się w swym przekazie na prezentacji czy porównaniu historii poszczególnych krajów europejskich, skupia się głównie na promocji idei integracji europejskiej. Między innymi to sprawiło, że w polskich mediach, szczególnie tych prawicowych, muzeum jest prezentowane jako niepotrzebny zbytek brukselskich elit. Muzeum przedstawiano m.in. jako usiłujące narzucić narrację „złowrogiej” Europy, dążącej do zjednoczenia w jeden byt polityczny.

Położone w malowniczym parku Leopolda, w odrestaurowanym budynku dawnej kliniki dentystycznej, otwarte 7 dni w tygodniu, daje szansę na poszerzenie ogólnej wiedzy historycznej. Wszystkie wystawy można zwiedzać za darmo i we wszystkich językach krajów członkowskich. Wystawa stała nie prezentuje jednorodnej historii Europy. Uważam, że bardziej właściwym sformułowaniem jest pokazywanie przeszłości Europejczyków na przestrzeni wieków. Twórcom zarzucano „paneuropejskie” i ponadnarodowe podejście do zagadnień historycznych, niepotrzebny sentymentalizm, zaś zdaniem katolickich publicystów znacznie umniejszono rolę kościoła katolickiego tworzeniu wspólnej europejskiej.

Szefem Rady Naukowej instytucji został prof. Włodzimierz Borodziej, historyk związany z Uniwersytetem Warszawskim, zmarły w ubiegłym roku specjalista w dziedzinie stosunków polsko-niemieckich. Na otwarciu muzeum przyznał, że wystawa będzie zmieniać się tak, jak zmienia się historia Europy. Ostatnie wystawy czasowe dotyczyły więc i zagadnienia fake newsów (żebyśmy nie myśleli, że to nowe zjawisko), i pandemii, ale też jednym z eksponatów jest czarna parasolka ze szczecińskich protestów przeciwko ograniczeniu dostępu do aborcji w Polsce.

Można zadać pytanie, po co nam muzeum Europy, skoro historia każdego kraju jest nauczana w odrębny sposób, z narodowej czy wręcz nacjonalistycznej perspektywy? I na dodatek edukacja, tak jak służba zdrowia, leży wyłącznie w kompetencjach państw członkowskich, a Komisja Europejska może co najwyżej zachęcać do umieszczania większej ilości wiedzy o historii integracji w podstawach programowych historii czy geografii.

Wychodzę z założenia, że zwiedzanie instytucji takich jak muzea historyczne służy głównie zapoznaniu się z nowymi informacjami i faktami, o których nie mamy szansy dowiedzieć się z podręczników czy mediów. Zagadnienia takie, jak powstanie warszawskie czy rozbiory I RP, są wałkowane wielokrotnie na lekcjach historii i języka polskiego. Krótkotrwałe zdobycze terytorialne Bolesława Chrobrego i przyczyny wybuchu rewolucji francuskiej mamy wykute na blachę, ale niespecjalnie możemy się pochwalić widzą o dziejach i ustroju sąsiednich Niemiec czy bliskich nam językowo Czech.

Ale czy interesuje nas historia innych narodów Europy? Historia wykuta na pamięć, ale bez umiejętności zrozumienia więzi przyczynowo-skutkowej jest po prostu stratą czasu i nie spowoduje, że zrozumiemy otaczające nas problemy współczesnego świata, z którymi my lub nasze dzieci będą się mierzyć. Ważną umiejętnością społeczną, której musimy nauczyć się sami, bo polska szkoła się od tego miga, jest empatia i próba spojrzenia na sytuacje z innej niż własna perspektywy.

Kryzys uchodźczy lat 2015-16 nas w Polsce nie dotyczył, tak samo jak Hiszpanów czy Włochów nie musi obchodzić to, co dzieje się w Ukrainie. „To nie nasza sprawa, nie my wywołaliśmy te wojnę”, ale prędzej czy później skutki gospodarcze tego konfliktu dotkną każdego mieszkańca krajów członkowskich, tak jak nas dotknęła prawicowa propaganda o pasożytach przenoszonych przez uchodźców. Tylko z braku odpowiedniej edukacji znaleźli się ludzie, którzy w to uwierzyli. Jeśli konserwatywni politycy są tak przywiązani do „Europy ojczyzn”, to czemu odmawiają państwowości Kurdom czy Katalończykom? Dlaczego nie ma zgody politycznej na uznanie języka śląskiego jako języka odrębnego, a nie tylko jako gwary polskiej?

Osobiście uważam, że można poddać pod dyskusję umiejętność promocji muzeum wśród potencjalnych gości odwiedzających Brukselę. Nie jest takim symbolem jak budynki Komisji czy Parlamentu Europejskiego, ale ofertą merytoryczną i edukacyjną bije inne instytucje na głowę. Wszystkie niemieckie grupy studyjne poświęcają mu co najmniej dwie godziny cennego czasu wycieczki, a to że niemiecki chadek Pöttering był jego pomysłodawcą, pomaga w promocji i rozpowszechnianiu informacji o nim. W wersji pisowskiej przedstawia niemiecką wizję historii Europy, ale włóżmy tę opinię do grubego segregatora przekłamań i mitów, jakimi nas rządowe media nieudolnie faszerują.

Jestem daleka od narracji wiecznej polskiej winy, ale równie daleka od wstawania z kolan - bo wstawanie z kolan dzieje się poprzez działanie geopolityczne, przemyślane decyzje, a nie poetyckie wymachiwanie szabelką na karym koniku – tą błazenadę odłóżmy ad acta.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

KONIEC CISZY NA POLU BITWY

OLGA BRZEZIŃSKA

Historio historio

Tyle w tobie marzeń

Często ciebie piszą

Kłamcy i gówniarze

Orszaki dworaki

Szum pawich piór

Orszaki dworaki

Szum

Historio historio

Ty żarłoczny micie

Co dla ciebie znaczy

Jedno ludzkie życie

Agnieszka Osiecka, Orszaki (fragm.)

Historia, jaką znamy, to historia przemilczeń, ignorancji, niedowierzania. To historia ciszy wokół losów kobiet, które znalazły się w ogniu okrucieństwa i przemocy z powodu wojny. Przyzwyczailiśmy się do opowieści o bezdusznych dyktatorach, których pokonują nieustraszeni bohaterowie. O mężnych strzelcach, pilotach, genialnych strategach. Jeżeli w tych historiach pojawiały się kobiety, to z rzadka i najczęściej w tle, jak pionki, bezwolnie przestawiane na szachownicy konfliktów zbrojnych. Ale już dość, jak pisze Christina Lamb, korespondentka wojenna, która w swojej porażającej książce Nasze ciała, ich pole bitwy. Co wojna robi kobietom oddaje głos ofiarom konfliktów zbrojnych – dziewczynkom, dziewczynom, kobietom: „Kobiety nie są jedynie biernymi świadkami historii. Pora przestać opowiadać tylko połowę dziejów” (tłum. Agnieszka Sobolewska).

Lamb zdejmuje zasłonę milczenia wokół jednego z najstarszych i najokrutniejszych procederów wojennych: „Gwałt jest wojennym orężem w tym samym stopniu co maczeta, pałka czy kałasznikow. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat grupy fanatyków religijnych i etnicznych szowinistów od Bośni po Rwandę, od Iraku po Nigerię, od Kolumbii po Republikę Środkowoafrykańską stosowały gwałt jako celową strategię, by niszczyć godność i terroryzować społeczności […]”. W swojej książce rozmawia z kobietami, których nazwisk próżno szukać w podręcznikach historii, na pomnikach czy ulicach miast. O ich opowieść i pamięć nie upominali się historycy ani dziennikarze, utrwalając wizerunek wojny w zbiorowej wyobraźni jako domenę mężczyzn, gdy tymczasem za linią frontu działy się rzeczy straszne: „Gwałty wojenne spotykały się z cichym przyzwoleniem, dokonywano ich bezkarnie, a przywódcy wojskowi i polityczni je lekceważyli, jakby były dopiskiem na marginesie. Albo zaprzeczano, że w ogóle do nich doszło”. Z trudem czyta się, że pierwszy raz gwałt sądzono jako zbrodnię wojenną dopiero w 1998 roku. Że przez ponad dwadzieścia lat funkcjonowania Międzynarodowego Trybunału Karnego nie skazano żadnego oskarżonego o gwałt wojenny. Że dopiero w 2008 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję uznającą gwałt za zbrodnię wojenną, zbrodnię przeciwko ludzkości lub konstytutywny element ludobójstwa. A w tle pobrzmiewają słowa Konwencji Genewskiej z 1949 roku: „Kobiety będą specjalnie chronione przed wszelkimi zamachami na ich cześć, zwłaszcza przed gwałceniem, zmuszaniem do prostytucji i wszelką obrazą ich wstydliwości”. Pisze Lamb: „Na całym świecie kobiece ciało jest w znacznej mierze polem bitwy, a setki kobiet noszą niewidzialne rany wojenne”.

Książka Christine Lamb ukazała się w Polsce w 2022 roku. Roku, w którym na naszych oczach rozgrywa się dramat tysięcy kobiet i dzieci. Wojenna rzeczywistość w Ukrainie dopisuje kolejne upiorne rozdziały do opowieści ocalałych kobiet w Argentynie, Syrii, Iraku, Bośni i Hercegowinie, Kongu, Nigerii i Rwandzie, Birmie, Bangladeszu i na Filipinach. Niemal codziennie stykamy się z niewyobrażalnym – wstrząsające opisy gwałtów dokonanych na kobietach i nieletnich przez rosyjskich żołnierzy w Buczy, Borodiance, Irpieniu pokazują jak bezbronne są kobiety i dzieci wobec okrucieństwa i bestialstwa agresora. Potworność doświadczenia przemocy seksualnej potęguje fakt, że to najczęściej zbrodnie bez kary, bez zadośćuczynienia, bez uznania cierpienia ofiar, ich „niewidzialnych ran wojennych”. To trauma, z którą wiele ofiar pozostaje bez pomocy, a która kładzie się cieniem na całym dalszym życiu. Wiola Rebecka, autorka książki Rape. A History of Shame, Diary of the Survivors podkreśla, że gwałt to jedyna zbrodnia, która obciąża ofiary wstydem i poczuciem winy. W opublikowanym niedawno przez Christinę Lamb w „The Times” reportażu z podkijowskiej wsi, autorka dokumentuje historie gwałtów dokonanych przez rosyjskich żołnierzy na kobietach i dzieciach, które napawają przerażeniem. Wiele kobiet i dziewcząt, które ocalały, mówi, że wolałyby umrzeć, niż przeżyć to, co im zrobili gwałciciele.

Rosyjska agresja na Ukrainę przyniosła już tysiące ofiar i wywołała bezprecedensowy kryzys humanitarny, w tym masowe przesiedlenia ludności cywilnej. To kryzys o historycznych rozmiarach. Od początku wojny z Ukrainy wyjechało 5,6 mln uchodźców, a liczba przesiedleńców wewnątrz kraju osiągnęła 7,7 mln. Szacuje się, że 90% osób, które uciekły z kraju i 60% przesiedlonych to kobiety (mężczyźni w wieku 18-60 lat musieli pozostać w Ukrainie). Uchodźcy szukają schronienia w sąsiednich krajach: Polsce, Mołdawii, Węgrzech, Słowacji i Rumunii. Polska przyjęła ich więcej niż pozostałe kraje europejskie łącznie, prawie 60% wszystkich uciekających przed wojną. Do 3 maja 2022 r. Straż Graniczna zezwoliła na wjazd 3,1 mln osób do Polski. Na podstawie numerów PESEL wydanych przez MSWiA uchodźcom z Ukrainy wiemy, że 96,5% z nich to kobiety i dzieci. Human Rights Watch alarmuje, że mimo ucieczki z kraju ogarniętego wojną, na kobiety i dziewczyny czyha wiele niebezpieczeństw po przekroczeniu granicy. Demograficzna struktura fali uchodźców zwiększa ryzyko nadużyć, zwłaszcza w stosunku do kobiet i dziewcząt, w tym przemocy ze względu na płeć, handlu ludźmi i innych form wyzysku. Polskie społeczeństwo – zwykli obywatele i organizacje pozarządowe – wykazało się błyskawiczną mobilizacją, solidarnością i niezwykłym zaangażowaniem w pomoc przybywającym z Ukrainy uchodźcom. Jednak brak systemowej organizacji i koordynacji ze strony państwa powoduje chaos i uniemożliwia zapewnienie pełnej ochrony i bezpieczeństwa wszystkim przybywającym na teren naszego kraju. Wśród uchodźców są także ofiary gwałtów wojennych. Oznacza to, że wiele z nich potrzebuje antykoncepcji awaryjnej, pomocy ginekologicznej i psychologicznej, dostępu do legalnej i bezpiecznej aborcji oraz środków zapobiegających zakażeniu wirusem HIV.

Kolejne historie z Ukrainy zdają się potwierdzać słowa Patricka Cammaerta, byłego dowódcy pokojowego ONZ: „Możliwe, że podczas konfliktu zbrojnego bardziej niebezpieczne jest bycie kobietą niż żołnierzem”. W czasie konfliktów zbrojnych kobiety są najbardziej narażone na przemoc, wyzysk, nadużycia, nierówności i ubóstwo. Wojna odbiera kobietom władzę nad własnym ciałem, czyniąc z niego pole bitwy, a z gwałtu potworną machinę upokorzenia, unicestwienia, terroru i wykorzenienia. Do niedawna o tym polu bitwy nie mówiło się wcale albo prawie wcale. Głos kobiet staje się jednak coraz wyraźniejszy, dopisując brakującą połowę dziejów: „Kiedy mówią kobiety, nie ma albo prawie nie ma tego, o czym zwykle czytamy i słuchamy: jak jedni ludzie po bohatersku zabijali innych i zwyciężyli. Albo przegrali. Jaki mieli sprzęt, jakich generałów. Kobiety opowiadają inaczej i o czym innym” (Swietłana Aleksijewicz, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety).

Kończąc swoją książkę, Christine Lamb napisała „Nie było łatwo napisać tę książkę i nie jest łatwo z nią żyć”. Nam też nie jest i nie będzie łatwo wysłuchać kolejnych historii kobiet z Ukrainy, poradzić sobie ze świadomością, że tuż obok dzieją się tak straszne rzeczy i nie będzie łatwo z tym żyć. Jednak mówienie o nich, przerwanie ciszy na polu bitwy, wyrwa w murze milczenia, dopuszczenie do głosu ofiar i ocalałych to jedyny sposób, żeby zobaczyć okrucieństwo wojny w całej jego rozciągłości, potępić i ukarać zbrodnie. Mozolnie, po kawałku, budować sprawiedliwy świat.

