Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

SZTUKA BYĆ KOBIETĄ

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

SJudyta jest decyzją. Latami włóczę się po muzeach świata, żeby znaleźć ją w kolejnej odsłonie. Wyobrażenia, które zamykają kobiecość w scenie na pozór tylko ustalonej, a przecież pasującej do epoki; do czasu, co wydobyć ma siłę i moc. Każda inna, a przecież zawieszona w tej samej historii, wiek za wiekiem, obraz za obrazem powtarzająca opowieść, na której końcu jest miecz/nóż i głowa, którą trzeba odciąć. Decyzja do podjęcia. Świat do uratowania. „Ja” do wybrania. Wszystko, co tylko się liczy, ustawione w jednym szeregu, zracjonalizowane, pewne, a czy na pewno świadome?

Ta u Cranacha – już upozowana, z dumą prezentuje nagi miecz i głowę… zaśniętą/odciętą/uśpioną na wieki wieków. Zimna, beznamiętna, z ironicznie zmrużonymi oczami; kobieta o dłoniach, co wykonają każdą pracę. Judyta Botticellego – co wraca do miasta, do domu, z lekkością, jakby stąpała po chmurach; ta zamyślona, a jakby o tony lęków lżejsza. Wymalowana przez Giorgione spogląda z wyższością wiedzy o lepszej sprawie; ta Goi rozpala wieczny ogień. Judyta Gentileschi przemocą szafuje już bardziej dosłownie, z uwagą, w skupieniu, a przecież z lekkim obrzydzeniem „odpiłowuje głowę” przytrzymywanemu przez służącą Holofernesowi. Krew tryska, strach ścina białka oczu… jakież to dosłowne. U Franza Stucha triumfuje, na żywego/śpiącego jeszcze patrząc z pogardą. Już wie, co będzie dalej. Że tylko krok i… wolność, i spokój, i bezpieczeństwo. I nie trzeba się będzie bać. Tu krok tylko dzieli strach od odwagi. Prawdę od fałszu. Decyzje najbardziej brzemienne w skutki od trwania w uporze, w micie, w złudzie; od wszystkich tych miejsc gdzie jesteśmy z przyzwyczajenia, strachu (o siebie/innych), a w których tak naprawdę dla dobra wszystkich nie powinniśmy być. Judyty Klimta – ta pierwsza, zmysłowa i druga, okrutna, bez drgnienia ręki zdolna do wszystkiego; ta co uwidacznia kryzys męskiego ego, w niemej rozpaczy zjadającego własny ogon. Tak wiele ich, i jeszcze więcej. Tak, że każda z nas może znaleźć swoją.

I w końcu moja ulubiona, Judyta Caravaggia. Młoda dziewczyna pełna uwagi. Bo oto wszystko się właśnie zmienia; bo po mieczu nic już nie będzie takie samo. Kobieta w momencie przejścia; zawieszenie pomiędzy dziewczęciem a kobietą świadomą, w której teraz chce iść stronę. Chce albo i… musi. Nie tylko, że w prawo czy w lewo, w górę czy w dół, naprzód, a czasem za siebie. Miedzy słabością a siłą. Między niewinnością a… życiem. Miedzy spokojem a zranieniem. Naiwnym zapatrzeniem a nocami wycia w poduszki. Ta, co staje naprzeciw świata, wiedząc, że już zawsze stawać tak musi. Że tu nie ma miejsca na inny wybór. Że… już taki los. Czas, gdy kruchość ustępuje sile, a strach nie ma już wielkich oczu.

Od czego uciekamy? Ku komu lub przeciw komu? W Judytach nie ma miejsca na zabawy w niuanse, na obłaskawianie rzeczywistości, na podejrzane układy między nami a światem. Jest widzenie tego, czego pozornie nie ma – albo inaczej widzenie i rozumienie znacznie więcej niżby się innym wydawało; szczerość bez ucieczek przed tym, co jest naprawdę; co by być mogło, gdyby tylko dało się obłaskawić głupotę. Jest triumf – nad innymi, a kiedy indziej… nad sobą. Nie o triumf zresztą chodzi, ale o szczerość. Tu nie ma prostego rachunku „winien/ma”. Jest integralność piękna, wydobycie z beznadziei, bezradności, załamania. Jest światło poranka, co oddaje głos, oddaje siłę, co pozwala wrócić do własnego spokoju. Tego prawdziwego, a nie utkanego z przemilczeń, ucieczek i kłamstw.

Tu… Tnę jak nożem. Wybaczam. Niszczę. Troszczę się. Pozornie pełna sprzeczności, wie przecież, dokąd to wszystko zmierza. Tu odzyskujemy. Głos, czas, poczucie wartości, zapomniane pasje, zaniedbane plany, odpędzone marzenia. Odzyskujemy krok po kroku – rozwijając, doceniając, odcinając, tworząc więzi.

Tu… sztuka być kobietą. Nie tylko w artystycznym głosie; w każdej ze sztuk, co uparcie naśladuje życie, jakąkolwiek z form zdecyduje się ono przyjąć; w tym co widzialne, myślane, czynione, zdecydowane. W przygarnięciach i odrzuceniach. W cięciu niczym ostrzem miecza; w spokoju zmrużonych oczu, w sznurowaniu ust, co przebiega na granicy łez. W mówieniu „Tak”, gdy trzeba. W mówieniu „Nie”, gdy chcę, gdy warto. W bezpowrotnym przekreśleniu, ale też w oczekiwaniu otwartych ramion, co przygarną. Choć przecież nie będą czekać wiecznie.

Koniec

SZTUKA JEST KOBIETĄ

SZTUKA JEST KOBIETĄ

"I'M FINE"

OLGA WYSOCKA

Sztuka nie jest kobietą. Sztuka nie ma płci. Jest ponad podziałami politycznymi, społecznymi, kulturowymi bo jest opowieścią, która nas porusza lub pozostawia obojętnymi, zostawia w zamyśleniu albo rozedrganiu, daje przyjemność lub jej pozbawia. Taka jest sztuka. Tak być powinno.

Sztukę tworzą osoby artystyczne, zabierają głos korzystając z różnorodnych form wyrazu od pędzla, przez igłę, po nośniki cyfrowe. Tworzą wyjątkowe projekty, które odzwierciedlają ich wizje i nasze społeczeństwo. Ich dzieła i nasze ich czytanie są splecione w uściskach historii osobistych i społecznych, wplecione w emocje i doświadczenia. Sztuka współczesna jest opowieścią o tym, co się aktualnie w świecie dzieje, a człowiek utkany w tej rzeczywistości sztukę ocenia na podstawie osobistych, społecznych i politycznych doświadczeń. Skomplikowane to zależności, ale warte poznania.

Mamy XXI wiek, a nadal ważnym i dyskutowanym tematem jest obecność kobiet w życiu społecznym, politycznym i kulturalnym. Obecność kobiet w polityce i sztuce jest porównywalna na wyższych stanowiskach i w ważniejszych reprezentacjach. Odzwierciedlają je podobne - trzydziestoprocentowe skale. Nie ma lepszego barometru o tym, co w sztuce, niż samo Biennale Sztuki w Wenecji, największa i najważniejsza prezentacja sztuki współczesnej. Kuratorka tegorocznej edycji, urodzona w Mediolanie Cecilia Alemani, dała swojemu Biennale silny ślad płci.

Z dwustu trzynastu artystów z pięćdziesięciu ośmiu krajów, sto dziewięćdziesiąt jeden to kobiety, a dwudziestu dwóch to mężczyźni (w tych liczbach także osoby niebinarne). Po raz pierwszy w ponad stuletniej historii Biennale większość uczestników to kobiety. Przez pierwsze sto lat istnienia tej prestiżowej instytucji odsetek artystek w programie wynosił niecałe dziesięć procent, a w ciągu ostatnich dwudziestu lat około trzydzieści procent. Alemani podkreśla swoje decyzje kuratorskie o tak mocnej reprezentacji kobiecej odnosząc się do przykładu Włoch, gdzie odbywa się Biennale. We Włoszech „wiele z tych dyskusji jest nadal w średniowieczu”, podkreśla Alemani. Stosunek mężczyzn do kobiet i dysproporcje płci są wciąż, nie tylko w świecie, ale i w samej Europie Zachodniej, poważnym tematem.

Świat jest naznaczony przez konflikt, przemoc, opresję norm społecznych i religijnych. Mamy poczucie dziś, że żyjemy na krawędzi żyletki, a przez lata zbliżaliśmy się do i oddalaliśmy od niej. Zmarła 8 czerwca tego roku portugalska artystka Paula Rego urodziła się w czasach reżimu Salazara, co miało ogromny wpływ na jej twórczość. Konsekwencje sprawowanej przez Salazara władzy autorytarnej, stworzenia Nowego Państwa (Estado Novo) opartego na chrześcijańskiej nauce społecznej, konserwatyzmie i rządach jednej partii, uformowały samą Rego, treść i charakter jej prac.

W swoich figuratywnych i efektownych pracach artystka wymaga od nas – widzów – bezpośredniej konfrontacji z relacjami między ludźmi, na których dynamikę wpływają społeczne, seksualne i emocjonalne siły. Prace Rego podkreślają dominację mrocznej strony i odwracają naturalny porządek świata. Jakby chciała nam dać jasny sygnał, że wszystkie brutalne reżimy wynaturzają człowieka. Rego wychowana w katolickiej szkole, buntowniczka wobec skostniałych struktur, walczyła o prawa kobiet, w tym o prawo do aborcji. Dla Rego cały świat składa się z historii, które można opowiadać wykorzystując strategie parodii i teatralności. Złożone i psychologicznie skondensowane sceny domowe Rego, są z jednej strony równie delikatne, co niepokojące, koncentrują się na doświadczeniach kobiet w świecie ukształtowanym przez konflikt. Jej artystyczna postawa nauczyła wiele kobiet odwagi. W pamięci zostają mi jej obrazy. Dziś szczególnie ten z 1998 roku, „Angel”.

Wpływ mrocznych stron życia na zdrowie psychiczne nie przynosił do tej pory takich niepokojących wyników, jak ostatnio wpływ pandemii. Badania pokazują, że na depresję może chorować co czwarta osoba na świecie. Na depresję zapada dwukrotnie więcej kobiet niż mężczyzn. Mają na to wpływ czynniki społeczne, takie jak wygórowane oczekiwania, presja, ciążąca odpowiedzialność. Temat tak ważny nadal jest jednak tematem tabu, bo wiąże się z obawą wykluczenia społecznego. Do tego przyczyniają się błędne diagnozy (lub ich brak) czy brak dostępu albo umiejętności dotarcia do wiedzy.

Jedna z ważniejszych wystaw jakie na ten temat ostatnio widziałam jest jeszcze do obejrzenia w Miejscu Projektów Zachęty. Na malowniczej ulicy Gałczyńskiego w Warszawie mieści się kompleks architektoniczny wybudowany w latach pięćdziesiątych przez Zygmunta Stępińskiego. Pod numerem trzy mieści się przestrzeń Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki, tak zwana przestrzeń-laboratorium. W tej nieoczywistej przestrzeni wystawienniczej współcześni artyści prezentują efekty swoich działań przeprowadzanych specjalnie z myślą o przestrzeni. Impulsem prac urodzonej w Toruniu Karoliny Balcer była jej sytuacja rodzinna. Dzięki osobistej historii artystka opowiada nam prawdziwą historię i przełamuje tabu otaczające temat zdrowia psychicznego. W tej historii jej bohaterowie stają się przedstawicielami społeczeństwa. Bohaterami jej prac są depresja, lęki czy tabletki psychotropowe. Artystka używa obrazów, dywanów, ręczników, zasłon, swetrów z napisem „I’m fine”, które też można założyć na miejscu. Jej kolorowe i miłe w dotyku prace nawiązują do przedmiotów użytkowych kojarzonych z przestrzenią domową.

Przed samym wejściem do Miejsca Projektów Zachęty widzimy kolorową wycieraczkę z napisem „Help” autorstwa Karoliny, stworzoną z wykorzystaniem metody tuftingu. Karolina zatrzymuje nas przy niej z metaforycznym pytaniem o „zamiatanie problemów pod dywan”. To częsty proces, który dzieje się jako rozwiązanie. Nie dostrzegamy „sprzątając”, że przecież dostarczamy kolejnych trudności. Dzięki pozytywnym obrazom płynącym z kolorów, materiałów i form, jakich artystka używa, ośmiela nas do przełamania tabu otaczającego temat zdrowia psychicznego, co więcej uśmiechamy się do tych prac a tym samym odkrywamy wewnętrzną moc do mierzenia się z tematem. Temat zdrowia psychicznego jest na pewno wielkim wyzwaniem co najmniej na najbliższe dekady.

Jest wiele wspaniałych kobiet artystek i kuratorek o imponujących dorobkach czy też zaczynających dopiero swoje podróże artystyczne. Wiele z nich ze względu na sytuację i uwikłania polityczne nie ma możliwości prezentacji swoich prac. Białoruś, gdzie nie istnieją obecnie żadne państwowe ani prywatne instytucje, została w ostatnich latach brutalnie odcięta od reszty świata. Ukraina, w której świat artystyczny po 24 lutego stanął w obliczu potwornej wojny. Imponujące zadanie wzięła na siebie Fundacja Katarzyny Kozyry. Artystka o światowym rozgłosie postanowiła uwidocznić w najnowszej historii sztuki kobiety z Europy Środkowo Wschodniej. Ponad dwa lata temu zainicjowała platformę www.secondaryarchive.org. Nazwa odnosi się do równoległego (a nie drugorzędnego) świata kobiet. W przestrzeni wirtualnej ponad siedemdziesiąt artystek z Ukrainy, Białorusi, Polski, Czech, Węgier, Słowacji (platforma będzie się rozwijać o kolejne kraje) ma okazję wypowiedzieć się m.in. pracami czy esejami. Są to opowieści trzech pokoleń. Zawierają one historie wojen, udanych i nieudanych rewolucji, codzienności w czasach reżimu. Sama Kozyra często przypomina początki swojej działalności artystycznej, kiedy po jej dyplomie „Piramida zwierząt” dostała „niezłe wciry od wszystkich, także artystów, bo praca nie kojarzyła się z działaniem kobiety”. Sztuka jest dla Kozyry bezpiecznikiem, odgradza od cierpienia. Tak też jest z zainicjowanym projektem, realizowanym dzięki wysiłkowi lokalnych kuratorek, artystek i koordynatorek. To zbudowana wspólnota oparta na różnorodności, nie ma tu podziałów na feministki, tradycjonalistki czy artystki awangardowe. Moc przekazu młodych i dojrzałych, znanych i nieznanych artystek i kuratorek, pokazujących nam świat, w którym ani one, ani my nie czujemy się „fine”, jest nie do przecenienia.

OLGA WYSOCKA

Politolożka, menedżerka kultury, od 2018 zastępczyni dyrektora w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki. W latach 2014–2018 była wicedyrektorką Instytutu Adama Mickiewicza. Tytuł doktora nauk politycznych uzyskała w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim we Florencji. Jest laureatką stypendium im. Józefa Tischnera w Instytucie Nauk o Człowieku w Wiedniu oraz absolwentką Leadership Academy for Poland. Autorka artykułów i opracowań nt. populizmu, demokracji oraz promocji i zarządzania kulturą

EDUKACJA DZIŚ

POŁĄCZENIE KOBIECEJ ARTYSTYCZNEJ ENERGII

MARTA KRAJENTA

Wystawa „Połączenia” to zespolenie indywidualnej energii każdej z artystek i mojej – osoby które je zwołała i scaliła ze sobą ich prace w wizualną opowieść przemawiającą do wyobraźni widzów. Odsłaniamy naszą subtelną naturę. Zależy nam na wyzwoleniu czułości w sercach i lekkości w ciałach odbiorców.

Do udziału w wystawie zaprosiłam artystki, które poprzez swoją praktykę artystyczną badają uczucia i ucieleśniają kobiecość. Czerpią inspiracje z połączenia kultur i światów, w których żyją i tworzą. Prace malarskie fińskiej artystki Johanny Alanko powstały w jej pracowni w Łodzi, gdzie stworzyła dla siebie drugi, artystyczny dom. Białorusinka Dasha Buben od kilku lat tworzy na Saskiej Kępie. Małgorzata Czyż pracuje w Toruniu, a inspiracje twórcze czerpie z częstych wyjazdów do Włoch. Ukrainka Alisa Marchenko wyplata swoje instalacje na Żoliborzu, a grafiki Eweliny Skowrońskiej powstały w jej studio w Japonii. Temat przewodni wystawy „Połączenia” jest widoczny także w wykorzystanych przez artystki technikach i doborze kolorów, pełnym subtelnej, żywej, kobiecej energii. Prezentujemy prace na płótnach i na papierze, instalacje oraz ceramikę artystyczną.

Johanna Alanko jest fińską artystką wizualną mieszkającą w Finlandii i Polsce. W 2018 roku ukończyła School of Fine Art w Kankaanpää w Finlandii, a także studiowała architekturę i dizajn na Universidad Europea w Madrycie. Alanko znana jest z zamiłowania do różnorodnych faktur, które łączy w swoim charakterystycznym wielowarstwowym malarstwie. Oddaje w ten sposób zmienność ludzkiej natury i podkreśla znaczenie różnorodnych wpływów na nasz sposób myślenia i odczuwania. Jej obrazy sa jak płaskorzeźby czy asemblaże. Przywodzą na myśl pulsujące życiem organizmy. Znajdują się w kolekcjach prywatnych i publicznych w Finlandii i Polsce.

Dasha Buben pochodzi z Białorusi. Obecnie mieszka i pracuje w Warszawie. Jest absolwentką Białoruskiej Państwowej Akademii Sztuki w Mińsku oraz Akademii Fotografii w Warszawie. Językiem wypowiedzi Buben jest kolor. Tworząc obrazy z cyklu „Control Attempt” artystka wybiera kolory intuicyjnie, często miesza ze sobą odcienie dla uzyskania jak najlepszego efektu emocjonalnego. Mocno rozżedza wybrany kolor i medytacyjnie wylewa farbę na płótnie, które trzyma oburącz i kołysze nim medytacyjnie przelewając farbę podczas kilkudziesięciominutowego zapisu. Trudno nazwać to malowaniem. Tu ważny jest proces, intencja emocjonalna i zaufanie. To rodzaj artystycznej medytacji, próba znalezienia równowagi w określonym czasie. Ale, tak jak w życiu nie da się przejąć 100% kontroli nad sytuacją, tak i w malarstwie jest dużo miejsca na przypadki losowe. Analogie do nieprzewidywalności świata ogarniętego wojną i zawirowaniami pandemicznymi są tu wyraźne, choć subtelnie podane.

Małgorzata Czyż ukończyła z wyróżnieniem studia z Malarstwa oraz Konserwacji i Restauracji Sztuki Nowoczesnej na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu w 2018 roku. Studiowała również na Accademia di belle Arti w Palermo. Beztroska, włoska lekkość bytu jest wyczuwalna w malarstwie tej artystki, któremu najbliżej do nurtu abstrakcji lirycznej. Introspekcja, której artystka dokonuje w codziennym życiu, ma odzwierciedlenie w jej sztuce. W pracach malarskich wypowiada się na temat zastanej rzeczywistości w sposób żywo naturalny i swobodny, przekłada uczucia, przemyślenia na język światła i barw. Szuka porządku w chaosie. Nieskrępowanie, z jakim działa, pozwala na uwolnienie stanów emocjonalnych, podkreślenie własnej, kobiecej indywidualności i subtelności.

Alisa Marchenko jest absolwentką wydziału rzeźby Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury w Kijowie oraz wydziału Nowych Mediów PJATK w Warszawie. Studiowała także rzeźbę na Academy of Fine Art w Weronie. Jej prace prezentowano na wystawach we Francji, Niemczech, Ukrainie i Włoszech. Rzeźby Marchenko z cyklu „Zanurzenie” idealnie oddają temat wystawy oraz wzbogacają prezentację o element instalacji space specific. Ich sednem jest lekkość. Dlatego eksponowane są w powietrzu. Są przezroczyste, można do nich zajrzeć do środka, opływowe i „żywe” jak bańki mydlane. Idealnie też przepuszczają światło. Artystka wyplata je z żyłki. Żyłkę okręca na palcach i w ten sposób tworzy różnej wielkości kółeczka wokół jednego palca, dwóch, trzech... Każde kółeczko ma odniesienie do jej ciała. Każde kółeczko stanowi bazę dla kolejnego. To bardzo medytacyjny proces, trwający kilkadziesiąt godzin. Połączenia w rzeźbach Marchenko są nawiązaniem do świata duchowego, do świata energii, w którym wszyscy i wszystko jest ze sobą połączone i wzajemnie na siebie oddziałuje. W tym artystka dostrzega piękno. Obcowanie z jej rzeźbami ma cechy medytacji z obiektem. Godzinami można się wpatrywać w to, jak przenika przez nie światło, czy to jak rzucają cień i zmieniają wszystko wokół.

Ewelina Skowrońska od kilku lat mieszka i tworzy w Japonii. W 2014 roku ukończyła z wyróżnieniem Sztuki Wizualne na University of The Arts London. W 2018 roku Skowrońska została finalistką konkursu Ashurst Emerging Artist Prize 2018, otrzymała nagrodę Print Prize ST Bridge Foundation. Jej prace znajdują się w kolekcji Victoria and Albert Museum w Londynie, Spiral Wacoal Art Foundation w Japonii, Guanlan Printmaking Museum w Chinach. Obecnie prezentujemy jej prace z cyklu „Bound by Blood” zainspirowanego japońską mitologią, literaturą i duchowością. Artystka stworzyła surrealistyczną opowieść przedstawiającą dwuznaczność relacji międzyludzkich, a kobiecość ukazuje tu pod postacią fuzji piękna i wrogości, czerpiąc z twórczości japońskiej pisarki Fumiko Enchi oraz tradycji teatru mask Nō, w którym na scenie w każdej z ról występują tylko mężczyźni. W tej serii malarskiej kobiecość ukazana jest pod postacią organicznego motywu, powtarzającego się w każdej z prac, w sposób wręcz obsesyjny, ale zarazem kontrolowany i  wieloznaczny. Dużo tu również odniesień do cielesności. Cielesność pozwala na kompleksowe doświadczenie istnienia i jest punktem wyjścia do postrzegania świata oraz budowania tożsamości. Po raz pierwszy artysta prezentuje prace, które nie są w całości stworzone z wykorzystaniem technik grafiki warsztatowej. Tutaj materiały mieszają się: kredki, pastele, aerograf, ale i sitodruk tworzą atmosferę intymności i kobiecości. Dobór kolorów jest także nieprzypadkowy. Delikatne pastele, płaskie powierzchnie zieleni i brązów tworzą wizualną opowieść, która pozwala odnaleźć się w świecie artystki z nową siłą.

Wystawa „Połączenia” potrwa do 27 czerwca. Zorganizowana jest w specjalnie przystosowanej do tego celu przestrzeni ekspozycyjnej, pozwalającej widzom na swobodne obcowanie ze sztuką, siedem dni w tygodniu, nawet do późnych godzin nocnych. Siedziba galerii zlokalizowana jest w Fabryce Norblina, tuż obok butikowego kina KinoGram oraz baru, gdzie w każdy piątkowy i sobotni wieczór można posłuchać muzyki granej na żywo. W ten sposób w sercu dynamicznie rozwijającej się Woli tworzona jest niepowtarzalna atmosfera, sprzyjająca kontemplacji sztuki.

MARTA KRAJENTA

Współprowadzi galerię Flow Art House, zlokalizowaną w Fabryce Norblina, gdzie cyklicznie organizuje wystawy sztuki i spotkania z artystami. Realizuje również projekty z obszaru art brandingu dla firm, doradza w tworzeniu kolekcji prywatnych i korporacyjnych. Od kilkunastu lat pracuje na rynku dóbr luksusowych, tworząc unikatowe komunikacje marketingowe, w tym te, oparte o promocję sztuki. Organizowała wystawy Meli Muter i Wojciecha Fangora w budynku Cosmopolitan Twarda 4, koncert Jimka i Młodej Polskiej Filharmonii na Placu Grzybowskim, pokazy mody Arkadiusa oraz Ani Kuczyńskiej we współpracy z marką Absolut Vodka i wiele innych wydarzeń lifestylowych. Z wykształcenia psycholog, w sercu - estetka.

Koniec

SZTUKA JEST KOBIETĄ

KOBIETA - DZIEŁO SZTUKI

MAGDALENA M. KAJ

Wojna w Ukrainie trwa od ponad miesiąca. Od ponad miesiąca naród polski staje na wysokości zadania, demonstrując solidarność, gościnność, szczerą chęć pomocy uciekającym od konfliktu, zniszczonych miast, zawieruchy i pożogi. Wreszcie, jesteśmy dumni z bycia Polakami… i wtedy nas scenę wchodzi Kaja Godek.

Prehistoryczne rysunki naskalne, starożytna sztuka grecka czy rzymska, płótna renesansowych mistrzów, czy pop-artowy Warhol – wspólnym mianownikiem sztuki tworzonej na przestrzeni wieków zdaje się być jej przedmiot (a w zasadzie – podmiot): kobieta.

Nie wiem, czy ktoś skwantyfikował i obliczył w jakim procencie kobieta jest głównym tematem przedstawianym w sztuce. Z moich obserwacji rzeźb, płócien czy instalacji wynika jednak, że to właśnie kobieta jest najczęściej pojawiającym się i interpretowanym motywem artystycznym.

Muza, inspiracja, modelka, wzór, natchnienie, materiał, który odpowiednio ukształtowany, najczęściej męskimi rękami, przeistacza się w dzieło sztuki uchwycone na zawsze i zaklęte w płótno (bądź w jakikolwiek inny materiał, którym posługuje się artysta). Niczym profesor Higgins z Pigmaliona, w którego sprawnych i kompetentnych dłoniach prosta kwiaciarka Eliza przepoczwarzyła się w wysublimowaną damę z towarzystwa.

Jak często, gdy podziwiamy kunszt artysty, zastanawiamy się kim była lub jest postać uwieczniona na płótnie? Zapewne nie tak często jak powinniśmy.

Historie i życie bohaterek dzieł sztuki nierzadko są szalenie fascynujące, piękne, czy tragiczne. Bo kobieta z obrazu to nie tylko wsparcie dla artysty w jego osobistym procesie przeistoczenia się w nieśmiertelnego poprzez swoje prace – to przede wszystkim człowiek, z marzeniami, pragnieniami i życiorysem, który warto znać.

„(…) Była uwodzicielką, nawet wrogowie nie potrafili się jej oprzeć”1. Te słowa odnoszą się do Almy Mahler, którą na swoich płótnach malował Gustaw Klimt czy Oskar Kokoschka.

„(…) Bella była marzycielką. (…) Szybko uznała Witebsk za zbyt mały, zbyt ciasny, zbyt prowincjonalny”2. Te krótkie słowa charakteryzują Bellę Chagal, wielokrotnie przedstawianą na płótnach pędzla męża – Marca Chagalla.

„(…) Tylko najbliżsi wiedzieli, że pod tajemniczą powściągliwością Berthe drzemią demony, że najmłodszą z panien Morisot to diabeł w spódnicy”3. Fragment charakteryzuje Berthe Morisot, której twarz i ciało wielokrotnie były inspiracją dla Edouardo Maneta.

