Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

GDYBYŚMY LEPIEJ I MĄDRZEJ PATRZYLI...

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Życie monady nie jest tak oczywiste, jak chcieliby ci, co Leibniza czytają po łebkach. „Monada bez okien” – i od razu ciąg skojarzeń o „samotnej wyspie”, „izolowanym świecie” doskonale niedostępnym dla innych, a skoro tak, to całkowita niemożność komunikacji, blokada, brak szans na zbudowanie jakiejkolwiek więzi. I… „trzask”, z jakim owe okna się zamyka. Nie czas to ani miejsce na zagłębianie się w pełną wymowę filozofii tego wielkiego myśliciela. Jednak uproszczenie prowadzi w osobność, w niektórych wariacjach wręcz w kryjówkę, we własną bańkę, czy ciasność – myślenia, środowiska – które często zamykamy w owej „bezokiennej monadzie” i… Jakbyśmy nabrali wody w usta, bo przecież tej ciszy przezwyciężyć się nie da. Monologujemy więc we własnych bańkach, również o tym, co też niby wydarza się „za płotem”, choć często nie mamy o tym najmniejszego pojęcia. Z idei przeciekają pojedyncze elementy, nijak nie pozwalające dostrzec obrazu całości. Zbieramy zatem różne puzzle, by na ich podstawie, w sposób całkowicie nieuprawniony, wyrabiać sobie opinię. Zbieramy szepty, plotki, pomówienia, złośliwe obmowy, złe życzenia, zawistne słówka, by skomponować z nich „prawdę”, w jaką wygodnie nam uwierzyć. Teorię, której nie opieramy na wiedzy. Powraca echo z Przypowieści o maku, gdzie „nigdy jeszcze tym makowym psom,/ Że świat jest większy nie przyszło do głowy”...

W sytuacjach trudnych odwracamy się na pięcie i… zatrzaskujemy… drzwi, a później okna. A skoro wiedzę układamy z okruszków, albo zachłystujemy się tym, co „jedna pani drugiej pani powiedziała w maglu”, to na dialog nie ma miejsca. Mówimy „żegnam” i popadamy w dogmatyzm. Ryglujemy nasze wewnętrzne kryjówki, betonujemy poglądy, radykalizujemy się, czasem tylko fukając na innych z wnętrza własnej bańki. Wpuszczamy tam swoich albo potakiwaczy, którzy niekoniecznie będą mieli na względzie nasze dobro. Kolejne „nie” – „nie” dla dialogu, „nie” dla wiedzy, „nie” dla „trzeciej opinii”, „nie” dla wysłuchania argumentów strony przeciwnej. Niechęć do wychodzenia z własnej bańki potęguje się – nawet gdy jest ona mentalnie ciasna, emocjonalnie zimna, intelektualnie niewystarczająca, obowiązkowo raniąca, jakaś taka… że niby „tak”, a jednak „nie”. Że już prawie „nie” – a z lęku przed zmianą, z uporu, ze zmęczenia, dla „świętego spokoju” – wciąż uparcie „tak”.

„Ziemia to ziarnko – naprawdę nic więcej./ A inne ziarnka – planety i gwiazdy./ A choć ich będzie chyba sto tysięcy,/ Domek z ogrodem stać może na każdej”. Każdej. A gdybyśmy spróbowali inaczej? Bo przecież między ludźmi wydarza się spotkanie, wydarzają się słowa, rozmowy, emocje, relacje. Wydarza się moment otwartości, chwila zamknięcia, to znów kolejna otwartość – nawet jeśli ostrożniejsza, na drugiego, na innych. W świetle wolności – najpierw tej wewnętrznej, która jest warunkiem jakiegokolwiek kroku „na zewnątrz”. Momentem potwierdzenia mojego „ja”, ale też akceptacji odmienności każdego, kogo napotykam na swojej drodze. Są początki. Te nowe i te pierwsze. Powroty zaskakujące, szansy, na które nie było nawet „cienia szansy”. Odkrycia poczynione po szturmie na granice języka i świata. To, co widzimy wychylając głowę poza ramy przyzwyczajeń, poza przesądy, zastane opinie. Jest przejrzenie na oczy i dostrzeżenie braku; niewystarczalności owej bańki, w której tkwimy zarówno jako jednostki, jak i jako wspólnoty czy tak zwane środowiska.