OLGA BRZEZIŃSKA

Prezeska Fundacji Miasto Literatury, menadżerka kultury, pomysłodawczyni, współtwórczyni i organizatorka wydarzeń artystycznych, literackich i edukacyjnych, publicystka w dziedzinie kultury. Wykładowczyni akademicka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Akademii Teatralnej w Warszawie, Dyrektor Programowa Leadership Academy for Poland. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa w dziedzinie zarządzania i wspierania kadr kultury, członkini Rady ds. Równego Traktowania przy Prezydencie Miasta Krakowa I i II Kadencji.

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

KIEDY NALEŻY POWIEDZIEĆ „DOŚĆ”

ANNELIESE MISTEL

Wielu przedstawicieli demokratycznego świata, tak ostro mówiących „nigdy więcej” w kontekście ludobójstw, stara się unikać jednoznacznych, dosadnych słów i zdecydowanych kroków, tak jakby zostały jakieś granice, może z wyjątkiem użycia bomby atomowej, przed przekroczeniem których można Rosję jeszcze powstrzymać.

Świat obiegają okrutne zdjęcia i świadectwa z Ukrainy, które ponad wszelką wątpliwość potwierdzają, że dzieje się na oczach świata to, czego można było obawiać się najbardziej. Rosyjscy żołnierze dopuszczają się okrutnych, brutalnych, bestialsko nieludzkich zbrodni na niewinnych Ukraińcach. A to jako następstwo równie nieuzasadnionego i bezprawnego pogwałcenia suwerenności swojego sąsiada. Putin niezaprzeczalnie jest zbrodniarzem wojennym porównywalnym do Hitlera czy Stalina. Mimo wszystko ciężko nie odnieść wrażenia, że wielu przedstawicieli demokratycznego świata, tak ostro mówiących „nigdy więcej” w kontekście ludobójstw, stara się unikać jednoznacznych, dosadnych słów i zdecydowanych kroków, tak jakby zostały jakieś granice, może z wyjątkiem użycia bomby atomowej, przed przekroczeniem których można Rosję jeszcze powstrzymać.

W służbie państwa

Wojna w Ukrainie to prawdopodobnie największy sprawdzian dla całego demokratycznego świata w czasach współczesnych, rzucający przysłowiową rękawicę elitom politycznym. Wpływ tego konfliktu będzie na tyle silny, że nie da się go ani zignorować, ani przeczekać, tym bardziej, że pojawiło się wiele pytań, na które ludzie stanowczo domagają się odpowiedzi. W pewnym sensie to, co się dzieje na wschodzie Europy, można porównać do napełniania wodą dziurawego naczynia. Nawet jeśli wiedzieliśmy, że jest uszkodzone, to dopiero teraz widzimy gdzie, a przede wszystkim jak bardzo.

Świat z zapartym tchem obserwował wybory prezydenckie we Francji. Po raz kolejny w drugiej turze Emmanuel Macron starł się z Marine Le Pen. Przeciwniczka urzędującego prezydenta wzbudziła kontrowersje nie tylko swoimi skrajnie prawicowymi poglądami, ale również swoją podejrzanie serdeczną relacją z Władimirem Putinem. Od objęcia przewodnictwa nad Frontem Narodowym (od 2018 roku partia funkcjonuje pod nazwą Zgromadzenie Narodowe), Le Pen wielokrotnie wyrażała swój podziw dla prezydenta Rosji oraz poparcie dla jego autorytarnej polityki, w sposób mocno poddający w wątpliwość, gdzie leży jej lojalność. Le Pen między innymi uznała nielegalną aneksję Krymu, kilkukrotnie odwiedziła Rosję, była podejmowana przez przedstawicieli Dumy, a 24 marca 2017 roku przez samego Putina. To wtedy zostało wykonane zdjęcie, które znalazło się w ośmiostronicowej ulotce wydanej w 1,2 milionach egzemplarzy na okoliczność kampanii Marine Le Pen. Ze względu na napaść Rosji na Ukrainę partia starała się wycofać je z obiegu. W Parlamencie Europejskim Zgromadzenie Narodowe głosowało na korzyść rosyjskich interesów (w ciągu ostatnich kilku miesięcy m.in. przeciwko rezolucji wspierającej niepodległość Ukrainy i potępiającej przemieszczenie sił rosyjskich na granicę z Ukrainą czy pomocy finansowej dla Ukrainy w wysokości 1,2 miliarda euro). Oprócz deklaracji Le Pen o dołożeniu starań, żeby jak najszybciej zdjąć sankcje przeciwko Rosji, wątpliwości budziło również zaciąganie pożyczek w Rosji. Fakt ten wywołał spory skandal. Po zakazie finansowania kampanii ze środków pochodzących z banków nieeuropejskich, czyli spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Marine Le Pen na potrzeby tegorocznej kampanii zadłużyła się w banku węgierskim na ponad 10 mln euro. Ciężko nie nabrać podejrzeń, że za finansowym wsparciem Viktora Orbana, populistycznego polityka, najlepszego przyjaciela Putina w obrębie Unii Europejskiej, stoi, jak w czasie poprzednich wyborów, Kreml. Nie ulega wątpliwości, że Rosja chce zdestabilizować Zachód od środka, m.in. wspierając lokalnych polityków działających zgodnie z jej interesem, tak jak w przypadku Trumpa, Orbana czy właśnie Le Pen. Powstaje tylko pytanie, dlaczego jest to w ogóle możliwe.

Co ciekawe, Francuzi nie lubią nielojalności, czego dowodem jest powszechny niesmak wywołany przez Manuela Vallsa, byłego ministra spraw wewnętrznych i premiera w rządzie François Hollande’a, który w 2017 r. poparł Macrona zamiast kandydata swojej partii - socjalistów. Gdy ugrupowanie obecnego prezydenta La République en marche odmówiło przyjęcia Vallsa w swoje szeregi, postanowił zmienić kraj realizacji swoich politycznych ambicji i wystartował w wyborach na burmistrza Barcelony w 2019 r., ostatecznie uzyskując mandat radnego miejskiego. Tym sposobem przeskoczył do hiszpańskich struktur bezpośrednio z francuskiego parlamentu. Chociaż Valls jest uznawany przez większość Francuzów za zdrajcę, trudno nie pochylić się nad tym, że ktoś kto sprawował jeden z najwyższych urzędów w państwie, mógł zgodnie z prawem w tak krótkim czasie ubiegać się o stanowisko polityczne w innym kraju. Jest wiele praw podyktowanych bezpieczeństwem narodowym, m.in. zabraniających obywatelowi zasilenia szeregów obcej armii czy nie-obywatelowi, wykonywania pewnych zawodów, pełnienia niektórych funkcji lub dostępu do określonych miejsc. Tym bardziej oczekiwałoby się od polityka, nawet jeśli ma podwójne obywatelstwo, że jego uczestnictwo w polityce to deklaracja wyłączności, podyktowana interesem narodowym. Okazuje się jednak, że służba państwu wiąże w niewystarczający sposób. Nawet jeśli Valls swoimi działaniami prawdopodobnie zaprzepaścił szansę na spektakularną karierę polityczną we Francji, to podejrzane związki Marine Le Pen z Rosją dowodzą, że autorytarni przywódcy pokroju Putina są zainteresowani pozyskaniem wiarołomnych polityków dla swoich celów. Biorąc pod uwagę, że w tegorocznych wyborach w szranki stawało wielu kandydatów wyrażających wcześniej pozytywny stosunek do Rosji, jak np. Jean-Luc Mélenchon (trzeci wynik w wyborach) czy Éric Zemmour (deklarujący wcześniej, że marzy mu się francuska wersja Putina), taka sytuacja wiąże się z potencjalnym zagrożeniem dla państwa. O mały włos Putin nie dostał się do Pałacu Elizejskiego za pośrednictwem Marine Le Pen, a mimo to mało kto zadaje sobie pytanie, jak do tego doszło. Równie niebezpieczny był postulat sympatyzujących z Mélenchonem studentów protestujących przeciwko duopolowi Macron-Le Pen, którzy domagali się de facto wyboru prezydenta poza procedurą demokratycznych wyborów. Sytuacja ta jest tym bardziej niepokojąca, że studenci, którzy blokowali uniwersytety, w tym prestiżową Sciences Po, specjalizującą się w naukach politycznych, przeciwstawili się konstytucyjnemu porządkowi, co nie jest najlepszym prognostykiem na nadchodzące trudne lata. Nawet w Polsce, która – wydawałoby się – żywi historyczną niechęć do Rosji, sympatyzująca z Putinem Konfederacja zasiada w parlamencie.

Podajcie sobie ręce

Okazuje się jednak, że nie tylko politycy nie zdają egzaminu z przyzwoitości w tym trudnym okresie. Zawód sprawili także ludzie pełniący funkcję moralnych autorytetów. Nikt nie potrafi wytłumaczyć postawy papieża Franciszka, który zdaje się nie widzieć tego, co się dzieje na wschodzie. Za wszelką cenę chce zachować neutralność, nie nazywając agresora, a także wcielić się w rolę mediatora, czego dowodem była chociażby Droga Krzyżowa, podczas której krzyż był niesiony przez zaprzyjaźnione Rosjankę i Ukrainkę. Duże zniesmaczenie wywołały też życzenia papieża, skierowane do patriarchy Cyryla, wspierającego w zaangażowany sposób wojska rosyjskie, czy jego słowa w udzielonym ostatnio wywiadzie sugerującym, że „ujadanie NATO pod drzwiami Rosji” mogło skłonić prezydenta Rosji do ataku. Oczywiście można zrozumieć, że papież potępia grzech, nie człowieka lub że wzoruje się na podobnym postępowaniu Piusa XII w czasie II wojny światowej czy na liście Jana Pawła II do arcybiskupa Sarajewa z 1993 roku w sprawie następstw wojny w Bośni i Hercegowinie. Jednak nie można uznać tej postawy za adekwatną do rzeczywistości ani zaakceptować tego, że pozostaje głuchy na protesty i apele całego świata. Zwłaszcza że nawet gdyby Watykan nie chciał występować otwarcie przeciwko Rosji, lepszym wyjściem byłoby w tej sytuacji milczenie.

Niezależnie od tego jakie idee przyświecają papieżowi Franciszkowi, jako duchowy przywódca liczący się na świecie, jest autorytetem moralnym dla wielu ludzi, którzy w tym trudnym momencie czekają na jego reakcję. Nawet jeśli nie ma wielkiego wpływu na międzynarodową politykę, to rola jaką spełnia nadaje zarówno jemu, jak i całemu Watykanowi uprzywilejowaną pozycję. Postawa Franciszka zszokowała także głęboko wierzących katolików. Była też wielkim rozczarowaniem dla osób mających nadzieję, że papież sprawi, że Kościół będzie bliżej zwykłego człowieka. Niestety w sytuacji, gdy okazuje się, że następca św. Piotra jest kompletnie oderwany od rzeczywistości i niezdolny do zrozumienia tego, co się dzieje poza kościelnymi strukturami, powstaje poważne pytanie o sens instytucji autorytetu moralnego, a pokładane w nim zaufanie stoi pod dużym znakiem zapytania.

Reakcja papieża, jest na tyle niezrozumiała i głucha na protesty, że rodzi się pytanie, jak to możliwe, że Kościół w tak krytycznym momencie nie zdaje ważnego egzaminu? Czy można wykluczyć, że papieżem Franciszkiem kierują wyłącznie antywojenne pobudki? W końcu Watykan ma z pewnością wiele do ukrycia, a kolejne nadużycia w Kościele, świadomie zamiatane pod dywan, wychodzą na jaw.

Sprzeciw ma moc

Niezależnie od tego, co dzieje się na najwyższych szczeblach władzy, bardzo duży wpływ może mieć społeczeństwo. Politycy z reguły podejmują decyzje mając na uwadze słupki poparcia, a związki wyznaniowe dbają o to, żeby ich reputacja pozostała nienaruszona. To stanowi dowód na to, jak wiele, mimo wszystko, zależy od przeciętnego obywatela. Oczywiście jeden nie zdziała zbyt dużo, ale zbiorowy sprzeciw ma ogromną moc. Gdyby nie presja społeczna, pewnie nie udałoby się tak szybko zmusić Zachodu do bezprecedensowych sankcji nałożonych na Rosję w związku z inwazją na Ukrainę.

Ale sankcje i dozbrajanie Ukrainy to za mało. Zbrodnie wojenne oraz posunięcia Putina do złudzenia przypominają najczarniejsze karty historii Europy. Cały demokratyczny świat co roku na uroczystościach upamiętniających wydarzenia II wojny światowej przyrzeka „nigdy więcej”, a obecnie znalazł się w momencie, kiedy bieg wydarzeń mówi „sprawdzam”. Właśnie teraz jest moment na postawienie decydującej granicy. Okropieństwa, które wydarzyły się w Ukrainie, jednoznacznie pokazują, że Zachód przez lata polityki schodzenia Putinowi z drogi, wyhodował dyktatora nie do powstrzymania. Za to zaniechanie zapłaci teraz cały demokratyczny świat. Ważną kwestią pozostaje, jak bardzo będzie to trwała nauczka, bo nie chodzi już nawet o Putina, ale każde umacnianie się autorytarnych rządów.

Sprzeciw przeciw działaniom Rosji musi być zdecydowany. Trzeba wywierać naciski na media społecznościowe, żeby każde konto, post czy inna publikacja w jakikolwiek sposób wyrażające poparcie dla rosyjskiej agresji były blokowane lub opatrzone informacją niepozostawiającą złudzeń, m.in. kto jest agresorem w tym konflikcie, jakich zbrodni się dopuszcza na Ukraińcach, także poświadczona zdjęciami, a ich prawdziwość zawsze weryfikowana. Jak na paczkach papierosów o ryzyku zachorowania na raka. Nie ma znaczenia czy to jest influencerka „tylko” niszcząca swoje markowe ubrania. Nie mają też sensu pytania dlaczego Janusz Korwin-Mikke w swoich wypowiedziach stara się wybielić Putina – czy robi to, ponieważ w to faktycznie wierzy czy dla wywołania kontrowersji. Nie powinno być przyzwolenia na organizowanie pro-rosyjskich manifestacji, nie należy też traktować malowania „Z” jak drobnych głupich wybryków. Rosja bez skrupułów wykorzystuje każdą pobłażliwość czy choćby opieszałość, a jednocześnie każdy widzi, że sama na żadne kompromisy nie pójdzie. Nastąpiła chwila przebudzenia.