„(…) Lizzie Siddal od dawna zasypiała już tylko po laudanum. Dawka narkotyku, a właściwie lekarstwa, uśmierzała dolegliwości ciała i duszy”4. Twarz Elizabeth Siddal, wraz z rudą aureolą włosów zna każdy miłośnik nurtu prarafelickiego i wielbiciel Dantego Gabriela Rossettiego i Johna Everetta Millaisa, którzy Lizzie uczynili bohaterką wielu swoich płócien, w tym tego, na którym przedstawiona jest jako szekspirowska Ofelia, dryfująca w bagiennym jeziorku (by oddać szczegóły i detale z najwyższą starannością i precyzją, artysta umieścił Lizzie w wannie z zimną wodą, gdzie mokła i marzła w imię sztuki).

„(…) Ciało nie miało przed Suzanne Valadon tajemnic, nie znała wstydu. Stawała nago przed lustrem i przyglądała się sobie wnikliwie”5. Wnikliwie i bacznie przyglądali się Suzannie Auguste Renoir i Henri de Toulouse-Lautrec, czyniąc ją główną bohaterką swoich obrazów.

Z duża dozą prawdopodobieństwa możemy przyjąć, że wyżej wymienione damy i muzy są nam znane „z widzenia”, tak jak znane nam są obrazy artystów, którzy ujęli je w swoich kompozycjach, zapewniając im nieśmiertelność. Nieśmiertelność rozumianą jako przemianowanie tych kobiet na pozujące obiektom, wypełniające polecenia i wizje autora płótna.

Trzy z pięciu wspomnianych powyżej kobiet również było malarkami, a nie jedynie modelkami. O tym fakcie wie już niewielu, prawda? A przecież bycie definicją piękna i personalizacją artystycznych wizji innych, nie wyklucza, a przynajmniej nie powinno wykluczać, z grona twórców.

Ich wkład w rozwój sztuki jest więc tak samo ważny i istotny jak mężczyzn, których pociągnięcia pędzlem przemieniły żywe, czujące i pragnące kobiety w milczące obrazy. Pamiętajmy więc o Nich, nie tylko jako o dziełach sztuki, ale przede wszystkim jako o kobietach.

Przypisy:

1 M. Czyńska, Kobiety z obrazów. Nowe historie.

Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2021, s. 7

2 Ibidem, s. 37

3 Ibidem, s. 65

4 Ibidem, s. 115

5 Ibidem, s. 189

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

NIGDY WIĘCEJ...

NIGDY WIĘCEJ...

Z SERCEM I Z GŁOWĄ

OLGA BRZEZIŃSKA

Polacy są pełni sprzeczności – z jednej strony funkcjonuje u nas silnie zakorzeniony autostereotyp o legendarnej polskiej gościnności, serdeczności i gotowości do poświęceń, a z drugiej, potwierdzana w rozlicznych badaniach niechęć do obcych. Badania swoje, a rzeczywistość swoje.

Kiedy w 2016 roku amerykańscy naukowcy, William J. Chopik, Ed O’Brien i Sara H. Konrath, opublikowali w „Journal of Cross-Cultural Psychology” wyniki badań poziomu empatii społeczeństw 63 krajów na świecie, Polska wylądowała na trzecim miejscu od końca. Zbadano różnice w empatii oraz ich związek z cechami psychologicznymi w różnych kulturach. W krajach o wyższym poziomie empatii wykazano również wyższy poziom kolektywizmu, ugodowości, sumienności, poczucia własnej wartości, emocjonalności, subiektywnego dobrostanu i zachowań prospołecznych, zorientowanych na udzielanie pomocy potrzebującym. Naukowcy przeanalizowali dane z internetowej ankiety na temat empatii, którą wypełniło ponad 104 tysiące osób z całego świata, wyłączając kraje o małej liczebności próby. Ankieta mierzyła współczucie ludzi dla innych i ich skłonność do wyobrażania sobie punktu widzenia innych.

Najbardziej empatycznym krajem okazał się Ekwador, a dalej: Arabia Saudyjska, Peru, Dania, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Korea, Stany Zjednoczone, Tajwan, Kostaryka i Kuwejt. Wśród dziesięciu najmniej empatycznych krajów wiele to państwa w Europie Wschodniej – między innymi zajmująca ostatnie miejsce Litwa, a także Polska, Estonia czy Bułgaria. Choć było to pierwsze badanie tego typu, zakrojone na tak szeroką skalę, nie było ono pozbawione wad, a wyniki klasyfikacji zaskoczyły nawet samych autorów. Wszystkie ankiety były przeprowadzone w języku angielskim, w związku z czym odpowiedzi z krajów anglojęzycznych przeważały w badaniu, a najwięcej ankiet badacze zebrali w Ameryce Północnej i to wśród studentów. Nie dokonano również rozróżnienia między odczuwaniem empatii wobec ludzi z innych krajów a osobami z własnego kraju. Naukowcy zastrzegali, że wyniki badania dają pogląd jedynie na obecny stan empatii, a ten podlega dynamicznym zmianom. Trudno jednak z powagą traktować wyniki tego badania, zwłaszcza gdy zderzy się je choćby z publikowanymi od 2014 roku raportami InterNations „The Expact Insider”, publikującymi rankingi państw najbardziej i najmniej przyjaznych osobom z innych krajów. W tych raportach państwa z czołówki badania amerykańskich naukowców nad empatią plasują się wysoko, ale w kategorii miejsc najmniej przyjaznych cudzoziemcom. Nie wchodząc w analizę wyników wspomnianych badań (i ich ograniczeń), skierujmy uwagę na Polskę, która w żadnym z nich nie okazała się ani wysoce empatyczna, ani szczególnie gościnna. Czy tacy w rzeczywistości jesteśmy?

Polacy są pełni sprzeczności – z jednej strony funkcjonuje u nas silnie zakorzeniony autostereotyp o legendarnej polskiej gościnności, serdeczności i gotowości do poświęceń, a z drugiej, potwierdzana w rozlicznych badaniach niechęć do obcych. Badania swoje, a rzeczywistość swoje. Jeśli, jak pisała Wisława Szymborska, „tyle wiemy o sobie, ile nas sprawdzono”, to właśnie stanęliśmy w obliczu szczególnego sprawdzianu, który rewiduje obraz samych siebie w warunkach wstrząsu i kryzysu wywołanego przez wojnę, którą rozpętała Rosja w Ukrainie. Znany z lekcji historii koszmar, który miał pozostać tragicznym wspomnieniem okrutnego XX wieku, dopadł nas i skonfrontował z wyzwaniem o bezprecedensowej skali. Wstrząs wydobył z Polaków niezmierzone pokłady empatii i solidarności. W wyniku wojny w ciągu niewiele ponad miesiąca do naszego kraju dotarło blisko 2,5 miliona uchodźców. Natychmiast do działania ruszyły organizacje pozarządowe i tysiące obywateli – tak zwanych zwykłych ludzi, którzy rzucili się na pomoc, organizując zbiórki rzeczowe i finansowe, transport, posiłki, otwierając serca i drzwi do swoich mieszkań, oferując dach nad głową, pomagając załatwić uchodźcom sprawy urzędowe, zorganizować pracę. Nie czekając na państwo, społeczeństwo obywatelskie błyskawicznie wyciągnęło rękę do uciekających przed wojną ludzi. Tragedia ukraińskich sąsiadów wyzwoliła w Polakach energię, którą szybko zaczęto porównywać do legendarnej aktywizacji społecznej z lat 80. – karnawału Solidarności. Imponująca jest skala solidarności z Ukraińcami, jaką okazują Polacy w obliczu koszmaru wojny. Zobaczyliśmy lepszą twarz naszego społeczeństwa. Ujawniły się pokłady empatii i chęci niesienia pomocy, o które być może już nawet sami siebie nie podejrzewaliśmy. I mamy prawo być z tego dumni i cieszyć się tym nowo odkrytym potencjałem.

Jednak nie wolno nam zapominać o tym, że każdy zryw obarczony jest ryzykiem wypalenia. Tak wysokiego poziomu mobilizacji nie da się utrzymać bez końca, a kryzysem humanitarnym na niespotykaną dotąd skalę nie można skutecznie zarządzać, bazując głównie na zaangażowaniu ludzi dobrej woli i organizacji pomocowych. Fundacja Ocalenie apelowała już w pierwszych dniach wojny: „Wiemy, że czujecie potrzebę pomocy. Apelujemy jednak o ostudzenie emocji i kilka głębokich wdechów. Jesteśmy na początku drogi. Te tysiące osób, które wjeżdżają do Polski, będą potrzebować wsparcia przez kolejne tygodnie i miesiące. To nie jest sprint, to będzie maraton. Musimy – wszyscy i wszystkie – rozkładać siły i zasoby na długi czas”. Przygotowanie na długoterminowy wysiłek musi uwzględniać dwie kwestie – po pierwsze skuteczne rozwiązania systemowe po stronie państwa w perspektywie długofalowej, a po drugie – zaplanowanie i rozłożenie sił i zasobów wolontariuszy i organizacji pomocowych w taki sposób, by uchronić się przed wypaleniem i przygotować na nową rzeczywistość, której kształt wykuwa się na naszych oczach.

Po masowej, błyskawicznej reakcji na kryzys przychodzi codzienność i na nią musimy być gotowi. Każda nadzwyczajna sytuacja, która wyzwala ekstremalne emocje, jeśli obcujemy z nią wystarczająco długo, powszednieje. Gdy te emocje napędzające dobroczynne narodowe wzmożenie opadną, jej impet i skala będą maleć. Dotyczy to tak zasobów materialnych i finansowych, jak i sił wśród ludzi niosących pomoc. Pojawi się zmęczenie, napięcia, ujawnią problemy, których jeszcze nie dostrzegamy, bo nadzwyczajność sytuacji kieruje naszą uwagę na konieczną i doraźną pomoc. Zasilanego emocjami i współodczuwaniem działania tysięcy ludzi, wciąż podsycanego doniesieniami z frontu i obrazami tragedii, nie da się utrzymać na dłuższą metę. Już dzisiaj widać pierwsze syndromy wypalenia empatią wśród zaangażowanych w działania pomocowe Polaków. Mówiła o tym psycholożka Katarzyna Kucewicz w niedawnym wywiadzie dla Wirtualnej Polski: „Współodczuwając tak trudne, traumatyczne emocje innych osób, sami doświadczamy także bardzo silnego stresu. Dlatego też w pewnym momencie organizm zaczyna szukać sposobu, jak wyjść z tej sytuacji. Będziemy się dystansować, robić emocjonalnie krok do tyłu, a nawet mniej współczuć. Mogą pojawić się też frustracja i rozdrażnienie dotyczące tego, że nasza pomoc na niewiele się przydaje, że jest niewystarczająca, że mimo wysiłku dalej setki ludzi cierpią”. Otwierając granice dla ludzi uciekających przed wojną, przyjęliśmy na siebie zobowiązanie do pomocy – i z tego humanitarnego wolontariatu zdaliśmy jako społeczeństwo egzamin w pierwszych tygodniach. Nikt nie wie, jak długo potrwa konflikt i kryzys, a potrzeby uchodźców nie znikną, tak jak nie znikną ludzie, którzy do nas trafili. Co zrobić, by zachować siły na cały maraton, żeby nie zgasł zapał, żeby cierpienie innych nam nie spowszedniało i nie zniechęciło do dalszych wysiłków?

Pomaganie w odruchu serca jest szlachetne i godne szacunku, ale trzeba pomagać z głową. Odpowiedzialnie ocenić własne zasoby i możliwości, materialne, czasowe, psychiczne i energetyczne. Co mogę zrobić, ile czasu mogę poświęcić, na co jestem gotowy/a, jakie mam kompetencje, które mogą być przydatne. Kiedy wiesz, czym dysponujesz, możesz lepiej rozplanować swoje możliwości i siły oraz jasno komunikować, co możesz wziąć na siebie. Nie wymagaj od siebie poświęcenia ponad siły i nie porównuj uporczywie z innymi – zawsze znajdą się tacy, którzy robią i dają więcej, co nie znaczy, że twoja pomoc jest mniej istotna lub potrzebna.

Pomaganie musi uwzględniać obie strony – tych, którzy chcą dać coś od siebie i tych, którzy znaleźli się w potrzebie. Niech pęd do niesienia pomocy i nasze wyobrażenie o jej formie nie przysłoni nam ludzi po drugiej stronie i ich realnych potrzeb. Pozwólmy Ukraińcom zachować godność i podmiotowość w otrzymywanej pomocy, zobaczmy ich tak, jak sami chcielibyśmy być widziani w podobnej sytuacji. Możemy pytać, jakiej pomocy potrzebują i oczekują, jaka będzie właściwa i adekwatna do potrzeb. Zamiast działać na własną rękę warto zgłosić się do sprawdzonych organizacji, doświadczonych w rozpoznawaniu potrzeb i zarządzaniu pomocą oraz dowiedzieć co jest potrzebne, kiedy, gdzie i w jakiej formie.

Zadbaj o siebie. Przywoływane często w kryzysowych sytuacjach skojarzenie z protokołem postępowania w samolocie w razie awarii nasuwa się samo – najpierw załóż maskę z tlenem sobie, żeby następnie założyć ją dziecku, czy komuś, nad kim sprawujesz opiekę. Bez zadbania o swój stan psychofizyczny nie będziesz w stanie nieść pomocy innym. Przynajmniej teoretycznie wiemy, jak zadbać o swoje zdrowie i wydolność fizyczną – sen, regularne posiłki, ruch. Niemniej ważne jest zadbanie o swój stan wewnętrzny, żeby zachować spokój, nie dać się owładnąć emocjom, pokonać stresowi i napięciu. I tu trzeba pamiętać o tym, by przytomnie dawkować sobie bodźce, informacje i doniesienia medialne. Zapewnić sobie dekompresję poprzez to, co sprawia przyjemność i pozwala odpocząć – dla jednego to będzie medytacja, dla innego gotowanie, dla jeszcze kogoś spotkania z przyjaciółmi. Dbałość o własny dobrostan to element mądrego pomagania – im bardziej naładowany jest twój akumulator, tym więcej masz do zaoferowania tym, którzy cię potrzebują. To nie egoizm, to zdrowy rozsądek, więc nie wstydź się celebrować momentów, które cię napełniają dobrą energią – będziesz miał się czym podzielić.

Od naszego mądrego zarządzania własnymi emocjami, zasobami i możliwościami zależy, jak długo będziemy w stanie utrzymać nasze zaangażowanie w dobroczynne działania. Dbałość o własny dobrostan psychofizyczny zapewni większą odporność i wytrzymałość. Nie wyczerpuje to jednak pytań o kolejne kroki, ujawniające się nowe potrzeby i to, w jaki sposób będziemy budować wspólnotę z tymi, którzy tu pozostaną na dłużej, może na zawsze. Jak odnajdziemy się w nowej rzeczywistości – jako sąsiedzi, jako społeczeństwo, jako system, jako kraj? Przed nami wiele pracy, wiele wysiłku i z całą pewnością wiele trudu. (Na) Nowo ujawnione pokłady empatii, gościnności i chęci niesienia pomocy pokazują, że mamy na czym budować, że solidarność wciąż jest tu wartością. Zadbajmy o to, żeby ten duch nam towarzyszył w budowaniu z nowymi mieszkańcami naszego kraju wspólnego świata, we wszystkich jego poruszonych społecznych, politycznych i ekonomicznych aspektach.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

SZTUKA JEST KOBIETĄ

ANIOŁ VIRGINII

SYLWIA DZIEMIŃSKA

W poszukiwaniu kompromisu w kreacji postaci kobiecej stronami są oczekiwania i normy wytworzone przez setki lat patriarchatu z osobami roszczącymi sobie prawo do określania, kogo chcą widzieć w roli „płci pięknej”.

Zabić Anioła Domowego Ogniska to była część pracy zawodowej każdej literatki”1 – głos Virginii Woolf z jej eseju przebija się do kolejnego pokolenia młodych kobiet. Słyszą go młode naukowczynie zmagające się z syndromem oszustki, aspirujące publicystki skreślające ¾ własnych tekstów, zastanawiając się czy nie są za głupie na twierdzenia, które głoszą lub czy tak wypada. Słyszą go także kobiety w biurze, zastanawiając się czy ich projekty będą good enough, słyszą go projektantki, zastanawiając się czy ich dzieła nie są przesadnie ekstrawaganckie, słyszy go wreszcie każda z nas już od samego rana, wybierając stroje na dany dzień czy nawet kolory cieni do powiek. Skąd to się bierze?

The angel in the house

Coventry Patmore w wierszu o aniele w domu opisywał ideał małżeństwa wiktoriańskiego, opisując swoją żonę jako ideał cnót niewieścich. Właśnie ten twór, połączenie skromności, uległości, autocenzury i potulności, zapewniający poczucie bezpieczeństwa i mieszczenie się w określonych ramach aprobowanych przez społeczeństwo, Virginia Woolf stawia przed każdą kobietą i każe go zgładzić. Dopiero wówczas osoba uczyniona kobietą może poznać samą siebie, a co za tym idzie – pracować we własnym imieniu, a nie jako kolejna inkarnacja mitycznej Hestii. Ale dlaczego od razu zabić? Skąd ten radykalizm? Nie można poszukać kompromisu?

Girls on fire

NIE! W poszukiwaniu kompromisu w kreacji postaci kobiecej stronami są oczekiwania i normy wytworzone przez setki lat patriarchatu z osobami roszczącymi sobie prawo do określania, kogo chcą widzieć w roli „płci pięknej”. Głosy dotyczące losów kobiet przewijające się w mainstreamie są liczne. Znany jest casus ministra postulującego konieczność gruntowania cnót niewieścich. Coraz częściej, w związku z wpłynięciem do Sejmu (obywatelskiego) projektu ustawy legalizującej aborcję, mnóstwo mężczyzn z jowialnym uśmiechem wyraża swoje opinie o tym, czy i w jakim zakresie pozwolić kobietom na decyzje o własnym ciele. Ostatnio na łamach jednej z wiodących gazet pojawił się głos profesora, postępowego feministy, który w nagłówku postulował zwiększenie udziału kobiet w polityce. Cały ten efekt próbowały zepsuć niektóre niewdzięcznice zapoznane z tekstem, krzyczące że w udziale kobiet w polityce nie chodzi o uśmiechy i ładne stroje, dające odpoczynek męskim oczom znużonym obserwacją jednolitych garniturów z paskami niewidocznymi pod tłustymi brzuchami… Tak! W końcu ktoś przemówił w obronie niemych kobiet! O to też chodzi w polityce! Jeśli któraś z kobiet się nie zgadza, zawsze można posądzić ją o starą, dobrą histerię lub próbę zaszkodzenia i mącenia w głowie tym pięknym kilku wybranym i mądrym, które zgadzają się by brać udział w społeczeństwie w jedyny słuszny sposób (po co wnikać czy to przymus i brak alternatyw czy własny wybór, nie zagląda się przecież do działających mechanizmów). Chociaż, jakby na to spojrzeć z szerszej perspektywy… potencjalne oskarżenia i ostracyzm to i tak wersja soft… Kiedyś dla niepokornych kobiet i dzieł były przecież stosy…

PRZEDMIOT dyskusji

Mimo tych wszystkich głosów w sprawie kobiet, usilnych starań ustalenia ich miejsca w świecie, w społeczeństwie, a dalej – w domu i w sypialni, aż kusi, by po raz kolejny wbić w to mrowisko dyskursów kij w postaci pytania: czyj głos jest tak często pomijany lub bagatelizowany w tych rozważaniach? Czyj głos sprowadzany jest do ubioru, stanów emocjonalnych czy po prostu braku wiedzy? Kto w odpowiedzi na wołanie o własne prawa tak często słyszy „jestem wolnościowcem, ALE”…?

Przypis:

V. Woolf, Praca zawodowa kobiet, w: V. Woolf, Eseje wybrane, Kraków:Wydawnictwo Karakter 2008

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

SZTUKA JEST KOBIETĄ

TRUDNE PYTANIA O PŁEĆ

ANNELIESE MISTEL

Jak to się stało, że ludzie w podobnym wieku, z podobnymi doświadczeniami, a przede wszystkim wychowani w tym samym kraju, tak bardzo się od siebie różnią? Wygląda na to, że szybko postępujące zmiany w społeczeństwie popchnęły młodych mężczyzn w ramiona swoistego kryzysu.

Płeć wydaje się być czymś trwale ugruntowanym w społeczeństwie, co nie powinno przesadnie nikogo zajmować, a jednak cały czas jest przedmiotem gorących dyskusji. Zwłaszcza w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy zaczęto mówić o tym, że być może utarty od wieków podział wyłącznie na mężczyzn i kobiety nie jest taki prosty, jak myślimy. Może właśnie ze względu na kontrowersje, jakie wzbudza ten temat, warto przyjrzeć mu się z bliska?

Role płciowe a kultura

Właściwie każda kultura, niezależnie od szerokości geograficznej, dzieli społeczeństwo na mężczyzn i kobiety. Nawet jeśli pojawia się tzw. trzecia płeć, podobna do tego, co dzisiaj określilibyśmy jako niebinarność (jak two-spirit w Ameryce Północnej, muxe w społeczności Zapoteków z Meksyku czy māhū w kulturach Tahiti oraz rdzennych Hawajów), jej istnienie wynika z funkcjonowania poza binarnym podziałem, a tym samym jest od niego zależna. Trzecia płeć zazwyczaj jest przyjmowana tylko w jedną stronę, bo dotyczy głównie osób urodzonych jako mężczyźni i przejmujących kobiece role. Przypadki, gdzie to zjawisko jest odwrotne, z reguły wiążą się z zakazami dotyczącymi wolności seksualnej, tak jak w przypadku bałkańskich „zaprzysiężonych dziewic”, które mają prawo do męskich przywilejów, ale pod warunkiem zachowania celibatu. Zdaniem antropologa, prof. Waldemara Kuligowskiego, takie ograniczenia wynikają z konsekwencji możliwej ciąży i nie dowodzą przewagi niebinarności wśród osób z męskimi narządami płciowymi. Po prostu trudno byłoby ustalić, kto ma wziąć odpowiedzialność za dziecko.

Na świecie przeważa zdecydowanie podział binarny, taki jak w kulturze judeochrześcijańskiej, który określa nie tylko różnice zewnętrzne, ale przypisuje silnie egzekwowany podział na role społeczne. Przykładowo, tradycyjnie przyjęty w Europie model stanowił, że mężczyzna ma spełniać m.in. funkcję żywiciela-obrońcy, a kobieta matki oraz opiekunki ogniska domowego. Tak ustalony porządek zazwyczaj łączono z religią, co w konsekwencji prowadziło do bezwzględnego nakazu jego przestrzegania, jako woli Boga. W ten sposób sformułowane wyjaśnienie pozwalało nie tylko zmusić ludzi do zachowania zgodnie z wymaganiami, ale także dawało możliwość wymierzania kary w przypadku niespełnienia tych oczekiwań. Nierzadko w bardzo okrutny sposób, czego najbardziej znanym przykładem na Starym Kontynencie było spalenie na stosie Joanny d’Arc. Za jedną z jej głównych win uznano noszenie męskich ubrań, co przedstawiono jako objaw herezji, czyli sprzeciwienie się porządkowi nałożonemu przez Stwórcę. Środki represyjne wobec osób wyłamujących się z binarnego podziału nie musiały być tak ekstremalne, ale zazwyczaj były dotkliwe i oznaczały przede wszystkim ostracyzm. Przykładowo, mężczyzna niepodejmujący wyznaczonej mu roli wraz z szacunkiem otoczenia tracił swoje wpływy w społeczeństwie, a kobieta zyskiwała miano „złej partii”, co przez mniejsze szanse na zamążpójście przekładało się wprost na jej gorszą sytuację finansową. Nic więc dziwnego, że wraz z upływem czasu i poprzez oddziaływanie religii powszechnie uznano, że binarność nie jest czyjąś fanaberią, ale bierze się z samej natury.

Płeć przestała się ograniczać do cech i funkcji determinowanych biologicznie. Oprócz obowiązków, otrzymała również tożsamość, a wraz z nią określone preferencje czy cechy charakteru. Mężczyźni mieli być bardziej ambitni, reprezentować konkretne (rzeczowe) podejście do życia, jak również przejawiać większą skłonność do ryzyka, agresji, rywalizacji i przygodnego seksu. Oczywiście wiązało się to z preferowaniem zainteresowań, które wyrażają te cechy, jak polowanie, sport czy militaria. To wszystko w następstwie, rzekomo biologicznej, roli żywiciela-zdobywcy. Tymczasem kobiety, jako powołane do macierzyństwa oraz troski nad ogniskiem domowym, miały być wyposażone w odpowiednio większe pokłady uczuciowości, matczynej troski, empatii, wrażliwości, ale też uległości. Ich powołanie miało także tłumaczyć przywiązanie do kwestii estetycznych, zwłaszcza własnego wyglądu czy upodobanie romantycznych historii przy odpowiednio mniejszym libido. Dość powszechnie przyjęło się, że te różnice są zakorzenione w naszej naturze, więc niezależne od naszej woli. Przekonanie to wzmacniano religią, a duchowni rozmaitych wyznań tłumaczyli, że łagodność kobiet ma współgrać z agresją mężczyzn i w związku z tym każde z nich musi wpisać się w ten układ, żeby świat działał poprawnie. Jednak nadanie określonej tożsamości płciom nieuchronnie musiało prowadzić do zróżnicowanego traktowania.

Choć mogłoby się wydawać, że w dzisiejszym świecie każdy może być kim chce bez ryzyka znalezienia się poza nawiasem społeczeństwa, rodzice nadal bardzo silnie wpajają swojemu potomstwu oczekiwania stawiane płci nadanej im przy urodzeniu przez wzgląd na męskie lub żeńskie narządy płciowe. Nie wynika to zazwyczaj z ich złej woli, ale faktu, że sami zostali poddani takiemu samemu procesowi w dzieciństwie. Dość pokaźna grupa matek decyduje się na przekłucie uszu swoim małym córeczkom w imię zadbania o ich wygląd już od najmłodszych lat. Nie ma znaczenia, że są malutkie i nie wyraziły zgody na trwałą modyfikację ciała, liczy się, że będzie im ładnie, więc na pewno będą zadowolone. Jednocześnie nietrudno sobie wyobrazić, że takie samo postępowanie w stosunku do chłopca spotkałoby się z krytyką, że robi się mu krzywdę. Na synów z kolei wywiera się presję, aby nie bawili się lalkami czy zabrania im noszenia ubrań lub ozdób uważanych za kobiece, często insynuując, że miałoby to trwale zaszkodzić ich rozwojowi, rozumianemu jako dopasowanie się do przypisanej im społecznie roli płciowej. Normy wpojone we wczesnym wieku zostają z nami zazwyczaj też w życiu dorosłym. Podczas popularnych kulturowo męskich/damskich wieczorków omawia się tematy, których w naszym przekonaniu nie może pojąć druga strona. Pewnych kwestii unikamy wręcz z przerażeniem, jak w przypadku kobiecej miesiączki. Uważa się, że nawet środki higieny intymnej, jak podpaska, powinno się chronić przed wzrokiem mężczyzn, choć w przypadku pań traktuje się to poniekąd jako spoiwo, gdzie wspólne doświadczenia wzmacniają poczucie „siostrzeństwa”. Albo wręcz przeciwnie, zwracamy się do reprezentanta przeciwnej płci, ulegając wpajanej nam latami teorii jakoby „mężczyźni byli z Marsa, a kobiety z Wenus” (zresztą książka o tym samym tytule, popierająca tą tezę, zrobiła zawrotną karierę). Niemniej jednak, nawet jeśli jest to powolny proces, z biegiem czasu zauważamy, że binarny podział nie jest idealny. Wraz ze zwiększającą się wolnością zaczynamy coraz bardziej kwestionować to, z czym poprzednie pokolenia nie śmiały nawet dyskutować.