Otwieranie monadowych okien zaczynamy od słów. To pierwszy krok do rozwoju. Słowa wiążą nas ze sobą, prowadzą nas ku innym ludziom, albo przeciwnie – wypowiadane bez należytej uważności, troski czy wykrzyczane w złości – potrafią ranić, rujnować, burzyć nawet najważniejsze dla nas relacje. Kto tego nie doświadczył – ręka w górę! Słowa oznaczają również zaangażowanie się w czyjeś życie, czyjąś historię, są wyznacznikiem zaufania, jakiego udzielamy sobie nawzajem. Czasem działają od… pierwszego słowa, kiedy indziej potrzebują mnóstwa czasu, aby dotrzeć do słuchającego. Aby przywołać kogoś do naszego życia albo pozwolić mu do nas wrócić. Od słowa zaczyna się dialog, poznanie, przełamanie tabu. To dialog już nie tylko z pojedynczymi osobami, ale też z ideami, które czekają na poznanie. To pierwsze otwarcie by wyjść z pułapek dogmatyzmu, fanatyzmu, polskiej karykatury symetryzmu; otwarcie na nową argumentację lub chociaż na pojedyncze pomysły powalające przełamać zabetonowany punkt widzenia. To moment „Gdybyśmy lepiej i mądrzej patrzyli,/ Jeszcze kwiat nowy i gwiazdę niejedną/ W ogrodzie świata byśmy zobaczyli”. W tej wolności do poznania – w wolności, którą najpierw musimy znaleźć w samych sobie, by móc później spotykać ją w drugich.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

OKNO NA ŚWIAT

NA RAUSZU W MOKA EFTI

PIOTR BENIUSZYS

Dla prawicy, konserwatystów, klerykałów, autentycznych lub funkcjonujących na zasadzie dulszczyzny moralistów i bogobojnych świętoszków sprawa we wszystkich miejscach i czasach była prosta. Dla nich libertynizm i liberalizm to zwykle było to samo.

Kim jest libertyn, a czym jest libertynizm? Według encyklopedii PWN „libertynizmem” nazywamy „francuski laicki ruch umysłowy w XVII w., promieniujący na całą Europę, skierowany przeciw autorytaryzmowi religijnemu, ideałom ascetycznym i tradycyjnej obyczajowości”, zaś hołdujący mu „libertyni” to zwolennicy „skrajnie hedonistycznego epikureizmu oraz (…) renesansowego ideału używania życia”, kładący nacisk na „swobodę myśli i jej niezależność od autorytetów religijnych”, zaś w warstwie zewnętrznej nade wszystko żyjący według zasad nie tylko „oświeceniowego racjonalizmu i humanizmu”, ale wręcz „immoralizmu” poprzez „praktykowanie i głoszenie niemoralności i bezbożności”.

Pomiędzy Johnem Locke’iem a markizem de Sade

W tych strzępach definicji łatwo wskażemy na kilka elementów nader dobrze nam znanych także z refleksji nad liberalizmem. To na pewno „swoboda myśli i niezależność od autorytetów” oraz „zasady oświeceniowego racjonalizmu i humanizmu”. Im bardziej jednak oddalimy się od konstrukcji pnia teoretycznego, a zbliżymy do tzw. konkretów (czyli, w uproszczeniu, do tego, co to oznacza dla życia w praktyce), to zauważymy, że libertyn będzie tym człowiekiem, który z możliwości tworzonych przez idee liberalnej wolności indywidualnej korzysta w sposób najbardziej totalny, bez oglądania się wstecz i z odrzuceniem wszelkich innych refleksji poza maksymalizację utylitarystycznej przyjemności z życia. To następuje w tym momencie, gdy sprzeciw przeciwko „autorytaryzmowi religijnemu, ideałom ascetycznym i tradycyjnej obyczajowości” pomija fazę intelektualnych i potencjalnych dywagacji nad moralną kondycją człowieka wolnego, aby przejść natychmiast do „skrajnego hedonizmu”, „używania życia” i oczywiście ocierającego się o nihilizm „immoralizmu”. W tych okolicach niejeden liberał, skonfrontowany z postawą libertyna, poczyna jednak mamrotać niemrawo dezaprobatę.

Skoro libertyński styl życia jest czymś, przy czym blednie nawet „sex, drugs & rock n’ roll”, to jak nakreślić niełatwą relację pomiędzy liberalną wizją – jednak przecież – „ładu społecznego”, a libertyńskim „wolno wszystko”? Pomiędzy wolnością projektowaną a przeżywaną, choć może trafniej byłoby nawet rzec „eksploatowaną”? Pomiędzy wieloaspektowością a parciem w stronę jednego bodźca? Pomiędzy dbałością o trwałość kruchych fundamentów a pomijaniem faktu istnienia jutra? Pomiędzy ostrożnością z uwagi na tych o słabszej konstrukcji a ich przeżuwaniem i wypluwaniem do woli? Pomiędzy zarabianiem i inwestowaniem pieniądza a marnotrawczym szastaniem nim?