Dla Zachodu to dopiero pierwsza gorzka lekcja tego, jak wiele w dłuższej perspektywie kosztuje chwila wygody. Nagle okazuje się, że demokratyczny świat powszechnie postrzegany jako potężna siła gospodarcza i militarna, ma niewiele do powiedzenia i musi stąpać ostrożnie, żeby nie doprowadzić do większej eskalacji. Wszyscy obawiają się tego, jak kosztowne będą skutki nagłej konieczności zerwania licznych związków z Rosją, a co gorsze, nikt tak naprawdę nie wie, gdzie i czy w ogóle zatrzyma się Putin.

Stawianie granic czy bezwarunkowe przywiązanie do wartości nigdy nie jest łatwe, ale jako jedyne jest w stanie zagwarantować względną stabilność. Zachód powinien dążyć nie tylko do odcięcia się od Rosji, ale też od wszystkich autorytarnych państw. Nawet w wymiarze wydarzeń sportowych czy kulturalnych. Kraje takie jak Rosja, Chiny czy Katar budują swój wizerunek poprzez organizację prestiżowych imprez, takie jak igrzyska olimpijskie czy Puchar Świata w piłce nożnej. Należy zabezpieczyć system tak, żeby uniemożliwić politykom oportunistyczne finansowanie się w obcych krajach, czy kandydowanie w dwóch państwach. Pewne kwestie nie powinny po prostu podlegać dyskusji. Nie można bawić się w kurtuazję, wyrażając sprzeciw po trochu – musi on być jednoznaczny, ostry i bezwzględny.

Jak bardzo nie byłoby to trudne, nie ma innej możliwości zagwarantowania bezpieczeństwa, niż stanowcze zamknięcie drzwi przed tym, co zagraża demokracji. Przykład Rosji pokazuje, że nie wystarczy robić dobrej miny do złej gry w przekonaniu, że jeśli odwróci się oczy i zostawi sąsiada w spokoju, on zrobi to samo. Należy zdać sobie sprawę, że obie strony nie grają według tych samych zasad. Przede wszystkim trzeba będzie też odpowiedzieć na pytanie, czym jest dzisiaj demokratyczny świat, jakie ma realne wpływy i czy w ogóle reprezentuje jeszcze tak chętnie przytaczane wartości, mające świadczyć o jego przewadze. Kolejny krok to instytucjonalne i mentalne umocnienie pryncypiów, na których opiera się demokratyczny porządek, w tym także przez wyeliminowanie wewnętrznych zagrożeń. Nie wolno zapominać, że nic nie jest dane na raz zawsze.

Albo w końcu powiemy „dość”, albo z czasem nie będziemy mogli powiedzieć czegokolwiek.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

POŻEGNANIE Z PRAWICĄ I LEWICĄ

PIOTR BENIUSZYS

Gdy któryś z autorów prognoz politycznych, nawet dopiero po latach, trafia w sam środek tarczy, to ma zaiste prawo strzelać korkami od szampana.

W politologii, socjologii czy szeroko pojętej filozofii polityki prognozy niezwykle rzadko ziszczają się w pełnym zakresie. Większość autorów śmiałych wizji przyszłości, które świetnie wyglądają na okładkach poczytnych książek, szybko podziela los bardzo sponiewieranego przez XXI w. Francisa Fukuyamy, którego „koniec historii” jest dzisiaj uznawany powszechnie za matkę wszystkich przestrzelonych prognoz politycznych. Autorzy zazwyczaj aspirują przeto, aby w rozgrywce z realiami zawalczyć przynajmniej o remis, który – można uznać – osiągnął na przykład Samuel Huntington ze swoim „zderzeniem cywilizacji”, które, jako chciał, nastąpiło, acz w mniejszym i mniej determinującym losy geopolityczne świata zakresie. Gdy więc któryś z autorów prognoz politycznych, nawet dopiero po latach, trafia w sam środek tarczy, to ma zaiste prawo strzelać korkami od szampana. Dzisiaj gratulacje tego kalibru należą się Peterowi Sloterdijkowi.

Jak zbudowano państwo dobrobytu

Sloterdijk to lubujący się w stawianiu kontrowersyjnych tez filozof niemiecki, który już kilkanaście lat temu przewidział koniec epoki w dziejach demokratycznej polityki, w której jej dynamikę determinowała oś podziału na prawicę i lewicę (tudzież na prawicę, lewicę i centrum). W swoich rozważaniach o ogniwie generującym tą przemianę wychodził od analizy realiów funkcjonowania zachodnioeuropejskich państw dobrobytu w momencie przełomowym, pomiędzy hossą lat 90-tych a czasem nadciągających wielkimi krokami kryzysów ekonomicznych pierwszych dwóch dekad XXI w. Sloterdijk, choć sam w tamtym okresie definiował się jako socjaldemokrata, to jednak bez ogródek, dość brutalnie uznawał państwo dobrobytu za dziecko filozoficznego przekonania o moralnym złu stojącym za instytucją własności prywatnej. Apologeci i kreatorzy państwa dobrobytu byli niesieni jakoby przekonaniem, iż własność prywatna, po przekroczeniu pewnego pułapu zamożności i luksusu, stanowi społeczne zło i może zostać w miękki sposób (dalece różny od wołań skrajnej lewicy rewolucyjnej) zakwestionowana w ładzie polityczno-socjalnym. Bogacze słusznie mierzą się więc ze społecznym potępieniem czy nawet ostracyzmem ze strony współobywateli, o ile nie przejawiają gorliwej gotowości do partycypowania w systemie redystrybucji społecznej pieniądza za pomocą systemu podatkowo-socjalnego. Czyli własność prywatna po dotarciu do pewnego pułapu generowania społecznych nierówności zostaje naznaczona brzemieniem negatywnej reputacji, co stanowi uzasadnienie dla stromej progresji podatkowej, bazującej wyłącznie na filozofii opodatkowywania ludzi w oparciu o ich obiektywną ability to pay.

W zachodniej Europie ten ideologiczny projekt socjaldemokracji udało się w dużej mierze urzeczywistnić i przez znaczną część drugiej połowy XX w. funkcjonował on pomyślnie. Do tego stopnia, że w ocenie wielu wyborców partyjna socjaldemokracja przestawała mieć rację bytu, skoro „państwowy system socjaldemokratyczny” siedział tak mocno w siodle. To dlatego wraz z zanikiem klasowej bazy socjaldemokratycznego elektoratu („niebieskich kołnierzyków” z gałęzi przemysłu), partie centrolewicy popadały w coraz większy kryzys, ale nie ich idee. Gdy jednak cały świat około 2008 r. wpadł w sidła intelektualnej mody w postaci narracji o „końcu neoliberalizmu” na płaszczyźnie globalnej, Sloterdijk dostrzegł zarzewie dekompozycji konsensusu socjaldemokratycznego na płaszczyźnie narodowej w Europie. Wraz z kolejnymi ciosami w rozwiniętą gospodarkę pogłębiał się finansowy i społeczny stan kryzysowy w postaci strzelającego w kosmos długu publicznego, epizodów recesji, rosnących roszczeń ze strony uboższych warstw społecznych, problemów na rynkach pracy (połączonych z problematyką imigracyjną), znakach zapytania o przyszłość systemów emerytalnych oraz przepaści międzypokoleniowej, ujawniającej się w zakresie szans i perspektyw życiowych ludzi starych i młodych. Z tej plejady problemów Sloterdijk wyłonił roszczenia rozbudowy pomocy socjalnej, jako kwestię centralną, pogłębiającą pozostałe kryzysy i prowadzącą do upadku osi prawica-lewica jako zasady organizacji życia politycznego w demokracji.

Beneficjenci versus sponsorzy

Potrzeby bowiem rosną przy malejących zasobach. Staje się czymś nieuniknionym, że interesy jednych mogą zostać zaspokojone tylko kosztem drugich. W ten sposób pojawia się naturalny antagonizm, który Sloterdijk określił starciem „dającej ręki” i „biorącej ręki”, ale na potrzebę niniejszych rozważań ja nazwę to konfliktem sponsorów z beneficjentami systemu. Co prawda, konflikt ten zawsze się tlił, a przebrzydłych sknerów na szczycie elity finansowej nigdy nie brakowało (w końcu w popkulturze postacie Gordona Gekko, Scrooge’a McDucka czy wrestlera „Milion Dolar Mana” Teda DiBiase nie brały się znikąd), ale przytłaczająca większość sponsorów systemu rozumiała sens jego istnienia i do pewnego stopnia akceptowała i popierała obłożenie ich warstwy społecznej większymi ciężarami utrzymania państwa dobrobytu. Ludzie ci czynili to niekiedy z egoistycznych przesłanek (np. traktując płacenie wysokich podatków niczym „haracz” za powstrzymanie uboższych przed aktami rewolucji i wywłaszczenia przemocą lub po prostu jako wkład w zachowanie spokoju społecznego i utrzymanie resentymentów spowodowanych nierównościami w ryzach), z przesłanek pragmatycznych (bo sami, zarabiając trochę powyżej średniej krajowej, korzystali z większości finansowanych tak usług publicznych i w ich interesie był ich możliwie wysoki standard) lub autentycznie altruistycznych. To na fundamencie tych trzech postaw zbudowano więc „konsensus socjaldemokratyczny” pomiędzy sponsorami a beneficjentami. Przy czym, w ocenie Sloterdijka, decydującą rolę odgrywała druga z tych przesłanek. A właśnie ona poczęła ulegać erozji.

Wraz ze wzrostem roszczeń beneficjentów transferów socjalnych zaburzona została w polityce społecznej państw dobrobytu chybotliwa, ale niezwykle ważna równowaga pomiędzy wolumenem bezpośrednich transferów tylko dla ubogich członków społeczeństwa (zasiłków, dodatków, zapomóg itp.), a inwestycjami w będące ofertą dla wszystkich usługi publiczne (szkoły, ochronę zdrowia, transport publiczny itp.). Trend ten nałożył się na rosnące zadłużenie i coraz większe trudności związane z finansowaniem czegokolwiek przez państwa. Jakość usług publicznych zaczęła spadać, na co warstwa sponsorów systemu zareagowała rezygnacją z ich użytkowania. Wzrosło zainteresowanie tak prywatnymi szkołami, jak i prywatnymi gabinetami lekarskimi, zaś w miastach popularność zyskały rowery w miejsce metra, autobusów czy tramwajów. Równocześnie nacisk społeczny, aby sponsorów systemu obkładać w dalszym ciągu rosnącymi obowiązkami płacenia danin na system nie malał, co było pochodną rosnących roszczeń warstwy beneficjentów systemu. Sloterdijk za moment kluczowy uważa chwilę „przebudzenia się” szerokich grup po stronie sponsorów (wcale nie krezusów, ale mocną część klasy średniej i wyższą klasę średnią) i uzyskanie przez nich „klasowej świadomości” oscylującej wobec faktu, że muszą płacić na system coraz więcej, a jest on coraz bardziej kiepski i coraz mniej z niego korzystają. Nie przebierając w słowach, Sloterdijk uznał to za pojawienie się oporu wobec „zorganizowanej kleptokracji”, w której pewna politycznie całkiem wpływowa część społeczeństwa po prostu żąda prawa do życia na cudzy koszt.

Zanik środka?

Sloterdijk nie miał przy tym wątpliwości, że beneficjentów systemu jest więcej niż sponsorów, więc w czysto demokratycznym starciu wynik byłby rozstrzygnięty przed bitwą. To właśnie dlatego umiarkowana centroprawica odeszła w Europie od idei reprezentowania bardziej zamożnej części społeczeństwa. W Stanach Zjednoczonych (jak doskonale pokazał Thomas Frank w książce Co z tym Kansas?) prawica skutecznie używała (w epoce przed Trumpem, bo on dał jej dodatkowe narzędzia) kulturowego konserwatyzmu jako metody na przyciąganie do siebie wyborców, których ekonomiczno-finansowe interesy powinny w oczywisty sposób kierować do obozu lewicy i dzięki temu pozostała w ogóle zdolna wygrywać wybory. W wyzutej niemal do cna z kulturowego konserwatyzmu Europie zachodniej jednak nie byłaby to obiecująca metoda. Dlatego chadecy, gaulliści, agraryści i umiarkowani konserwatyści z chęcią przyłączyli się do „konsensusu socjaldemokratycznego”, aby chociaż część społecznej większości beneficjentów systemu utrzymać po swojej stronie. To jednak doprowadziło do zamazania wielu międzypartyjnych różnic pomiędzy taką nową centroprawicą, a również ciążącą ku centrum lewicą, która z kolei obawiała się popadnięcia w iście rewolucyjną retorykę ze względu na świadomość finansowych realiów schyłkowych państw dobrobytu. Lewica była po prostu świadoma oczywistego faktu, iż beneficjenci systemu stanowią, co prawda, demokratyczną większość, ale to sponsorzy cały system utrzymują. Tymczasem globalizacja i integracja europejska otworzyły wielu sponsorom drogę do ucieczki z państw stosujących zbyt wysokie obciążenia podatkowe i parapodatkowe.

Podczas gdy w społeczeństwie zanikała grupa środka, w polityce centrum napuchło do niebotycznych rozmiarów, stając się domem zarówno dawnej prawicy, jak i dawnej lewicy w ich mainstreamowych wydaniach. Po stronie społecznej zanik środka polegał na spadającej liczebności grupy ludzi, płacących co prawda znaczne podatki, ale i chętnie i często korzystających z usług publicznych, a więc ludzi, których wkład w system i uzysk z niego były z grubsza równowarte. To oni przez tak wiele lat zamazywali ostrość podziału na beneficjentów i sponsorów. Rezygnując z usług publicznych, a płacąc coraz wyższe podatki, weszli w końcu do warstwy plądrowanych sponsorów. Po drugiej stronie wzrosła zaś liczba ludzi całkowicie utrzymywanych przez transfery socjalne, którzy nie odprowadzają w zasadzie żadnych podatków bezpośrednich na rzecz systemu. Podczas gdy więc w społeczeństwie postępowała ostra polaryzacja, polityka w całości weszła do centrum, które chciało reprezentować interesy beneficjentów, ale równocześnie łagodzić lub ignorować ich nabrzmiewające, radykalne emocje. To się nie mogło dobrze skończyć.