W świecie nowych pojęć

Jednym z przejawów rosnącej aktywności ruchów związanych z LGBTQ+ stało się kwestionowanie obowiązującego, jako jedyny słuszny, porządku świata. Pierwszym kluczowym znakiem było wykreślenie przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne orientacji homoseksualnej z listy chorób w 1973, a następnie przez WHO w 1990 roku. Symboliczne przyznanie się do błędu, które stworzyło pole do debaty nad tym, że być może ludzka natura niekoniecznie mieści się w teorii wymyślonej przez człowieka. Oprócz pogłębiania wiedzy na temat nieheteronormatywności, zaczęto się pochylać także nad binarnym podziałem na płcie. Nauka przestała klasyfikować osoby transseksualne jako szaleńców, zaczęła się nimi aktywnie interesować. Wraz z tą ciekawością pojawiły się nowe pojęcia, mające lepiej oddawać rzeczywistość, ujmujące płeć jako spektrum, ze wszystkim, co znajduje się pomiędzy tradycyjnie rozumianym podziałem na mężczyznę i kobietę.

To, co do tej pory uważano za normę, opatrzono terminem cispłciowości, czyli identyfikowaniem się z płcią nadaną przy narodzinach i wynikającą z cech fizycznych. Jej przeciwieństwem, czyli niezgodnością między tożsamością płciową a płcią przypisaną przy urodzeniu, jest transpłciowość, co do zasady dla wielu osób zrozumiała (choć jej niuanse już niekoniecznie). Oba określenia funkcjonują w ścisłej zależności od tradycyjnego, binarnego podziału.

Pojęciem budzącym największe wątpliwości stała się niebinarność, o której w Polsce zaczęto głośno mówić za sprawą aresztowania w 2020 roku aktywistki kolektywu „Stop Bzdurom” Margot Szutowicz, identyfikującej się jako taka osoba. Definicja wydaje się z jednej strony dość prosta, bo oznacza po prostu niewpisywanie się w podział na kobiety i mężczyzn, ale trudna do zrozumienia w praktyce. Łukasz Jurewicz z grupy Stonewall w swoim artykule dla portalu Noizz napisał o własnym doświadczeniu niebinarności. Wynika z niego, że niebinarność to brak przywiązania do zachowań uważanych za charakterystyczne dla ról płci męskiej i żeńskiej, takie jak np. określone preferencje czy formy językowe. Jurewicz opisuje to jako nieuznawanie granic między płciami, a jako przykłady podaje malowanie paznokci czy używanie obu zaimków. Tylko czy w takim razie osoby takie, jak wcześniej wspomniana Joanna d’Arc, były niebinarne? Nie do końca.

W publikacjach na temat niebinarności trudno znaleźć jasno określone kryteria, ale ze zbioru wielu wyłania się konkluzja, że decydującym czynnikiem jest tożsamość płciowa, zupełnie oddzielona od fizycznej budowy ciała, której określenie zależy głównie od naszej własnej identyfikacji. Pierwsze jej oznaki pojawiają się mniej więcej w wieku przedszkolnym stanowiącym pierwszy etap przystosowania jednostki do życia w społeczeństwie.

Należy jednak zwrócić uwagę, że formy ekspresji męskiej czy żeńskiej różnią się w zależności od kultury. W sumie tożsamość płciowa przypomina do złudzenia narodową. W całości opiera się na podziałach stworzonych przez człowieka. Bycie Polakiem czy Francuzem nie jest zależne od biologii, ale od umowy społecznej. Można uznać za prawdopodobne, że podejmowanie ról przypisanych do danej płci (np. noszenie określonego ubioru, używanie form językowych) w danym systemie wynika z wpływu otoczenia. Dlatego długa historia społecznych nacisków, wzmocnionych licznymi, też dotkliwymi karami za wyłamywanie się z binarnego podziału, uniemożliwia udowodnienie, że niebinarność jest wrodzona, a nie jest wynikiem przymusu. Nawet w obecnym świecie dzieci właściwie od urodzenia słyszą, co im wypada lub nie ze względu na budowę ich ciała. Przyzwyczaja się je od początku do korzystania z wyznaczonych szatni, alejek w sklepach z zabawkami, noszenia odpowiednich strojów. Nadal powszechnie stosuje się formy wywierania presji do spełniania określonych ról. Wszak spotykanym zjawiskiem jest wyrzucanie z domu małoletnich osób LGBT, a nie cispłciowych czy heteroseksualnych, czyli spełniających społeczne wymagania. Głębsza analiza terminu nasuwa kolejne niewygodne pytania. Gdzie przebiega granica między płcią a stereotypami? Jeśli kobieta wykonuje przypisany mężczyznom zawód i ma zainteresowania uznawane za męskie, to już nie może nią być, a może to zależy od jej własnej decyzji? Czy istnienie transpłciowości i niebinarności nie jest jednoznacznym uznaniem określonej wizji kobiecości oraz męskości za prawdziwą? Co jeśli prawda leży po środku?

Bunt w obronie własnej natury

Na pewno racji nie mają konserwatyści twierdzący, że wykraczanie poza podział na mężczyzn i kobiety jest dewiacją, chorobą lub fanaberią. Co prawda dopiero od niedawna medycyna pozwala na korektę płci, ale niebinarność istnieje w różnych kulturach od dawna. W niektórych była nazywana, a w niektórych nie. Wszystko jednak wskazuje na to, że koncepcja cispłciowości jako normy jest wyłącznie ludzkim tworem, więc nie musi być zbieżna z naturą. Zresztą najlepszym dowodem na sztuczność tej teorii jest fakt, że przez stulecia trzeba było stosować różne, bardzo silne formy opresji, aby ludzie pozostawali w tych ramach. Dla utrzymania konserwatywnych zasad często próbowano nawet przeciwstawiać się biologii i „naprawiać” ją praktykami zagrażającymi zdrowiu, a nawet życiu. Takie przykłady to chociażby wycinanie łechtaczki w państwach afrykańskich (np. w Egipcie) wykonywane po to, żeby uniemożliwić kobiecie odczuwanie przyjemności ze współżycia czy „leczenie” osób homoseksualnych elektrowstrząsami. Argument o trzymaniu się zgodności z biologią wydaje się więc tutaj przesadzony, ponieważ to właśnie człowiek, jako jedyny, próbował ją zmieniać na rzecz większości sprawującej władzę. Obala to również hipotezę, jakoby była to moda i nowość. Po prostu wcześniej nie było wystarczającej swobody, żeby wyrazić siebie bez narażania na poważne konsekwencje.

Warto również zwrócić uwagę na fakt, że w autystycznej społeczności osób LGBTQ+ jest znacznie więcej niż wśród neurotypowych (nieautystycznych). Dodatkowo uważa się, że typ „chłopczycy” dominuje jako profil autystycznych dziewcząt, które mogą posiadać wiele androginicznych cech. Bycie w spektrum autyzmu w swojej istocie opiera się na funkcjonowaniu poza normami społecznymi, a jeśli tożsamość płciowa działa na tej samej zasadzie, wydaje się oczywiste, że osoby atypowe po prostu jej nie przyjmują. Chociaż badanie nie miało być prowadzone pod tym kątem, może to być dodatkowy dowód potwierdzający, że to, jak rozumiemy bycie kobietą lub mężczyzną, jest niczym innym jak zbiorem stereotypów przeniesionych jako niepisane zasady życia codziennego. Co więcej, sugeruje to, że przywiązanie do płci nie musi być naturalnym procesem, tak jak np. dojrzewanie.

Jednak jeśli tożsamość płciowa jest wyłącznie ludzkim konceptem nieróżniącym się wiele od uprzedzeń, to na ile ważny jest ten binarny podział, a może inaczej – czy nie jest szkodliwy? Nie ulega wątpliwości, że traumatyczne przeżycia, takie jak przemoc domowa czy prześladowanie w szkole, pozostawiają ślady w ludzkiej psychice. A zatem czy tak silny nacisk społeczeństwa na spełnianie określonych kryteriów nie jest w stanie wyrządzić krzywdy? Być może niebinarność jest formą buntu przeciwko niesprawiedliwemu zmuszaniu do pełnienia roli niezgodnych z wrodzonymi cechami?

Nikt nie prowadzi rewolucji przeciwko biologii, ponieważ nikt nie kłóci się z tym, co fizyczne. Osoby LGBQ+ mimo to przerażają, gdyż reprezentują upadek określonego myślenia, a przede wszystkim porządku. Poddają w wątpliwość układ, który do tej pory był traktowany jako naturalny, a nawet boski, choć tożsamość płciowa jest podobna do tej narodowej. Skoro jesteśmy w stanie przyjąć, że emigrant z Polski może być Amerykaninem, Francuzem lub Brytyjczykiem, to dlaczego nie możemy zrozumieć racji bytu trzeciej płci?

Bardzo możliwe, że jesteśmy świadkami rewolucji, która zaczyna się wraz z lepszym rozumieniem, czym tak właściwie jest bycie kobietą i mężczyzną. Może zaczniemy się zastanawiać, dlaczego dowody osobiste czy paszporty muszą mieć zaznaczoną płeć. Czy to jest wskazówka do traktowania nas inaczej? Do założenia, że wypełniamy określone role, w związku z którymi można nas potraktować w określony sposób? Może po prostu wszyscy jesteśmy niebinarni? Tylko aby odpowiedzieć sobie na to pytanie, musimy przeorganizować na nowo obowiązujący do tej pory porządek.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

ROZMÓWKI POLITYCZNE

ROZMÓWKI POLITYCZNE

JAK SKUTECZNIE BUDOWAĆ MIESZKANIA, ABY KAŻDY ZNALAZŁ DACH NAD GŁOWĄ

Z PROF. AGATĄ TWARDOCH ROZMAWIA JAROSŁAW MAKOWSKI

Jarosław Makowski: Co by pani profesor zrobiła, gdyby dzisiaj stanęła przed koniecznością znalezienia sobie dachu nad głową? Czy wzięłaby pani kredyt, wynajęła mieszkanie, złożyła podanie o TBS-y w swojej gminie, czy może wybrałaby inną opcję?

Agata Twardoch: Tych opcji rzeczywiście nie jest dużo, najchętniej dostałabym mieszkanie w spadku (śmiech). Zaczynam od tego, bo to obok utowarowienia mieszkań duży problem naszego systemu mieszkaniowego i w ogóle naszego spojrzenia na mieszkania – mieszkanie stało się kapitałem, który rodzice chcą przekazać dzieciom jak kiedyś wykształcenie. Bo wykształcenie już nie jest gwarancją bezpiecznej przyszłości.

Ale czy to źle?

Nie – jeżeli oprócz mieszkań traktowanych inwestycyjne oraz mieszkań traktowanych jak rodzinna gwarancja dobrego startu są także mieszkania służące po prostu – do mieszkania. Szczególnie osobom niezamożnym i pochodzącym z niezamożnych rodzin.

Ale wracając do pierwszego pytania: gdybym teraz była młoda i musiała szukać sobie pierwszego mieszkania to najpierw próbowałabym znaleźć mieszkanie z sektora mieszkań społecznych – w TBS-ach (czy nowych SIM-ach), w ramach programu „Mieszkanie plus” lub szukałabym programów organizowanych przez miasta typu: „Mieszkanie za remont” lub „Mieszkanie za dyplom”. W dalszej kolejności spróbowałabym poszukać najmu instytucjonalnego. One się coraz częściej pojawiają w miastach, szczególnie dużych i czasami mają nie najgorsze warunki. W związku z sytuacją na rynku finansowym zaczyna się pojawiać coraz więcej tego rodzaju opcji, bo deweloperzy zaczynają się bać, że przestaną sprzedawać mieszkania. Wówczas najem instytucjonalny staje się dla nich dobrym wyjściem. Trzecia opcja, obciążona największym ryzykiem, to kredyt. Oczywiście uważam, że kredyt nie jest złem samym w sobie, natomiast powinien być brany przez osobę, które mają stabilną sytuację finansową i nadwyżki dochodowe, które chcą zainwestować. Sama wzięłam kredyt zaraz po studiach i będę go spłacać do 75. roku życia, więc moja rada jest zupełnie teoretyczna – ale w 2008 roku, w Gliwicach po prostu nie było innej możliwości.

Przyjrzyjmy się zatem tym opcjom. I zacznijmy od kredytu, który niemalże do końca życia wiąże ludzi z perspektywą spłacania rat i wielowymiarowym ryzykiem. W Polsce jest przekonanie, że mieszkanie powinno być absolutnie na własność. Czy kiedy pani profesor brała kredyt zaraz po studiach, to traktowała pani kupione za pieniądze mieszkanie również jako inwestycję?

Wtedy nie myślałam jeszcze o inwestycji. Może są tacy dojrzali dwudziestokilkulatkowie, ale ja myślałam tak: „Mieć gdzie mieszkać, albo nie mieć gdzie mieszkać”. Przez jakiś czas wynajmowałam mieszkanie od ludzi, którzy wyjechali za granicę, ale ono było w opłakanym stanie sanitarnym i gdy urodziłam syna to uznaliśmy, że nie możemy z dzieckiem mieszkać w takich warunkach. Zaczęłam szukać mieszkania w okolicach roku 2008, kiedy ceny najmu i zakupu mieszkań drastycznie wzrosły – paradoksalnie okazało się wtedy, że jedyną dostępną opcją jest budowa domu we wsi, z której pochodzi mój mąż, bo jako architektka potrafię zaprojektować dom, który będzie znacznie tańszy niż porównywalne mieszkanie w Gliwicach. A teraz jest jeszcze trudniej, bo wzrost cen objął także działki i materiały budowlane.

Wiem, że znaczna część kupowanych w tej chwili mieszkań to mieszkania inwestycyjne i jest to jednym z powodów wzrostu cen mieszkań – bo w takim układzie wszystkim na tym wzroście zależy. A efekt jest taki, że jak jesteś bogaty, to sobie kupisz pięć mieszkań i twoje dzieci będą miały fajnie. Ale jak jesteś biedny, to generalnie masz problem i będziesz mieszkał z rodzicami do końca życia.

Jak przeformatować system tak, aby przestał dawać możliwości szczególnie tym, którzy mają już kapitał, którzy mogą inwestować w mieszkania, a później windować ceny najmu? Jak zapobiegać skupywaniu mieszkań przez wielkie fundusze?

Nie chodzi o zapobieganie, czy zabranianie, ale o to komu i jakiej pomocy udziela państwo. Przez ostatnie 30 lat znaczna większość narzędzi polityki mieszkaniowej skierowana była na pozyskiwanie mieszkań własnościowych: najpierw prywatyzacja zasobów spółdzielczych i komunalnych, potem dopłaty do kredytów. Te dopłaty to szczególnie zły pomysł, bo po pierwsze wpłynęły bezpośrednio na wzrost cen, po drugie przeznaczone na dopłaty pieniądze nie wracały do budżetu, po trzecie była to pomoc bardzo wybiórcza - dotycząca tylko wąskiej warstwy społeczeństwa i wreszcie po czwarte sztucznie podniosły zdolność kredytową i gdy się skończyły zostawiły wiele gospodarstw w bardzo trudnej sytuacji.

Tymczasem pomoc udzielana przez państwo powinna być możliwie szeroka i zwrotna. Podmioty publiczne powinny dotować mieszkania czynszowe. I nie chodzi o mieszkania, które ktoś będzie miał na zawsze i za darmo – co zarzuca się w tej chwili mieszkaniom komunalnym. Brakuje nam takich mieszkań, za które czynsz, będzie równoważył wartość odtworzeniową, ale nie będzie pokrywał niczyjego zysku. Konieczne są także mieszkania interwencyjne, przysługujące osobom w różnego rodzaju kryzysach, ale tu z kolei pomoc powinna być ograniczona w czasie i wycofywana, gdy przestaje być potrzebna. Takie bezpieczne i dostępne mieszkania czynszowe to jedyne rozwiązanie, które w jakiś sposób może nas uratować.

Co do wchodzących do Polski funduszy to w tej chwili nie stanowią w Polsce problemu – tak wynika z analiz, które przeprowadzaliśmy w ramach rady Fundacji Rynku Najmu. Zdaję sobie oczywiście sprawę z zagrożenia sytuacją jaka powstała w Berlinie, gdy fundusze zmonopolizowały praktycznie rynek najmu w wybranych dzielnicach i bardzo podniosły ceny. Przed takimi problemami możemy bronić się rozwiązaniami antymonopolowymi (na przykład wymuszając, w ramach prawa miejscowego, mieszkanie mieszkań komercyjnych i dostępnych), kontrolując czynsze oraz korzystając z narzędzi zapobiegających pustostanom.

W każdym razie w Polsce obecnie największym problemem i czynnikiem podnoszącym ceny jest najem prywatny, który poza kwestią finansową działa także negatywnie na relacje społeczne, bo dzieli społeczeństwo na klasę najemców i wynajmujących. Chcę jednak podkreślić, że nie proponuję rozwiązań, które będą zabraniały najmu prywatnego. Chodzi tylko o to żeby polityka publiczna go nie wspomagała, oraz żeby tworzyła alternatywy – jak społeczne mieszkania czynszowe, czy społeczne agencje najmu.

W przypadku najmu spotykam się z następującą opinią – proszę mnie wyprowadzić, jeżeli to jest błędne przekonanie. Wynajmujący wie, że to nie jest jego własność, więc dbanie o mieszkanie jest - nazwijmy je - powściągliwe. Ten, który wynajmuje, zdaje sobie sprawę, że to jest tylko na pewien czas, dlatego też nie inwestuje w wynajmowane mieszkanie. Czy z pani badań wynika, że mamy do czynienia z takim zjawiskiem?

Poniekąd tak, ale problem jest na pewno statystycznie mniejszy niż powiedzmy 10 lat temu. Pokolenie, które było nauczone, że jeśli coś nie jest moje, to jest niczyje i nie trzeba o to dbać, przestaje być dominujące. Młodzi ludzie podchodzą do najmu bardziej otwarcie. To wychodzi w badaniach – oni znają problemy kredytowe swoich rodziców i z tego powodu są znacznie bardziej wobec kredytów sceptyczni. Są bardziej otwarci na najem także dlatego, że wiedzą, że niekoniecznie muszą do 75. roku życia mieszkać w tym samym miejscu, bo świat daje zupełnie inne możliwości niż to było w przeszłości. Mają też zupełnie inne wzorce zamieszkania: podróżują, oglądają seriale i reklamy Ikei – w tej nowoczesnej narracji wynajmowane mieszkanie nie jest już równoznaczne z substandardem. Ale oczywiście pozostaje także kwestia relacji z właścicielem: jeżeli ktoś jest traktowany fair i ma poczucie stałości i bezpieczeństwa, bardziej prawdopodobne, że będzie dbał o mieszkanie.

Ponieważ w sytuacji najmu bezpieczeństwo jest kluczowe jestem zwolenniczką regulacji rynku mieszkaniowego. To mogą być regulacje czynszu, długości najmu, zapisów w umowie – takie które dają bezpieczeństwo obu stronom umowy.

A propos regulacji: w Polsce często jest tak, że ci, którzy mają nadwyżkę pieniędzy, inwestują w mieszkania – drugie, trzecie czy czwarte mieszkanie wynajmują. Pojawiają się propozycje, że od drugiego czy trzeciego mieszkania powinno się płacić podatek. Co pani sądzi o takim rozwiązaniu?

Jestem zwolenniczką takiego rozwiązania – pod warunkiem, że ten podatek będzie przeznaczany na cele mieszkaniowe – na przykład dodatki mieszkaniowe lub budownictwo czynszowe. Chodzi o to, żeby posiadanie kilku mieszkań było mniej opłacalne, bo jeżeli wycofamy z rynku osoby kupujące mieszkania inwestycyjnie - zmniejszymy popyt i obniżymy ceny mieszkań.

W tej samej grupie rozwiązań powinny znaleźć się także regulacje dotyczące pustostanów – dodatkowe opodatkowanie lub (jak we Francji lub w Holandii) możliwość odgórnego zakwaterowania lokatorów uprawnionych do otrzymania mieszkania ze wsparciem. Jeżeli trzymamy pustostan, to znaczy, że ograniczamy innym dostęp do infrastruktury, za którą wcześniej zapłacono z publicznych pieniędzy.

Kwestia pustostanów to jest poważne wyzwanie. Mieszkam w Katowicach, ale wiele śląskich miast dysponuje dość dużym zasobem pustostanów. Problem polega na tym, że brakuje pieniędzy na ich rewitalizację i remont. Jakie rozwiązania pomogłyby tu gminom? Korzyść jest ogromna – rewitalizujemy centrum, przywracamy tą część miasta do użytku publicznego i dajemy szerszą ofertę mieszkaniową mieszkańcom.

I wykorzystujemy infrastrukturę istniejącą – tak. Za to nie zgodzę się z tym, że nie ma funduszy. W Polsce przez ostatnie trzy lata buduje się ponad 220 000 mieszkań rocznie. Ostatni raz budowaliśmy tyle w 1980 roku. Tego kapitału inwestycyjnego jest bardzo dużo – i teraz pozostaje pytanie czy moglibyśmy go inaczej skierować? W taki sposób by oprócz korzyści prywatnych przynosił także korzyści publiczne? Moim zdaniem odpowiedź jest twierdząca – przecież to podmioty lokalne na podstawie prawa lokalnego decydują o tym, co i gdzie można wybudować. Więc istnieją narzędzia zgodnie z którymi zabudowa nowych terenów mogłaby być możliwa dopiero po wykorzystaniu terenów śródmiejskich, lub ewentualnie na zasadach transakcji łączonej – budowy na tzw. greenfields pod warunkiem wykorzystania także brownfields. Musimy się nauczyć, że odpowiedzialność za przestrzeń trzeba rozkładać na wszystkich uczestników procesu: inwestorów, władze publiczne i mieszkańców – a nie tak jak jest, teraz gdy duży inwestor buduje substandardowe mieszkania w szczerym polu, sprzedaje je i nie obchodzi go co się dzieje dalej. A koszty, w tym społeczne i ekologiczne, ponosimy wszyscy.

Wymaga to wielu zmian w prawie, ale przede wszystkim zmiany sposobu myślenia. Popatrzmy na zachodnie miasta, którymi się zachwycamy – tam każdy właściciel ma obowiązki – każde rozwiązanie o którym mówię gdzieś jest stosowane. U nas - kiedy gminy wszystko wyprzedają, trudno im o czymkolwiek decydować.

Kłopot polega na tym, że sprzedaż działek to jednorazowy dochód. Co pani profesor myśli o pomyśle, który się pojawia w debatach o skutecznym budowaniu zasobów mieszkaniowych, a mianowicie, że jeżeli deweloper dostaje działkę w bardzo atrakcyjnej okolicy, to część zbudowanego osiedla czy kompleksu mieszkaniowego przeznacza na użytek gminy? Właśnie dlatego, że buduje w atrakcyjnym miejscu, które daje mu na wejście dodatkowe bonusu.

To świetne narzędzie. Robiłam badania dla Warszawy, przy okazji prac nad nowym studium. Badałam stolice europejskie. Wszystkie sześć, które przebadałam, wprowadzają prowizje społeczne, czyli tego rodzaju rozwiązania. W zależności od strefy urbanizacyjnej te prowizje są różne. Niedoścignionym przykładem jest Wiedeń, gdzie każda inwestycja w ramach miasta wiąże się z tym, że 2/3 musi oddać do worka mieszkań dostępnych, czyli o ustalonych przez miasto czynszach. To rozwiązanie, o którym pan mówi jest świetne z różnych powodów. Po pierwsze, przeciwdziała prywatyzacji zysków i uspołecznieniu strat – a tak się dzieje, gdy prywatny inwestor komercjalizuje publiczną infrastukturę. Po drugie, zapobiega gettoizacja - zamykaniu się w prywatnych osiedlach jak w wieżach z kości słoniowej.

Czy pani profesor nie sądzi, że polskie prawo i polska wyobraźnia, jeżeli idzie o zapewnienie dostępności mieszkań jest spóźniona wobec tych form i możliwości, które dawałyby tę szansę, szczególnie młodym, żeby znaleźć dach nad głową. Tym bardziej, że własne M nie jest już chyba dla nich taką koniecznością, jak dla mojego pokolenia.

Nie wiem czy spóźniona to odpowiednie określenie. Z jednej strony wszystko jest spuścizną 89. roku i transformacji. Też jestem z pokolenia, któremu się wydawało, że nie było innej ścieżki. Wchodząc w 89. rok, obserwując rodziców niosłam przekonanie, że własność prywatna i liberalizacja to stan idealny i jedyny możliwy. Patrzyliśmy na zachód, gdzie ludzie są szczęśliwsi, mieszkania lepsze, a miasta piękniejsze, ale nie zauważyliśmy, że ten zachodni świat był wynikiem powojennego kapitalizmu w wydaniu prospołecznym – ograniczony wieloma regulacjami. My weszliśmy do Europy, gdy ta zaczynała się liberalizować i deregulować. Byliśmy takim trochę eksperymentem uwolnionego rynku mieszkaniowego – co się stanie przy całkowitej liberalizacji. Teraz nie jest tak, że jesteśmy jedynym krajem, który ma problemy z utowarowionymi mieszkaniami. Tylko miasta na zachodzie starają się dbać o swoje interesy – choć nie zawsze z pełnym sukcesem.

Myślę, że możemy uniknąć etapu przejściowego, który sprawił, że kraje zachodnie potknęły się o politykę mieszkaniową - możemy być mądrzejsi. By robić skuteczną politykę mieszkaniową potrzebujemy trzech aktorów: rządu, z drugiej strony samorządu, który zaczyna rozumieć, że podnosząc jakość życia musi być też publicznym deweloperem i z trzeciej strony – właśnie ludzi, którzy budują mieszkania, przedsiębiorców. Dziś te trzy podmioty ze sobą konkurują. Pytanie, co by się działo, gdyby zaczęły współpracować?

Moim zdaniem to jest klucz do sukcesu. Uważam, że aby cokolwiek się poprawiło, potrzebujemy po pierwsze powiązań, po drugie zaangażowania wszystkich aktorów: deweloperów, organizacji non profit, samych mieszkańców, a przede wszystkim państwa – w roli ustawodawcy – i samorządów, na które spada największa odpowiedzialność. Problem, że my się okopujemy na stanowisku, że deweloperzy są źli, a oni po prostu zarabiają pieniądze. Ba, zarabiają tak, jak im pozwalamy – bo jak już mówiłam - samorządy (z pomocą legislacyjną państwa)powinny decydować co, gdzie i jak jest budowane. Z drugiej strony mamy konflikt pomiędzy rządem i miastami. To kwestia polityczna, gdzie w dużych miastach już od wielu lat samorządy są opozycyjne w stosunku do tego, co robi rząd – więc współpraca jest blokowana z powodów politycznych. Do tego dochodzi strach przed partnerstwami publiczno-prywatnymi i obawa o posądzenie o korupcję. Tymczasem ppp daje wielkie możliwości.

Pytanie, gdzie budować? Czy to powinny być tylko duże ośrodki? Widzimy, że pewne regiony się wyludniają. Z drugiej strony słyszę od samorządowców, że mieszkanie to element, który przyciąga mieszkańców. Jeżeli my z tego zrezygnujemy, nikt nie zostanie - mówią. Jakie jest zatem optymalne rozwiązanie?