Dla prawicy, konserwatystów, klerykałów, autentycznych lub funkcjonujących na zasadzie dulszczyzny moralistów i bogobojnych świętoszków sprawa we wszystkich miejscach i czasach była prosta. Dla nich libertynizm i liberalizm to zwykle było to samo. Wielu z nich zresztą liberalizmu nienawidziło bardziej niż libertynizmu, bo ten ostatni radośnie praktykowało, gdy nikt nie patrzył. Ich argument na rzecz zrównywania liberalizmu z libertynizmem był prosty: liberalne prawa i obyczaje dopuszczają libertyńskie zachowania; osłabianie tradycji, krytyka odwiecznych autorytetów ojcowsko-państwowych, odzieranie Kościołów z ich polityczno-społecznych wpływów, wszelkie „wyzwalanie” ludzi z tzw. nizin społecznych, ale i kobiet, z wyznaczonego dla nich przez dawne pokolenia miejsca w hierarchii społecznej, wszelkie inne rodzaje emancypacji, przekonanie iż jako człowiek posiada się jakieś prawa, roszczenia do udziału w procesach politycznych i władzo-twórczych, w końcu po prostu sama idea wolności jednostki ograniczonej wyłącznie wolnościami innych jednostek, a więc nie prawem stanowionym przez elity, przykazaniami bożymi, nakazami biskupimi i „odwieczną tradycją” z jej normami zachowań – wszystkie te „grzechy” liberalizmu otwierają drogę „moralnemu zepsuciu”, którego najdrastyczniejszą formą jest figura libertyna.

Z drugiej strony konserwatywny i tradycyjny ład (przymykając naturalnie oko na libertyńskie zachowania przedstawicieli jego elity) w to „zepsucie” uderza z całą swoją potęgą i surowością, prawnie zakazując, moralnie napiętnowując, finalnie zamykając w więzieniu, a może nawet i torturując oraz „czyszcząc” zdrową tkankę społeczną z zepsutych „elementów”.

Tyle konserwatywne bajki i moralność Kalego. Prawda o relacji liberalizmu i libertynizmu jest jednak inna i opiera się na dwóch podstawowych przesłankach. Po pierwsze, niezależnie od swoich filozoficznych podwalin, libertynizm jest w ostatecznym rozrachunku stylem życia. Jednym z setek zróżnicowanych stylów życia, które liberalny ład społeczny dopuszcza. W liberalizmie można wybierać pomiędzy życiem libertyna i życiem dewoty, podczas gdy w rzeczywistości prawicowego ładu z tych dwóch możliwości na stole zostaje tylko opcja dewoty. Pozytywna recepcja libertynizmu (dokładnie tak samo jak dewocji) w liberalizmie zasadza się tylko i wyłącznie na tym, że nie zostaje on – jako opcjonalny styl życia – zakazany. Nie jest jednak w żaden sposób preferowany, promowany czy ułatwiany. Liberalne społeczeństwo jest nade wszystko społeczeństwem pluralistycznym, złożonym z niezwykle różnych ludzi, którzy wyznają różne wartości (lub nie wyznają żadnych), mają różne plany, marzenia i ambicje (lub ich nie mają) i przyjmują różne postawy, samodzielnie kierując swoimi losami. W istocie więc liberalizm umożliwia libertynom istnienie według własnych koncepcji, czego zabrania im ubrany w prawicowe hasła autorytaryzm. Ale przecież umożliwia on istnienie według własnych koncepcji również dewotom, czego zabraniał im przykładowo totalitarny komunizm. Jest tutaj pełna symetria.

Po drugie, żądanie przez libertynizm „nieograniczonych” możliwości przeżywania przyjemności i sugerowanie, iż „wszystko” wolno, natychmiast wskazuje na przestrzenie kolizyjne pomiędzy nim a liberalizmem. Otóż są granice i nie wszystko wolno. Tak jak fanatykom religijnym w liberalnym kraju nie wolno drugiego człowieka przymuszać do wiary i praktyk religijnych, albo stosować wobec niego ograniczeń praw w oparciu o przykazania lub tzw. prawdy wiary, tak samo (znów jest tutaj pełna symetria) libertynom nie wolno do żadnych (w tym zwłaszcza ryzykownych) praktyk przymuszać żadnych innych ludzi. W znanym zdaniu „Chcącemu nie dzieje się krzywda” libertyn podkreśla cztery ostatnie słowa. A liberał zdecydowanie to pierwsze. Gdy więc jakikolwiek człowiek przymusi inną osobę do czegokolwiek, to obojętnie czy jest libertynem, dewotą, czy sprzedawcą „magicznych garnków”, spotka się z surową karą na podstawie przepisów liberalnego właśnie prawa.