Sloterdijk przewidywał rozkład osi lewica-prawica w różnych krajach europejskich, ale koncentrował się na swoim, niemieckim podwórku. Tutaj jego prognoza się (jeszcze?) nie sprawdziła. CDU/CSU oraz SPD straciły, co prawda, wielu wyborców, ale nadal pozostają dwoma najsilniejszymi ugrupowaniami. Daleko też do tego, aby role te przejęły ultraliberalna FDP – jako partia sponsorów systemu oraz radykalnie socjalistyczna Partia Lewicy – jako partia beneficjentów systemu. Sloterdijk nie przewidział przed 2010 r., że w niemieckiej polityce pojawi się formalnie skrajnie prawicowa AfD, która – po kilkunastu miesiącach eksperymentowania z ideami wolnorynkowymi – stanie się silnym, drugim głosem beneficjentów systemu, odcinając Lewicy w efekcie na wschodnioniemieckiej prowincji dopływ wielu setek tysięcy wyborców. Nie dostrzegł także siły niemieckiego przywiązana do idei ekologicznych i nie docenił przyszłej potęgi Zielonych, a przede wszystkim ich ewolucji w kierunku partii zamożnych sponsorów systemu. Obraz w Niemczech jest więc skomplikowany. Co innego we Francji. To właśnie w tym kraju, gdzie Sloterdijk zresztą pomieszkuje, jego prognoza właśnie ziściła się co do ostatniej joty.

Nowe siły

W kontekście Niemiec, Sloterdijk tego w okresie kryzysu na rynkach globalnych 2008 r. jeszcze nie mówił, gdyż był to czas, kiedy mało kto liczył się z pojawieniem się silnej skrajnej prawicy w kraju, który onegdaj „dał światu” III Rzeszę. Ale to nie znaczy, że jego prognoza opierała się na idei rekrutacji reprezentacji beneficjentów systemu wyłącznie z kręgów dawnej lewicy. Byłby to nonsens, gdyż wówczas nie mielibyśmy zanegowania osi prawica-lewica, a raczej tylko jej przedefiniowanie. Nie, Sloterdijk przestrzegał przed przyjęciem przez znaczną część dawnej, radykalnej właśnie prawicy roli wręcz głównego przedstawiciela beneficjentów systemu w nowej epoce polityki demokratycznej w Europie. Wskazywał, że dojdzie do symbiozy lewicowej w swojej genezie idei pomocy słabszemu i empatii wobec ludzkiej krzywdy i niedostatku z ideą narodowej, etnicznie wykluczającej tożsamości niosącej ze sobą postulat solidarności w ramach wspólnoty „swoich”. Taki socjalno-narodowy komunitaryzm byłby więc realizacją społecznych idei lewicowych w warunkach ramowych ściśle prawicowego ordo caritatis. Tak skonstruowana oferta byłaby lepiej dopasowana do materialnych potrzeb beneficjentów systemu, ponieważ uwzględniałaby pełniej plejadę przyczyn ich niezadowalającego położenia – nie tylko te stricte ekonomiczne, ale i społeczne, związane z lękami wynikającymi z imigracji. Tak oto dawna skrajna prawica byłaby w stanie przebić ofertę umiarkowanej lewicy socjaldemokratycznej w walce o poparcie beneficjentów systemu.

W tym samym czasie centroprawica konserwatywna lub chadecka nie byłaby w stanie zbudować już wiarygodnej oferty dla sponsorów systemu. W obawie przed utratą wszystkich przyczółków zdobytych w elektoratach, umiarkowanych w swoim gniewie i rozczarowaniu, beneficjentów systemu (zwłaszcza wśród emerytów), wcale nie chciałaby wchodzić w logikę nowej osi politycznego podziału i brać na siebie rolę reprezentacji sponsorów systemu. W przypadku chadeków byłoby to wręcz trudne do pogodzenia z ich podstawowymi ideami. Dlatego Sloterdijk wydawał się projektować wyłonienie się z okolic centrum (według starej nomenklatury podziałów politycznych) nowych sił o charakterze zasadniczo wolnorynkowym i neoliberalnym, ale usiłujących ów neoliberalizm nieco maskować pod szatami nowoczesności, postępu, integracji europejskiej i otwartości na świat, przyszłość, technologię. Także tematyka ekologiczna – dawno wyzwolona z silnie lewicowych uwikłań – nadaje się dziś doskonale do łagodzenia, w ideologicznym miksie tego rodzaju sił politycznych, neoliberalnych elementów ich programów.

Tak więc we Francji w 2022 r. doszło do zaniku tradycyjnej prawicy neogaullistowskiej (w jej ostatniej odsłonie znanej jako partia Republikanie) i tradycyjnej lewicy socjalistycznej (zarówno Partii Socjalistycznej, jak i ich wieloletnich partnerów z satelickich ugrupowań). Powstały dwa obozy polityczne: obóz sponsorów systemu, reprezentowany przez prezydenta Emmanuela Macrona i jego liberalne partie LREM i MoDem; oraz obóz beneficjentów systemu, reprezentowany przez Marine Le Pen i jej nacjonalistyczno-socjalną partię RN oraz przez Jeana-Luca Mélenchona i jego ultrasocjalistyczno-antyeuropejską partię FI. Spojrzenie na wyniki pierwszej tury wyborów jasno pokazuje, że obóz beneficjentów systemu jest wyraźnie liczniejszy od obozu sponsorów. Nie mogło być inaczej. Jednak na razie beneficjenci przegrali wyborczą potyczkę, ponieważ ich obóz jest podzielony niemalże po równo między Le Pen i Mélenchona, dwójkę polityków wywodzących się z przeciwnych stron sceny politycznej w jej starym ujęciu. A to stare ujęcie oczywiście nie znikło z dnia na dzień. Ono jeszcze oddziałuje i decyduje o niespójności strony beneficjentów, która jeszcze się nie zjednoczyła. Gdy się zjednoczy – na bazie całej serii istniejących antagonizmów: posiadacze versus biedacy, liberałowie versus populiści, globaliści versus lokaliści, optymiści versus pesymiści, ryzykanci versus wystraszeni – wynik najprawdopodobniej będzie inny.

Zwłaszcza polityczna droga Le Pen pokazuje, że klucz do jej sukcesu leżał w dostrzeżeniu przemiany, która prognozował Sloterdijk. Dopóki Marine szła śladami jej ojca – niereformowalnego ksenofoba, emanującego zimnem i niechęcią wobec ludzi (w tym nawet wobec własnych zwolenników pojawiających się na spotkaniach wyborczych), lubującego się w zastraszaniu wszystkich wokół, a na dodatek prowadzącego stricte antysocjalną politykę – jej poparcie było zasadniczo kilku- co najwyżej kilkunastoprocentowe. Jednak wraz z odsunięciem drażliwych tematów, typowych dla dawnej, przebrzmiałej walki prawicy z lewicą, na trzeci plan i uczynieniem troski o siłę nabywczą i bezpieczeństwo socjalne uboższych Francuzów z prowincji wątkiem przewodnim, Marine potroiła co najmniej swój potencjał. Dzisiaj o tożsamości wyborcy jej ruchu nie decyduje nienawiść wobec innych narodów czy rasizm, czy nawet islamofobia (acz ona pozostaje z tych elementów jeszcze najsilniej obecna), a klasowa przynależność do wspólnoty „niebieskich kołnierzyków” i nisko opłacanych pracowników prywatnego sektora. To jest ich samoświadomość społeczna. Są beneficjentami systemu, który od lat poupada i winią za to „elity”.

Macrona natomiast postrzegają (ta uwaga dotyczy także zwolenników Mélenchona) jako „prezydenta bogaczy” i symbol elity, która utraciła kontakt ze społeczeństwem. Łączy ich gniew, strach przed przyszłością i wola obrócenia obecnego ładu w perzynę, tak aby – nawet jeśli sami na tym nic nie zyskają – pozbawić elity dobrego samopoczucia. Wspólnie boją się rosnących kosztów życia, inflacji, stóp procentowych, imigracji, wielokulturowości, globalizacji, a młode pokolenie boi się również tzw. „workizmu”, czyli konieczności pracowania na własne utrzymanie.

Niepewna przyszłość

Sloterdijk pozostawił częściowo niedopowiedzianą następującą konstatację: system polityczny liberalnej demokracji został kiedyś zaprojektowany do służenia ludziom w warunkach różnic poglądów i interesów, którym odpowiadała logika osi prawica-lewica-centrum. Czy system ten sprawdzi się w realiach logiki starcia sponsorzy-beneficjenci? Od lat narasta przecież świadomość, że demokracja pogrąża się w coraz to głębszym kryzysie, ponieważ nie jest w stanie odpowiedzieć satysfakcjonująco na frustracje i niezadowolenie wyborców, i to nie tylko po stronie beneficjentów! Prowadzi to do ponurych prognoz co do tego, jaka będzie demokracja po przełomie sloterdijkowskim. Czy dojdzie do rewolty beneficjentów i ustanowienia nowych zasad przez kryterium uliczne? Ono stało się realną perspektywą nie tylko z prezentowanych tu powodów, ale także ze względu na staczanie się niektórych państw w Europie w kierunku autorytarnym – wszystkie te okoliczności mają swój udział w tworzeniu żyznego podłoża pod zastosowanie tego kryterium. Czy też może będzie inaczej, i to beneficjenci – używając swoich pieniędzy, wpływów i układów w instytucjach państwa – zmuszą niezadowolonych do milczenia, ograniczając ich głos w debacie i zastraszając? Obie drogi są fatalne, obie siłą rzeczy uwzględniają zastosowanie gdzieś, na którymś etapie przemocy, obie kładą kres liberalnej demokracji.

Od polityków takich jak Macron wiele zależy. Politycy reprezentujący beneficjentów są bowiem zakładnikami gotujących się emocji i strachu swoich elektoratów i wychodzenie przez nich poza rolę grozi natychmiastowym uzyskaniem łatki zdrajcy i utratą wszelkich wpływów. Ale Macron należy do reprezentantów sponsorów, czyli – jak pokazują wszystkie badania – wyborców lepiej wykształconych, mieszkających w światowych metropoliach, pozbawionych stereotypów, myślących nieszablonowo, otwartych na argumenty i w końcu także, choćby z biznesu, przyzwyczajonych do ryzyka. To tej, powiedzmy sobie razem: naszej stronie łatwiej jest wyciągnąć na drugą stronę barykady rękę i poszukiwać kompromisów. Pierwszym krokiem do pacyfikacji obu skrajności reprezentujących dzisiaj beneficjentów systemu jest złożenie im szczerej, realnej i konkretnej oferty współudziału w wysiłku na rzecz odnowy liberalnej demokracji poprzez włączenie w jej ramy metod demokracji bezpośredniej, ale o deliberatywnym charakterze, a nie w postaci serii tępych referendów.

W ostatnim etapie zaś, przy dobrych wiatrach, doprowadzimy do tego, że sponsorzy zrozumieją, że ich dobrobyt zależy od przetrwania systemu, więc w tym sensie zawsze pozostaną także jego beneficjentami. Natomiast beneficjenci dostrzegą sens we wnoszeniu do jego rozwoju i reformy własnego wkładu, jeśli na razie nie w postaci pieniądza, to w postaci pracy na rzecz wspólnoty i zostaną kontrybutorami. W ten sposób ostrość podziału Sloterdijka osłabnie, a nasze kraje unikną popadnięcia w niepewność i zawieruchę.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

OKRUCHY WOJNY

OKRUCHY WOJNY

ZMIERZCH OLIGARCHÓW

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Dziś świat jest tak skonstruowany, że dla wojen już nie ma miejsca ani czasu. Są zbyt skomplikowane. Wzbudzają niesmak u reklamodawców. Prasa przegrała z telewizją. Telewizja przegrała z Internetem. Internet przegrał z Facebookiem. Facebook przegra z Twitterem. Twitter przegra z Tik Tokiem. Zdania przegrały z sylabami. Sylaby przegrały z emotikonkami. Wojna przegra z pokojem.

Dziś jest 72. dzień wojny. Spod Kijowa orki się już dawno temu wycofały. Ukraińscy żołnierze kontratakują pod Charkowem, stoją też u bram Chersonia. Wciąż bohatersko broni się też pułk Azow na Westerplatte. Zostały trzy dni do 9 maja, czyli moskiewskiej parady zwycięstwa. Widać wyraźnie, że za chwilę nastąpi przesilenie. Tak trwać dłużej się już nie da. Kiedyś, jeszcze w czasach przed telewizją, przed Internetem, wojny mogły trwać i sto lat. Dziś świat jest tak skonstruowany, że dla wojen jż nie ma miejsca ani czasu. Są zbyt skomplikowane. Wzbudzają niesmak u reklamodawców. Prasa przegrała z telewizją. Telewizja przegrała z Internetem. Internet przegrał z Facebookiem. Facebook przegra z Twitterem. Twitter przegra z Tik Tokiem. Zdania przegrały z sylabami. Sylaby przegrały z emotikonkami. Wojna przegra z pokojem.

Putin, zajmując Krym i rozpętując piekło w Donbasie w 2014 roku, przegrał Rosję i stworzył Ukrainę. Wcześniej nie było Ukrainy. Nie było jej już tak gdzieś od połowy Kijowa na wschód. Nie było jej w Donbasie, nie było jej w Odessie. Nie było jej też w Chersoniu i na Krymie. Była na przeklętym dla nas Wołyniu. Była we Lwowie, była na Zakarpaciu, była też obecna w części Kijowa. Kiedyś wydawało się nam, że tam gdzie jest język, tam jest naród. Dziś wiemy, że tak po prostu nie jest. Skomplikowany jest świat, bardziej niż nam się wydaje. Niż chcielibyśmy.

Film jest nad serialem. Proza nad biografią. Zdanie nad wyrazem. Album nad singlem. Płótno nad fleszem aparatu. Polędwica nad schabem. Beastie Boys nad Backstreet Boys. Facebook nad Twitterem. Heroes 3 nad Heroes 4. Bracia Wachowscy nad Siostrami Wachowskie. Ościsty szczupak nad bezwartościowym mintajem. Lech K. nad Jarkiem K. „Liberté!” nad „Kulturą Liberalną”. Pink Floyd nad Pink Freud. Tytuły nad golem. Messi nad Ronaldo. Arka nad Lechią. FC Babilon United nad KS Tęcza Gdynia. Dzień nad godziną. Godzina nad minutą. Minuta nad sekundą. Ukraina nad Rosją.

Nie było narodu, a jest naród. Na dodatek coraz bardziej europejski. Nie oligarchiczny. Kapitalistyczny. Inwazja Putina na Donbas to też inwazja na oligarchów we wschodnim stylu. Przede wszystkim atak na Mariupol to atak na Achmetowa. Ośmioletnia wojna uszczupliła też znacząco majątek Kołomojskiego. Króla metalurgii Pinczuka. Pochodzącego z Charkowa Abramowycza. Czekoladki też się na wojnie nie sprzedają. Poroszenko ponoć stracił ponad 500 milionów dolarów tylko w ciągu ostatnich miesięcy .