Dodałabym do tego inne pytanie: „Czy budować?” Nasza debata o mieszkalnictwie ciągle skupia się na budowie i liczbie mieszkań. A od 10 lat nie mamy w Polsce statystycznego deficytu mieszkaniowego. Wiem, że to są liczby. I że statystyka tak łatwo nie działa, ale my naprawdę mamy więcej mieszkań niż gospodarstw domowych. Problemu mieszkaniowego nie rozwiążą jedynie nowe mieszkania, bo widzimy, że więcej mieszkań nie sprawia, że są one bardziej dostępne. Więc po pierwsze więcej funduszy trzeba przerzucić na stronę remontów i modernizacji o czym już mówiłam, po drugie polityka mieszkaniowa musi być zróżnicowana w skali kraju, bo problemy miast wyludniających się sa całkiem inne niż problemy Warszawy. Małych ośrodków nie można zostawić samym sobie, szczególnie, że jakość życia tam może być bardzo dobra. Tam mogą być też bardzo dobre warunki zatrudnienia, dlatego dla ogólnego wzrostu życia dobrze by było pomagać małym miastom, tylko nie przez budowę mieszkań, a raczej remontując to, co mamy.

Pani profesor, na koniec chciałbym zerknąć do miasta, w którym się to udało. Myślę o wspomnianym już Wiedniu. Wiedeń jest nawet przez OECD podawany jako przykład efektywnej polityki mieszkaniowej. Dlaczego im się udało? Czy my możemy skorzystać z ich doświadczenia i wprowadzić jakieś elementy tamtejszych rozwiązań, żeby ucywilizować i przyspieszyć budowę skutecznego rynku mieszkaniowego w Polsce?

Wiedeń jest moim ulubionym przykładem. Trudno będzie dojść do tego poziomu, bo to ponad stuletnia historia – ale warto iść w tę samą stronę. Już na początku zeszłego wieku decydowano tam, że mieszkanie nie może być towarem spekulacyjnym oraz że nie należy dopuścić do rozlewania się miasta poza określone granice – z obu tych założeń wynikają regulacje prawne dotyczące rozwoju i budowy mieszkań. Władze nie mają oporów by deweloperom narzucać rozwiązania które gwarantują lepszą jakość miasta. Jednym z takich dobrych rozwiązań jest system konkursu czterech filarów. Każda inwestycja, która ma się odbyć w ramach miasta, jest poddawana konkursowi, gdzie ocenia się kwestie społeczne, przestrzenne, ekologiczne i ekonomiczne, sprawdzając, czy przedsięwzięcie będzie zrównoważone. Nie wyda się pozwolenia na budowę, dopóki ta inwestycja nie przejdzie takiego konkursu. Kolejna łatwa do wdrożenia kwestia to system i porządek planistyczny. Najpierw jest potrzeba mieszkaniowa, później pomysł, dalej jest plan miejscowy, podział na działki, plan zabudowy, a w końcu udostępnianie działek inwestorom. W przypadku Wiednia są to zarówno inwestorzy prywatni, publiczni, non profit oraz spółdzielnie różnego rodzaju. Jest to poukładanie w odpowiedniej hierarchii systemu planistycznego – tego by się można od Wiednia uczyć.

Zapytam z drugiej strony – dlaczego to się u nas nie udaje? Czemu mając know-how, mając doświadczenie, mając takich ludzi jak chociażby pani, wciąż potykamy się o własne nogi. Gdzie są bariery, które uniemożliwiają nam zdobywanie sensownej, ucywilizowane, sprawiedliwej, ekologicznej i jeszcze do tego estetycznej polityki mieszkaniowej?

To skomplikowane, ale przede wszystkim to kwestia podejścia. Między innymi podejścia do własności. Wydaje nam się, że jeżeli ktoś jest właścicielem gruntu, nic mu nie możemy narzucić. Niby mamy plany miejscowe, ale uchwalamy je w takiej ogólności, że dopuszczają prawie wszystko. To jest wynik podejścia ilościowego – brakuje nam mieszkań, musimy zbudować ich jak najwięcej, więc nie zabraniajmy niczego, bo to może zniechęcić inwestorów. Z tego jest trudno się wycofać. Z drugiej strony gdy zaczynamy mówić o regulacjach zaraz pojawia się ktoś, kto powie, że to komunizm, co bardzo utrudnia rozmowę merytoryczną.

Poza tym są problemy ze współpracą spowodowane kolejnymi zmianami prawodawstwa, ekip rządzących – w efekcie trudno zbudować długoletnie zaufanie. Brakuje nam różnych narzędzi, takich jak możliwość scalania i reparcelacji gruntów – ale to są wszystko zmiany, które dałoby się wprowadzić gdybyśmy zrozumieli, że takie zmiany są potrzebne.

AGATA TWARDOCH

Architektka i urbanistka związana z Wydziałem Architektury Politechniki Śląskiej, członkini Towarzystwa Urbanistów Polskich. Współprowadzi pracownię projektową 44STO. Zajmuje się dostępnym budownictwem mieszkaniowym i alternatywnymi formami zamieszkania, prowadzi badania naukowe, otwarte wykłady popularyzatorskie i warsztaty projektowe. Pisze do czasopism branżowych. Projektuje przestrzenie publiczne, architekturę i wnętrza. Promotorka kooperatyw mieszkaniowych, cohousingu i idei prawa do mieszkania.

JAROSŁAW MAKOWSKI

Filozof, publicysta, szef Instytutu Obywatelskiego, think tanku Platformy Obywatelskiej, samorządowiec, radny miasta Katowice, były radny Sejmu Śląskiego, miejski aktywista, pomysłodawca katowickiego stowarzyszenia BoMiasto, założyciel i redaktor kwartalnika „Instytut Idei”. Autor między innymi: „Wariacje Tischnerowskie” (2012), „Pobudka Kościele” (2018) oraz „Kościół w czasach dobrej zmiany” (2021, wydawnictwo Liberte!)

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

O MIESZKANIACH SŁÓW KILKA, CZYLI JAK WŁADZA POZBAWIA POLAKÓW SZANS NA MIESZKANIA, CHCĄC IM JE ZAPEWNIĆ

MACIEJ CHMIELEWSKI

To samorząd odpowiada za zapewnienie wielu usług, systemu transportowego czy także walkę ze smogiem. Jeśli nie ma możliwości zapewnienia w danym miejscu infrastruktury dla takiej ilości osób, to władze nie powinny zezwolić na taką skalę zabudowy i to powinien określać plan zagospodarowania, aby z wyprzedzeniem było jasne, co gdzie może powstać. A wraz z planem rozwoju budownictwa w mieście powinien istnieć plan rozwoju całej infrastruktury, tak aby wraz z nowymi mieszkaniami oddawano potrzebne szkoły, drogi, tramwaje czy linie metra.

Zarówno przedwojenna, komunistyczna, jak i współczesna Rzeczpospolita cierpi na trwały, strukturalny niedobór lokali mieszkaniowych. Dotyczy on zarówno ilości, lokalizacji, jak i standardu dostępnych lokali mieszkaniowych. Przyczyn tego zjawiska należy szukać zarówno pośród pozaborowej biedy, masowej migracji ze wsi do miast, jak i zniszczeń wojennych. O ile oczywiście polityków w najmniejszym stopniu nie interesuje nasz dobrobyt, o tyle chcą wyciszyć palące tematy mogące ich pozbawić władzy. Problem dostrzegli już przedstawiciele sanacji, którzy pomiędzy tuszowaniem przeszłości Piłsudskiego, a prześladowaniem opozycji w Berezie Kartuskiej budowali na wsiach słynne sławojki, po dzisiejszemu toi-toie w zapuszczonych gospodarstwach. Po wojnie komuniści prowadzili przymusowe dokwaterowania obcych ludzi do lokali o powierzchni większej niż wskazywała przyjęta przez nich norma.

Nie mniej jednak pierwszym prawdziwym programem walki z niedoborem mieszkań był powstały za czasów Edwarda Gierka program budowy z prefabrykatów, znany jako osiedla z wielkiej płyty. Z założenia miały to być lokale powtarzalne, tanie i proste w budowie. Zbudowano w ten sposób ponad 2,5 miliona mieszkań, a w rekordowym 1978 r. – 284 tys. lokali. Dla porównania, w rekordowym obecnie roku 2021 oddano mieszkań ok 235 tys. Oczywiście program prowadzono, jak na socjalistów przystało – z maksymalną, a nie minimalną normą metrażu, naruszeniem norm jakości, narzuceniem niewykonalnych harmonogramów itp itd. Mieszkania były identyczne, ciasne, rozdysponowywane z przydziału, bez możliwości wyboru i tak dalej. Warto by o tym pamiętać postulując dzisiaj udział państwa w budownictwie mieszkalnym. Jednak zapewniono w ten sposób mieszkania dla wielu milionów ludzi, a zdecydowana większość z nich postoi jeszcze wiele lat. Do tej pory mieszkania w wielkiej płycie są pożądane przez wielu ludzi ze względu na zaprojektowanie osiedli, rozwinięcie infrastruktury czy lokalizację.

Lokalizacja jest kluczem dla dalszego wywodu, ponieważ choć w dzisiejszej Polsce ogólna liczba mieszkań wciąż jest poniżej europejskiej średniej, to są miejsca gdzie jest ich wręcz więcej niż potrzeba, jak i takie gdzie ich brakuje. Ma to oczywiście związek z migracją pomiędzy dużymi miastami a prowincją, która nasiliła się szczególnie po reformie administracyjnej województw. W największych miastach Polski faktyczna ilość mieszkających w nich ludzi ma niewiele wspólnego w danymi oficjalnymi. Dowodem jest rynek wynajmu, zwłaszcza pokoi, w trakcie pandemii covid 19 i masowej pracy / nauki zdalnej. Mnóstwo osób wróciło w swoje rodzinne strony rezygnując z wynajmowanych pokoi, a stawki najmu spadły diametralnie. Mimo tego wiele lokali stało pustych i zmienił to dopiero napływ uchodźców z Ukrainy. W przypadku Warszawy znaczący udział w zjawisku mają także osoby określane mianem „słoików”, czyli prowadzące swój podstawowy dom w innym miejscu, a w Warszawie pomieszkujące w dni robocze. Jakkolwiek skala tego zjawiska jest trudna do oszacowania, to przed pandemią była ona znaczna i pokazuje tylko, że liczba potrzebnych mieszkań nie do końca pokrywa się z ilością mieszkańców danego obszaru. Różne także są potrzeby i oczekiwania względem lokalizacji oraz powierzchni mieszkania. Zupełnie innego mieszkania oczekiwać będzie młody singiel, a zupełnie innego rodzina z dziećmi. Zupełnie inne bywają także indywidualne preferencje.

Wynajem czy zakup?

Za Gierka mieszkania przydzielano, dziś możemy wybrać, gdzie chcemy mieszkać. Tym „gdzie” jest zarówno dosłowne pytanie o lokalizację i standard mieszkania, ale także czy ma to być zakup czy wynajem. Wśród opinii ekspertów można spotkać krytykę przywiązania do własności nieruchomości. Dla Polaków wynajem mieszkania stanowi etap przejściowy przed dorobieniem się własnego lokum, w Niemczech czy Szwajcarii życie na wynajmie spędza około połowy społeczeństwa, niekoniecznie z przyczyn finansowych. Mieszkanie, obok zaspokojenia potrzeby noclegowej, ma jednak aspekt emocjonalny. Nawet osoby posiadające i używające wiele nieruchomości „domem” określają tylko jedną z nich. Mogę mieć domek nad morzem, w górach, kilka innych, ale dom mam jeden.

Istnieje też szerszy kontekst czyli ogólne przywiązanie do własności w państwach eks-komunistycznych, co stanowi pewien brak zaufania do państwa, systemu. W krajach o stabilnym systemie prawnym ludzie przywiązują większą wagę do zapewnienia funkcjonalności aniżeli do samego bycia właścicielem. Chcę samochodu? To go wyleasinguję, przecież ważne ile to kosztuje, a nie kto jest w dowodzie. Chcę mieszkania? Też wynajmę itd. Dopóki płacę, korzystanie z rzeczy gwarantuje mi umowa, a jej warunki dojrzały i konkurencyjny rynek. Nasz rynek wynajmu jest na tle rynków zachodnich bardzo niedojrzały, nie tylko gdy mowa o mieszkaniach. Głównie z racji niedostatecznej podaży. Mimo wielu pozytywnych zmian wciąż nie brakuje ofert wynajmu przysłowiowego mieszkania po babci, ze starą wersalką i regałem pełnym gnijących książek.

Poczucie bezpieczeństwa daje stabilność rynku. Będę pewniej czuć się na wynajmie mieszkania, jeśli wiem, że bez problemu znajdę inne o podobnym standardzie w podobnej cenie. Muszę też wiedzieć, że właściciel nie wyrzuci mnie z niego w środku nocy, a właściciel, że łatwo pozbędzie się nierzetelnego lokatora. Nasze państwo ma długą tradycję w niedotrzymywaniu słowa czy po prostu oszukiwaniu ludzi. Skoro można ukraść emerytury z OFE, można w przestępczy sposób wprowadzić restrykcje pandemiczne, można spałować protestujące kobiety, to czemu nie pomieszkać u kogoś za to nie płacąc? Wyrok? Będzie za 2 lata, o ile w ogóle wyda go sędzia, nie przebrany za niego partyjny funkcjonariusz.

Państwo samo stworzyło system powszechnego i wzajemnego braku zaufania wszystkich do wszystkich. Państwo tworzy prawo, którego samo nie przestrzega. Kontroluje i karze obywatela, samemu nie wywiązując się ze zobowiązań. I nie, nie jest to tylko specjalność obecnego rządu. Trudno się zatem dziwić, że Polacy twardą własność wyżej cenią od usługi, nie ufając temu, co nie jest namacalne.

Wynajem jest też w Polsce bardzo drogi na tle zakupu - nawet jeśli dzisiejszy czynsz będzie porównywalny z ratą kredytu, to jednak w tej racie duża część wraca do nas w postaci spłaconego kapitału – tylko część to wynagrodzenie banku. Z tej perspektywy racjonalna długoterminowa kalkulacja to zakup mieszkania, nawet na kredyt, spłata w miarę stabilnej raty, pełna własność i brak za kilka-kilkadziesiąt lat. Świadomie użyłem określenia „w miarę stabilna rata”, ponieważ mimo szoku odkrywczego, jaki w związku z podniesieniem stóp procentowych przeżywa wielu kredytobiorców, jej wysokość jest przewidywalna w pewnym zakresie, a szczególnie jako średnia przez cały okres kredytowania. Kwota, za którą nabyliśmy mieszkanie, już się nie zmieni, natomiast stopy raz spadają, raz wzrastają. Czynsze najmu i wartość nieruchomości w długiej perspektywie tylko rosną. Dla osób, które brały kredyt przy stopach 1,5%, nawet jeśli dziś ich raty wzrosły o 30-40%, jest to niewspółmiernie mniejszym wzrostem niż czynsze najmu. Obecny, wysoki poziom stóp też jest raczej przejściowy niż trwały.

Kredyty

Co zatem jest problemem? Ceny nieruchomości, a te w ostatnich kilku latach wprost wystrzeliły. By być rzetelnym trzeba oczywiście dostrzec nie tylko eldorado deweloperów, ale też koszty budowy. Te w ostatnich latach nie tyle wystrzeliły, co eksplodowały i sytuacja przypomina lata 2007-2008. Wtedy też budowlanka była rozgrzana do czerwoności, a wszyscy wieszczyli nieskończone wzrosty. Skończyło to się kilkudziesięcioprocentowymi spadkami, które rynek odbił dopiero po dekadzie.

Mediana wynagrodzeń w 2020 roku wyniosła 4700 zł, co daje niecałe 3500 zł „na rękę” przy umowie o pracę. Nawet jeśli od tego czasu przyjmiemy wzrost porównywalny ze średnią krajową, to wciąż mówimy o maksymalnie 8 tys. zł dla gospodarstwa domowego z dwójką osób dorosłych. Przy tych zarobkach mogą oni dzisiaj liczyć na ok 250-300 tys. kredytu hipotecznego, czyli w dużym polskim mieście stać ich na zakup mniej więcej jednego pokoju. Przy czym jest to mediana zarobków, a zatem połowa populacji zarabia mniej.

Wśród postulatów w debacie publicznej coraz głośniej wybrzmiewają te o konieczności większej interwencji państwa w rynek – tak kredytowy, jak i deweloperski. Zastanówmy się zatem, co doprowadziło do obecnej sytuacji na tym rynku. Czy aby leczyć skutki nadmiernej regulacji, zastosujmy kolejną? Skutków realizacji tych postulatów sam się boję.

Inflacja to temat na osobny artykuł, ale choć duży jest w niej udział czynników niezależnych, to kilka procent z kilkunastu zawdzięczamy ciężkiej pracy rządu PiS. Już przed pandemią covid dochodziliśmy do 5%, a w warunkach normalnej koniunktury to poziom uzasadniający dymisję rządu i Rady Polityki Pieniężnej. Lata pompowania gospodarki szeroko pojętym socjalem, absurdalnego (w swym tempie i relacji do średniej pensji) podnoszenia płacy minimalnej, połączone z minimalnym bezrobociem, same w sobie rozpoczęły spiralę płacowo-inflacyjną. Do przysłowiowego pieca dołożono, obniżając w reakcji na covid stopy procentowe praktycznie do zera czy rozpoczynając skup obligacji na niespotykaną wcześniej skalę. Co to spowodowało? Dokładnie to samo, co wywołało 15 lat wcześniej kryzys na rynku nieruchomości w USA. Otworzyło możliwości kredytowe dla tych, dla których dotychczas były one niedostępne, a nie jest tajemnicą, że większość kredytów jest brana „na styk”. Przez lata odsetek mieszkań kupowanych na kredyt oscylował w przedziale 30-40%, w roku 2021 zanotowano 50%. Tych kilkanaście punktów procentowych to skokowy wzrost popytu niepokryty adekwatnym wzrostem budownictwa. Sztucznie wykreowany przerost popytu nad podażą i wzrost kosztów budowy zaowocował obserwowaną mieszanką wybuchową.

Na cenę mieszkań deweloperskich wciąż nakładany jest 8-procentowy podatek VAT, a od rynku wtórnego państwo pobiera 2% od czynności cywilno-prawnych. Jakkolwiek istnienie podatków jest konieczne z przyczyn oczywistych, to PCC trudno określać inaczej niż po prostu haraczem. Bez względu na to, czy dotyczy zakupu mieszkania czy psa. Państwo opodatkowało dochody, opodatkowało pierwotną sprzedaż tego lokalu, a teraz chce jeszcze kolejny procent od tego, co już dawno opodatkowało. W przypadku mieszkania te 2% to duża kwota. Słuchając toczącej się debaty, można czasami dojść do wniosku, że banki to złodzieje. Ukuto nawet określenie „bankster”. Zresztą bank… przecież to już źle brzmi. Bank przyjmuje depozyty od posiadających wolne środki, płacąc im za to w formie oprocentowania lokat, nakłada swoją marżę i pożycza tym, którzy pieniędzy potrzebują. Przy okazji załatwia cały techniczny proces przepływu pieniędzy i bierze na siebie ryzyko niespłacenia kredytu. Osoby, które dziś narzekają na wzrost rat, nie wykazywały podobnej troski o dochody banków, gdy ich raty spadały do minimalnego poziomu. Bank to firma, która jak każda inna chce i ma prawo zarabiać na swojej działalności. W ostatnich latach jest to sektor wyjątkowo dociążany kolejnymi regulacjami czy specjalnymi podatkami branżowymi, jak choćby podatek bankowy – w swej konstrukcji to wprost podatek od udzielonych kredytów.

Nasz system prawny pozwala konsumentowi na brak myślenia i elementarnej odpowiedzialności za siebie. Kolejne rządy włożyły wiele wysiłku na poziomie edukacji, aby pozbawić kolejne pokolenia obywateli jakiejkolwiek świadomości gospodarczej. Minimalnie wyedukowany i myślący człowiek zrozumie, że zmienna stopa procentowa oznacza, że koszt kredytu, a zarazem bieżące zobowiązania ratalne, mogą się zmienić zarówno na korzyść, jak i niekorzyść. Można i należy oczekiwać od konsumenta, iż podejmując życiową decyzję na najbliższe 20-30 lat wykaże się nieco innym podejściem do transakcji niż przy porannym zakupie kajzerki na śniadanie. Tylko dlaczego ma on się tą ostrożnością wykazywać, jeśli przy pierwszych większych problemach może on powiedzieć „nie wiedziałem”, a politycy z sądami przytakną mu i obciążą kosztami banki? Wyjątkowym tego przykładem są tzw. frankowicze. Nie bronię oczywiście tego, co banki robiły źle i umów, gdzie pewne zapisy były sprzeczne z prawem. Obie strony mają obowiązek przestrzegania prawa, czy to im się podoba czy nie. Niemniej jednak kredytobiorcy znali warunki przed zawarciem umowy i jakie by one nie były, zgodzili się na nie. Nie da się obronić zwykłego cwaniactwa, jakie frankowicze prezentują dziś, udając, że nie umieli czytać umów. Mieli alternatywę – kredyt w złotówkach lub nie brać kredytu w ogóle, to nie jest obowiązek. Zdecydowali się na franki, gdyż ich oprocentowanie także dziś jest dużo niższe niż to w złotówkach. Kurs się zmienił? Zmienił, ale na takie ryzyko zgodziły się obie strony – także banki. Nikt nie troszczył się o ich straty, gdy przy rekordowo niskim kursie franka wielu spłacało kredyty robiąc przy okazji przysłowiowe biznesy życia. I mieli rację – bank zaryzykował i stracił, cóż takie życie. Tylko takie samo ryzyko podjęli kredytobiorcy we frankach.

Deweloper to producent

Niechęć do dawania konsumentom prawdziwego wyboru widoczna jest w wielu głosach pozornie domagających się ochrony praw obywatelskich. Czasami wręcz nie ukrywają oni swej tęsknoty za socjalizmem, systemem tak słusznie minionym. Były to czasy, gdy obywatele nie mieli żadnego wyboru. Zapisywali się na mieszkanie, wpłacali pieniądze, a po kilkudziesięciu latach czekania mogli wreszcie otrzymać upragnione M2, a jak się poszczęściło to nawet M3. Takie samo jak u wujka i kuzyna, czasem odwrócone w symetrii. Jak się poszczęściło, było wysokie piętro i krajobraz, a jak się miało pecha, był parter i pejzaż śmietnika, względnie trzepaka. Podobno wtedy było lepiej. Miałem szczęście urodzić się już po upadku komuny i nie odczuwam najmniejszej tęsknoty za tamtym systemem. Oburzające jest dla mnie, że urzędnik państwowy, ktoś mający za co żyć tylko dlatego, że ja płace podatki, w ogóle śmie zastanawiać się, kto ma wywozić moje śmieci czy jaki metraż ma mieć moje mieszkanie. Dlaczego? Bo to moje życie, ja za nie płacę i jeśli zechcę mieszkać w apartamencie wielkości schowka na miotły nikogo nie powinno to interesować. Ktokolwiek to mieszkanie wybudował, ja je kupiłem, czyli mi pasowało. Państwo powinno tylko dbać o to, aby na rynku była właściwa konkurencja, a producent właściwie poinformował swojego klienta. Bo jeśli klient miał świadomość tego, co kupuje, to tylko jego tajemnicą powinny być motywacje dla takiego, a nie innego wyboru.

Na deweloperów nakłada się także kolejne wymogi techniczne podnoszące koszty budowy, najnowszym wynalazkiem są stacje ładowania w garażach. Geniusz, który to wymyślił, zapewne nie spróbował nawet porównać kosztu ekologicznego samochodu spalinowego i elektrycznego. Aktualnie Bruksela głowi się nad tym, co zrobić z własnymi badaniami, które pokazały, że od typowego elektryka bardziej eko jest poczciwa Octavia w dieslu. Dodajmy, że w badaniach tych nie uwzględniono, że w samochodzie elektrycznym po 7-8 latach konieczna będzie wymiana baterii, co w praktyce oznacza złomowanie. Nie pierwszy to raz ideologia wygrywa z rozumem. Nie pierwszy też raz, gdy winni wzrostowi cen krytykują tych, którzy przez nich ceny podnieśli.

Mieszkanie to taki sam produkt jak każdy inny przedmiot, a deweloper to producent. Chce on zapewnić swoim klientom taki produkt, jakiego poszukują, a to, że poszukują takiego, a nie innego, nie jest jego winą. Internet pełen jest kuriozalnych projektów opisanych nośnym hasłem pato-deweloperki. Choć obiektywnie czasem trudno uwierzyć, że ktoś coś takiego zaprojektował, a co gorsza wybudował… to jednak ktoś to mieszkanie musiał kupić, a zatem komuś się spodobało lub cena była na tyle atrakcyjna, że przymknął oko na pewne mankamenty. Zakup czegokolwiek jest kompromisem. Tak samo jak nabywca Dacii Logan nie kupuje jej ponieważ jest najlepszym samochodem świata, tak samo nie każde mieszkanie musi być apartamentem marzeń. Ci sami aktywiści nie dumają nad tym, jak można produkować ledwie jadący, duży samochód z silnikiem pasującym co najwyżej do kosiarki. Musieliby wtedy przyznać, ze sami to spowodowali kolejnymi normami spalin. Bez względu na to, jakim budżetem na mieszkanie dysponujemy i czego tak naprawdę szukamy, zawsze mamy jakiś wybór i nigdy nie jesteśmy skazani na dane mieszkanie, dany blok czy nawet dane miasto. Zawsze możemy kupić co innego, w innym miejscu, za te same pieniądze.

Urbanistyka i transport

Nie jest oczywiście tak, że wszystko jest cudownie i tylko grupka marudnych lokatorów narzeka na swój los, nie jest też tak, że wolność powinna oznaczać absolutnie pełną swobodę. O ile moją sprawą jest rozmiar czy standard mieszkania, o tyle miasto, jako cały organizm, na siebie oddziałuje. Zainteresowaniem się pierwszym urzędnik, pod groźbą wysokiej kary, nie powinien mieć najmniejszego prawa. Za regulowanie drugiego bierze pieniądze. To, ile ludzi będzie mieszkać w danej dzielnicy, definiuje potrzeby niezbędnej infrastruktury – dróg, sklepów, szkół, dostaw mediów itp. Rolą władz miejskich jest określenie, jaką infrastrukturę w danym miejscu da się zapewnić i na tej podstawie wyznaczenie zasad zabudowy tego obszaru. Jest ekologia i przewietrzanie miast – to gdzie i jak mogą stanąć większe budynki.

Każdy obszar powinien mieć uchwalony przez lokalny samorząd miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który powinien wskazywać ogólne warunki zabudowy w danej okolicy. W przypadku braku planu na potrzeby inwestycji wydawane są przez odpowiednio wójta, burmistrza lub prezydenta miasta warunki zabudowy, czyli tzw. wuzetka . Obecna ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym obowiązuje od 2003 roku, przez te 19 lat planami zagospodarowania udało się pokryć nieco ponad 30% powierzchni kraju. Oczywiście można zastanowić się nad sensem uchwalania takiego planu w terenie niezurbanizowanym, ale w dużych miastach jest on niezbędny. Na dzień dzisiejszy uchwalony plan posiada mniej niż połowa powierzchni Warszawy, a dla wielu obszarów nawet nie jest on sporządzony. Uchwalonego planu nie posiada praktycznie całe centrum, co dokładniej pokazuje poniższa mapka.