Jednak od strony czysto filozoficznej jest w liberalizmie zakotwiczony jeszcze jeden czynnik, który skłania nas do sceptycyzmu wobec libertyńskiego stylu życia, a niekiedy nawet do niechęci wobec niego. Co prawda tzw. przestępstwa bez ofiar, czyli szkodzenie samemu sobie poprzez podejmowanie szeroko pojętych ryzykownych zachowań, są w ujęciu liberalnym tolerowane. Ale jednak liberalizm stale zespala ideę wolności jednostki i korzystania z idących za nią możliwości życiowych z ideą odpowiedzialności (wyłącznie) osobistej za skutki podejmowanych wyborów i realizowanych zachowań. Wraz z nagromadzaniem się zachowań ryzykownych zdolność każdej, nawet najsilniejszej jednostki do pełnego utrzymania zdolności do realizacji odpowiedzialności za skutki swoich działań zostaje wystawiona na próbę stresową. Libertyński styl życia generuje więc ryzyko „uwspólnotowienia” skutków zachowań nieodpowiedzialnych, na co liberalizm patrzy skrajnie niechętnie. Niszowość życia libertyńskiego ułatwia podtrzymanie liberalnej tolerancji dla odbywających się tam interakcji. W przypadku jednak rozlania się takiego stylu życia na szerokie połacie społeczeństwa fundamenty decydujące o przetrwaniu liberalnych zasad społecznych znalazłyby się w sytuacji zagrożenia. Upowszechnienie braku odpowiedzialności to potencjalny moment rozejścia się liberalizmu i libertynizmu i ich stanięcia w pozycjach konfrontacyjnych.

Relacja liberalizmu i libertynizmu nie jest jednak jednokierunkowa. Nie tylko liberalizm ma coś do powiedzenia o libertynizmie, także libertynizm jest wskaźnikiem funkcjonowania liberalizmu. Można nawet sugerować, że jest nie tylko wskaźnikiem, ale nawet swoistym papierkiem lakmusowym.

Był sobie Berlin…

Wiele miejsc w wielu różnych epokach mogło niewątpliwie pretendować do miana „stolicy”, „ośrodka” lub „centrum libertynizmu”. Wyjątkowo ciekawy jest jednak przykład Berlina lat 20. XX w. Warto na to miasto sprzed stu lat spojrzeć nieco dokładniej nie tylko dlatego, że jego „Złote Lata Dwudzieste” są od pewnego czasu gorącym tematem dla współczesnej popkultury – kto jeszcze nie widział, ten czym prędzej powinien zobaczyć dostępny na HBO, wyśmienity serial „Babylon Berlin”, gdzie wartka akcja kryminalna toczy się w kompetentnie pokazanych realiach politycznych napięć z rodzącymi się ekstremizmami, wszechobecnego ubóstwa oraz oczywiście wokół klubu i nieformalnego burdelu dla prostytutek-amatorek „Moka Efti”, w którym alkohol i prochy są wszędzie, a wszystko oplata genialny jazz grany przez „Das Moka Efti Orchester” ze zjawiskową Severiją przy mikrofonie. Berlin z lat zwłaszcza 1924-29 (czyli po częściowym chociaż przezwyciężeniu powojennych kryzysów z hiperinflacją na czele i do czasu krachu światowej gospodarki, za którym przylazł Wielki Kryzys) jest ciekawy, gdyż stanowi centrum gwałtownej wręcz, ekspresowej próby zbudowania liberalnego państwa w dotąd mocno antyliberalnym kraju i z udziałem antyliberalnego w gruncie rzeczy narodu, na tej jego wielkomiejskiej stołecznej wysepce, która była relatywnie mniej uwikłana w autorytarne tradycje wielkoziemsko-pruskie. Próby wywrócenia do góry nogami odziedziczonych i ciążących ludziom w głowach hierarchii wartości i postaw z czasów stricte konserwatywnego cesarstwa, w chwili tuż po jego bolesnej kompromitacji jako forma państwa i społecznego porządku. Próby – jak wiemy – od początku skazanej na klęskę wobec tego, co z tych postwilhelmińskich sentymentów miało się zrodzić w kolejnej dekadzie, czegoś jeszcze o wiele gorszego i najbardziej antyliberalnego w nowożytnych dziejach człowieka. Gdzieś podskórnie wiedziano wtedy chyba, nawet w żyjącym nocą Berlinie, że ta fala nadchodzi i czas jest krótki. A trzeba było odreagować całą traumę wojny. I chyba z tych dwóch odczuć właśnie wyrodziła się ta nadzwyczajna wręcz zachłanność w przeżywaniu owego hedonistycznego i libertyńskiego „carpe diem”.