Kiedyś, przed 2014 rokiem, jak byłem w Odessie, byłem poza Europą, słychać było tylko rosyjski. Pytałem się, czy Ty Sasza Ukrainiec, a on na to, że nie, że on Tatar z Krymu. Nie Ukrainiec, ale też nie Rosjanin. Wczoraj z nim gawariłem. Służy w pułku lwowskim. Teraz pod Charkowem. Mówi, że zabił już tuzin kacapów. Mówi, że Sława Ukrainie! Że za tydzień, góra dwa, wszystkie kacapy w zasięgu jego lornetki zmienią się w słoneczniki.

Teraz posypią się na mnie gromy za to, co napiszę, ale 2014 rok i zajęcie Krymu i części Donbasu to było najlepsze, co mogło się wydarzyć w tamtym czasie, w tamtej Ukrainie. To był mit założycielski tej dzisiejszej Ukrainy, która bohatersko broni się przed drugą armią świata. Na naszych oczach wtedy powstał naród, powstał kraj. To nie był przypadek i to nie były sfabrykowane wybory, że Juszczenko je wygrał. Wtedy było pół Ukrainy. Nie było Ukrainy na wschód od Kijowa. Był za to Mariupol. Teraz go nie ma. Umiera umęczony pod stertą gruzów.

Otoczenie Zełenskiego podobno zadecydowało, że odbudowywać Ukrainę po zwycięskiej wojnie będą zachodnie koncerny. Do tej pory nie było szans, aby na Ukrainie zachodni biznes mógł dominować. Uznaniowość w oddawaniu VAT-u sprawiała, że można było tak, jak mający tam fabrykę Barlinek, dołożyć do biznesu. We wczorajszej, przedwojennej Ukrainie Bomi by nie zbankrutowało, Alma też by nie zbankrutowała, Piotr i Paweł tez miałby się dobrze. Biedronka by tam nie weszła, Lidla i Żabki też tam nie ma przy tym systemie, prawie własnościowym. Poza paroma nieliczącymi się sklepami Metro, czyli naszymi Macro Cash&Carry cały biznes spożywczo-sklepowy należy do miejscowych. Teraz ma się to zmienić.

Od 2014 roku klimat dla biznesu zaczął się trochę zmieniać. Oligarchom było coraz trudniej, a zwykłym ukraińskim przedsiębiorcom, bez politycznych pleców, coraz lepiej. Poroszenko i Zełenski zaczęli walczyć skutecznie, choć to trudny proces, z korupcją. Wymieniano najbardziej skorumpowanych urzędników, zmieniano lokalizacje całym urzędom, aby przerwać trwające od lat przestępcze powiązania. Zaczęto zwracać nawet VAT bez łapówek. Poprawił się też dostęp do kredytów i pożyczek. Mimo groźby rosyjskiej inwazji, hrywna ostatnio do złotówki, aż do wybuchu wojny, systematycznie się umacniała. Jednak to wszystko działało tylko w przypadku rodzimego biznesu. Obcy kapitał dalej miał w większości pod górkę.

Jeżeli Unia nie będzie chciała z różnych względów Ukrainy w swoim gronie, to tym gorzej dla Unii i tym lepiej dla Ukrainy. Dwuprocentowy podatek od przychodów, który prezydent Zełenski zaproponował dla zachodnich korporacji, to w warunkach unijnych jest raj podatkowy. Niemożliwy do zastosowania, jeśli jesteś członkiem tego grona. Np. około 30 procent ukraińskiego systemu bankowego przed wojną należało do Rosji. Teraz zostanie to znacjonalizowane. Po wojnie ma nastąpić licytacja i zostanie on sprzedany temu, kto da najwięcej, ale ma być warunek, że musi to być ktoś z zewnątrz. Najlepiej z Unii, najlepiej z Niemiec, z Francji. Polska też będzie mile widziana.

Dziś zachodnia Europa nie ma interesu, aby pomagać Ukrainie, bo nie ma tam ulokowanego kapitału. Kapitał ma ulokowany w Moskwie, a nie w Kijowie. Dlatego też nakładanie kolejnych embarg mimo zbrodni w Buczy, w Borodziance, w Mariupolu idzie tak opornie. Pomaganie Ukrainie to działanie wbrew swoim interesom gospodarczym, wbrew swoim przedsiębiorcom, wbrew swojemu elektoratowi, wbrew rozsądkowi. Otoczenie Zełenskiego się o tym dobitnie przez ostatnie dwa miesiące przekonało. Dlatego po wojnie nastąpi zmierzch oligarchów. To się udało Putinowi osiągnąć. To tą wojną wygrał.

Ta wojna pokazała też, że bezpieczniej być wyzyskiwanym przez zachodnich kapitalistów, niż pójść enigmatyczną wąską i wyboistą trzecią drogą. Alternatywa to Węgry. Alternatywa to oligarchizacja. Niebezpieczna jeśli jesteś pomiędzy Europą a Wschodem. Ta historia daje argumenty, że jednak czasami lepiej jest robić zakupy w niemieckim Lidlu niż w swojskim Lewiatanie. Nad czym ubolewam…, bo cholernie to niesprawiedliwe.

Jednak inaczej bezpieczeństwa Ukrainy nie da się zagwarantować. Tylko zachodni kapitał jest też w stanie odbudować Ukrainę po wojnie. Oczywiście nie zrobi tego za darmo. Zwrot kapitału to jest to, na co liczy. Pierwsze szacunki tego, ile kosztowała ośmioletnia wojna Ukrainę, przed 24 lutego mówiły o 600 mld dolarów. Teraz rachunek wynosi ponad 2 biliony dolarów. To są niewyobrażalne sumy. Moskwa ich w ramach reparacji nigdy nie pokryje, bo ją na to nie będzie nigdy stać. To jest nierealne, choć np. Irak, mimo że jego sytuacja gospodarcza jest nie do pozazdroszczenia, co roku spłaca sumiennie Kuwejtowi zasądzone przez ONZ 50 miliardów dolarów.

Rosja też będzie musiała, choćby symbolicznie, ale jednak coś Ukrainie spłacić. Inaczej, jak Zachód tego nie dopilnuje, następny Mariupol, następna Bucza wydarzy się prędko, czy to na Bałkanach, czy gdzieś troszkę dalej. Następny Putin też się szybko znajdzie.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia. Koniec

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

EKOLOGICZNE MIESZKANIE

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

W świecie, w którym żyje ponad 7 miliardów ludzi, zrównoważony rozwój - o ile uda się go osiągnąć - będzie przypominał bardziej centrum Manhattanu niż wiejskie Vermont.

David Owen,

Green Metropolis: Why Living Smaller, Living

Closer, and Driving Less Are the Keys to Sustainability

Miasta nie kojarzą się ze zrównoważonym stylem życia. Widzimy tu korki, hałas, smog, a często również walające się gdzieniegdzie śmieci. Jednak zarówno naukowcy, jak i coraz większa liczba organizacji ekologicznych właśnie w dużych miastach widzi jedyną szansę na zbudowanie systemu, w którym rosnąca populacja ludzi będzie najmniejszym obciążeniem dla środowiska naturalnego. Jest co najmniej kilka powodów, dla których tak się dzieje.

Miasta są bardziej wydajne

Gdy mowa o indywidualnych wyborach związanych ze stylem życia, wybór miejsca zamieszkania może mieć największe znaczenie dla naszego impaktu środowiskowego. Do takich wniosków doszedł między innymi Edward Glaeser, profesor ekonomii na Uniwersytecie Harvarda oraz autor książki Triumph of the City^1. Jego wyliczenia wskazują, że mieszkańcy dużych metropolii zużywają przeciętnie mniej surowców naturalnych i jednocześnie generują mniej dwutlenku węgla w stosunku do mieszkańców mniejszych miejscowości. I nie chodzi tu o to, że są lepszymi ludźmi. Po prostu gęsta siatka miejska sprawia, że łatwiej jest dostarczyć wiele usług, takich jak komunikacja miejska, a inne rozwiązania mogą być bardziej efektywne dzięki ekonomii skali.

Ale decyzja o miejscu zamieszkania nie jest też jedyną decyzją, która wpływa na obniżanie śladu węglowego jednostki. Co ciekawe, mieszkanie w miastach sprzyja również podejmowaniu personalnych decyzji, które są dobre dla klimatu – takim jest chociażby redukcja spożycia mięsa, albo przejście na dietę całkowicie roślinną. Według badań przeprowadzonych przez Ibris na zlecenie Roślinniejemy, to właśnie w dużych miastach w Polsce największy odsetek osób już ogranicza lub planuje ograniczać ilość spożywanego mięsa – jest to aż 73,1 % mieszkańców^2. Nawet jeśli niechęć do jedzenia mięsa jest bardziej kojarzona z wyborami dietetycznymi kobiet, to właśnie mieszkanie w dużym mieście, a nie płeć, mają większe znaczenie dla tego, że ktoś rezygnuje z wołowego burgera.

Miasta generują więcej innowacji

Nasze mierzenie się z kryzysem klimatycznym będzie najprawdopodobniej wymagało modyfikacji w obecnym stylu życia – od zmian w diecie po upowszechnianie się takich modeli jak cradle to cradle czy gospodarka cyrkularna. Samo ograniczanie zasobów jednak nie wystarczy – wiele problemów będzie wymagało rozwiązań, które obecnie po prostu nie istnieją. Świat potrzebuje większej ilości dobrych pomysłów i większej ilości ludzi, którzy pracują nad wygenerowaniem tych pomysłów.

Okazuje się, że znaczący wpływ na poziom innowacyjności ma miejsce w którym ludzie mieszkają. I nie chodzi tu jedynie o poziom zamożności (chociaż miasta są też bardziej skuteczne w tworzeniu zamożności), ważnym czynnikiem jest samo duże zagęszczenie ludności. Taką tezę wysunął m.in. Matt Ridley, przekonując, że cała historia ludzkiego postępu i innowacyjności dzieje się tylko dzięki temu, że „idee uprawiają seks”3. Samotny geniusz jest mitem, zarówno w obszarze sztuki, jak i nauki. Najbardziej płodne były miasta, które były w stanie wytwarzać całe nurty czy sceny. Nowe pomysły były efektem spotkań, dyskusji, kolaboracji i wzajemnego zapożyczania.

Ten efekt udało się też dość precyzyjnie zmierzyć. Luís M. A. Bettencourt i Geoffrey B. West przeprowadzili analizę ilości patentów na mieszkańca w zależności od wielkości miejsca zamieszkania^4. To, że na duże miasta będzie przypadało więcej patentów, nie jest zaskakujące – w końcu mieszka tam więcej ludzi. Jednak zbadany efekt jest dużo silniejszy. „[J]eśli populacja miasta zostanie podwojona, czy to z 40 000 do 80 000, czy z czterech milionów do ośmiu milionów, to systematycznie obserwujemy średni wzrost o około 15% w takich miarach, jak płace i liczba patentów na mieszkańca. Jeśli osiem milionów ludzi mieszka w jednym mieście, ich produkcja gospodarcza będzie zazwyczaj o około 15% większa niż gdyby te same osiem milionów ludzi mieszkało w dwóch miastach o połowę mniejszych. Efekt ten nazywamy «skalowaniem superliniowym»: społeczno-ekonomiczne właściwości miast rosną szybciej, niż wynikałoby to z bezpośredniej (lub liniowej) zależności od liczby ludności^5” – opisują efekty swojego badania w tekście dla „Scientific American” obaj badacze.

Miasta tworzą więcej miejsca dla natury

Zagęszczanie zbiorowisk ludzkich ma też kolejną zaletę – im więcej ludzi mieszka na gęsto zaludnionym terenie, tym więcej miejsca pozostaje na tereny zielone, które mogą faktycznie być nienaruszone przez człowieka. Przyspieszanie procesów urbanizacji daje więc szansę nie tylko na innowacyjność, ale również na odradzanie się natury. Jeżeli rozegramy to dobrze, w przyszłości może być więcej terenów zielonych niż jest teraz. Będzie się to działo nie tylko dzięki samemu przenoszeniu się ludzi do miast – co już następuje, ONZ przewiduje, że do 2050 roku 68% populacji świata będzie mieszkać w miastach^6, obecnie jest to 55% – sam proces urbanizacji jest też związany z obniżeniem wskaźnika dzietności^7.

Zdaniem Joe Walstona, wiceprezesa zarządu w Wildlife Conservation Society, urbanizacja jest największą nadzieją na to, że poprzez zmniejszanie presji na środowisko, zmniejszenie zużycia zasobów i dzietności per capita, coraz więcej zagrożonych gatunków zwierząt uda się przeprowadzić przez populacyjny efekt wąskiego gardła i sprawić, że będą one w przyszłości dużo bardziej liczne niż są teraz. Walston dodaje również, że stanie się to również dzięki decyzjom wyborców z dużych miast, którzy są tradycyjnie tą grupą, które nie tylko najliczniej głosuje za większą ochroną środowiska, ale również założyła większość organizacji pozarządowych chroniących przyrodę.

Miasta pozwalają mieszkać mniej i bliżej oraz mniej jeździć samochodem

„Live smaller, live closer, drive less” – zdaniem Davida Owena, autora książki Green Metropolis^8, te trzy zasady w największym stopniu przekładają się na zmniejszenie wpływu jednostki na środowisko. Mniejsze przestrzenie najzwyczajniej w świecie wymagają mniejszej ilości surowców i wymagają mniejszej ilości ogrzewania i chłodzenia przez cały rok, a większe zagęszczenie ludzi sprawia, że dużo łatwiej jest zrezygnować z samochodu na rzecz bardziej zrównoważonych rozwiązań. Te kroki są jednocześnie najłatwiejsze do zrealizowania na większą skalę tylko w warunkach miejskich, a nawet wielkomiejskich. Ekologiczne mieszkanie to nie dom na wsi, tylko kawalerka w bloku.

Nawet jeśli zgodzimy się, że przenoszenie się do miast jest ważnym krokiem w procesie dbania o przyszłość planety, wyzwaniem będzie cały czas dbanie o to jak te miasta będą wyglądać. Powstawanie coraz większych miast może być nadzieją dla klimatu, natury i zwierząt. Musimy postarać się, żeby nie były one koszmarem dla mieszkających w nich ludzi. Aby wspierać innowacyjność i ograniczać emisje w przeliczeniu na mieszkańca ważne jest, by tkanka miejska była naprawdę zwarta. Rozlewanie się miast na przedmieścia (eksurbanizacja) nie jest w żadnym stopniu korzystna. Miasta przyszłości powinny ułatwiać poruszanie się pieszo i rowerem, mieć rozwiniętą sieć transportu miejskiego oraz dużo wspólnej przestrzeni, która ułatwia wymianę pomysłów i współpracę. Miasta są naszą przyszłością, więc warto już dzisiaj zabrać się do pracy nad tym, jak będą działać.