żółty stworzone, pomarańczowy uchwalone

http://mapa.um.warszawa.pl/mapaApp1/mapa?service=plany_zagospodarowania

W innych dużych miastach nie jest lepiej – zamiast jasnych kryteriów uzyskania pozwolenia na budowę mamy uznaniową decyzję włodarza gminy. Przyczyn nieistnienia uchwalonych planów możemy się tylko domyślać. Tryby zdobywania przychylności lokalnych władz są co jakiś czas ujawniane przez stosowne organy ścigania.

Rozsądne rozplanowanie miasta, definiując dzielnice mieszkalne, biurowe oraz fabryczne, pozwala nie tylko uniknąć konfliktów (np. hałas z lotniska), lecz także ograniczyć koszty infrastruktury. W Warszawie większość zabudowy biurowej mieści się w dzielnicach lewobrzeżnych, a po likwidacji fabryk dzielnice prawobrzeżne są głównie mieszkaniowe. W rezultacie ruch poranny odbywa się głównie z prawej strony na lewą, a po południu odwrotnie. Zapotrzebowanie na mosty jest niemal dwukrotnie większe niż byłoby przy równomiernym rozłożeniu. Równocześnie różne stowarzyszenia aktywistów przytaczają destrukcyjne dla Warszawy pomysły ograniczenia ruchu prywatnego, za wzór podając przykłady np. Paryża. Miasta, które przy 3-milionowej populacji ma powierzchnię warszawskiego centrum miasta, a wraz z 12-milionową aglomeracją ma powierzchnię podobną do granic administracyjnych samej Warszawy. Źle zaplanowane i zbyt rozległe w stosunku do populacji miasto skutkuje ogromnymi kosztami późniejszego funkcjonowania i nieefektywnością wielu rozwiązań działających przy większym zagęszczeniu populacji. Skutki chaotycznego zabudowania Krakowa widzimy w postaci katastrofalnego smogu czy wszechobecnych korków. We Wrocławiu po kilkudziesięciu latach nieremontowania torowisk dziwiono się wykolejeniami tramwajów. Tamtejsi aktywiści wciąż zastanawiają się, dlaczego mieszkańcy nie chcą nimi jeździć. Z kolei aktualny prezydent Warszawy uznał za swą misję zakorkowanie centrum i złupienie opłatami za parkingi. Granice tego obszaru zapewne przypadkiem pokrywają się z obszarem dawnego getta. Rozlanie się miast i niedopasowanie do tego infrastruktury i komunikacji publicznej skutkuje skandalicznymi pomysłami ograniczeń praw do samochodu i próbami siłowego zmuszenia ludzi do korzystania z komunikacji publicznej. Obok technokratycznych racji zapomina się, że to metody bolszewickie, a wolność jest wartością samą w sobie. Ktoś żyjący z pieniędzy podatnika nie ma prawa decydować o jego stylu życia.

Trudno oczekiwać od dewelopera, który zabuduje na osiedlu kilka z wielu działek, aby myślał o rozkładzie całej dzielnicy. Rolę koordynatora powinny sprawować władze miejskie, które wyznaczą jasne zasady zabudowy w danej okolicy, którym podporządkują wszystkich deweloperów. Tymczasem albo działań brak, albo są one niespójne i chaotyczne. Moim postulatem w żadnej mierze nie jest przyznanie władzom prawa do nadmiernej regulacji. To rynek powinien decydować, a nabywcy głosować swoimi portfelami. Równocześnie nie wolno zapominać, że deweloper buduje w danej okolicy blok, najwyżej kilka. Nie zastanawia się sam z siebie, jak jego budowa wpłynie na całe otoczenie, bo też nie ma pełnej perspektywy i mieć jej nie musi. To samorząd odpowiada za zapewnienie wielu usług, systemu transportowego czy także walkę ze smogiem. Jeśli nie ma możliwości zapewnienia w danym miejscu infrastruktury dla takiej ilości osób, to władze nie powinny zezwolić na taką skalę zabudowy i to powinien określać plan zagospodarowania, aby z wyprzedzeniem było jasne, co gdzie może powstać. A wraz z planem rozwoju budownictwa w mieście powinien istnieć plan rozwoju całej infrastruktury, tak aby wraz z nowymi mieszkaniami oddawano potrzebne szkoły, drogi, tramwaje czy linie metra.

Zazwyczaj takie plany nie istnieją lub są ze sobą niespójne. Nie istnieje w Warszawie kompleksowy plan budowy sieci transportowej, gdzie miasto miało wyrysowane planowane linie metra i tramwajów z przynajmniej szacunkowym harmonogramem budowy. Tak aby wszyscy wiedzieli, w jakim kierunku idziemy, a bieżące rozmowy toczyły się o kolejności budowy wedle dostępności funduszy. O kolejnej inwestycji myśli się dopiero, gdy ukończy poprzednią. O infrastrukturze dla nowej dzielnicy myśli się dopiero, gdy się ona rozrośnie na tyle, by generować problemy. Odkrywając, że nie da się na wczoraj zbudować odpowiedniej komunikacji, wprowadza się mniej lub bardziej wprost zakazy ruchu samochodami, zmuszając mieszkańców do przesiadki na autobusy. Nie próbuje się nawet przekonywać ofertą. Ludzie wybierają taki środek transportu, jaki jest najwygodniejszy - uwzględniając czas przejazdu, koszt, przesiadki czy zwyczajny komfort. Niekoniecznie będzie to samochód. Po co najpierw zapewnić dobrą komunikację publiczną i poczekać, aż ludzie sami się do niej przesiądą, skoro można po prostu zakazać? Po co szanować ludzką wolność, gdy można ją z uśmiechem podeptać?

W konkursie na najlepszy polityczny oksymoron wszech czasów odjechała konkurencji miłościwie nam sprawująca władzę partia Prawo i Sprawiedliwość. Na długiej i wyboistej drodze braci bliźniaków po władzę pierwszy kontakt z deweloperką zaczyna się na długo przed srebrnymi wieżami i austriackim pośrednikiem. W czasach gdy bohaterom Powstania władza ludowa oferowała jedynie lokale w więzieniu na Rakowieckiej, niejaki Rajmund Kaczyński otrzymał całe piętro w znanym powszechnie domu naczelnika na Żoliborzu. Ta historia dyskusyjnej etyki byłaby bez znaczenia dla tematu gdyby nie fakt, że za żadnych poprzednich rządów deweloperzy nie otrzymali takich prezentów legislacyjnych, jak obecnie. Bank rozbija tarcza antycovidowa, w której deweloperów zwolniono z konieczności spełnienia wymogów planu przestrzennego, jeśli udowodnili, że inwestycja przeciwdziała skutkom pandemii. W praktyce wystarczyło, że deweloper zatrudnił do budowy kogoś zwolnionego w wyniku pandemii, a już mógł budować, co chciał i gdzie chciał.

Polityka nad rozumem

By oddać sprawiedliwość, winny obecnej sytuacji nie jest tylko PiS. O ile dzisiaj problem nabrzmiał, to trwa on od wielu lat i kolejne rządy podejmowały różne programy, które miały wspólny mianownik – kończyły się porażką. Mieliśmy dopłaty do odsetek, mieliśmy dopłaty do zakupu, dziś startują gwarancje BGK. Skąd porażki? Po pierwsze programy te często zawierały oderwane od rynku limity cen metra, po drugie podstawowy problem potęgowały, a nie rozwiązywały. Tym problemem od zawsze była niska dostępność mieszkań. Wysokie ceny mieszkań w Polsce od zawsze są powodem niedoboru lokali w stosunku do popytu na nie, a nie samych w sobie kosztów budowy. Kiedy dochodziło do najszybszych wzrostów cen? W latach 2005-2008 oraz obecnie. Nagrzana koniunktura, poprawa sytuacji finansowej, dostępność kredytów. Wszystko to powodowało jedynie coraz większy przerost popytu nad podażą i prawdziwe eldorado deweloperów.

W najbliższej mi Warszawie obecny prezydent miasta Rafał Trzaskowski postanowił urządzić nam miniaturkę Skandynawii. Pomiędzy narzekaniem na spadek dochodów miasta i dziurę budżetową (którą sam wywołał) znalazł miliardy na niszczenie infrastruktury transportowej w centrum, a przede wszystkim budowę i remonty lokali komunalnych i socjalnych. Poza oczywistym stwierdzeniem, że miasto nie jest deweloperem i swą działalność powinno ograniczyć wyłącznie do zapewnienia interwencyjnych miejsc zamieszkania, istotny jest wpływ na lokale nabywane komercyjnie. Pod nową budowę przeznaczono nie obszary peryferyjne, lecz atrakcyjnie zlokalizowane działki. Oferując mieszkania tym, którzy i tak by nie kupili własnych, odbiera szansę na własne M tym, którzy takie plany mają. Zajęte działki nie zostaną wykorzystane na komercyjną zabudowę, a zatem nie będzie większej konkurencji zawsze pozwalającej na obniżenie cen. Równocześnie zwiększając poziom budowy, podnosi ceny materiałów budowlanych w tak gorącym pod tym względem okresie. Czysto ludzką podłością można określić wybudowanie całych bloków mieszkań socjalnych w Ursusie, generalnie osiedla tanich mieszkań. Ludzie, dla których zakup tych mieszkań był w większości sporym wyzwaniem, dziś patrzą, jak płacą za siebie i dodatkowo za tych, którym płacić się nie chce.

Czy w tych warunkach zadziwia frustracja na całokształt rynku? Czy zadziwia także poczucie bezradności u ludzi, którym z jednej strony niczym za komuny tłumaczy się, że państwo coś zapewni, a z drugiej się tego nie zapewnia? Polacy coraz więcej zarabiają, żyją na coraz wyższym poziomie, a jednocześnie możliwości zakupu mieszkania dziś i 20 lat temu są zbliżone. Nie może dziwić frustracja 30-latka, który mimo wykonywania normalnej pracy, zarabiania średniej pensji, musi poświęcać minimum połowę tych dochodów na wynajem lub ratę kredytu. Nie dziwi zatem pomieszkiwanie dorosłych ludzi po wynajętych pokojach i niezadowolenie z tej sytuacji. Martwi jednakże poparcie dla rozwiązań mogących jedynie pogorszyć sytuację na rynku. Propozycje regulacji czy aktywnego wejścia państwa na rynek są bowiem niczym innym niż kolejnym upojeniem alkoholem na porannego kaca. Wszyscy, którzy próbowali, wiedzą, że jutrzejszy kac będzie jeszcze gorszy. Jedynym sposobem rozwiązania problemów mieszkaniowych Polaków jest obniżenie cen mieszkań - zarówno ich zakupu, jak i wynajmu. Tylko że tego nie da się zrobić inaczej niż doprowadzając do zwiększenia ogólnej ilości mieszkań w Polsce. Nie zrobi się tego wprowadzając kolejne wymogi dla deweloperów czy wprowadzając kolejne podatki dla inwestorów

***

W całej debacie społecznej o budownictwie dyżurnymi chłopcami do bicia są banki i deweloperzy. Wygodni kandydaci – duzi, bogaci, wpływowi. Przecież jak bogaty to zły, lać drania. Tylko niektórzy starają się pomijać fakt, że wszyscy oni to firmy. Biznesy powołane do zarabiania pieniędzy i swą działalność prowadzić będą tak, aby maksymalizować zysk. Tak samo jak producenci elektroniki, piekarze czy właściciel kebaba w okolicy. Każdy na swoją skalę i możliwości. Istnieje duże oczekiwanie odpowiedzialności społecznej deweloperów, by kosztem własnych zysków budowali lepiej. Wraz z tymi górnolotnymi oczekiwaniami wszyscy zdają się zapominać, że we własnych podatkach płacimy wynagrodzenia nie deweloperom, tylko politykom i urzędnikom. Nie płacimy pensji deweloperowi, który wybudował niedorzeczny blok, tylko panu Trzaskowskiemu, Majchrowskiemu, Sutrykowi i pozostałym pracownikom samorządu (rządu też). Ich rolą nie jest chodzenie na parady czy komentowanie naszego stylu życia - mogą to robić w swoim wolnym czasie jako prywatni ludzie. Ich psim obowiązkiem jest zapewnienie realizacji ustawowych obowiązków samorządu terytorialnego, do których należy nadzór miasta rozwojem miasta. Jeśli im to nie odpowiada, powinni poszukać innej pracy, co patrząc na dokonania odbyłoby się z wielką korzyścią dla ich miast.

Przez kilkadziesiąt lat pozwolono na całkowicie chaotyczną zabudowę, nie zapewniono usług, a dziś w ramach walki ze smogiem i korkami postuluje się dalsze obniżenie komfortu życia. Stosując maoistowską ideologię pozbawienia jednostki swej wartości humanistycznej, wprost zakazuje się korzystania z indywidualnych środków transportu lub robi to naokoło poprzez zwężanie ulic, likwidację parkingów czy wprowadzanie niedorzecznych norm ekologicznych. Zamiast ułatwić powstawanie nowych inwestycji, aby zwiększyć ilość mieszkań na rynku, postuluje się kolejne ograniczenia i utrudnienia. Narzeka się na brak oferty wynajmu, jednocześnie postulując podatki od trzeciego i kolejnego mieszkania.

Tendencję tą widać w działalności tzw. aktywistów miejskich czy władz największych polskich miast z Warszawą na czele. Zero planów, zero analiz, brak działań z wyprzedzeniem. Działa się, gdy już się naprawdę pali, gdy jest już naprawę źle. Wtedy kosztem mieszkańców naprawia się własne błędy z przeszłości i przy okazji siłą wprowadza własną wizję świata, gdy to żyjący za pieniądze ludzi urzędnik lub polityk rości sobie prawo do mówienia im, jak mają żyć. Zabrzmiało Leninem? Chyba nieprzypadkowo…

Rynek budownictwa to wynikowa wielu, bardzo ze sobą powiązanych tematów. Kredyty, zarobki, ilość mieszkań czy na końcu planowanie przestrzenne. Nie ma jednego, prostego działania, które niczym magiczna różdżka zapewniłoby wszystkim to, czego pragną. Równocześnie każde działanie w jednym obszarze wywołuje skutki w kilku kolejnych. Koniunktura na rynku jest zmienna – jak na każdym innym. Wczoraj mieliśmy zerowe stopy procentowe i kredyty dla każdego, dziś nawet dobrze zarabiający ludzie mieliby problem z uzyskaniem kredytu na duże mieszkanie w mieście. Rozsądek mówi, że ten stan potrwa chwilę i znów się zmieni. Przeczekajmy więc najgorsze, biorąc sprawy we własne ręce, kontrolując własne życia. Oczekujmy od polityków, aby robili swoje i nie wtrącali się w to, co nie należy do ich kompetencji. Im mniej bowiem się wtrącą w nasze życia, tym mniej w nich zepsują. Lekarstwem na chorobę nigdy nie jest to, co do niej doprowadziło – a doprowadził brak regulacji tam, gdzie one są niezbędne i ich przerost tam. Gdzie są kompletnie zbędne.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

RADICAL XCHANGE

Z JACKIEM HENDERSONEM ROZMAWIA WŁODZIMIERZ GOGŁOZA

Koczanowicz przyznaje expressis verbis: „Chodziło mi zarówno o opisanie rzeczywistości, jak i o jej ocenę”. Pewnie właśnie dlatego po zaprezentowane teksty sięga się chętnie i równie chętnie idzie się drogą zaproponowaną przez autora. Można nawet czasami się z nim nie zgodzić, jednak chce się pójść obok niego do samego końca snutej przez niego narracji.

Jak powstało RadicalxChange i jakie są główne obszary waszej działalności?

RadicalxChange wystartowało w 2018 roku w odpowiedzi na entuzjazm i chęć działania, które wyrosły wokół książki Radical Markets autorstwa Glena Weyla i Erica Posnera.

Od tamtego czasu wiele z pomysłów przedstawionych w tej pracy zostało poddanych szeregowi naturalnych eksperymentów. Rząd Tajwanu i władze stanu Kolorado w USA wdrożyły mechanizm tzw. głosowania kwadratowego (ang. quadratic voting). Zaś Gitcoin wykorzystał finansowanie kwadratowe (ang. quadratic funding), aby wspomóc dziesiątkami milionów dolarów projekty oprogramowania open source i inne dobra publiczne w ekosystemie Ethereum. Rozwinięte przez nas koncepcje trafiły nawet do najlepiej sprzedającej się gry strategicznej wszechczasów Civilization VI, w której zastosowano mechanizm głosowania kwadratowego oraz pewne pomysły z zakresu zarządzania przyszłością.

Obecnie członkowie naszej społeczności organizują się w ponad 100 oddziałach na całym świecie. Co roku organizujemy międzynarodowe konferencje. Ostatnie z nich odbyły się w grudniu 2021 roku na żywo w Tajpej oraz Denver, były również transmitowane online. Z niecierpliwością czekamy na nasze kolejne duże wydarzenie w 2022 roku, które będzie miało miejsce w Polsce podczas październikowych Igrzysk Wolności!

RadicalXChange jest kojarzone z dwiema ideami - ideą „radykalnych rynków" i ideą „liberalnego radykalizmu". Większość ludzi, gdy słyszy tego rodzaju określenia, w naturalny sposób kojarzy je z wolnorynkowym libertarianizmem, ponieważ to przede wszystkim właśnie libertarianie mówią „o zdolności rynków do radykalnej przemiany społeczeństw”. Jak Wasza koncepcja liberalnego radykalizmu ma się do klasycznego liberalizmu i libertarianizmu?

Pojęciu „liberalizm" różni ludzie mogą przypisywać różne znaczenia, ale w tym wypadku mamy na myśli szerszą teorię polityczną z elementem stojącego w opozycji do autorytaryzmu zobowiązania do neutralności wobec różnych sposobów życia i wartościowania jednostek.

„Radykalna" komunitarystyczna krytyka ograniczeń liberalizmu sprowadza się do tego, że autentyczne zaangażowanie w indywidualną samorządność jest sprzeczne z autentycznym zaangażowaniem na rzecz wspólnoty i różnorodności. Myślą przewodnią liberalnego radykalizmu jest poważne potraktowanie tej dialektyki i dążenie do stworzenia takiego liberalizmu, który mógłby funkcjonować w naszym pluralistycznym i różnorodnym świecie.

Wyrastające z libertarianizmu koncepcje „głosowania nogami” oraz suwerenności jednostki dążą do czegoś przeciwnego – do oddzielenia i „uwolnienia" nas od ograniczeń naszego pluralistycznego i różnorodnego świata. Taka postawa podważa jednak źródło prawie wszystkich wartości, czyli nasze relacje. Nie jesteśmy i nie powinniśmy chcieć być jedynie nieznajomymi, którzy wymieniają się i czerpią zyski w ramach kapitalistycznych rynków. Nie wydaje się również, aby realistycznym było opieranie naszego bezpieczeństwa i wolności na możliwości odrzucenia systemu i wyjścia z niego.

Myślę, że najlepiej ujął to John Dewey: „Ludzie nie byli w rzeczywistości zaangażowani w absurdalne dążenie do uwolnienia się od związków z naturą i ze sobą nawzajem. Dążyli do większej wolności w naturze i społeczeństwie. Chcieli mieć większą zdolność do inicjowania zmian w świecie rzeczy i bliźnich; chcieli mieć większy zakres ruchu, a co za tym idzie - większą swobodę w obserwowaniu [...]. Nie chcieli izolacji od świata, lecz bardziej intymnego z nim związku. Chcieli kształtować swoje przekonania na temat świata samodzielnie, a nie na podstawie tradycji. Pragnęli bliższego związku ze swymi bliźnimi, aby mogli skuteczniej wpływać na siebie nawzajem i łączyć swe działania w imię wspólnych celów."

Klasyczny liberalizm został urzeczywistniony przez kapitalistyczne rynki i demokrację opartą na zasadzie „jedna osoba, jeden głos". Liberalny radykalizm, czyli to, co obecnie nazywamy pluralizmem, będzie potrzebował równie prostych instytucji. Nasza działalność polega na pomaganiu w ich tworzeniu.

Celem RadicalXChange jest „transformacja zarówno kapitalizmu, jak i demokracji, w celu zbudowania bardziej sprawiedliwego społeczeństwa”. Przyjrzyjmy się temu, jak miałoby to wyglądać w praktyce. Czy mógłbyś nam powiedzieć, czym jest głosowanie kwadratowe i dlaczego uważasz, że będzie ono służyć społeczeństwu lepiej niż obecny system „jedna osoba, jeden głos"?

Obecnie skłaniamy się raczej ku nazwie głosowanie pluralne (ang. plural voting). Pomysł polega na tym, że wyborcy otrzymują pulę „kredytów” uprawniających ich do głosowania, które następnie rozdzielają między różne pytania wskazane na karcie wyborczej, sygnalizując w ten sposób siłę swoich preferencji. Kredyty przeliczane są na „policzone głosy" zgodnie z ich pierwiastkiem kwadratowym. Jeśli więc przeznaczysz jeden kredyt na daną kwestię, to jest to jeden głos; cztery kredyty to dwa głosy; dziewięć kredytów to trzy głosy, itd.

Przy prostej metodzie „jedna osoba, jeden głos" ignoruje się rozróżnienie między silniejszymi i słabszymi preferencjami. Daje to błędne odpowiedzi w sprawach, w których jedna opcja ma bardzo dużą wartość dla kilku osób, a druga ma małą wartość, ale dla większej liczby osób.

Zamiast kierować się jedynie wolą większości, powinniśmy raczej dążyć do zrozumienia całkowitego znaczenia danej kwestii oraz całkowitego dobrobytu wynikającego z różnych decyzji. Głosowanie kwadratowe jest pod tym względem optymalne, ponieważ pozwala każdemu wskazać jak ważna jest dla niej/niego dana kwestia. Wyborcy mogą wyrazić kompleksowe i bardziej zniuansowane preferencje. Grupy mogą dojść do bardziej szczegółowych kompromisów i osiągnąć konsensus.

Zapewnianie dóbr publicznych jest prawdopodobnie najmniej kontrowersyjną z funkcji państwa. Wymyśliliście własne rozwiązanie efektu gapowicza – finansowanie kwadratowe, które znany libertariański ekonomista Alex Tabarrok nazwał „krokiem milowym w projektowaniu mechanizmów zaspokajania dóbr publicznych". Czy mógłbyś wyjaśnić nam na czym polega główna zaleta tego nowatorskiego podejścia?

To, co obecnie nazywamy finansowaniem pluralnym (ang. plural funding), jest bardziej demokratyczną i skalowalną formą współfinansowania dóbr publicznych.

Współfinansowanie to model finansowania dóbr publicznych, w którym rząd lub fundusz filantropijny wyrównuje indywidualne wpłaty na rzecz jakiegoś projektu. W finansowaniu pluralnym całkowite finansowanie dobra publicznego to zsumowane i podniesione do kwadratu pierwiastki kwadratowe z każdej wpłaty.

Dzięki takiemu podejściu finansowanie zależy w większym stopniu od tego, ile osób dało swój wkład, niż od tego, czy projekt ma zamożnych zwolenników. Łatwiej w ten sposób wyłonić projekty, które rzeczywiście przynoszą korzyści szerokiemu gronu.

Pozostając przy temacie rynków: proponujecie zastąpienie własności prywatnej, czy jak to określają Glen Weyl i Eric Posner własności „monopolistycznej”, własnością pluralną, w której prawie wszystkie aktywa są okresowo wystawiane na aukcję. Dlaczego uważacie, że tak radykalna przebudowa struktury własności jest konieczna?

Własność pluralna to nowy sposób zarządzania aktywami, który jest bardziej sprawiedliwy i efektywny, niż sposoby obecne w kapitalizmie czy komunizmie. Posiadacze aktywów ustalają cenę, po której każdy może od nich je kupić i muszą okresowo płacić podatek proporcjonalny do tej ceny, aby utrzymać nad nimi kontrolę.

Własność prywatna istnieje po to, by rozwiązać problem tragedii wspólnego pastwiska. W swojej obecnej formie jest ona podstawą kapitalizmu i jak twierdzą jej zwolennicy ma nam gwarantować wolność. W rzeczywistości jednak jest to instytucja skostniała, dająca jednej osobie lub jednemu podmiotowi absolutne prawa do czegoś, jednocześnie odbierając je wszystkim pozostałym. W naszym świecie, w którym większość wartości jest wynikiem relacji sieciowych, wolność może być o wiele głębsza i cenniejsza, jeśli oprzemy ją nie na tym, co moje i twoje, ale na tych wszystkich rzeczach, których możemy używać wspólnie.

W sferze gospodarki cyfrowej RadicalXChange opowiada się za „godnością danych". Co rozumiecie w tym przypadku przez „godność" i jak ma się wasza propozycja do różnych inicjatyw Unii Europejskiej mających na celu ograniczenie wpływów gigantów technologicznych?

Należy pamiętać, że dane dotyczące jednostek powstają w ramach sieci i czerpią swoją wartość z efektów sieciowych. Dane każdego z nas zawierają w sobie ukryte informacje, które pozwalają na odkrywanie czegoś na temat osób, z którymi jesteśmy powiązani. Gdy więc jedna osoba ujawnia lub ukrywa tego rodzaju dane, ma to istotny wpływ na niezliczoną ilość innych osób. Jeśli każdy ma absolutną kontrolę nad swoimi danymi, to właściwie nikt jej nie ma. Dlatego naszym zdaniem dane powinny być przedmiotem wspólnych, demokratycznych decyzji, a nie jednostronnych decyzji indywidualnych.

Niedawno ogłosiliśmy projekt ustawy o wolności danych (Data Freedom Act), który spotkał się z dużym zainteresowaniem sporej grupy przedstawicieli świata polityki, nauki i biznesu. Pojawiły się już nawet pierwsze próby wdrażania niektórych jego aspektów w praktyce. Unijne prawodawstwo również wydaje się zmierzać w podobnym kierunku, co niewątpliwie nas cieszy, aczkolwiek ostrożnie czekamy na finał obecnych prac legislacyjnych.

Zaczęliśmy również aktualizować nasze działania i integrować je z nowym, kluczowym obszarem problemowym: prywatnymi sieciami danych, których działanie jest możliwe dzięki technologiom zwiększającym prywatność. Zarządzanie tymi sieciami stanowi kolejne ważne wyzwanie w obszarze dzielenia się informacjami i będzie pewnie przedmiotem licznych sporów odnośnie tego jak dane powinny być strzeżone, kontrolowane i wykorzystywane.

Jak zamierzacie wdrażać swoje idee w praktyce?

Jako pluraliści pracujemy nad wprowadzaniem zmian na obrzeżach instytucji i w obszarze powiązań między ich różnymi typami. Staramy się budować na fundamentach już istniejących ośrodków koordynacji, zamiast je zastępować. Naturalną i bezpieczną przestrzeń dla eksperymentów można znaleźć w dzielnicach wielu miast, w niektórych instytucjach publicznych, w korporacjach i związkach zawodowych, w kościołach, w przestrzeni web3, czyli w społecznościach, które częściowo koordynują działania swoich członków, ale potrzebują pomocy w przezwyciężeniu wewnętrznych różnic, aby móc sprawniej działać na większą skalę.

Wierzę, że z czasem te społeczności, które wykorzystają idee, o których mówimy, będą jak nadprzewodniki: będą zarządzać zasobami w sposób bardziej produktywny i sprawiedliwy, likwidując waśnie i tworząc wspólne cele w ramach zróżnicowanej współpracy. Tym samym okażą się one bardziej wydajne niż istniejące struktury władzy. Dla nas zwycięstwo będzie w równym stopniu wynikiem nauki życia w inny sposób we wspólnotach skłonnych do eksperymentów, co rezultatem konkretnych osiągnięć i formalizacji, które – mamy nadzieję – spotkają się z oficjalnym uznaniem ze strony tego, co już istnieje.