Stolica weimarskich Niemiec nigdy nie kładła się spać. Działało tam tysiące najróżniejszych lokali dostarczających legalnej i formalnie nielegalnej rozrywki ludziom o portfelach każdej grubości. Seks i erotyka były wszędzie, tak za drzwiami klubów, jak i na plakatach reklamowych na ulicach miasta. Kuse stroje, głębokie dekolty, nagość na okładkach czasopism w kioskach z prasą. Męska i damska. Kobiety w męskich strojach z doczepionym wąsem w krótkich, przylizanych włosach. Mężczyźni w ubraniach kobiecych, perukach, w makijażu i z pomalowanymi paznokciami. Seks tracący błyskawicznie status społecznego tabu, niezliczone wydawnictwa publikujące czy to dla czystej przyjemności czytelnika, czy to w celach edukacyjnych. Edukacja seksualna w kursie przyspieszonym, z uwzględnieniem wszelkich orientacji seksualnych, konfiguracji, liczby uczestników, ról uczestnika/widza, innych preferencji częstszych i rzadszych, w tym o wiele rzadszych. Wśród nich takich, do których nawet rewolucja obyczajowa 40 lat później niekoniecznie chciałaby się przyznawać.

Dodatkowe pomieszczenia na tyłach lub w podziemiach miało wiele różnych klubów, teatrów czy tancbud. Powszechnym zjawiskiem było korzystanie z nich przez okazjonalne prostytutki, wiodące po wschodzie słońca zupełnie zwyczajne życie (główna bohaterka „Babylon Berlin” przykładowo asystuje inspektorowi policji w śledztwie w sprawie morderstwa, co nie przeszkadza jej dorabiać w katakumbach Moka Efti, gdy ma kłopot z opłaceniem czynszu, zbiera środki na pomoc medyczną dla bliskiej osoby lub po prostu potrzebuje sponsora na upojny wieczór z muzyką i tańcem). Ale powodzeniem nieco starszych dam cieszyło się także wielu mężczyzn, zwłaszcza byłych żołnierzy (w tym oficerów) I wojny światowej, świadczących usługi w charakterze partnerów do tańca, ubranych w swoje wojskowe mundury, acz ze względów prawnych odartych z dystynkcji. Tancerki z różnych rewii i show generalnie miały status największych gwiazd w mieście. Na czele z „egzotyczną” Josephine Baker, której berlińska sława (i jej spódnicy zrobionej z pluszowych bananów) przetrwała do naszych czasów. Ale „panteon” gwiazd obejmował oczywiście także Marlenę Dietrich, Anitę Berber czy Claire Waldorf. Sławę dzięki występom jako „transwestyta” zyskał Egon Erwin Kisch.

Tego rodzaju kipiąca seksualizacja życia nie mogła nie pociągać za sobą redukowania kobiet do roli obiektów seksualnych. To dzisiaj często trafnie dostrzegany problem i ciemną stronę luzowania obyczajowego gorsetu życia, ale w ówczesnym Berlinie inny był punkt wyjścia. W efekcie cały ten libertynizm, stawiający seks i erotykę w centrum doświadczenia życia miejskiego, odbywał się w warunkach emancypacji, a nie uprzedmiotowiania kobiet. W trakcie I wojny światowej, gdy mężczyźni wyjechali na fronty, kobiety z konieczności musiały przejmować męskie (władcze, dominujące i związane z ciężką pracą) role. Niemki uzyskały prawa wyborcze, a ich żądania równouprawnionego wpływu na życie społeczne i polityczne stopniowo obrastały w solidną legitymizację. Stąd też pewność siebie kobiet także w otoczeniu nocnego życia, męskie stroje (fraki, cylindry i monokle, od których wychodzenie do klubów w takim stroju nazwano „monoklowaniem”), zabawy w dominację, które nie do końca były tylko zabawami. Choć wiele przygodnych prostytutek zarabiało tak z powodu ubóstwa, to jednak nie brakowało także i takich, które miały pełną kontrolę nad wyborem tej roli, akceptowały i odrzucały klientów, nie podlegały alfonsom i kształtowały swoją pracę całkowicie samodzielnie, jedynie odpalając procent z dochodu na wynajem prywatnego pokoju w klubie, którego „bywalczyniami” były.