Przypisy:

1 Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier, Edward Glaeser, Penguin Books, 2012

2 IBRIS: Prawie 60% Polaków deklaruje ograniczenie spożycia mięsa, Maciej Otrębski, https://roslinniejemy.org/blog/ibris-prawie-60-polakow-deklaruje-ograniczenie-spozycia-miesa

3 When ideas have sex, Matt Ridley, TEDx, https://www.youtube.com/watch?v=OLHh9E5ilZ4

4 Growth, innovation, scaling, and the pace of life in cities, Luís M. A. Bettencourt, José Lobo, Dirk Helbing, Christian Kühnert, Geoffrey B. West https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.0610172104

5 Bigger Cities Do More with Less, Luís M. A. Bettencourt and Geoffrey B. West, “Scientific American” Vol. 305, No. 3, September 2011

6 “68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN”, UN, https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html

7 Urbanization and fertility decline: Cashing in on Structural Change, George Martine, José Eustáquio Alves, Suzana Cavenaghi, https://pubs.iied.org/10653iied

8 Green Metropolis: Why Living Smaller, Living Closer, and Driving Less Are the Keys to Sustainability, David Owen, Riverhead, 2009.koleniową i audytorską.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

ZIELONY LIBERALIZM

BURZLIWE PRZESŁANIE BŁOGIEJ IDYLLI

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Gdy jednak człowiek stara się żyć „zielono”, słowo to nabiera więcej znaczeń… To, co idylliczne i wyidealizowane, zaczyna spotykać się z tym, co zinternalizowane i praktykowane przez lata. W pewnym momencie nadchodzi czas konfrontacji.

Historia, jaką znam i pragnę przedstawić, nie ma miejsca dawno, dawno temu, choć dla mnie i wielu jej odbiorców odbywa się za górami i za lasami w niewielkiej wiosce. Niczym zasłona Mai przykrywają ją filtry lekko nadgryzionych zębem czasu wspomnień, ewolucja światopoglądowa oraz lata refleksji wszystkich jej uczestników. Wszystko zaczyna się od niemal idyllicznego powrotu na wieś, po latach, do klimatu i nastroju, które idealnie oddają wersy Mickiewicza w Panu Tadeuszu:

Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumając,

wonnymi powiewami kwiatów oddychając,

Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił,

Oczyma ciekawymi po drożynach gonił…

Rzeczywiście – jakże łatwo tak się poczuć, odpoczywając od pędzącego miasta. Brzęczenie pszczółek, ćwierkanie wróbli, łąki połyskujące złotem mniszków i ślące uśmiechy przez piękno stokrotek… Życie natury przebiega dokładnie tak, jak w przydługich według maturzystów opisach wspomnianego już wieszcza narodowego, Elizy Orzeszkowej, czy innych wrażliwych na tę urodę literatów. Na mych oczach pojawiły się obrazki rodem z bajek i zakończeń filmów. Babcia narzekająca na koty domagające się pieszczot, które tak bardzo kocha i bardziej lub mniej świadomie głaska je, kąpiąc się w blasku wiosennego słońca. Tata, który niczym Vivaldi ogrodnictwa buduje skalniak, na którym chce zaprezentować cztery pory roku. Spacery po małej miejscowości, gdzie wymienia się uprzejmości z ludźmi, z którymi znajomość trwa od co najmniej trzech pokoleń i to piękne, tak pożądane dolce far niente… . Tak rozkosznie, tak bajecznie zielono!

Gdy jednak człowiek stara się żyć „zielono”, słowo to nabiera więcej znaczeń… To, co idylliczne i wyidealizowane, zaczyna spotykać się z tym, co zinternalizowane i praktykowane przez lata. W pewnym momencie nadchodzi czas konfrontacji. Konfrontacji wegetarianizmu z tradycją schabowego, apostazji z pytaniami, dlaczego z niemal całą wsią nie idzie się do kościoła w niedzielę. Kontrowersyjne staje się także podejście do rozrywki: trudno przystać na propozycję „odpoczynku z wędką”, który polega na krzywdzeniu ryb dla własnej satysfakcji i jedzenia ich przy pełnej lodówce, czy wypuszczaniu okaleczonych stworzeń do wody. Trudno o gotowanie dla grupy, w której są radykalnie odmienne nawyki żywieniowe i żadna ze stron nie wyobraża sobie rezygnacji z dotychczasowych zwyczajów.

Rodzi to konieczność refleksji nad własnymi postawami i tymi strzępkami dziejów, w których dane nam było uczestniczyć. Przy otwartości umysłów i wspólnej orientacji na dobro środowiska, w którym spędza się życie, tworzy się ogromna przestrzeń do dialogu i porozumienia. To jednak nie jest jedyna lekcja historii, jaką daje powrót w dawno nie widziane strony.

Natura, przyroda na terenie wiejskim, który dane mi było obserwować, niewiele się zmieniła przez dwie dekady. Nadal pączkują piwonie posadzone niemal sześćdziesiąt lat temu, na miejscu wierzb zwalonych przez pioruny wyrastają nowe, rzeka, choć coraz bardziej uregulowana, jeszcze płynie, trawa pnie się w górę ku zgrozie gospodarzy, którzy regularnie ją koszą na swoich podwórkach, pszczoły pracują nieświadome swej roli dla całej ludzkości…

Za to ludzie… Nieubłagany czas marszczy twarze i prószy włosy siwizną… Ich dłonie, stwardniałe od pracy, zaczynają drżeć na emeryturze… Młodym rodzicom potomstwo wzrastające o wiele za szybko bezlitośnie przypomina o upływie czasu… Mimo swej jednostkowej kruchości, wciąż zauważa się, iż to z pozoru kruche jednostki robią wszystko, aby pokazać swą władzę nad zjawiskami, które są poza ich zasięgiem. Co gorsza, wiele z nich pragnie szczycić się władzą, okiełznaniem tej nieujarzmionej siły, jaką jest natura.

Biegając za pieniędzmi, aby nadążać za potrzebami kreowanymi przez pęczniejący bez miary kapitalizm ludzie pracują na posiadanie ziemi i jej owoców na własność… Dopiero wypadając na chwilę z tego biegu przez szok, tragedię czy chorobę, niektórzy dostrzegają, że na tej planecie są tak naprawdę jedynie przechodniami… Że ile by dóbr nie zgromadzili, przeminą, podobnie jak ich następcy. Każde imperium, każda władza, każda dynastia, a dalej – każdy z nas ma swój kres. Budując pomnik swej wielkości poprzez wycinki lasów na rzecz dochodowych plantacji, dopuszczając do wymierania gatunków na rzecz budowy fabryk czy pozyskiwania surowców, ludzkość sama siebie coraz ciaśniej więzi w (nie do końca) złotej klatce.

Natura nieustannie nam o tym przypomina. Zwalczając ją dla technologii, dla wygody, dla najnowszych sprzętów i dla satysfakcji panowania, człowiek zwalcza przede wszystkim siebie. Okrucieństwo wobec zwierząt w hodowlach przemysłowych odziera z wrażliwości na cierpienie, zamazując oczy promocjami na kotlety. Koncerny modowe i przemysłowe żyją z pracy ludzi, którzy w skrajnym ubóstwie godzą się na codzienne ryzykowanie własnym życiem za głodowe stawki, aby uzyskać jakiekolwiek źródło utrzymania dla swoich rodzin. Ceną markowych ubrań, modnych przez jeden, dwa sezony czy najnowszych telefonów używanych przez chwilę, nim pojawi się bardziej funkcjonalny model, są setki, tysiące ludzkich istnień. Każda złotówka wydana na takie produkty jest deklaracją zgody na taką cenę. Marks lata temu sądził, że tempo rozwoju kapitalizmu sprawi, że ten, wskutek nadmiaru towarów sam się zadusi. Przestroga ta się jeszcze nie ziściła. Pojawił się jednak inny alarm, od naukowców – niemal każdy słyszał o globalnym ociepleniu, ogromnej ilości odpadów generowanych przez społeczeństwo, przeludnieniu i zanieczyszczeniu planety. Wielu z nas słyszało także, że możliwości Ziemi są za małe na zaspokojenie tak ogromnych i groteskowych potrzeb, jakie występują obecnie w społeczeństwie konsumpcyjnym. Widać też działania wielu polityków, którzy negują stan zagrożenia lub na szczyty klimatyczne, gdzie poruszane są między innymi wątki ograniczania śladu węglowego, udają się prywatnymi samolotami. Mimo wszystko, jeszcze wciąż jako ludzkość mamy szansę, choć już nie na długo. Historia – ludzi, zwierząt, wymarłych gatunków, starych, chronionych drzew i zwierząt objętych ochroną – wciąż może być przestrogą i nauczycielką.

Historia jaką znam, odbywa się w pięknej scenerii, pachnącej kwiatami latem i pomalowanej wzorkami z lodu na szybach zimą. Wychodząc poza swoje środowisko, zobaczyłam jednak, iż jej istnienie jest zagrożone. Jest jeszcze szansa, aby usłyszeć wołanie naukowców i natury o zwolnienie tempa konsumpcji. Jeśli bowiem ludzkie zadowolenie będzie zależało od niskich cen okupionych wysokim cierpieniem i nowych smartfonów budujących góry elektrośmieci, następne pokolenia mogą nie mieć z czym wrzucać pięknych selfie w rzepaku na Instagrama.

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

WOJNA O WOLNE SĄDY. RADYKAŁOWIE NA FRONCIE

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Wszystkie próby upolitycznienia władzy sądowniczej przez koalicję rządową przyniosły nam niewyobrażalną skalę destrukcji polskich sądów. (…) Dziś dzieli nas potężny mur i niezależnie od tego, jak głośno byśmy nie krzyczeli – „ Panie Ziobro, zburz ten mur!” – on będzie stawiał przed nim kolejne palisady i zajadle go bronił, bo na tym murze cholernie mu dziś zależy.

Mimo że wszedł na mównicę powolnym krokiem, starając się za wszelką cenę pokazać spokój i opanowanie, to można było zauważyć zdenerwowanie ministra. Sapanie go zdradziło. Pokazało, że wcale nie jest mu obojętny los jego największego dziecka – Izby Dyscyplinarnej. Walka z „sędziowską korporacją” stała się jego głównym celem politycznym już bardzo dawno. Wchodził na ministerialne korytarze z tym właśnie zadaniem. Każdy polityk ma wartości, z którymi idzie do wyborów. Wartości, które są jego cechą rozpoznawczą. One zwiększają jego więź z elektoratem i stają się bronią przeciw innym rywalom. Lepper prowadził swoich polityków na wojnę z całym światem, przez który „Polska znalazła się w okrążeniu”. Kukiz wypowiedział z kolei wojnę niesprawiedliwemu systemowi wyborczemu. Zbigniew Ziobro postanowił uporać się z sędziowską „kastą”. Trzeba przyznać, że skutecznie zakneblował usta tym, którzy byli mu nieprzychylni. Wykorzystał małe potknięcie koalicji PO – PSL w postaci wybrania o kilku sędziów za dużo w swojej kadencji, żeby przewrócić całe domino ostatecznie prowadzące do przejęcia prawie pełnej kontroli nad władzą sądowniczą. Dlatego właśnie, gdy 24 marca zabrał głos na debacie w Sejmie, praktycznie od razu ruszył do ataku wyprzedzającego, który miał pokazać, że może i PiS się wycofa z niektórych kroków w sądownictwie, ale Solidarna Polska nie zejdzie ze swojego stanowiska ani o milimetr.

Ziobro nie krył się długo z intencją. Od razu wytyczył nową-starą linię frontu. Stwierdził, że to żaden spór o praworządność, tylko o suwerenność. Ma zamiar bronić polskich sądów przed inwazją brukselskich biurokratów. Dostało się Hiszpanom (że im więcej wolno), bezczelnym polskim parlamentarzystom głosującym w PE przeciwko Polsce (bo chcą zepchnąć Polskę Zjednoczonej Prawicy na peryferie europejskiej cywilizacji!) i oczywiście Niemcom (tu lista ich win, przytoczona przez ministra sprawiedliwości, jest naprawdę długa). Zanim przejdę do wyjaśniania tych oczywistych bzdur lidera Solidarnej Polski i zestawiania ich z rzeczywistością, pozwolę sobie wyjaśnić, skąd wzięło się tak mocne uderzanie w narodowe wartości i bronienie rzekomej suwerenności.