Co było dotychczas najciekawszym wyzwaniem, na jakie natrafiliście podczas rozwijania swoich głównych pomysłów?

Pomysły zawarte w książce Radical Markets byłyby optymalnymi rozwiązaniami, gdyby problemem, z którymi się zmagamy, była kwestia skoordynowania zatomizowanych jednostek do działań na rzecz jednego dobra publicznego.

Jednak w warunkach pluralizmu ludzie należą do wielu różnych grup, a problem polega na przezwyciężeniu naszej stronniczości w stosunku do grup lokalnych, na rzecz szerszej współpracy. Aby zmierzyć się z tym wyzwaniem zaprojektowaliśmy, a obecnie współ-wdrażamy tokeny soulbound (dosłownie „przypisane do duszy”), w skrócie SBT, dzięki którym nasze mechanizmy są w stanie formalnie rozpoznawać struktury różnych społeczności.

Za sprawą tego rozwiązania pluralne głosowanie i pluralne finansowanie mogą być wykorzystane, aby premiować projekty, które mają szerokie i zróżnicowane wsparcie. Mechanizm pluralnej własności może z kolei dać gwarancję, że tylko członkowie danej społeczności mają dostęp do wspólnych zasobów. Spółdzielnie danych mogą wydawać tokeny SBT, które przyznają dostęp do danych badaczom lub odzwierciedlają prawa członkowskie. Możemy też wreszcie zacząć w pełni wykorzystywać potencjał lokalnych walut (tak jak to ma miejsce obecnie w Oakland, w Kalifornii).

Gdzie nasi czytelnicy mogą dowiedzieć się więcej o RadicalXChange i waszych pomysłach?

Jeśli jesteście zainteresowani tym, co robimy, wejdźcie na naszą stronę internetową, śledźcie nas na Twitterze, albo napiszcie do nas maila na adres: info@radicalxchange.org.

Tłumaczenie: Marta Brewer.

JACK HENDERSON

Specjalista RadicalXChange do spraw cyfrowej demokracji, badacz związanym z projektem BlockchainGov oraz Coalition Of Automated Legal Applications.

WŁODZIMIERZ GOGŁOZA

Head of Corporate Sustainability w agencji All Hands oraz specjalista do spraw komunikacji w projekcie Wildland. Doktor nauk prawnych, autor licznych publikacji z zakresu historii myśli organizatorskiej, teorii organizacji i zarządzania, empirycznych badań nad stanami natury oraz policentrycznych systemów prawnych.

Koniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

JANUSOWE OBLICZE LIBERALIZMU

PIOTR BENIUSZYS

Raz uprzejmy, czarujący, szczodry i serdeczny, ale potem nagle jawi im się krwiożerczym szaleńcem. Albo jak ten ikoniczny przeciwnik Batmana o dwóch twarzach: posiada z jednej strony naturę racjonalnego i praworządnego prokuratora Harvey’a Denta, aby w innych stanach emocjonalnych działać jako Two Face, demoniczny agent chaosu, rozstrzygający o pomyślności lub nieszczęściu ofiar poprzez rzut monetą.

Większość ludzi lubi tylko pół liberalizmu. Jest on więc z ich punktu widzenia swoistym doktorem Jekyllem/panem Hyde’em pośród idei i filozofii politycznych. Raz uprzejmy, czarujący, szczodry i serdeczny, ale potem nagle jawi im się krwiożerczym szaleńcem. Albo jak ten ikoniczny przeciwnik Batmana o dwóch twarzach: posiada z jednej strony naturę racjonalnego i praworządnego prokuratora Harvey’a Denta, aby w innych stanach emocjonalnych działać jako Two Face, demoniczny agent chaosu, rozstrzygający o pomyślności lub nieszczęściu ofiar poprzez rzut monetą. Taki, w przerysowanym skrócie, jest obraz liberalizmu w oczach tych, którzy liberałami z różnych powodów nie są.

I.

Najpowszechniej znanym pokłosiem tego postrzegania jest harmonizowanie się światopoglądowego liberalizmu (który, dla lepszej precyzji, przyjąłem nazywać „liberalizmem społeczno-obyczajowym”) z różnymi ideami lewicowymi, zaś liberalizmu gospodarczego z centroprawicową wizją państwa i społeczeństwa. Liberałom integralnym (takim jak autor tego tekstu) oba te podejścia wydają się dziwaczne. Ale to tylko dlatego, że nie-liberałowie w ocenie tych poszczególnych idei wychodzą nie od strony ich filozoficznych podwalin, a od strony ich wpływu na ostatecznego „odbiorcę” – czyli na zwykłego człowieka w zwykłym społeczeństwie.

Liberalizm społeczno-obyczajowy jest w gruncie rzeczy katalogiem uprawnień człowieka, z których nade wszystko może on korzystać w osobistej, rodzinnej, intymnej i prywatnej sferze życia. „Przyznanie” człowiekowi (użycie w tym kontekście słowa „przyznanie” źle brzmi w liberalnych uszach, bo naszym zdaniem każdy człowiek dysponuje pełnym pakietem wolności z natury rzeczy, a inny stan faktyczny może wynikać tylko i wyłącznie z antyliberalnych działań innych ludzi, grup, instytucji czy rządów) tych wolnościowych uprawnień jest aktem swoistej szczodrości. Gdy zaś uprawnienia zostają „przyznane” członkom grup mniejszościowych, słabszych, borykających się z niską pozycją społeczną – to jest to równocześnie, lewicowe w swoim odruchu, udzielenie wsparcia ludziom tego wsparcia potrzebującym.

Mamy tu więc do czynienia z „pochyleniem się nad losem” drugiego człowieka, osoby którą ślepa fortuna lub sieć społecznych współzależności skazała na zajmowanie pozycji trudniejszej od przeciętnej. Z tego punktu widzenia ustanowienie praw antyrasistowskich i anty-ksenofobicznych, likwidujących nierówności pomiędzy kobietami i mężczyznami lub pomiędzy wyznawcami różnych religii i ich Kościołami, nadających równe szanse kształtowania pełnego życia członkom mniejszości seksualnych, etnicznych czy rasowych, powstrzymywanie się od karania za wszelkie „przestępstwa bez ofiar” (takie jak np. konsumpcja tzw. narkotyków miękkich) jest działaniem podobnym w swojej logice do obejmowania ludzi ubogich wsparciem socjalnym, wspierania bezrobotnych hojnym systemem zasiłków, emitowania bonów żywnościowych czy finansowania przez państwo projektów budowy tanich mieszkań. Wszystko to służy w końcu ochronie potrzebujących wsparcia przez różnorakimi trudami życia i znajduje swoje oparcie w odruchu solidarności z drugim człowiekiem.

II.

Liberalizm gospodarczy natomiast jest w gruncie rzeczy koncepcją konkurowania ludzi i ich organizacji o zasoby materialne na drodze wolnych umów o wymianie dóbr. Te zasoby i dobra (aby mieć jakąkolwiek wartość i nieść ze sobą jakikolwiek impuls pobudzający ludzi do działania) muszą być ograniczone. Nie ma żadnego racjonalnego powodu, aby ustanawiać limit ilości małżeństw homoseksualnych dostępnych do zawarcia w danym czasie i na danym obszarze, ale już ilość pieniądza i innych wartościowych przedmiotów w obiegu objęta limitem być musi, jeśli nie chcemy doświadczyć takiego czy innego makroekonomicznego krachu. W efekcie liberalizm ekonomiczny nie dla każdego przynosi pomyślne nowiny. W realiach konkurowania będą wygrani i przegrani, nie będzie prezentów, przywilejów, aktów szczodrości czy bezinteresowności. Co „gorsza”, naturalny podział na bardziej i mniej utalentowanych doprowadzi do tego, że lepiej odnajdą się w tym silniejsi, zaś gorszą pozycję uzyskają słabsi, a zatem ci, których pod szczególną swoją pieczę chce brać liberalizm społeczno-obyczajowy (co oczywiście nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że w konkurencji rynkowej przedstawiciele mniejszości wyznaniowych, etnicznych czy seksualnych okazują się przegranymi; oznacza tylko, że słabszym w sytuacji gry rynkowej – kimkolwiek by nie byli – liberalizm nie oferuje wsparcia).

Rynkowa konkurencja stawia przed człowiekiem szereg wyzwań i wymogów, które oddziałują dyscyplinująco. Trudno należeć do wygranych bez dobrej organizacji, ambicji, wysiłku i zaakceptowania podstawowych zasad współżycia społecznego. To właśnie z tego powodu liberalizm gospodarczy podoba się wielu konserwatystom, którzy łakną zdyscyplinowanego, uporządkowanego i podatnego na przestrzeganie reguł społeczeństwa. Dodatkowo konserwatyści cenią sobie okoliczności nagradzające jednostki wybitne i ciężką pracę. To także decyduje o ich pozytywnej percepcji oddziaływania wolnej konkurencji i ekonomicznego liberalizmu na układ hierarchii społecznej. Konkurencja dyscyplinuje, nagradza i karze. Pełni więc, mimo że jest zjawiskiem bezosobowym, rolę podobną do instancji surowego sędziego, uwielbionej figury w konserwatywnym imaginarium. Z punktu widzenia konserwatysty, naturalne wymogi powodzenia na wolnym rynku ujmują ludzi w ryzy w sposób do pewnego stopnia analogiczny do zasad wiary religijnej, kanonów tradycyjnej moralności czy opartej na systemie autorytetów hierarchii społecznej.

III.

Jak to więc możliwe, że liberalizm społeczno-obyczajowy harmonizuje z liberalizmem ekonomicznym w jednym systemie wartości? Dlaczego integralny liberalizm ma z punktu widzenia przysłowiowego zwykłego człowieka to janusowe oblicze?

Oczywiście dlatego, iż u podłoża wszystkich idei liberalnych leży przekonanie o podstawowym znaczeniu wolności jednostki. Lewicowi zwolennicy liberalizmu społeczno-obyczajowego wyżej od wolności stawiają solidarność międzyludzką oraz tzw. sprawiedliwość społeczną, a ich poparcie dla wolności jednostki przy kształtowaniu swojej drogi życiowej i stylu życia w obszarze prywatnym i intymnym jest tylko „przy-okazyjne”. Prawicowi zwolennicy liberalizmu ekonomicznego wyżej od wolności jednostki stawiają restrykcyjnie funkcjonujący ład i porządek społeczny oparty na ich wartościach moralnych, a ich poparcie dla wolności jednostki w podejmowaniu aktywności zawodowo-zarobkowej jest funkcją umacniania tego ładu.

Z punktu widzenia liberała integralnego natomiast człowiek winien dysponować maksymalnie szerokim zakresem wolności indywidualnej we wszystkich obszarach życia, tak prywatnym, jak i zawodowym (jak również w życiu publicznym, gdy występuje w roli obywatela i wchodzi w styczność z władzami kraju i ich administracją). Wolność jednostki powinna ograniczać wyłącznie tak samo szeroko zakrojona wolność innych jednostek, co wynika z liberalnego wymogu równości wobec prawa. Oznacza to, że ten sam człowiek musi mieć prawo w wybrany przez siebie sposób kształtować i swoje życie osobiste, zainteresowania, spędzanie czasu wolnego czy życie duchowe, i swoje życie profesjonalne, sposoby zarabiania na utrzymanie, biznesowe relacje z innymi. Ingerencja czynników zewnętrznych w obie te sfery, pozbawianie człowieka możliwości wyboru i działania są równie niedopuszczalne.

IV.

Złączeniu obu tych „liberalizmów” w jeden liberalizm jest zresztą unaocznieniem pewnej dwoistości wbudowanej w liberalną koncepcję praw człowieka i w liberalną wizję jego życia. Liberalizm to nie jest tylko beztroska zabawa w duchu całkowitej swobody. W liberalizmie wolność zawsze pozostaje złączona z odpowiedzialnością, a wobec jednostki ludzkiej skierowany jest komunikat, że może ona sobie pozwolić na tyle wolności (np. ryzykownych wyborów drogi życiowej), na ile będzie w stanie udźwignąć w sensie przejęcia odpowiedzialności za skutki. Liberalizm społeczno-obyczajowy prezentuje szeroki katalog możliwości wyboru życiowych dróg, ale niektóre z nich pociągają za sobą o wiele większe wymogi co do odpowiedzialności niż inne, więc mogą być niewskazane dla znacznej części ludzi (co jednak nie oznacza potrzeby stosowania zakazu; oznacza tylko potrzebę formułowania przestróg przed klęską i konsekwencjami). Obok praw kroczą obowiązki.

Liberalizm ekonomiczny jest domeną właśnie obowiązków i odpowiedzialności. Wolnościowy ład społeczno-polityczny może trwać i dostarczać ludziom związanych z nim korzyści tylko tak długo, jak zapewnione będą materialne warunki jego funkcjonowania. Załamanie się ekonomicznego fundamentu dobrobytu niechybnie doprowadzi do niepokojów i rozruchów, które spowodują przejęcie politycznej kontroli przez agentów dyktatury, autorytaryzmu i zamordyzmu, a pogrzebanie wolności stanie się nieuniknione. To dlatego każdy, kto chce w swoim życiu osobistym i prywatnym cieszyć się szerokim zakresem praw i swobód, może i powinien zostać zobowiązany do pracy nad podtrzymaniem materialnego fundamentu wolnościowego ładu, a więc do wkładu w sprawne funkcjonowanie gospodarki rynkowej.

Źródłem bogactwa i dobrobytu nigdy nie jest bowiem redystrybucja tego samego pieniądza od jednych obywateli do drugich (ona może jedynie opóźnić lub złagodzić wybuch niezadowolenia, które stanowi zagrożenie dla ładu wolnościowego). Dobrobyt trwać może tylko dzięki pracy, a najbardziej skuteczne przekładanie ludzkiej pracy na maksymalny wynik ekonomiczny przyniósł system wolnorynkowy, postulowany przez ekonomiczny liberalizm.

Praca nigdy nie będzie równie przyjemna jak czas wolny. Ale nie ma czasu wolnego bez pracy. Tak samo jak nie ma liberalizmu społeczno-obyczajowego bez liberalizmu ekonomicznego.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

PRAWO GODWINA

MICHAEL GIELETA

Ostatnie miesiące zmieniły zachodni świat medialno-polityczny w bezwstydny karnawał rzucania z pozbawioną konsekwencji lekkością confetti makabrycznych analogii na głowy ideologicznych adwersarzy. Analogie te, zgodnie z prawem Godwina, wcześniej czy później, ulegają redukcji do przewidywalnego trypletu odgrywanych w akcie retorycznej desperacji wytartych i nic nie znaczących leitmotivów przeszłości: Hitlera, nazistów i Holocaustu.

Może najmniej wierni odgrywaniu tej triady są Żydzi, tak w Izraelu, jak i w diasporze; dla obu grup ten ostatni komponent pozostaje, w zrozumiały sposób, niepodatną na analogie onkologiczną chorobą plemiennego i narodowego psyche. Jeśli chodzi o wszystkich innych: Anything goes! Jak mówi do Claude’a Lanzmanna w Shoah jeden z chłopów mieszkających przy linii kolejowej z Umschlagplatzu do Treblinki: „Czy jak pan uderzy się w palec, to mnie boli?” To tylko kolejne wyjaławianie unikalności Zagłady. Nie, nie wydaje się to innych boleć. W końcu nie ich palec.

Internet buzuje wszelkimi wariacjami wyrażenia „Putler”; z jednej strony trywializując tak istniejącą jak i przyszłą spuściznę lingwistycznie zhybrydowanych współimienników, z drugiej strony sugerując na w pół humorystyczne zrównanie tego, co wtedy, z tym, co teraz. To, że brak w tej słownej zbitce Stalina („Stutler”? „Pstaltler”?), którego to zbrodnie wobec narodu ukraińskiego czynią primus super pares, jest zarówno historyczno-pojęciowym błędem na poziomie prezentowania Austrii jako ofiary nazizmu, jak i sukcesem kremlowskiej propagandy marginalizującej wewnątrzpaństwowe zbrodnie bolszewizmu. Poprzez nieobecność nestora Holodomoru i Wielkiego Terroru w dyskursie po obu stronach barykady, udaje się ideologicznemu ojcu Putina oraz ludobójczemu współzawodnikowi Hitlera pozostać niewidzialnym w wirtualnie wyświechtanym wachlarzu popularnych odnośników. Zupełnie jak gdyby „Putler” był autorem sztuki wojennej à la russe, a nie jej reakcjonistycznym imitatorem.

Dziwnie to słowne portmanteau wygląda w polskich komentarzach internetowych, pisanych (z pominięciem tych autorstwa apokryficznych rosyjskich botów) przez mieszkańców części Europy, którzy, w teorii, powinni mieć akcesoryczne chociaż pojęcie różnic miedzy wojną terytorialną, eksterminacją mniejszości narodowej, zbrodniami wojennymi a ludobójstwem. W teorii. Nie mówiąc już o podstawowym znaczeniu słowa „masakra”. I nie mam tu na myśli rozlanego na biurko latte z mlekiem sojowym. Tak jak „Holocaustem” staje się zabijanie ludności cywilnej na linii frontu, tak i „nazizmem” staje się właściwie to, co dana strona konfliktu życzy sobie „nazizmem” nazwać.

Mamy oto „nazizm” w definicji putinowskiej, „nazizm” w oczach demokratycznego świata obserwującego „denazifikujacego” naród ukraiński Putina, „nazizm” w wydaniu Batalionu Azowa według oryginalnej koncepcji Biletskiego, wodza „ostatecznej krucjaty rasy białej przeciwko sterowanym przez Żydów podludziom” oraz „nazizm” w bohaterskiej wersji obrońców Azovstalu z wysmarowanymi świńskim łojem karabinami w dłoniach, dystansującymi się ideologicznie od pierwotnego Ruchu Azowa, jego białej supremacji i znajomej ikonografii Wolfsangel. Mamy „nazizm” trzymanych w koloniach karnych obrońców Ukrainy i „nazizm” ich sąsiadów „wyzwolicieli”.

Mamy „nazizm” greckiego członka Regimentu Azowa apelującego kuriozalnie u boku Prezydenta Zeleńskiego do Helleńskiego Parlamentu ku oburzeniu greckich polityków. Jest „nazizm” Stepana Bandery okresowo zapominany przez Prezydenta Zeleńskiego pomimo podirytowanego pochrząkiwania Polski i Izraela. Jest również „nazizm” do którego Prezydent Zeleński odniósł się w apelu do Knesetu, zrównując dzisiejszy los Ukraińców z losem europejskich Żydów pod hitlerowską okupacją; apel wzywający do dokonania przez Izrael tak świadomego wyboru pomocy Ukraińcom jak ten, rzekomo, dokonany przez Ukraińców wobec Żydów podczas drugiej wojny światowej. Ta ekwiwokacja, pomijając nawet żydowską pamięć zbiorową o współudziale Ukraińców w Holocauście, w normalnych czasach mogłaby być uznana przez członków Knesetu (i wielu innych) za rewizjonizm. I przez wielu za taką uznana była, padłszy z ust, w narracji Kremla, „Żyda-Nazisty”. Który to, wracając do reszty naszej makabrycznej triady, w bliżej nieokreślonych okolicznościach, stracił część rodziny w Holocauście.

Nie jest też łatwo uchwycić moment, w którym w tym semantycznym laisser-faire nalepka „nazizm” staje się „faszyzmem”, kiedy „faszyzm” „hitleryzmem”, a „hitleryzm”, na nowo “nazizmem”. Dla medialnych i politycznych kuglarzy tych pojęć konkretna ideologia i praktyka Nationalsozialismus czy Fasci Italiani di Combattimento są o tyle nieważne, o ile można użyciem ich wywołać pożądany efekt (i.e. wstręt). Orwell, już w 1944 roku, odnotował, że słowo „faszysta” stało się pospolitym w języku angielskim ekwiwalentem „łobuza” czy „bandyty”. Paliły się jeszcze wtedy piece Auschwtiz, Republika Salò czyniła z północnych Włoch pariasa Europy, a Horthy targował się z Eichmanem na wymianę stojących wypełnionymi ludźmi bydlęcych wagonów do Birkenau na sztabki złota. Podobną eradykację znaczeniową jednego z najgłówniejszych słów-azymutu dwudziestego wieku obserwujemy teraz w użyciu słowa „nazizm”.

W Cannes na otwarciu festiwalu, niczym deus ex machina, znowu przemówił Prezydent Zelenski. Otwierając europejskie targowisko próżności prezentujące film Siergieja Loznitsy „Babi Jar. Kontekst” i sugerując, w niezamierzony może sposób, podobieństwo miedzy aktualnym cierpieniem Ukraińców a masową eksterminacją 33 000 kijowskich Żydów zgładzonych w dwa dni w Babim Jarze w 1941 roku. W Babim Jarze, co do którego ani niosący wolność od „neo-nazizmu” Rosjanie, ani broniący się przed braterską miłością armii Federacji Rosyjskiej Ukraińcy nie mogą się zgodzić, czy pocisk padający w pobliżu symbolicznego cmentarza był desakracją samego pomnika czy jeszcze nie. Pomnika, którego fragmenty były ostatni raz zwandalizowane przez kijowską, filosemicką naturalnie, łobuzerię.

Tak jak swój prezydent, Loznitsa w wywiadach podbija stawkę dyskursu, zrównując los ofiar Zagłady z dzisiejszym losem Ukraińców: sześciu milionów europejskich Żydów zagłodzonych i zagazowanych za to, że byli Żydami. „Każdy Ukrainiec jest w tej samej sytuacji, co Żydzi 80 lat temu”, mówi Loznitsa w wywiadzie dla „Ha’aretz”. Znaczy to mniej więcej tyle, że Hitler, jak Putin, „wyzwalał” braterski kraj żydowski, który uważał za prawowitą część III Rzeszy i który od stuleci związany był z Rzeszą niczym syjamski bliźniak. Dołączenie do Loznitsy na tej ścieżce historiozoficznej wymaga wysokiej tolerancji wobec granic absurdu licencji poetyckiej. Loznitsa nie na tym poprzestał: wpierw zrezygnował z członkostwa Europejskiej Akademii Filmowej w proteście na zbyt opieszałą (lecz konkretnie niesprecyzowaną) reakcję filmowców na atak na Ukrainę. Następnie wstawił się publicznie za niewykluczaniem rosyjskich artystów z Europejskich Nagród Filmowych. Za co został wykluczony z Ukraińskiej Akademii Filmowej. W odpowiedzi na co Loznitsa nazwał zarząd akademii „nazistami” i zarzucił jej celowe działanie na dobro kremlowskiej propagandy.

Ergo: autor filmu o współudziale Ukraińców w Holocauście, luminarz „nazistowskiej” Ukraińskiej Akademii Filmowej, działającej w mieście pod dosłownym ostrzałem „nazistowskiego” ataku implementującego „współczesny Holocaust” Putina-Putlera, jako obywatel ukraińskiego narodu „nazistów” (według Putinowskiej definicji) wstawia się za artystów Federacji Rosyjskiej powszechnie oskarżonej przez Zachód o „nazistowskie” działania wobec, według Kremla, „neo-nazistowskiej Ukrainy”. Nazista nazistę nazistą pogania.

Sam Loznitsa wprowadził w dyskurs towarzyszący premierze „Babiego Jaru. Kontekst” pojęcie „chronobójstwa” jako syntezy historycznej amnezji naszych czasów. Paradoksalnie definiując to zjawisko, posłużył się interpretacją historii, w której II wojna światowa zaczyna się od ataku III Rzeszy na ZSRR, Ukraina jest zachodnią demokracją, a nacjonalistyczny pakt ukraińsko-niemiecki nie jest wart wplecenia nawet w narrację o „chronobójswie”. Ruchu Azowa nawet w tej narracji nie ma. Ukraińskich pogromów Żydów w 1941 roku nie ma. Zbrodni popełnianych przez ukraińskich żołnierzy w Armii Czerwonej na cywilach nie ma. UPA naturalnie też nie. 14-tej Dywizji wolontariuszy Waffen SS Galizien nie ma. Trawnikimänner też nigdy nie istnieli. Stawia to jednak tego nieugiętego badanio-łowcę zaginionej filmowej dokumentacji przeszłości w pozycji kaznodziei o bardzo ograniczonej wiarygodności. I znowu cały argument wszystkich ze stron grzęźnie na mieliźnie pojęciowej nazizmu, Hitlera i Holocaustu.

A przecież, świadomie czy nie, na oczach społeczeństwa europejskiego rozgrywa się coś więcej niż kolejna rosyjska wojna kolonialna z globalnymi konsekwencjami gospodarczo-politycznymi. Na wschodnich obrzeżach zlaicyzowanej Europy, z jej umysłem zakorzenionym w judo-chrześcijaństwie i renesansie, urzeczywistnia się biblijny mit współczesnego Dawida walczącego ze współczesnym Goliatem. Oto grajek na lirze, komediant, mężczyzna o ciele chłopca, świecki Żyd staje się symbolem odwagi i oporu słowiańsko-kozackiego narodu, nieświadomie może nawet przypominając, tak narodom zachodnim, jak i wschodnioeuropejskim, dwutysiącletnią historię mordowania na naszym kontynencie członków jego własnej grupy etnicznej.

Mit Zelenskiego jest zarówno prologiem zdefiniowanej na nowo percepcji współczesnego społeczeństwa europejskiego według znanych z krajów anglosaskich zasad „colour-blind”, jak i epilogiem myślenia z epoki propagandy Protokołów Mędrców Syjonu oraz percepcji europejskiego Żydowstwa anti-Dreyfussardow. Nie wiadomo, jak potoczy się konfrontacja Prezydenta Zeleńskiego z ukraińskim nacjonalizmem po agresji Federacji Rosyjskiej. Nawet jeśli jego powojenne wybory miałyby stać się równie rozczarowujące co polityka Aung San Suu Kyi w ostatniej dekadzie, wraz z Zelenskim, postsowieckim Żydem, Ukraińcem, kiedyś błaznem telewizyjnym udającym polityka, teraz politykiem, prawdziwie czy nie, stającym się mężem stanu w największym kryzysie współczesności w świecie zachodnim, dzieje się na naszych oczach coś bezprecedensowego. Powrót do piekielnej dwudziestowiecznej triady Hiltera, nazizmu i Holocaustu jest, tak ze strony Kremla, jak i ze stron zarzucających Kremlowi powrót do tej triady, nie tyle anachronizmem, ile przejawem miopii wobec radykalnie zmieniającego się w dwudziestym pierwszym wieku świata.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

.

Koniec.

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

MEDYCYNA STYLU ŻYCIA

Z ALICJĄ BASKĄ ROZMAWIA DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dobrosława Gogłoza: Czym zajmuje się medycyna stylu życia?

Alicja Baska: Formalnie medycyna stylu życia to nowa gałąź medycyny, która wykorzystuje zmiany stylu życia (m.in. w zakresie odżywiania, aktywności fizycznej, regulacji stresu czy higieny snu) w celu profilaktyki i leczenia chorób zależnych od stylu życia – czyli de facto większości chorób przewlekłych, z którymi mamy dzisiaj do zobaczenia. Należą do nich zarówno choroby układu krążenia i udary, jak i cukrzyca typu 2, znaczna część nowotworów, a nawet choroba Alzheimera czy do pewnego stopnia depresja. Z perspektywy naszej wiedzy naukowej nie jest to jednak do końca nic nowego – od dawna wiemy, że styl życia jest głównym czynnikiem odpowiadającym za stan zdrowia i długość życia. Do tej pory brakowało jednak jego priorytetyzacji w podejściu do leczenia. W medycynie stylu życia odgrywa on rolę terapeutyczną i gra pierwsze skrzypce.