W Berlinie lat 20-tych miała miejsce pierwsza emancypacja osób homoseksualnych w erze nowożytnej. Istniało kilkaset klubów dla lesbijek, gejów, osób transseksualnych i queer (tworzyły one na mapie miasta tzw. Trójkąt bermudzki); istniał nieformalny hymn LGBT w postaci bardzo popularnej piosenki „Lila Lied”, która w refrenie obwieszczała światu „Jesteśmy po prostu inni od innych”; wydawano pierwsze czasopismo dla lesbijek „Die Freundin”. Znaczną rolę w normalizacji podejścia społeczeństwa do osób LGBT odegrały prace naukowe i zlokalizowany w Tiergarten instytut słynnego seksuologa Magnusa Hirschfelda, który zdefiniował pojęcie „transwestyta” oraz badał ekshibicjonizm, środowiska nudystów i cały szereg innych aspektów ludzkiej seksualności. W Republice Weimarskiej co prawda nieustannie obowiązywał paragraf 175 kodeksu karnego, który penalizował męsko-męskie kontakty seksualne, lecz po 1920 r. w Berlinie policja w zasadzie całkowicie uczyniła z niego martwy przepis.

Podobnie było z formalną nielegalnością środków odurzających. Policja przez palce patrzyła na nielegalny handel lekami, a przede wszystkim na rozprowadzanie po klubach kolosalnej ilości kokainy – ulubionego narkotyku tej berlińskiej dekady. Nawet reklamy pudru i innych kosmetyków puszczały oko do potencjalnych klientek, niedwuznacznie namawiając do „upudrowania noska”. W wielu restauracjach narkotyki do stołu przynosili po prostu kelnerzy.

Tomorrow belonged to chem

Po roku 1933 wszystko to się w Berlinie szybko skończyło. Niektóre rzeczy natychmiast, inne nieco później, ale również dość szybko. To dlatego hipoteza o libertyńskim stylu życia jako papierku lakmusowym dla liberalnego charakteru istniejącego ustroju państwa wydaje się adekwatna. Dopóki bowiem wolność jest obywatelom zapewniona, część z nich oddawać się będzie takim uciechom, które może i nawet w nadmiarze oferowało życie nocne Berlina lat 20-tych. Gdy zaś w miejsce liberalizmu wchodzi taki czy inny zamordyzm, to dzieje się to, co w Berlinie lat 30-tych. Ta błahostka, ta rzecz, bez której pewnie można się obejść, czyli nieskrępowane moralizatorstwem życie nocne, ulega likwidacji często jako pierwsza. Oto więc papierek lakmusowy szerokości zakresu naszej wolności. Kilka dekad później precyzyjnie ujął to w dwóch zdaniach wydawca pornograficznego „Hustlera” Larry Flynt. Otóż powiedział, że dopóki ludzie tak zepsuci i „zboczeni” jak on mają gwarantowane prawa wolnościowe i mogą pisać, publikować czy oddawać się takim uciechom, jakich chcą, dopóty wszyscy ludzie przyzwoici tym bardziej mogą spać spokojnie, pewni swoich praw i wolności. Gdy jednak – rozwińmy jego myśl – Flyntom tego świata zaczyna się czegoś zakazywać, to jaka gwarancja, że zakazy nie obejmą zaraz innych rzeczy, nie tyle perwersyjnych, co będących nie w smak takim czy innym ludziom władzy?