Otóż przyjaźń Ziobry z PiS-em dawno już się skończyła. Partia Kaczyńskiego połknęła już praktycznie cały elektorat ziobrystów i wiadome jest, że samodzielny ich start oznaczałby koniec kariery radykałów. Ich naturalnym kierunkiem jest Konfederacja. Wzbudzanie nienawiści do innych państw i polaryzację dyskusji można przecież wpisać w program skrajnej prawicy w Polsce. Ziobro buduje sobie po prostu pozycję negocjacyjną. Dalsze stawianie się PiS-owi prędzej czy później zakończyłoby rządy PiS-u, a otworzyło możliwość przedterminowych wyborów. Co w takiej sytuacji może zrobić Ziobro? Spójrzmy na sytuację w Konfederacji. Sondażowy spadek umieszcza ich coraz częściej pod gilotyną progu wyborczego. Spadek ten jest o tyle boleśniejszy, że partia balansująca na granicy wejścia do Sejmu traci dodatkowo tych wyborców, którzy nie chcą swojego głosu stracić i z dużym prawdopodobieństwem wybiorą tą listę, która na pewno ten próg przeskoczy, nawet jeśli nie do końca się z nią zgadzają. Kolejną ważną kwestią jest walka o wpływy w Konfederacji między narodowcami, a „wolnościowcami”. Początkowo większość poparcia płynęła do tej formacji właśnie dzięki popularności korwinistów. Oni więc mieli kluczowe zdanie w wielu kwestiach i raczej nie przytaknęliby wówczas koalicji z byłym reprezentantem Zjednoczonej Prawicy, którą Korwin często przezywał skrajną lewicą ze względu na wszystkie świadczenia socjalne. Problem jednak w tym, że moim zdaniem w obecnej Konfederacji więcej do gadania ma raczej Ruch Narodowy. Konflikt między Dziamborem a Korwinem stał się prezentem dla Krzysztofa Bosaka – ten został oficjalnym kandydatem na prezydenta całej formacji. Bardzo dobry wynik, jaki w tych wynikach zdobył, tylko przyciągnął do konfederatów kolejne masy wyborców. Krzysztof Bosak coraz częściej pojawiał się w mainstreamowych mediach, a medialne wykreowanie się na szczęśliwego męża i odpowiedzialnego ojca, czuwającego nad konserwatywną rodziną, pozwoliły mu przejąć inicjatywę w swoim środowisku. Wybuch wojny i reakcja „antybanderowskiej” Konfederacji, kreującej się na obrońców polskiego interesu przed ukraińskimi uchodźcami, kradnącymi Polkom mężów nie zadziałała tak, jak się tego spodziewali i wytłukła tej antyeuropejskiej bandzie z głowy marzenia o dwucyfrowym wyniku wyborczym. W gorszym świetle przedstawili się jednak korwiniści, bo o ile wszyscy konfederaci wyrażali sceptycyzm co do pomocy Ukraińcom, o tyle Korwin w swoich niektórych wpisach był jawnie antyukraiński. Taka sytuacja wywołała podział – trójka posłów opuściła partię kierowaną przez ruską onucę i ogłosiła założenie nowej. To jednak oznacza kolejne zwiększenie wpływu narodowców w całej frakcji. Podział po stronie wolnorynkowców spowodował bowiem zwiększenie obecności w mediach właśnie Krzysztofa Bosaka. O ile wcześniej podejrzewaliśmy, że może mieć kluczową rolę, o tyle teraz możemy być pewni, że to on stał się główną postacią Konfederacji. A przecież Bosak wcale nie jest takim wielkim obrońcą wolnego rynku. Ciężko sobie go wyobrazić w takiej roli, skoro każda praca, jakiej w życiu się podejmował, była w praktyce opłacana z naszych podatków. Bardzo młodo został posłem LPR. Był trenerem windsurfingu. Potem podejmował próby ukończenia studiów – każdorazowo kończyły się dla niego niepowodzeniem. Chwilę popracował w biurze jednego z posłów. Wolny rynek nie był więc dla niego zbyt łaskawy. Dlatego właśnie najważniejsze będą dla niego postulaty narodowe i światopoglądowe.

W tym miejscu wracamy do Solidarnej Polski, obierającej coraz bardziej eurosceptyczny kurs, podczas gdy ich koalicjanci próbują się zbliżyć do wspólnot międzynarodowych w obliczu wojny na wschodzie. Już niejednokrotnie SolPolowcy zapraszali na swoje wydarzenia narodowców. To ewidentne wyciągnięcie ręki w ich kierunku miało zapewniać podłoże pod dobre negocjacje. Teraz natomiast ich kroki w prawą stronę stają się jeszcze częstsze niż przedtem. Mogą zapewnić konfederatom kluczowy w kontekście progu wyborczego procent głosów, a Bosakowi zapewnić zdominowanie wolnorynkowców. Ziobro ma więc miejsce, w które może się spokojnie udać. Dlatego Solidarna Polska tak mocno staje w obronie swojej reformy sądownictwa. Teoretycznie malutka partyjka trzyma w szachu cały parlament. Tych kilkunastu posłów jest PiS-owi potrzebne jak woda spragnionemu po długiej wędrówce na pustyni. Ziobro jednak, choć ma tylko jedną, malutką butelkę wody, wie jak wielkie ona ma znaczenie. W przypadku impasu w sprawie sądów, PiS będzie zmuszony do ogłoszenia przedterminowych wyborów, a więc odłożenia przyjazdu funduszy europejskich do Polski o kolejne miesiące. Czy uda mu się zwalić winę na opozycję, skoro ich koalicjanci zagłosują przeciw? Dwunastoprocentowa inflacja i wysokie stopy procentowe wykurzą wtedy z domów ludzi i dopompują głosów opozycji. PiS nie zbierze samodzielnej większości i znowu będzie potrzebował Ziobry do rządzenia. Tym razem jednak w pakiecie z narodowcami, którzy poprą zapewne pisowskie szwindle w sądach w zamian za maksymalne dociśnięcie pasa antyaborcyjnego, albo jakąś ustawę anty-LGBT.

Widzimy więc, że wojna o sądy de facto jest także wojną o wszystko. Skoro już poznaliśmy stawkę – skupmy się na argumentach Zbigniewa Ziobry. Możemy skorzystać z dwóch ważnych wypowiedzi Solidarnej Polski – jednej z przytoczonego wyżej przemówienia marcowego w sejmie, a drugiej z konferencji Ministerstwa Sprawiedliwości analizującej projekt prezydencki. Jednym z argumentów użytych przez to środowisko jest naruszenie swobody suwerennego państwa poprzez wkraczanie UE w sferę zarezerwowaną państwu członkowskiemu – w kreowanie kształtu władzy sądowniczej. Ich zdaniem biurokraci z Brukseli na siłę chcą decydować za nas w tym zakresie. Nie jest to oczywiście prawda. Unia Europejska faktycznie występuje do Polski z oczekiwaniami pewnych zmian. Wiążą się one jednak z naruszeniem równego prawa do sprawiedliwego sądu w całej Unii Europejskiej przez polski rząd. Stricte polityczny sposób wyboru sędziów sprawia, że polscy obywatele w rzeczywistości mają mniejsze szanse na sprawiedliwość w polskich sądach niż obywatele innych państw członkowskich. W takim razie to nie ekspansyjne zachcianki biurokratów z Brukseli, tylko złamanie europejskich zasad przez polski rząd. Zbigniew Ziobro, czytając to od razu, zapewne wyciągnąłby jedną ze swoich tarcz – „Ale Hiszpania i Niemcy też wybierają KRS w sposób polityczny!”. Otóż, nie do końca. Owszem, w Hiszpanii ostatecznie wyboru dokonuje parlament, podobnie jak w Polsce. Tyle, że tam, listę kandydatów ogłaszają sędziowie, a parlament nie ma najmniejszego prawa zmienić kształtu tej listy przed głosowaniem. W Polsce kandydatów zgłaszają kluby w sejmie, a weryfikuje je marszałek. W Polsce lista musi uzyskać 3/5, w Hiszpanii również, ALE u nas w razie niewybrania w tym trybie wystarczy bezwzględna większość – czyli opozycja równie dobrze mogłaby nie przyjść, a wynik byłby taki sam. W Hiszpanii jest potrzebny kompromis między rządem a opozycją. Poza tym w Hiszpanii sześciu członków rady wybiera izba niższa, a sześciu izba wyższa. U nas Senat jest kompletnie pominięty. Widzimy więc, że mechanizm hiszpański o wiele bardziej odzwierciedla to, o czym mówi Ziobro – że obywatele, oddając głos, wybierają skład KRS. U nas ten przywilej wbrew słowom Ziobry mają natomiast tylko ci, którzy oddali głos na koalicję rządzącą, a więc mniej niż połowa głosujących. Widzimy więc – żaden z Ziobry obrońca demokracji.

Przejdźmy teraz do ulubionego przykładu ministra – Niemców. Otóż tam komisja wybierająca sędziów składa się faktycznie z polityków. Tylko że są to politycy wszystkich partii, reprezentujący proporcjonalnie skład Bundestagu. Głos więc ma każda strona polityczna, a nie jak u nas – tylko ekipa rządowa. Warto tu również poruszyć sprawę, którą przywołał Krzysztof Bosak. Stwierdził on, że polski Trybunał Konstytucyjny nie jest pierwszym, który ogłosił wyższość prawa krajowego nad prawem unijnym. Faktycznie, Federalny Trybunał Konstytucyjny u naszych zachodnich sąsiadów również tak uczynił. Różnica jednak polega na tym, że w Solange I ogłosił on, że nie będzie respektował wyższości prawa unijnego, dopóki prawa podstawowe nie uzyskają w tym systemie należytej ochrony. Kiedy już ją uzyskały, w Solange II ten sam trybunał orzekł, że dopóki ta ochrona będzie – RFN będzie respektował wyższość prawa unijnego. Polski Trybunał Konstytucyjny po prostu ogłosił, że nie będzie respektował tych praw niezależnie od warunków, łamiąc zasadę pierwszeństwa – fundamentalną podstawę prawidłowego funkcjonowania całej wspólnoty. Jest różnica, prawda?

Teraz proponuję zająć się ziobrowsko-kaletowską analizą projektu prezydenckiego o Sądzie Najwyższym. Na samym początku jednak zaznaczę, że sam nie uznaję tego projektu za ideał, ani za coś dobrze wróżącego polskiemu sądownictwu. Jest to po prostu projekt, który małymi krokami przybliża nas do kompromisu z Unią, a więc do uzyskania potrzebnych nam wszystkim funduszy z KPO. Powody, przez które nie darzę więc tego projektu sympatią, są zgoła inne niż te Ziobry. Przerażający jest dla mnie na przykład sposób, w jaki rozwiązano problem Izby Dyscyplinarnej. Ma w jej miejsce powstać nowa Izba – Odpowiedzialności Zawodowej – do której ma zostać wylosowanych trzydziestu trzech sędziów. Na razie brzmi dobrze. Problem jednak w tym, że sprawy dyscyplinarne ma rozstrzygać wybrana przez prezydenta z tej trzydziestki trójki jedenastka. Wystarczy więc, żeby wśród całej trzydziestki trójki wylosować przynajmniej sześciu „neosędziów”. Śmiesznie małe jest prawdopodobieństwo wylosowania mniejszej liczby osób wybranych po 2015 roku, niż sześć. Prezydent wrzuca więc tą szóstkę do jedenastki i już – większość orzekających w sprawie dyscyplinarnej jest propisowska. Jak już mówiłem, Ziobro i Kaleta czwartego maja mówili, że martwią ich jednak inne rozwiązania z tego projektu. Pomijając wszystkie ich tezy o dyktacie UE, oddawaniu suwerenności w imię kasy ze wspólnoty – boją się o przewlekłość postępowań. Jest to faktyczne ryzyko, przyznaję. Wystarczy, że któraś ze stron zgłosi chęć sprawdzenia obiektywności sędziego i już postępowanie znika z wokandy nawet na pół roku. Śmieszy mnie jednak ten zarzut, bo to właśnie Ziobro obiecywał skrócenie długości postępowania, a jego reformy ostatecznie spowodowały jeszcze większą w nich obsuwę.

Wszystkie próby upolitycznienia władzy sądowniczej przez koalicję rządową przyniosły nam niewyobrażalną skalę destrukcji polskich sądów. Potrzeba naprawdę długich rozważań i odkrywania kolejnych możliwości na odpartyjnienie tego systemu. Przy obecnym kształcie władzy jest to jednak niemożliwe. Tym bardziej dopóki ministrem sprawiedliwości jest człowiek najbardziej za tą destrukcję odpowiedzialny. W aktualnej sytuacji możemy więc liczyć co najwyżej na małe ustępstwa, które otworzą nam strumień cennych funduszy z UE. Na prawdziwą reformę sądownictwa przyjdzie nam jednak jeszcze długo czekać. Dzieli nas bowiem potężny mur i niezależnie od tego, jak głośno byśmy nie krzyczeli – „ Panie Ziobro, zburz ten mur!” – on będzie stawiał przed nim kolejne palisady i zajadle go bronił, bo na tym murze cholernie mu dziś zależy.

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student Prawa Uniwersytetu Warszawskiego aktywnie biorący udział w studenckim ruchu naukowym, szczególnie w zakresie karnistycznym. Koordynator kujawsko - pomorskiego Pokolenia 2050. Członek fundacji edukacyjnej "Nowy Głos". Wicemistrz Polski na poziomie licealnym i półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce zielonej, obywatelskiej i sprawiedliwej.

oniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - GUSTAV STRESEMANN

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata Zimnej Wojny.

Szarpany częściowo tylko zbieżnymi dążeniami do wolności i do jedności narodowej, niemiecki ruch politycznego liberalizmu przez ponad sto lat od „wiosny ludów” 1848 r. nie potrafił i nie potrzebował jednoczyć się w jednym organizmie partyjnym. Potrzeba taka pojawiła się dopiero w realiach koncesjonowanego przez aliantów życia politycznego w strefach okupacyjnych, w pierwszych latach po klęsce III Rzeszy i końcu II wojny światowej. Wtedy amerykańscy, brytyjscy i francuscy decydenci po prostu zadekretowali, że w kontrolowanych przez nich częściach Niemiec powstanie jedna partia chadecka, jedna socjaldemokratyczna, jedna komunistyczna, no i jedna liberalna. I basta. Potrzeba zbudowania zjednoczonej struktury partyjnej nie oznaczała jednak jeszcze zdolności dowiezienia tego zadania przez zróżnicowanych wewnętrznie liberałów. Owszem, w 1948 r. oficjalnie powstała FDP. Ale pierwsze lata jej egzystencji nie zapowiadały przetrwania do dziś ani politycznych sukcesów, które miała raz po raz odnosić. Przeciwnie, były one czasem rozszarpywania jej przez nieufne wobec siebie podgrupy, secesji zwolenników satelickiej relacji z CDU, a partia stała się nawet areną próby jej wrogiego przejęcia przez eks-nazistów, pragnących tylnymi drzwiami – jako nominalni „liberałowie” – wrócić natychmiast do gry. Jeśli w końcu FDP udało się przejść przez te lata w miarę suchą stopą, to zasługę tą przypisać trzeba przede wszystkim jej szefowi w latach 1954-57, Thomasowi Dehlerowi.

Dehler urodził się w 1897 r. w Lichtenfels w rodzinie rzeźnika i właściciela zajazdu. Był weteranem I wojny światowej i już w okresie międzywojennym zaangażował się politycznie w partii lewicy liberalnej, czyli u demokratów (DDP). Jednak w Republiki Weimarskiej jego polityczna aktywność ograniczyła się w zasadzie do działalności studenckiej w kilku różnorakich „bractwach” o republikańskich barwach ideowych. W DDP pełnił tylko funkcje partyjne w lokalnych strukturach.

Po falstarcie na studiach medycznych, Dehler zdecydował się studiować prawo i nauki o państwie. Przeszedłszy przez trzy uczelnie (Uniwersytet Ludwika Maksymiliana w Monachium, Alberta Ludwika we Fryburgu i Juliusza Maksymiliana w Würzburgu) w końcu doktoryzował się w 1920 r. dysertacją w zakresie prawa karnego, aby w 1923 r. zaliczyć egzamin państwowy drugiego stopnia. Do roku 1933 był Dehler wziętym adwokatem w Monachium i Bambergu i w ciągu tych lat dorobił się znacznego majątku osobistego.