Mówi się często, że lepiej zapobiegać, niż leczyć, ale dużo ciężej jest merytorycznie uzasadnić tę tezę. Jak możesz skomentować to jako specjalistka?

Może niech przemówią liczby. Z dobrych metodologicznie badań, wiemy, że ponad 90% przypadków cukrzycy typu 2, ponad 80% przypadków zawałów mięśnia sercowego, połowie udarów i blisko 40% nowotworów moglibyśmy zapobiec, stosując się do „podstawowych zasad” zdrowego stylu życia. Mam tu na myśli stosowanie modelu żywienia opartego przede wszystkim na niskoprzetworzonych produktach pochodzenia roślinnego, regularną aktywność fizyczną (ok. pół godziny dziennie), zmniejszenie spożycia alkoholu, niepalenie wyrobów tytoniowych i utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Badanie, którego wyniki cytuję, zostało nawet opublikowane pod zabawnym tytułem „Zdrowy styl życia to najlepsza zemsta” („Healthy living is the best revenge”). Oczywiście przytoczone liczby zostały potwierdzone w setkach innych badań, a w wytycznych profilaktyki i leczenia chorób układu krążenia czy cukrzycy typu 2 międzynarodowych towarzystw za podstawę profilaktyki wskazywany jest zdrowy styl życia właśnie. Mamy w tym temacie absolutny konsensus naukowy.

Czy w dzisiejszych czasach łatwo prowadzić zdrowy styl życia?

No właśnie, tu docieramy do sedna problemu. Z pozoru wymienione przeze mnie elementy zdrowego stylu życia mogą brzmieć łatwo, osiągalnie. U co po niektórych pojawia się pytanie, dlaczego tak wielu cierpi dziś na choroby zależne od stylu życia. Niekiedy pojawia się nawet obwinianie pojedynczych jednostek, pacjentów w myśl tego, że skoro tak wiele leży w ich rękach i to ich codzienne wybory determinują ich zdrowie w przyszłości, to sami są sobie winni przyszłych problemów. To oczywiście bardzo błędne rozumienie dla znacznie bardziej skomplikowanego podłoża wielu chorób lub jak wolałabym na to patrzeć – kompleksowej układanki, jaką jest pełnia naszego zdrowia.

Dlaczego więc w praktyce okazuje się, oceniając chociażby zachowania zdrowotne Polaków, że pomimo dość sporej świadomości w tym zakresie (wg badań CBOS większość z nas uważa, że za ich zdrowie w największym stopniu odpowiada sposób odżywiania i aktywność fizyczna), choroby zależne od stylu życia, które w teorii mogłyby być problemem wręcz marginalnym, stanowią największe wyzwania dla współczesnej medycyny?

Zacznijmy od tego, że współczesny świat znacznie bardziej sprzyja wyborom antyzdrowotnym – dostępność żywności, w tym wysoko przetworzonej, na jaką nigdy wcześniej w historii ludzkości nie byliśmy narażeni, skuteczny marketing koncernów spożywczych, które niekiedy celowo wprowadzają nas w błąd, niska świadomość konsumentów dotycząca np. czytania etykiet, dezinformacja w mediach dotycząca kolejnych diet-cud, z drugiej strony presja psychologiczna dotycząca konkretnego, oczekiwanego wizerunku ciała. Do tego dodać można ceny żywności, coraz silniej determinujące zawartość naszych koszyków sklepowych, niestety często kierujące nas w stronę tych mniej korzystnych wyborów, a także chroniczny brak czasu związany z tym, jak i ile pracujemy. To już cała długa lista, a to tylko odżywianie! Podobnie przeanalizować można by było aktywność fizyczną – tutaj warto nadmienić, że żyjemy przykuci do biurek w świecie, którego infrastruktura zachęca nas do ciągłego bezruchu zamiast wykorzystywania pracy naszych mięśni – poruszania się samochodami, windami. To ciągłe pozorne upraszczanie naszego życia jest niemal patologiczne. Albo higienę snu – jesteśmy jedynym gatunkiem na ziemi celowo deprywującym się ze snu, co nie tylko zwiększa ryzyko wielu chorób, ale i negatywnie wpływa na nasze wybory żywieniowe czy chęć podejmowania aktywności. A o regulacji stresu i dostępności używek nawet nie zdążyłam jeszcze wspomnieć.

Nie bez powodu w zdrowiu publicznym zaczęto wyróżniać tzw. rynkowe determinanty zdrowia (commercial determinants of health) jako jeden z obszarów kształtujących nasze zdrowie poprzez wpływanie na styl życia, a świat, w którym funkcjonujemy, często określany jest mianem środowiska obesogennego („obesogenic environment” – sprzyjające otyłości). Nie sposób nie wspomnieć też o społeczno-ekonomicznych determinantach zdrowia i ogromnych nierównościach. Nie jest prawdą, że każdy z nas ma takie same szanse prowadzić zdrowy styl życia. Żyjąc w bańce osób z wyższym wykształceniem, w dużych miastach, niemuszących martwić się o zapewnienie sobie i swojej rodzinie podstawowych potrzeb, często zapominamy, jak bardzo uprzywilejowani jesteśmy i ile mamy… szczęścia. Ogromnie mnie irytują wszyscy „lajfstajlowi” celebryci ze swoimi motywacyjnymi cytatami typu „każdy ma 24 godziny w ciągu doby, od ciebie zależy, jak je wykorzystasz”, albo „Twoje zdrowie jest w Twoich rękach”. To nie tylko nie jest prawdą, ale może być wręcz szkodliwe!

Co możemy zrobić żeby to było łatwiejsze? Kto może to zmienić?

Na pewno potrzebujemy zmian systemowych – takiego przeprojektowania naszego świata, aby to zdrowe i zrównoważone pod kątem środowiskowym wybory były tymi łatwymi i domyślnymi, cytując prof. Boyda Swinburna i jego doskonały raport poświęcony syndemii otyłości, niedożywienia i zmiany klimatu. Czy to jeszcze możliwe – na etapie, do którego doszliśmy, w kapitalistycznym świecie, który opiera się na zgubnym dla naszego zdrowia i planety konsumpcjonizmie oraz pogłębia wspomniane nierówności? To trudne i „niewygodne” pytanie – zwłaszcza dla wszystkich osób działających na rzecz medycyny stylu życia i zdrowia publicznego. Głębsza refleksja na ten temat może podcinać skrzydła i zmniejszać chęć do działania... Wierzę jednak w działania w skali mikro – na rzecz pojedynczych jednostek, zwiększania ich sprawczości w kontekście ich własnego zdrowia. Myślę tutaj na przykład o pracy, którą lekarze, dietetycy czy inni profesjonaliści ochrony zdrowia mogą wykonywać w swoich gabinetach. Zwiększanie świadomości codziennych wyborów i poszukiwanie rozwiązań dopasowanych do możliwości finansowych, rodzaju wykonywanej pracy czy zasobów czasowych, wspieranie pacjenta również w oparciu o psychologiczne aspekty zmiany zachowań zdrowotnych to obszar, którym zajmują się m.in. specjaliści medycyny stylu życia. Z perspektywy systemowej również pojawiają się pojedyncze jaskółki – polityka fiskalna, np. podatek cukrowy czy maksymalne opodatkowanie wyrobów tytoniowych, odpowiednie zmiany w żywieniu grupowym, np. stołówkach szkolnych, regulacje dotyczące reklam kierowanych do dzieci lub oświadczeń producentów na etykietach, systemy znakowania żywności, ograniczenia dostępności alkoholu (np. wprowadzenie ceny minimalnej za produkty zawierające alkohol), tworzenie zielonych przestrzeni i ścieżek rowerowych, zapewnienie zajęć sportowych w szkołach, tworzenie ogólnodostępnych systemów wsparcia psychologicznego. To niestety w większości przykłady spoza naszego kraju, pokazujące jednak, że zmiany są możliwe i przynoszą efekty – choć jeszcze nie na skalę potrzeb.

Mamy nowe wytyczne dietetyczne w polskich szpitalach. Jednym z komentowanych przez niektóre osoby i organizacje kroków jest brak opcji wegańskiej. Czy dieta wegańska jest zdrowa i powinna być w dostępna w szpitalach? Czy są sytuacje, w których może być szczególnie polecana (albo unikana)?

Dieta wegańska ma wiele odsłon – to mogą być frytki z colą lub dieta roślinna oparta na niskoprzetworzonych produktach pochodzenia roślinnego. Dieta wegańska według definicji to sposób odżywiania wykluczający wszystkie produkty pochodzenia zwierzęcego. Sam ich brak w diecie automatycznie nie nadaje jej cudownych właściwości prozdrowotnych, choć oczywiście wiemy, że mięso przetworzone (np. parówki, wędliny, kiełbasy) to produkt kancerogenny, istotnie zwiększający ryzyko chociażby nowotworu jelita grubego, a mięso czerwone to produkt prawdopodobnie kancerogenny, sprzyjający także rozwojowi chorób układu krążenia czy cukrzycy typu 2.

Z perspektywy medycznej za jeden z najzdrowszych dostępnych modeli odżywiania uznaje się właśnie dietę roślinną opartą na niskoprzetworzonych produktach pochodzenia roślinnego, a więc opierającą się na spożyciu takich produktów jak: nasiona roślin strączkowych, warzywa i owoce, produkty pełnoziarniste, orzechy (nasiona, pestki) i ograniczającą lub wręcz całkowicie eliminującą spożycie mięsa, jaj i nabiału (zwłaszcza o wysokiej zawartości tłuszczów). Co więcej, takie wybory żywieniowe mają ogromne znaczenie nie tylko w profilaktyce i leczeniu wielu chorób, w tym tych kilkakrotnie wymienianych już na łamach tego artykułu, ale także z perspektywy środowiskowej i redukcji emisji gazów cieplarnianych pochodzących z naszego systemu żywnościowego. Odpowiada on za blisko 1/3 całkowitych emisji, z czego blisko 70% związanych jest z produkcją żywności pochodzenia zwierzęcego. Zagadnienie to szczegółowo przedstawiono na łamach raportu EAT-Lancet, który wprowadził tzw. model diety planetarnej. Przeciwdziałanie zmianom klimatu lub opóźnianie ich skutków to oczywiście nie tylko działania mające na celu poprawę kondycji naszej planety, ale także ogromna szansa z perspektywy zdrowia człowieka. Kryzys klimatyczny to kolejne ogromne wyzwanie dla współczesnej medycyny.

Warto pamiętać, że według stanowisk wielu towarzystw dietetycznych, dieta roślinna jest bezpieczna na każdym etapie życia, w tym dla dzieci czy kobiet w ciąży, ale oczywiście wymaga odpowiedniego bilansowania. Najlepiej gdy w tych przypadkach prowadzona jest pod opieką wykwalifikowanego dietetyka i lekarza. Jako model żywienia wiąże się z ryzykiem niedoborów niektórych składników, m.in. witaminy B12, EPA i DHA, jodu czy selenu (suplementacja witaminą B12 jest konieczna!). Patrząc jednak na to z drugiej strony, należy pamiętać, że tzw. dieta tradycyjna w porównaniu do dobrze zbilansowanej diety roślinnej także wiąże się ze znacznym ryzykiem niedoborów (np. kwasu foliowego, magnezu czy błonnika) oraz zdrowotnym (vide choroby dieto-zależne jako pandemia naszych czasów!).

W obowiązujących wytycznych profilaktyki i leczenia chorób sercowo-naczyniowych oraz cukrzycy typu 2 „diety roślinne” wpisane są jako rekomendowany model odżywiania. Według coraz liczniejszych badań dieta roślinna wiąże się między innymi z niższym ryzykiem nadwagi i otyłości (choroby otyłościowej o nawet 60%), dwukrotnie niższym ryzkiem cukrzycy typu 2 i nowotworu jelita grubego, o 30% niższym ryzykiem chorób układu krążenia i o 20% wszystkich chorób nowotworowych. W świetle takich danych uważam, że opcja roślinnych posiłków powinna być dostępna także w szpitalach – nie tylko po to, by umożliwić kontynuację dotychczasowych wyborów żywieniowych osób na diecie roślinnej, które często ze względów zdrowotnych właśnie zdecydowały się na taki model odżywiania, ale także dlatego, że szpital oraz inne placówki medyczne powinny być miejscem, gdzie promuje się zdrowe nawyki żywieniowe, a dobierając odpowiednie żywienie, wspiera się pacjenta w powrocie do zdrowia. W idealnym świecie szpital byłby miejscem, w którym pacjent może rozpocząć zmianę swojego codziennego odżywiania na ten, który długoterminowo będzie wspierał jego zdrowie, co odbywałoby się i teoretycznie (dzięki konsultacjom żywieniowym prowadzonym przez dietetyka), jak i praktycznie (na talerzu pacjenta).

Oczywiście należy pamiętać o tym, że proces zmiany nawyków żywieniowych w większości przypadków powinien być rozłożony w czasie (chociażby po to, aby budować odpowiednią tolerancję na zwiększone spożycie błonnika w diecie, w tym nasion roślin strączkowych), oraz o tym, że stan zdrowia pacjentów hospitalizowanych nie zawsze pozwala na wprowadzenie wszystkich zmian sposobu odżywiania, które rekomendowane są dla osób zdrowych. Inaczej będziemy traktować pacjentów kachektycznych, inaczej ze stanem zapalnym uchyłków jelita grubego etc. Nie oznacza to jednak, że powinniśmy akceptować status quo – parówka, plasterek szynki i kromka białego chleba to nie jest optymalne śniadanie dla zdrowego człowieka i tym bardziej chorego.

Kwestia żywienia szpitalnego to oczywiście problem znacznie bardziej skomplikowany i łatwo jest rozważać to na papierze w teorii, a trudniej gdy dochodzą kwestie finansowe czy logistyczne. Od lat kontrole NIK-u wskazują, że żywienie szpitalne nie spełnia norm - nawet tych podstawowych polskich zaleceń żywieniowych, że pacjenci są niedożywieni, że dzienna stawka jest niewystarczająca na pokrycie potrzeb w tym zakresie. Myślę, że obecny sposób organizacji żywienia szpitalnego ma znacznie większe problemy aniżeli sama dyskusja na temat dostępności roślinnego menu i że konieczne są zmiany. Jeśli przy tych gruntownych zmianach udałoby się uwzględnić rekomendacje wspominanej diety planetarnej lub chociaż pełne odzwierciedlenie polskiego Talerza Zdrowego Żywienia już uznałabym to za ogromny sukces. Wcześniej myślę, że cennym doświadczeniem byłoby przeprowadzenie testów w jednej lub kilku placówkach - aby ocenić logistykę takiej transformacji, podejście samych pacjentów i personelu, wyniki oraz dokonać dokładnej wyceny takich działań – zarówno w kontekście dziennej stawki, jak i np. szkoleń personelu.

Czy jedzenie w szpitalach może być lepsze? Jak to osiągnąć? Czy znasz jakieś przykłady ciekawych rozwiązań w tym obszarze?

Takie testy już się na świecie odbywają, głównie w Stanach Zjednoczonych, gdzie pewnie ze względu na zupełnie inny model finansowania opieki zdrowotnej takie zmiany są dużo łatwiejsze. Ostatnio najgłośniej było chyba o całej sieci publicznych szpitali w Nowym Jorku, gdzie za inicjatywą burmistrza miasta wprowadzono roślinne menu oraz cały system wsparcia pacjentów w obszarze modyfikacji stylu życia, tworząc z nich ośrodki medycyny stylu życia. W 2019 r. zmiany legislacyjne przyjęte na poziomie Senatu zobowiązały także wszystkie szpitale w stanie Nowy Jork do umożliwienia pacjentowi zamówienia w pełni roślinnego, adekwatnego pod kątem odżywczym menu – bez dodatkowych opłat. Wcześniej – w 2018 r. - podobne zmiany uchwalono w stanie Kalifornia. Trwa dyskusja, czy takie zmiany nie powinny zostać przyjęte we wszystkich pozostałych stanach. Jakiś czas temu uwagę mediów przykuł także szpital w Bejrucie, gdzie jedyne dostępne menu to menu roślinne.

Czy możesz powiedzieć parę słów o ciekawych inicjatywach, które dzieją się w twoim obszarze. Zmiany instytucjonalne, organizacje pozarządowe, firmy - kogo warto obserwować?

Na naszym polskim podwórku też dzieją się „dobre zmiany”. Jeśli chodzi o samą promocję diety roślinnej i jej wykorzystania w praktyce lekarskiej i dietetycznej, po raz kolejny odbyło się „Roślinne Wyzwanie dla Zdrowia” organizowane przez kampanię RoślinnieJemy i Polskie Towarzystwo Medycyny Stylu Życia. W tym roku premierę miał „Roślinny Starter” – broszura, która może stanowić narzędzie edukacyjne w gabinetach profesjonalistów ochrony zdrowia. W przeciągu nieco ponad tygodnia zamówiono ponad 14 000 sztuk, które niebawem bezpłatnie trafią do gabinetów w całej Polsce. Każdy może także dołączyć do miesięcznego bezpłatnego newslettera, w którym otrzyma wsparcie w uroślinnianiu jadłospisu przygotowane przez lekarzy i dietetyków. Od kilku lat działa Polskie Towarzystwo Medycyny Stylu Życia, którego celem jest promocja medycyny stylu życia i kształcenie w tym zakresie profesjonalistów ochrony zdrowia. Działamy także na poziomie akademickim – w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego dwa lata temu powstał Zakład Medycyny Stylu Życia – pierwszy taki w Polsce. Dzięki temu o medycynie stylu życia dowiaduje się coraz więcej młodych lekarzy w trakcie kształcenia specjalizacyjnego. Na poziomie studiów medycznych warto wspomnieć o aktywności studenckich kół naukowych medycyny stylu życia, które w ostatnich latach powstały już na kilku uczelniach. Coraz częściej założenia opieki interdyscyplinarnej udaje się także realizować w praktyce – niedawno ruszył program dla pacjentów z chorobą otyłościową, który umożliwia im kompleksową, wielospecjalistyczną opiekę. Prężnie działa także Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, które na przestrzeni ostatnich lat nie tylko zwiększyło dostęp do dietetyków za pomocą bezpłatnej Poradni Dietetycznej on-line, ale także stworzyło wiele materiałów edukacyjnych, z których korzystać mogą wszyscy zainteresowani. Przykładów jest oczywiście dużo, dużo więcej, choć wciąż stanowią kroplę w morzu potrzeb. Oby kolejne lata przyniosły intensyfikację działań oraz poszerzenie ich zasięgów!

ALICJA BASKA

Lekarka, absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, nauczycielka akademicka w Zakładzie Medycyny Stylu Życia Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, rezydentka zdrowia publicznego. Certyfikowana specjalistka medycyny stylu życia International Board of Lifestyle Medicine (IBLM Diplomate). Współzałożycielka i Dyrektor Organizacyjna Polskiego Towarzystwa Medycyny Stylu Życia. Wiceprezeska European Lifestyle Medicine Council. Członkini Advisory Council Global Positive Health Institute. Prelegentka i organizatorka wielu konferencji medycznych poświęconych zdrowemu stylowi życia w prewencji i leczeniu chorób przewlekłych. Współautorka publikacji „Medycyna stylu życia”, „Współczesne wyzwania zdrowia publicznego”, „Jak zdrowo jeść, ruszać się, kochać i spać”, „Jak żyć, Panie Doktorze”. Pasjonatka i propagatorka medycyny kulinarnej i diety planetarnej. Uwielbia roślinnie gotować, jeść i dzielić tę pasję z innymi, wierząc, że przyszłość jest roślinna.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

ZIELONY LIBERALIZM

WSPÓLNA EUROPEJSKA ŁADOWARKA

BEATA KRAWIEC

Nawet jeśli europejscy producenci, powstrzymywani unijnym prawodawstwem, rezygnują z zakupu litu (jest on często wydobywany nielegalnie, a zyski z jego sprzedaży finansują organizacje terrorystyczne w Afryce środkowej) nie powstrzyma to przedsiębiorstw chińskich przed zakupem minerałów z terenów objętych działaniami wojennymi w Afryce czy z okupowanej przez Rosję wschodniej Ukrainy. Rozwiązaniem jest raczej zmniejszenie ilości nowych ładowarek na rynku, co dyskutowane będzie na majowej sesji Parlamentu Europejskiego w Strasburgu.

Ile kabli mamy w szufladzie z „elektro”? U mnie, po redukcji, jakieś pół kilograma, razem z ładowarkami. I to tylko prywatnego sprzętu, nie licząc służbowych telefonów czy laptopów, w które część z nas została wyposażona na czas pandemii.

Wojna w Ukrainie tylko wzmogła trwający od lat kryzys na rynku minerałów niezbędnych do produkcji baterii i ładowarek, takich jak lit czy kobalt. 1 stycznia 2021 weszło w życie unijne rozporządzenie, które zobowiązuje przedsiębiorstwa zajmujące się pozyskiwaniem i oczyszczaniem minerałów, np. huty i rafinerie, do sprawdzania i raportowania ich pochodzenia oraz łańcucha dostaw.

Europejscy importerzy zobligowani do certyfikacji m. in. tantalu, kobaltu czy złota, nie są w stanie konkurować z chińskimi odpowiednikami, których podobne regulacje nie obowiązują i mogą oni więc zaoferować baterie po dużo niższej cenie. Rocznie do Europy eksportowane jest 500 milionów sztuk fabrycznie nowych ładowarek, tak „niezbędnych” dla naszego europejskiego stylu życia, którego elementem są promki na Ali Express, zachęcające do inwestowania w niskiej jakości sprzęt.

Nawet jeśli europejscy producenci, powstrzymywani unijnym prawodawstwem, rezygnują z zakupu litu (jest on często wydobywany nielegalnie, a zyski z jego sprzedaży finansują organizacje terrorystyczne w Afryce środkowej) nie powstrzyma to przedsiębiorstw chińskich przed zakupem minerałów z terenów objętych działaniami wojennymi w Afryce czy z okupowanej przez Rosję wschodniej Ukrainy. Rozwiązaniem jest raczej zmniejszenie ilości nowych ładowarek na rynku, co dyskutowane będzie na majowej sesji Parlamentu Europejskiego w Strasburgu.

W proponowanym rozporządzeniu posłowie apelują o możliwość zakupu produktu bez ładowarki i o rzetelne informacje na opakowaniu, w jaką ładowarkę wyposażony jest produkt. Nowe tzw. małe sprzęty: telefony komórkowe, tablety, czytniki, słuchawki czy przenośne konsole do gier, wprowadzane na rynek europejski, będą zobligowane do posiadania tylko jednego typu gniazdka: USB C. Ta istotna zmiana niemal na pewno będzie poprzedzona kilkuletnim okresem przejściowym, który pozwoli producentom na dostosowanie modeli i typu produkcji.

Najważniejszym z ekologicznego punktu widzenia postulatem europosłów jest ograniczenie ilości elektrośmieci, które wymagają skomplikowanego i drogiego procesu odzyskiwania składników produktów, takich jak plastik czy poszczególne części baterii i podzespoły elektroniczne. Odzyskiwanie materiałów jest żmudną i precyzyjną pracą, wręcz porównywaną z produkcją tego typu urządzeń. W projekcie rozporządzenia nie udało się obciążyć producentów obowiązkiem ponownego przetworzenia produktu, jak ma to miejsce w przypadku produktów tekstylnych, gdyż wzięto pod uwagę dłuższy proces eksploatacji oraz mniejsze fizyczne zużycie. Organizacje producentów sprzętu RTV od wielu lat apelują o dodatkowe środki europejskie na badania i rozwój technologii w zakresie recyklingu, z uwagi na rosnące koszty pracy nie są w stanie zorganizować centrów odzyskiwania na terenie państw Unii, z kolei brak wyspecjalizowanych kadr i pewne aspekty kulturowe (nie każda kasta może zajmować się śmieciami) powoduje przestoje w recyklingu sprzętu w krajach azjatyckich.

Czy nowe przepisy wpłyną na jakość urządzania? Według organizacji producenckich jest to bardzo mało prawdopodobne, ważne jest by odpowiednie przepisy były odnawiane co kilka lat wraz ze zmianą technologii produkcji, recyklingu i zachowań konsumenckich. Bo chyba w roku 2022 nie potrzebujemy być obwieszeni kablami, żeby pokazać, że nas stać. W lepszym tonie jest mniejsze zużycie prądu, co w skali całych populacji może zmniejszyć zapotrzebowanie na energię, która niestety wciąż w polskiej rzeczywistości w pewnej części jest pozyskiwana z węgla. Miejmy nadzieję, że nie z rosyjskiego.

Jednocześnie przed przyszłorocznymi wyborami samorządowymi warto zadać sobie pytanie, czy włodarze naszej gminy w umiejętny sposób zorganizowali PSZOK, czyli Punkt Selektywnej Zbiórki odpadów, gdzie można pozbyć się elektrośmieci i gdzie zostaną one odpowiednio przetworzone, tak aby nie zagrażały środowisku naturalnemu. Zakres działania punktu ustala gmina i to od samorządowców zależy, czy będzie otwarty 3 dni w tygodniu od 11 do 15, czy stanie się nowoczesnym centrum gospodarowania odpadami komunalnymi. Ja mogę jedynie apelować o to, aby był co najmniej jeden punkt na gminę lub co najmniej jeden na dzielnicę w miastach.

Propozycja Parlamentu Europejskiego po przegłosowaniu zostanie poddana pracom z państwami członkowskimi w Radzie i we wspólnym trilogu z Komisją Europejską. Parafrazując kultowego „Misia” – „Jest to ładowarka na miarę naszych możliwości”.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

O POLSKIEGO ŻYDA Z BIAŁORUSI WALCE Z LUDOBÓJSTWEM - TESTAMENT RAFAŁA LEMKINA

KAMIL SZAŁECKI

Ludobójstwo to działania mające na celu wyniszczenie danej grupy etnicznej, czy też religijnej. Wyniszczenie zarówno w fizycznej postaci, a więc za pomocą masowego mordowania przedstawicieli owej grupy, jak i wyrządzenie im trwałej szkody psychicznej. Częścią procesu ludobójstwa jest także zabieranie dzieci składających się na np. naród i przekazywanie ich innemu, by zakłócić lub zniszczyć jego demograficzny rozwój.

Wydarzenia dziejące się właśnie na terenie Ukrainy oprócz charakteru bestialskiej napaści oraz zbrodni wojennych noszą także znamiona ludobójstwa. Ludobójstwo to działania mające na celu wyniszczenie danej grupy etnicznej, czy też religijnej. Wyniszczenie zarówno w fizycznej postaci, a więc za pomocą masowego mordowania przedstawicieli owej grupy, jak i wyrządzenie im trwałej szkody psychicznej. Częścią procesu ludobójstwa jest także zabieranie dzieci składających się na np. naród i przekazywanie ich innemu, by zakłócić lub zniszczyć jego demograficzny rozwój. Zaliczyć można do tego procesu także przesiedlenia, a więc próbę rozproszenia społeczności, by zatraciła ona swoją kulturową tożsamość. Z takimi działaniami mierzy się dziś naród ukraiński. Symbolem tej dziejącej się na naszych oczach tragedii, który zapisał się już w zbiorowej świadomości jest Bucza, a więc podkijowska miejscowość, w której znaleziono ślady masowych egzekucji ludności cywilnej. Precyzyjne sklasyfikowanie tej zbrodni w oparciu o wypracowane kryteria i ewentualna prawna możliwość ukarania sprawców, a także samo zwrócenie uwagi na tragedie ludobójstw zapewne nie byłoby możliwe gdyby nie pewien polski Żyd urodzony w miejscowości Bezwodne, a więc jakieś 500 km od wspomnianej Buczy.