Narodowym socjalistom wszystko to było nie w smak. Miejscem kobiety nie był ani klub nocny, ani nawet biuro, tylko kuchnia i dom, gdzie miała rodzić jak najwięcej aryjskich dzieci dla swojego führera. Wcale nie chodziło tutaj nawet o powrót do tradycyjnej moralności wilhelmińskiej, nie o przywrócenie roli rodziny nazistom chodziło. III Rzesza z radością wyrywała dzieci z rodzin, gdy tylko uznała, że jej instytucje skuteczniej od biologicznych matek i ojców wychowają dobrych nazistów. Tak czy inaczej, kobieta miała wrócić do swojej uprzedniej, podległej roli. Jeśli nazizm w jakikolwiek sposób był zorientowany na równość płci, to tylko w tym sensie, że ograniczał także pole swobody mężczyzn, przypisując im również z góry narzuconą rolę społeczną, czyli płodziciela Aryjczyków i żołnierza oddającego z radością życie za führera w wojnie o przestrzeń życiową. Każda forma seksu, która nie miała wpisanej w siebie roli prokreacyjnej, była oto więc zakazana. Jaki los czekał osoby homoseksualne doskonale wiemy – wiele z nich zostało wymordowanych w obozach koncentracyjnych, wcześniej doświadczając wielu upokorzeń i prześladowań. Wszystkie berlińskie kluby dla nich zostały naturalnie zamknięte natychmiast po przejęciu władzy przez NSDAP. Ten sam los spotkał instytut Hirschfelda, którego dyrektor zawczasu pozostał na francuskiej emigracji. Osoby heteroseksualne, wiodące rozwiązły tryb życia, były zaś klasyfikowane jako „aspołeczne” i także mogły trafić do obozów koncentracyjnych lub innych instytucji „wychowawczych”. Prostytucja została więc zepchnięta do głębokiego podziemia.

Naziści określili szybko także dopuszczalny ubiór dla kobiet i mężczyzn. Skończyły się monokle, peruki, za krótkie czy za długie włosy. Od 1942 r. na rozkaz Himmlera do obozów koncentracyjnych można było trafić także za elementy ubioru i sposób tańca (potem, gdy Rzesza już czytelnie przegrywała wojnę i ogłoszono w 1943 r. tzw. wojnę totalną, tańca zakazano całkowicie, aby naród mógł oddać się przeżywaniu powagi chwili). Na celowniku Hitlerjugend i innych „oddziałów kontrolujących” lokale znaleźli się oczywiście głównie ci, którzy okazywali upodobanie do muzyki anglosaskiej, w tym zwłaszcza „murzyńskiej” (jazz i swing), a więc dokładnie tej, w rytm której biło serce weimarskiego i libertyńskiego Berlina. Uznawano ich za „wrogów państwa” i aresztowano. Jeszcze we wrześniu 1933 powstała Izba Muzyków Rzeszy, a występować w lokalach całych Niemiec wolno odtąd było wyłącznie jej członkom. Aby zaś uzyskać legitymację członka Izby, należało wykazać się „odpowiedniością do wykonywania działalności muzycznej”. W ten sposób ze scen Berlina natychmiast zniknęli muzycy żydowskiego pochodzenia oraz innego niż biały koloru skóry. Nawet jeśli do 1935-36 r. czasami ignorowano przepisy o Izbie, to „niearyjscy” muzycy zaczęli masowo emigrować z Niemiec, co berlińską scenę muzyczną zmieniło drastycznie, jeszcze zanim zaczęły się ideologiczne ingerencje w repertuary (jazz został zakazany w radiu w 1935 r., a w kolejnych latach usuwano stopniowo całą nie-niemiecką muzykę z lokali; oczywiście wielka popularność pozwoliła jej przetrwać przez cały okres III Rzeszy, w drugim obiegu). W miejsce genialnych gwiazd epoki weimarskiej wchodziły – ze względu na nagły spadek liczby muzyków w Berlinie – zwyczajne, choć „aryjskie” miernoty i beztalencia. Przede wszystkim wiele klubów podupadało i musiało zamykać swoje wrota. Ten trend trwał, poza pewną poprawą sytuacji i poluzowaniem gorsetu w trakcie i przez pewien czas po igrzyskach olimpijskich 1936.

Nie tylko muzyka, ale także progresywna, awangardowa i nowoczesna sztuka, której rozkwit towarzyszył i bywał powiązany z libertyńską atmosferą weimarskich Niemiec, została zakazana, usunięta z publicznego widoku i zakwalifikowana jako „sztuka zdegenerowana”. Materiały drukowane o treści seksualnej uznano za „brud” i także ich zakazano – jeszcze zanim proces nazistowskiego zglajchszachtowania redakcji zwykłych gazet został ukończony.