W 1925 r. Dehler ożenił się z Żydówką Irmą Frank. Był to tylko jeden z powodów jego prześladowań ze strony nazistów od 1933 r. Dehler – pomimo presji reżimu i „kolegów” z izby adwokackiej – odmawiał odrzucania spraw żydowskich klientów i często ich w efekcie reprezentował przed „sądami” III Rzeszy. Zwłaszcza w latach 1938-39 miał z tego tytułu ręce pełne roboty, w związku z prowadzeniem przez nazistów tzw. aryzacji różnych przestrzeni życia społecznego. Dodatkowo Dehler często występował jako obrońca znanych antynazistów. Wszystkie te fakty spowodowały, iż znalazł się w kręgu dyżurnych wrogów „Stürmera”, gdzie zwano go „prawdziwym towarzyszem Żydów”, zaś w ramach licznych „spraw dyscyplinarnych” usiłowano wykluczyć go z zawodu, zarzucając „naruszenia powagi sądu”, „wykroczenia przeciwko procedurom procesowym” czy „naruszenia obowiązków adwokackich”. Dehler od połowy lat 30-tych działał ponadto w tajnej, nieformalnej grupie opozycyjnej Robinsohna-Strassmanna.

Małżeństwo Dehlerów zostało zostawione w spokoju po zakwalifikowaniu jako tzw. uprzywilejowane małżeństwo mieszane, a więc takie które miało już potomstwo, a jeden z małżonków został uznany „Niemcem pełnej krwi”. W 1941 r. do obozów zagłady wywieziono jednak większość rodziny żony Dehlera. Na samego Dehlera sankcje zaczęły spadać tuż przed wybuchem wojny. W 1938 r. został na krótko aresztowany. W 1939 r. został początkowo przymusowo wcielony do Wehrmachtu, jednak po trzech kwartałach znowu z niego usunięty jako „niegodny służby wojskowej”. W roku 1943 został uznany za „zbytecznego dla funkcjonowania porządku prawnego” i usunięty z zawodu na rzecz obowiązkowej pracy w przemyśle wojennym. W związku z tym był od listopada 1944 robotnikiem przymusowym tzw. Organizacji Todt w obozie w Schelditz.

W 1945 r. Thomas Dehler został zawodowo zrehabilitowany i jeszcze przez 4 lata pełnił z ramienia amerykańskich władz okupacyjnych urzędy w wymiarze sprawiedliwości (był prokuratorem, oskarżycielem przy trybunale kasacyjnym i prezesem sądu). Następnie całkowicie poświęcił się polityce i FDP.

U człowieka z takim backgroundem zawodowym i po takich przejściach być może nie powinno to dziwić, ale Dehler w polityce okazał się człowiekiem walecznym, bojowym i bardzo konfliktowym. To jego nieprzebieranie w środkach miało w pierwszej kolejności wpływ na wewnątrzpartyjny układ sił. U swojego zarania FDP była wymuszonym sojuszem politycznym demokratyczno-liberalnego skrzydła z korzeniami w DDP i dawnych narodowych liberałów, z których wielu w latach poprzednich popadło w pewną bliskość wobec reżimu Hitlera przez wzgląd na zbieżność ich konserwatywnego obrazu świata z ideologią nacjonalistyczną. W FDP doszło więc do starcia dwóch koncepcji. Jedną z nich była idea „złączenia wszystkich sił narodowych”, czyli budowa partii konserwatywno-wolnorynkowej, która – na prawo od CDU – miałaby stać się siłą reprezentującą cały elektorat prawicy protestanckiej (zakładano wtedy, że CDU pozyska – w tradycji swojej przedwojennej poprzedniczki, partii Centrum – tylko elektorat katolicki). Była to propozycja nie tylko określonego kształtu programu, ale i sojuszu politycznego z małymi partiami reakcyjnymi, które powstawały po wojnie wbrew aliantom, np. z Partią Niemiecką (DP). Dehler należał do czołowych liderów frakcji żądającej zbudowania partii centrowej, na lewo od CDU, jednoznacznie liberalno-demokratycznej, wolnorynkowej, ale i wolnościowej w sferze obyczajowej.

Koncepcja prawego skrzydła FDP wzięła w łeb w 1952 r., gdy – zachęcona jej kształtem – tzw. grupa Naumanna podjęła próbę przejęcia struktur FDP w Nadrenii Północnej-Westfalii. Ich lider, Werner Naumann, był ostatnim sekretarzem stanu w resorcie Goebbelsa, a jego kamraci stanowili luźną sieć „byłych” nazistów, poszukujących dróg powrotu na salony polityki. Ich spisek został wykryty przez Brytyjczyków, członkowie grupy aresztowani. Zaś koncepcja polityczna „złączenia wszystkich sił narodowych” została doszczętnie skompromitowana. Thomas Dehler przyłożył do tego ostatniego wydatnie rękę, jako że prowadził wewnątrzpartyjną komisję śledczą, badającą okoliczności próby przejęcia FDP przed pogrobowców III Rzeszy i nadał jej wnioskom odpowiednią narrację. Od 1953 r. triumf frakcji liberalno-demokratycznej w walce o kierunek partii oraz jej miejsce w centrum sceny politycznej stały się jasne.

Dehler pogodził wygranie wojny o FDP z pełnieniem w pierwszym gabinecie Konrada Adenauera (1949-53) funkcji ministra sprawiedliwości. W tej roli podejmował działania, które mogą zaskakiwać w świetle jego własnej biografii z lat 1933-45, a które były obliczone na ustabilizowanie fundamentów młodej republiki demokratycznej, budowanej przecież na ruinach brunatnego szaleństwa, która potrzebowała w ocenie jego samego i większości polityków tamtego czasu kilku lat na okrzepnięcie lub mogłaby podzielić los Republiki Weimarskiej. Ogłoszona krótko po przejęciu ministerstwa ustawa amnestyjna zwalniała z kar sprawców drobnych przestępstw. Dehler opowiadał się ponadto za możliwie rychłym ukończeniem procesów denazyfikacyjnych i generalnie optował za polityką „grubej kreski” w odniesieniu do ludzi, którzy nie popełnili osobiście i bezpośrednio poważniejszych przestępstw. Np. .od roku 1951 rozporządzenie ministra umożliwiło powrót do służby państwowej urzędników usuniętych z niej 6 lat wcześniej przez wzgląd na posiadanie legitymacji członkowskiej NSDAP. Wiele lat później, w trakcie debaty o przedawnieniu w 1965 r., Dehler będzie należeć do przeciwników wydłużenia okresu przedawnienia w odniesieniu do najpoważniejszych nawet zbrodni narodowosocjalistycznych, co niewątpliwie rozminie się z duchem zaczynającej się wówczas nowej epoki i poglądami ówczesnego młodego pokolenia. W tym kontekście dodać należy jednak, że, tłumaczona sztywnym legalizmem, postawa Dehlera wobec tej problematyki miała swoje znaczenie dla utrzymania zasadniczej jedności FDP i przyciągnięcia do pozostania w liberalno-demokratycznej partii znacznej części dawnych narodowych liberałów.

Po drugich wyborach do Bundestagu, w 1953 r., Dehler musiał opuścić stanowisko ministerialne. Co prawda Adenauer wyobrażał sobie kontynuację współpracy, ale na dymisję naciskał partyjny kolega Dehlera, prezydent federalny Theodor Heuss, oburzony ostrymi zarzutami Dehlera pod adresem Trybunału Konstytucyjnego (Dehler oskarżył jego sędziów o wyjście poza swoją rolę i podjęcia działań politycznych przy rozstrzyganiu skargi na traktat o powołaniu Europejskiej Wspólnoty Obronnej), a także bawarska CSU poirytowana odmową poparcia przez FDP przywrócenia kary śmierci i antyklerykalnymi wystąpieniami Dehlera przeciwko biskupowi Würzburga. Dehler został szefem frakcji FDP w Bundestagu, a w 1954 r. przejął od wicekanclerza Franza Blüchera funkcję szefa partii. Delegatom na kongres przyznał, że nieco obawia się tego, co nastąpi. Stwierdził również, że działacze FDP go „znają, ale wybrali mimo to”, czym przyznawał swój zadziorny temperament, bezkompromisowość i konfliktogenność.

W kolejnych latach, na forum parlamentarnym, oratorski talent Dehlera eksplodował, a w efekcie rozgorzał głęboki konflikt pomiędzy nim a Adenauerem, wobec którego jeszcze jako minister był niezwykle lojalny. Wraz z tymi sporami wizerunek FDP, partii dotąd postrzeganej jako nudna, niespecjalnie różniąca się od CDU i niechybnie znajdująca się na dobrej drodze ku wchłonięciu przez chadecję, został radykalnie wyostrzony. Liberałowie zaczęli budzić emocje. Ich zapowiedź znalazła się już w pierwszym przemówieniu Dehlera w nowej roli w 1953 r.: „Być może okażą państwo zrozumienie dla poczucia, które mnie w tej chwili nachodzi, gdy po raz pierwszy podchodzę do tej mównicy jako całkowicie wolny człowiek, jako prawdziwie wolny demokrata, (…) uwolniony od wymogów chowu uprawianego przez gabinet”.

Podstawową przyczyną dystansowania się FDP Dehlera od kanclerza i chadecji był konflikt o geopolityczną strategię rządu. Ostatecznie liberałowie wyszli z rządu Adenauera w 1956 r. Dehler: „Moja partia wyszła z koalicji, ponieważ przestaliśmy wierzyć, że CDU/CSU i ich rząd federalny chcą zjednoczenia Niemiec”. Lider FDP zarzucał kanclerzowi, że ten świadomie zrezygnował z wysiłków na rzecz rychłego scalenia ziem niemieckich, czyniąc priorytetem integrację zachodnioeuropejską. W realiach wczesnej fazy Zimnej Wojny te cele zdawały się bowiem wykluczać. Głębsze zaangażowanie Niemiec Zachodnich w struktury bezpieczeństwa Zachodu, pod przywództwem USA, czyniły niemożliwymi rozmowy z Moskwą o uwolnieniu Niemiec Wschodnich z ich strefy wpływów. Dehler i znaczna część polityków FDP lat 50-tych dostrzegała, zwłaszcza po destalinizacji w ZSRR, szansę na podjęcie rozmów o zmianie statusu NRD i o uzyskaniu ścieżki do zjednoczenia, nawet gdyby ceną za to było poluzowanie zawiązków Bonn z Waszyngtonem i Paryżem (gdzie osią sporu były odrzucane przez FDP ustępstwa Adenauera w sprawie przyszłego statusu Kraju Saary).

Od roku 1955 relacje Dehler-Adenauer były w fatalnym stanie, ocierały się o wrogość. Panowie najpierw nie rozmawiali już bez świadków, Adenauer przestał zapraszać szefa FDP na spotkania gremiów koalicyjnych, wkrótce kontakt odbywał się wyłącznie pisemnie (nazwano to „wojną listowną”). Adenauer zażądał w końcu usunięcia przez FDP Dehlera ze stanowiska albo wyjścia partii z koalicji. Ta konfrontacyjna postawa umocniła raz jeszcze pozycję szefa liberałów i w lutym 1956 FDP opuściła koalicję z chadecją.

Nieco później, w 1958 r., Dehler wygłosił głośne i bardzo ostre przemówienie, w druzgocący sposób podsumowujące politykę zagraniczną Adenauera. Było ono transmitowane na żywo, w całości przez radio i wprawiło liderów chadecji w sporą panikę ze względu na potencjalny oddźwięk społeczny. Przewodniczący Bundestagu wielokrotnie musiał upominać Dehlera, było to emocjonalne półtorej godziny. W jednym z najbardziej pamiętnych zdań Dehler powiedział, że Adenauer „nigdy szczerze nie dążył do zjednoczenia Niemiec”, że wobec realiów Zimnej Wojny w gruncie rzeczy zrezygnował z prowadzenia własnej polityki i pozwolił, „aby zasadnicze decyzje o przyszłości Niemiec zapadały z pominięciem parlamentu, a nawet z pominięciem [jego] rządu”.

Obaj liderzy pojednali się w ostatnich latach swojego życia, po długim czasie milczenia. Thomas Dehler zmarł na atak serca w 1967 r. Przez wiele lat „Domem im. Thomasa Dehlera” zwana była centrala partyjna FDP.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

JEDEN BÓG

GRZEGORZ TOMICKI

Od kiedy trudno sobie wyobrazić,

dlaczego ludzie zaczęli strzelać

do wszystkiego, co im się

w głowach nie mieści,

wyobraźnia stała się zbędna

nawet najgłupszym poetom.

Zresztą, po co komu wyobraźnia,

skoro wreszcie widać wszystko

dokładnie na oczy?

Chyba jednemu Bogu.

Grzegorz Tomicki (ur. 1965) jest poetą, krytykiem literackim i elektromechanikiem urządzeń przemysłowych; doktorem nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Wydał pięć zbiorów wierszy, ostatnio Być jak John Irving (Łódź 2017) i Konie Apokalipsy (Wrocław 2021), oraz monografię naukową Po obu stronach lustra. O twórczości Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego (Szczecin-Bezrzecze 2015). Mieszka w Cieplicach, pracuje w Muzeum Przyrodniczym w Jeleniej Górze. Włóczy się po górach i lasach.

Publikacja związana jest z pomocą dla ukraińskiego batalionu medycznego „Hospitaliers”; szczegóły: https://zrzutka.pl/r88stc.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

.

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

HIC SUNT DRACONES

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

HISTORIA JAKĄ ZNAMY

HISTORIA JAKĄ MAMY Z Prof. Janem Grabowskim rozmawia Magdalena M. Baran

NIGDY WIĘCEJ?Magdalena M. Kaj

DOM HISTORII EUROPEJSKIEJ, nASZEJ WŁASNEJ Beata Krawiec

KONIEC CISZY NA POLU BITWY Olga Brzezińska

KIEDY NALEŻY POWIEDZIEĆ „DOŚĆ” Anneliese Mistel

OKRUCHY WOJNY

ZMIERZCH OLIGARCHÓW Bartłomiej Austen

ZIELONY LIBERALIMZ

EKOLOGICZNE MIESZKANIE Dobrosława Gogłoza

ZIELONY LIBERALIZM

BURZLIWE PRZESŁANIE BŁOGIEJ IDYLLI

MŁODYM GŁOSEM

WOJNA O WOLNE SĄDY. RADYKAŁOWIE NA FRONCIE Jakub Andrzej Luber

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - GUSTAV STRESEMANN

WIERSZ WOLNY

JEDEN BÓG