Rafał Lemkin, bo o nim mowa, urodził się w 1900 roku na terenie dzisiejszej Białorusi, ówcześnie zaś Imperium Rosyjskiego. Mimo, że w miejscu w którym zaczynał swoje życie większość osób pytanych o pochodzenie odpowiadało lakonicznie i bez poczucia etnicznej tożsamości „tutejszy”, to jego wkład w ochronę narodów na całym świecie jest ogromny. Zapewne zapisałby się w historii niemal wyłącznie jako zafiksowany na punkcie ludobójstwa wariat, gdyby nie autobiografia wydana już po jego śmierci ukazująca jego spuściznę w nieco szerszej perspektywie.

Młody Rafał Lemkin o prześladowaniach grup narodowościowych i religijnych dowiedział się bardzo szybko, czytając chociażby Quo Vadis Henryka Sienkiewicza, a także wnikliwie ucząc się historii. Bardzo szybko rozbudziło się w nim współczucie, które według niego bezapelacyjnie trzeba wprowadzać w życie, by skrócić dystans między sercem a czynem, żyć ideą, a nie tylko o niej mówić, czy ją odczuwać. Tak zrodziła się w nim misja obrony ludów, która nie mogła mu już dać spokoju. Była to w jego życiu najbardziej logiczna implikacja - konstrukcja logiczna, o której z pewnością usłyszał później na studiach prawniczych. Wszystko to zaś pomimo wszelkich trudności, będących dla niego probierzem siły moralnej, ta zaś mocniejszą od wszelkich potęg tego świata.

Istotnym elementem tożsamości Lemkina jest jego wiejskie pochodzenie. Mimo, że pochodzi z rodziny żydowskiej, dzięki opłacaniu carskich urzędników mogła ona być posiadaczami ziemskimi na wsi, co dla Żydów w Imperium było w tym czasie niemal niemożliwe. Dzięki temu wszystkiemu co poranek budziło Lemkina pianie koguta oraz wdzierające się nieśmiało do jego izby lśniące potoki żywego złota. Lemkin widział gospodarstwo rolne jako kochającą matkę przyjmującą uroczysty popołudniowy pochód bydła i wszelkiej zwierzyny. Przyciskając się do drzewa, słysząc własne bicie serca, wsłuchiwał się w jego sekrety powierzając mu własne. Uważał, że był wspólnym wytworem życiowej energii rodziców i żywiołów przyrody, w której otoczeniu przyszedł na świat. Uważał, że on, inni ludzie oraz zwierzęta są jednością. W wieku 7 lat zadeklarował nawet rodzicom stanowczo, że przechodzi na wegetarianizm. Rodzice oraz realia wsi z początków XX wieku nie były jednak na to jeszcze gotowe. Poczucie jedności ze światem były kolejnym elementem składowym jego tożsamości. Lemkina inspirowali także starotestamentowi prorocy i ich heroizm. Ich słowa paliły jak rozżarzone żelazo. Uważał, że ich słowa przetrwały tak długo i dotarły aż do jego małej wsi z początku XX wieku ponieważ były autentyczne, wypływały z serca oraz, co najważniejsze, poparte zostały czynem. Wspominał Izajasza biegającego nago po ulicy oraz Jeremiasza noszącego zbutwiały pas, którzy chcieli ukazać jak Bóg obnaży Izrael. Imponowało mu jak rzucali wyzwania królom płacąc za to często najwyższą cenę. Motywowały go naglące apele wzywające do moralnej odnowy.

W trakcie swojej młodości Lemkin doświadczył antysemityzmu carskiej Rosji, sam widział i odczuwał więc prześladowania. Co jakiś czas dochodziło do różnych incydentów, w których życie tracił Żyd. Za jego młodości wydarzył się chociażby incydent w Białymstoku, kiedy to motłoch rozpruwał ofiarom brzuchy i napychał je pierzem z rozdzieranych poduszek. Lemkin wiedział już, że przez świat przebiega wielka czerwona linia krwi – od Rzymu i prześladowań czasów Nerona, przez francuskie szubienice doby rewolucji, przez Białystok, aż do Turcji i rzezi ponad miliona Ormian oraz jeszcze dalej...taki obraz świata, jakże prawdziwy i budzący wstyd, miał w głowie Rafał Lemkin.

Lemkin skończył studia prawnicze we Lwowie. Uzyskał tam także doktorat. Wydawał książki poświęcone tematyce zbrodni przeciw ludom. Zastanawiał się, także z prawniczego punktu widzenia, czemu tak wiele przestępstw jak niewolnictwo czy piractwo są zakazane, a eksterminacja całego narodu nadal nie. Myślał także o tym, że często same ofiary lub potomkowie ofiar ludobójstw muszą same dochodzić sprawiedliwości mordując własnoręcznie ich sprawców, a później są oni uniewinnianymi z powodu niepoczytalności. Było dla niego niezrozumiałe, że prawo nie wymyśliło żadnego skuteczniejszego mechanizmu odpowiedzi na tak wielką zbrodnie jaką jest ludobójstwo.

Kiedy był już wiceprokuratorem w Warszawie, zastała go II wojna światowa. Następny, świetnie opisany w autobiografii okres w jego życiu, to okres ucieczki, najpierw jako uchodźca wewnętrzny, później zaś na Litwę, Łotwę i do Szwecji. Czas ten to rozmowy z obcymi napotkanymi ludźmi, jak i znajomymi intelektualistami. O wojnie, polityce, śmierci, losie umęczonego chłopstwa, czy dyktaturze tak łatwo zyskującej poklask. Lemkin dzięki swojej znajomości historii widzi, że niemal nic nie zmieniło się od czasów eksterminującej inne narodu Asyrii jeszcze przed Jezusem, aż do jemu współczesnych. Lemkin piszę w tym momencie, że sumienie ludzkości jest jak sumienie umierającego człowieka, wszystkie grzechy jakie popełnił przychodzą mu do głowy w momencie, w którym nie może ich już odkupić. Podczas ucieczki znajduję się także czas na opis życia żydowskich społeczności – ich wspólnotowości, gościnności, troski o najsłabszych oraz braku lęku przed śmiercią i gotowością na zniesienie okrucieństw jakie właśnie przygotowuje dla nich historia.

Lemkin przedostaję się następnie ze Szwecji do Związku Radzieckiego, a potem z Japonii do Kanady i USA. Opisuje te kraje pod kątem kultury, historii, osobistych wrażeń. Wplata w to wszystko jednak przykłady ludobójstw. Najazdu mongolskiego na Europę i bulwersującego braku jedności średniowiecznej Europy w obliczu tego zagrożenia ze wschodu (bardzo uniwersalna lekcja), prześladowań chrześcijan w Japonii i wielkiego w nich udziału Wielkiej Brytanii oraz Niderlandów, dla których bardziej od ludzkiego życia liczył się ekonomiczny rachunek, a także wiele innych przykładów.

Następnie po przedostaniu się do Stanów Zjednoczonych i trafieniu na Uniwersytet Yale Lemkin robi wszystko, by powiadomić Amerykanów o realnych planach Hitlera. Tłumaczy na język angielski niemieckie rozporządzenia oraz inne akty prawne, w których zawarte są wprost eksterminacyjne plany nazistowskich Niemiec względem Europy. Lemkin prowadzi wykłady, spotkania, jego list trafia także do prezydenta Roosevelta. Wydaję również książkę Rządy Osi w okupowanej Europie. Opisuje ona eksterminacyjny charakter tychże.

Po zakończeniu II wojny światowej i braku wzmianek o ludobójstwie podczas procesu norymberskiego, Lemkin rozpoczyna starania o wprowadzenie konwencji karającej ludobójstwo w ramach ONZ. Prawie połowa jego autobiografii to żmudne (zarówno dla Lemkina, jak i czytelnika) rozmowy z przedstawicielami państw, przedstawianie im argumentów (często skrojonych pod specyfikę danego państwa, jego kultury i historii), rozwiewanie niepewności, tłumaczenie. Zdobywanie sojuszników i odpieranie argumentów przeciwników. Lemkin podkreśla również w książce jak istotną rolę w procesie głosowania nad konwencją odegrały kobiety. Po przegłosowaniu rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczącego powstania konwencji oraz po późniejszym jej uchwaleniu Lemkin podupada na zdrowiu. By konwencja weszła w życiu wymagana jest odpowiednia ilości ratyfikacji konwencji, a więc prowadzenia ich do porządku prawnego przez państwa-strony.

Lemkin poświęcając się idei przestaje pracować na uniwersytecie. Zaczynają kończyć mu się pieniądze. Jak sam napisał idee są jak starożytne bóstwa, wymagają nieustannych ofiar. Słowa stają się niezwykle prawdziwe. Lemkin pożycza pieniądze od znajomych z Nowego Jorku, by pojechać do Waszyngtonu, a potem pożycza pieniądze od tych z Waszyngtonu by spłacić tych pierwszych. Zostaje wyrzucony z jednego mieszkań za niepłacenie czynszu, a jego ciuchy najpierw zostają mu zarekwirowane, a później oddane przeżarte przez mole i dziurawe. Właśnie tak prezentował się na jednej z sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ broniąc swojej konwencji. Gospodarz kolejnego mieszkania przychodził do niego co noc upominając się o czynsz, Lemkin udawał, że śpi. Właściciel zabrał mu więc koce i wyłączył ogrzewanie, a także zmienił zamki, by Lemkin się przed nim nie zamykał. Lemkin opisuje jak zastawiał drzwi komodą i tylko nasłuchiwał krzyków właściciela lokalu. Podczas sesji ONZ, jego najwięksi wrogowie zawsze tryumfalnie zapraszali go na obiad, ten jednak z godnością ograniczał się do zupy. Wydawał ostatnie pieniądze na korespondencje z przedstawicielami państw mających ratyfikować jego konwencje. Często w dyplomatycznych okrągłych słowach zbywany, nie dawał jednak za wygraną. Dopiął swego, konwencja weszła w życie 12 stycznia 1951 roku. Następnie był jednym z pierwszych, który głośno i wprost nazwał Hołodomor, a więc Wielki Głód na terenie Ukrainy z lat 30. ludobójstwem. W 1951 oraz 1952 nominowały został do Pokojowej Nagrody Nobla. Mimo tego popadał w coraz większą nędze – finansową i zdrowotną. Zmarł w 1959 roku na zawał serca podczas wydawania autobiografii, w jego pogrzebie uczestniczyło siedem osób.

KAMIL SZAŁECKI

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zaangażowany w ruch naukowy na Wydziale Prawa i Administracji. Członek Fundacji Nowy Głos. Ambasador Fundacji Court Watch Polska. Miłośnik debat w formacie oksfordzkim oraz parlamentarnym. Wcześniej wielokrotny laureat, bądź finalista konkursów oraz olimpiad z zakresu nauk społecznych i prawnych. Katoliberał.

oniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - JO GRIMOND

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Gustav Stresemann był jednym z najważniejszych i najbardziej wpływowych polityków niemieckich dobry Republiki Weimarskiej. Był człowiekiem zawieszonym politycznie pomiędzy dwoma światami: centrowo-lewicowym światem demokracji parlamentarnej, który w „państwie weimarskim” usiłował ziścić swoją wizję, a prawicowym światem monarchizmu i tradycyjnego niemieckiego sznytu państwowego, który republikę zwalczał, a przynajmniej jej nie lubił. W ostatecznym rozrachunku był jednak Stresemann tym człowiekiem na niemieckiej prawicy, który dopóki mógł – a więc do przedwczesnej śmierci w 1929 r. – zapobiegał stoczeniu się znacznej jej części w stronę nadchodzącego szaleństwa nazistowskiego.

Stresemann urodził się w wielodzietnej rodzinie berlińskiej w 1878 r. Od młodych lat zainteresowany humanistyką, a więc historią, filozofią i dziennikarstwem (z którym początkowo wiązał plany zawodowe, już jako maturzysta już pisywał kolumnę dla wolnomyślicielskiej „Dresdner Volks-Zeitung”, podając się za dużo starszego), miał się w końcu związać z ekonomią i wielkim biznesem. Po studiach na kierunku literacko-historycznym w Berlinie, ukończył więc ekonomię na uniwersytecie w Lipsku, gdzie w 1901 r. już się doktoryzował (rozprawę doktorską poświęcił tematowi „Rozwój branży obrotu butelkami do piwa w Berlinie” – jego ojciec był właścicielem lokalnej piwiarni, więc Gustav miał łatwy dostęp do danych empirycznych). W okresie studenckim Stresemann powoli profilował się politycznie. Był aktywnym członkiem studenckich zrzeszeń „reformatorskich”, a więc progresywnych i nastawionych na konfrontację z prawicą. Stresemann z wyjątkową niechęcią traktował antysemityzm niemieckiej prawicy i niektóre jej przedpotopowe zwyczaje. Jednak pod wpływem mentora, Karla Reinholda, dość szybko wycofał się z politycznego środowiska wolnomyślicielskiego, czyli partii tworzących lewe skrzydło niemieckiego ruchu obywatelskiego i związał się z jego prawym, narodowo-liberalnym skrzydłem. Miał więc zostać centroprawicowcem.

Dobre kontakty w Partii Narodowo-Liberalnej (gdzie przy okazji robił dość szybką karierę) ułatwiły mu wejście w świat wielkiego biznesu, tradycyjnie z tą partią związanego. Stresemann został kimś, kogo dzisiaj nazwalibyśmy lobbystą. Najpierw w Związku Niemieckich Producentów Czekolady, a następnie w Związku Przemysłowców, czyli organizacji zrzeszającej wielki handel i przemysł przetwórczy i którą Stresemann współzałożył. W tym środowisku Stresemann funkcjonował blisko dwie dekady, aż do wejścia w wielką politykę u końca I wojny światowej i czas ten znacznie ukształtował jego poglądy. Owszem, Stresemann był powiązany z biznesem i nawet był pomysłodawcą utworzenia potężnej organizacji broniącej praw pracodawców. Jednak te jego doświadczenia także uwrażliwiły go na potrzeby pracowników. Stresemann angażował się ponadto w zwalczanie zmów cenowych, a we współpracy ze stoczniowcem Albertem Ballinem promował projekty zorientowane na wolny handel z USA.

Nie tylko jego partner Ballin, ale także żona Stresemanna byli żydowskiego pochodzenia. Był on więc zdecydowanym wrogiem antysemityzmu, co w późniejszej karierze politycznej raz po raz czyniło zeń przedmiot nienawistnych ataków ze strony nie tylko skrajnej prawicy i nazistów, ale także konserwatywnych kręgów, z którymi musiał się układać.

W 1903 r. Stresemann opuścił szeregi lewicowo-liberalnej partii Friedricha Naumanna i wstąpił do narodowych liberałów. Do Reichstagu został po raz pierwszy wybrany w 1907 r., a po wyborczej porażce w roku 1912 r. wrócił do parlamentu dwa lata później i już w nim pozostał do końca życia. Lider partii Ernst Bassermann szybko dostrzegł jego talent i uczynił zeń nieformalnego „delfina”. Jednak droga Stresemanna do przejęcia sterów partii miała być wyboista a relacje z kolegami ambiwalentne. Niewątpliwie należał on w ramach swojej partii do jej lewego skrzydła: popierał prawa robotników do związków zawodowych oraz prawo tych ostatnich do udziału w negocjacjach układów taryfowych, w efekcie nieustannie wchodząc w konflikt z przedstawicielami interesów przemysłu ciężkiego i surowcowego. Co „gorsza”, w dyskusjach o polityce wewnętrznej często zajmował stanowisko zbieżne w znacznej mierze z poglądami partii, które ukształtują ustrój Republiki Weimarskiej, socjaldemokratami, Centrum, demokratami i lewicowymi liberałami. Jeszcze w trakcie wojny domagał się reformy ustrojowej w kierunki nie republiki, ale monarchii konstytucyjnej, wskazując że „nigdzie na świecie, poza Niemcami i Austrią, monarcha nie ma tak wielkiej władzy”. Za absurd uznał niemoc parlamentu w zakresie personalnej obsady gabinetu, który w Niemczech po prostu nominował nadal cesarz. Popierał ponadto powszechne prawo wyborcze, w tym także dla kobiet.

Z drugiej jednak strony, Stresemann był na jednej linii z prawicą w zakresie polityki zagranicznej. W trakcie wojny należał do stronnictwa „aneksjonistów”, popierał cel włączenia w granice Niemiec nowych obszarów na wschodzie i na zachodzie, a także rozbudowę kolonii zamorskich. Wspierał zbrojenia i rozbudowę floty. Za głównego wroga uznawał Brytyjczyków i postulował nieograniczoną wojnę z użyciem łodzi podwodnych przeciwko ich statkom. Co logiczne, uznał „rewolucję listopadową” za współwinną kapitulacji i był przekonany, że była ona nieadekwatnym zakończeniem wojny. Armia niemiecka nie mogła co prawda wygrać, ale mogła wywalczyć lepsze warunki pokoju. Jednak, inaczej niż prawica perorująca o „ciosie w plecy”, Stresemann współwiną za klęskę i kształt traktatu wersalskiego obarczył także przestarzały ustrój i ład państwowy, w żadnym razie nie gloryfikując cesarza i nie wstępując w szeregi jego lojalistów.

Eklektyczność jego poglądów zagrodziła mu więc drogę ku przywództwu narodowych liberałów. Jednak w 1918 r. partia się rozpadła, a powstała w jej miejsce – po niepowodzeniu projektu jednej, wspólnej partii wszystkich niemieckich liberałów – Niemiecka Partia Ludowa (DVP) uznała Stresemanna naturalnym liderem.

Aż do śmierci Stresemann dyktował linię DVP. „Ludowcy” stali nieco w rozkroku. Odrzucali postanowienia traktatu wersalskiego i przebieg granic na wschodzie, ale równocześnie Stresemann stał na stanowisku uprawiania „realnej polityki” na gruncie dialogu z aliantami i tylko i wyłącznie metodami pokojowymi. DVP unikała krzewienia rewanżystowskich i ksenofobicznych resentymentów, stawiając na „nacjonalizm light”. Ustrój republiki Stresemannowi się nie podobał, ale jednak już bardziej niż sypiący się absolutyzm czasów wilhelmińskich. Od 1920 r. DVP przejmuje więc współodpowiedzialność za rządzenie państwem, przejściowo wraca do opozycji, gdy konflikty z aliantami wokół spłaty reparacji nabrzmiewają.

Po zajęciu Zagłębia Ruhry przez Francję i Belgię w ramach sankcji za brak reparacji, polityka tzw. biernego oporu nie zdaje egzaminu i Stresemann na kilka miesięcy przejmuje urząd kanclerza. Stawia znów na dialog i ten jego imperatyw, aby prowadzić z Francją przyjazny dialog i odbudowywać zaufanie, staje się osią jego polityki na resztę kariery. Kanclerzem będzie krótko, ale szefem niemieckiej dyplomacji już nieprzerwanie aż do śmierci. Za doprowadzenie do zgody z Francją, do zawarcia umowy z Locarno i wprowadzenie Niemiec do Ligi Narodów, Stresemann odbierze – wraz ze swoim francuskim kolegą – pokojową Nagrodę Nobla w 1926 r.

Jako kanclerz w burzliwym 1923 r. Stresemann będzie gasić nieskończoną liczbę pożarów. Zakończy pasywny opór w Ruhrze, oferując część niemieckich aktywów pod zastaw zaległych płatności reparacyjnych. Ostatecznie dialog ten doprowadzi do przyjęcia tzw. planu Dawesa. Dalej, kolosalny kryzys gospodarczy i inflacja, wywołana nie tylko reparacjami, z którą walczyć będzie poprzez emitowanie przejściowej waluty, tzw. Rentenmark. W końcu eskalacja polityczna i próby przewrotu, na czele z konfliktem rządu Rzeszy z Bawarią, która usiłowała ogłosić stan wyjątkowy i przekazać władzę kręgom powiązanym ze skrajną prawicą, w tym z NSDAP. Rząd poszedł na konfrontację. Od tej chwili Stresemann stał się celem zmasowanej kampanii nienawiści, w której nie tylko pobrzmiewały przewidywalne tony antysemickie, ale w dodatku był przez nazistów oskarżony o – uwaga – „zapędy dyktatorskie”. Z kolei w Saksonii i Turyngii doszło do ekscesów z udziałem paramilitarnych grup komunistycznych, wobec czego rząd Rzeszy przejął bezpośrednie sterowanie tamtejszą policją, zakazał tych organizacji i zapobiegł próbie puczu.

Jako minister spraw zagranicznych Stresemann podstawową ideą uczynił tezę, że gospodarka jest jedynym potencjałem stanowiącym źródło siły, jaki Niemcom po klęsce wojennej pozostał. Dlatego polityka zagraniczna lidera DVP była podporządkowana interesom wzmacniania gospodarki. Celem naturalnie było także uzyskanie na drodze dialogu z aliantami zmian w traktacie wersalskim oraz odzyskanie przez Niemcy pozycji równouprawnionego podmiotu w relacjach pomiędzy najsilniejszymi państwami świata. Obok naprawy relacji z Francją (układ z Locarno był niewątpliwie największym osiągnięciem Stresemanna) ważną rolę grała umowa handlowa z USA, oczywiście plan Dawesa, który z relacji Niemiec z aliantami zdjął obciążenie kwestią reparacyjną, ale także umowa o przyjaznych stosunkach z ZSRR, która uzupełniała traktat z Rapallo i służyła przeciwdziałaniu radzieckiemu wetu przeciwko wejściu Berlina do Ligi Narodów.

W historii Polski Stresemann gra negatywną rolę. Ponieważ w jego filozofii polityka zagraniczna była funkcją polityki gospodarczej, a przebieg powojennej granicy na wschodzie Niemcy uznawały za wyjątkowo niesprawiedliwy, Stresemann prowadził wobec II RP politykę nieprzyjazną. Jej głównym aspektem była wojna celna, która rozpoczęła się w 1925 r., gdy upłynął okres uprzywilejowania polskich eksportów z Górnego Śląska do Niemiec. Embargo na węgiel miało oczywiście służyć niemieckim interesom gospodarczym i pomóc w odbudowie szczególnie pokiereszowanego regionu zagłębia Ruhry. Stresemann liczył także na to, że Warszawa będzie skłonna do granicznych koncesji w zamian za korzystne zmiany względem reżimu wojny celnej. Jednak na tle antypolskiego szowinizmu znacznej części niemieckiej prawicy konserwatywnej (o zbrodniczych planach nazistów nawet tutaj nie wspominając), polityka Stresemanna – choć twarda, niewątpliwie nieprzyjazna i nastręczająca młodemu państwu polskiemu poważnych trudności – nie była ufundowana na nienawiści etnicznej, stanowiła raczej funkcję bezkompromisowej walki o gospodarcze interesy przemysłu.

Stresemann zmarł 3 października 1929 wskutek nagłego wylewu (około dwa tygodnie przed „wielkim kryzysem”, który miał wkrótce pochłonąć niemiecką demokrację). Jak pokazują dalsze losy jego partii DVP i tempo, z jakim od 1930 r. degenerowała ona, osuwając się na prawo, w kierunku agresywnego nacjonalizmu, wstecznego konserwatyzmu i uprawiania polityki metodą uderzania w wojenne bębenki, to Stresemann był tym politykiem, który utrzymywał część niemieckiej prawicy przy racjonalizmie „polityki realnej” oraz na kursie odbudowy potęgi kraju na gruncie prowadzenia polityki pokojowej i gospodarczej gry interesów. Nic nie wskazuje na to, aby Stresemann, w przeciwieństwie do znacznej większości swoich partyjnych kolegów z DVP, był w stanie odnaleźć się w strukturach narodowo-socjalistycznego reżimu i zaaranżować się z realiami III Rzeszy. Jego wczesna śmierć uchroniła go zaś być może przed politycznymi prześladowaniami.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

GNIAZDA

MARTA WOJCIECHOWSKA

I znów coś je podrywa

do lotu nad zniszczonym gniazdem.

Migrują ponad wodą – chcą żyć w spokoju.

Jakiś rodzimy Furiat Nielotek ostrzega,

że obcy nadciągają od morza,

że nasze gniazda są zagrożone.

Powtarzam – krzyczy – że

nasze gniazda są zagrożone!

A cóż to za zapach?

Skoszone trawniki – aldehydy liściowe:

cis-3-hexenal, fitol, kumaryna.

Podobnie pachnie duszący gaz bojowy

– dwufosgen, szwajcarski Tyrol

w spreju do umierania.

Ten zapach to woń masakry.

Ale u nas – dzięki bogu – wszystko

dobrze się układa;

przy osiedlach kołysze się trawka

uwita wokół zgrabnych domeczków

skrojonych na miarę posiadania.

Parasoleczki, grilunie, mebelki z Ikei,

samochodziki na kredycik,

pracki w korpo, dyskonciki,

pieniążki w banku.

Jajeczka też już złożone.

Jeszcze tylko trzeba skosić lotniska

polotu podlotków,

aby nie chciały latać wysoko w chmurach,

by sobie nie myślały!

Żeby boleśnie nie spadły

na ryj, na dziób, na szyję.

Podciąć im skrzydła, by stały nielotami,

białymi śmieciami zrywanymi

byle porywem wiatru.

Niech sucha trawa wyrasta im z butów

i z głowy.

Niech wrzeszczą, że gniazdo jest zagrożone!

Gniazdo jest zagrożone!

Joanna Wojciechowska jest poetką przed debiutem książkowym; zajmuje się rzeźbą, ceramiką, rysunkiem i malarstwem surrealistycznym. Ukończyła Wychowanie Plastyczne na Uniwersytecie Opolskim i Rzeźbę na Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu. Wiersze publikowała m.in. w „Helikopterze” i „Akancie”. Była nominowana do Nagrody Głównej w konkursie im. Jacka Bierezina (2021). Obecnie, po wielu przeprowadzkach, mieszka z rodziną w Hellested (Dania).

Obrazy: Joanna Wojciechowska

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

SZTUKA BYĆ KOBIETĄ

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

SZTUKA JEST KOBIETĄ

"I'M FINE" Olga Wysocka

KOBIETA - DZIEŁO SZTUKIMagdalena M. Kaj

NIGDY WIĘCEJ...

Z SERCEM I Z GŁOWĄ Olga Brzezińska

ANIOŁ VIRGINII

TRUDNE PYTANIA O PŁEĆAnneliese Mistel

ROZMÓWKI POLITYCZNE

JAK SKUTECZNIE BUDOWAĆ MIESZKANIA, ABY KAŻDY ZNALAZŁ DACH NAD GŁOWĄ

Z prof. Agatą Twardoch rozmawia Jarosław Makowski

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

O MIESZKANIACH SŁÓW KILKA, CZYLI JAK WŁADZA POZBAWIA POLAKÓW SZANS NA MIESZKANIA, CHCĄC IM JE ZAPEWNIĆ Maciej Chmielewski

RADICAL XCHANGE

KULTURA DLA MYŚLENIA

PRAWO GODWINA Michael Gieleta

ZIELONY LIBERALIMZ

MEDYCYNA STYLU ŻYCIA Z Alicją Baską rozmawia Dobrosława Gogłoza

WSPÓLNA EUROPEJSKA ŁADOWARKA Beata Krawiec

MŁODYM GŁOSEM

O POLSKIEGO ŻYDA Z BIAŁORUSI WALCE Z LUDOBÓJSTWEM - TESTAMENT RAFAŁA LEMKINA Kamil Szałecki

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - JO GRIMOND

WIERSZ WOLNY

GNIAZDA