***

Narodowy socjalizm oczywiście kompleksowo zniszczył każdy aspekt wolności człowieka. Zaczął jednak od jej „ekscesów”, od tych zjawisk z nią związanych, które miały relatywnie najmniej obrońców, bo były kontrowersyjne, oburzające, burzące spokój statecznych ludzi, niszowe i dla niektórych wstrętne. Z „rozpustą” walczyć chce wielu ludzi, którzy oczywiście nie mają żadnych innych związków ze straszliwym katalogiem ideologicznym narodowych socjalistów. Powinni oni jednak być świadomi tego, że kreując się na „obrońców” moralności, stróżów „wartości” i „rycerzy rodziny” niekoniecznie automatycznie umieszczają się po „dobrej stronie” z etycznego punktu widzenia. Z samej racji walki z libertyńskimi ekscesami nie mogą się stawiać po dobrej stronie, bo nie ma możliwości, aby stali tam również walczący z tym naziści. Problematyka moralnej oceny wyborów i zachowań ludzkich jest niesłychanie złożona, wymyka się biało-czarnym schematom.

Gdy tylko ktoś nie godzi się przystać na liberalną propozycję, aby moralne wybory zindywidualizować i pozostawić jednostkom ludzkim, a jedynym stróżem nad ich treścią uczynić obowiązek ponoszenia przez te jednostki odpowiedzialności za własne wybory, wchodzi na grząski grunt. Właśnie moralnie grząski grunt. Bo oddawanie się „perwersyjnym” żądzom nie jest ani jedynym, ani nawet najbardziej brzemiennym w skutki ogniwem tzw. niemoralności.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

WIDMO KRĄŻY...

MAGDALENA M. KAJ

Widmo krąży po Polsce (Europie i świecie) – widmo ekstremalnej poprawności politycznej! Czyli o granicy wolności słowa słów parę i dlaczego używamy jej jako narzędzia walki.

Jako społeczeństwo, zrobiliśmy się w ostatnim czasie wybitnie delikatni. Co chwilę czyjaś, wydawać by się mogło niekontrowersyjna wypowiedź, wywołuje fale oburzenia (i urażenia) gromko wyrażane przez (samozwańczych) reprezentantów danej grupy. Obowiązkowo, po gromko wyrażonym oburzeniu, następują (mniej lub bardziej szczere) przeprosiny tego, kto dopuścił się niewłaściwej wypowiedzi, koniecznie z wykorzystaniem zwrotu jeśli ktoś z was poczuł się urażony, bardzo przepraszam, nie taka była moja intencja itp. itd.

Chociaż wydawać by się mogło, że świat jest miejscem tworzonym przez wiele kolorów, kształtów i poglądów (w końcu, jak za dawnych czasów mawiał Leszek Miller – potrafmy się pięknie różnić), gdy przychodzi do dyskusji i wymiany poglądów, szczególnie jeśli dyskusję prowadzimy z użyciem mediów społecznościowych, świat staje się zaskakująco czarno-biały. I nie, absolutnie nie ma mowy o skali szarości rozciągającej się pomiędzy – albo z nami, albo wróg!

Boleśnie i na własnej skórze przekonał się o tym całkiem niedawno prezydent Warszawy, Rafał Trzaskowski, któremu samozwańczy, stołeczny Robin Hood – Jan Śpiewak, zarzucił brak szacunku i uprzedmiotowianie kobiet (i pewnie wiele więcej karygodnych postępków, gdyby nie limity znaków na Twiteerze i długości relacji wrzucanych na Instagrama). Poszło o użycie słowa „dupiarz”, którego Trzaskowski miał czelność użyć, wspominając młodzieńcze lata.

Oburzenie, łzy zawodu, gremialne pakowanie się i grożenie wyprowadzką z miasta rządzonego przez mizogina, chama i prostaka (tak, cały czas mówimy o Trzaskowskim) opanowały wszelkie media społecznościowe, w milisekundę kasując zarówno Trzaskowskiego, jak i wszystkie jego dokonania i sukcesy, które osiągnął do tej pory. Tłumacząc ten internetowy lincz na prezydencie Warszawy, usłyszeć można było, że od każdego tylko nie jego, że będąc tym, kim jest i dokonawszy tego, co dokonał, wybacz, jest skończony, bo nie zważał na język.

Z drugiej zaś strony, czy ktoś słyszał dzielnego Śpiewaka, orędownika prawdy, uczciwości i niezłego twórcę zamieszania wokoło własnej osoby, by w ten sam, kategoryczny sposób wylewał wiadro pomyj i ogłaszał koniec funkcjonowania w przestrzeni publicznej Jarosława Kaczyńskiego, gdy ten, wcielając się chyba w średnio uzdolnionego stand-upera, z rechotem mówił, że osoby, w zależności od godziny wskazywanej przez zegarek, są bądź kobietą bądź mężczyzną?

Nie? To na pewno nie było przeoczenie, to nie jest również hipokryzja czy podwójne standardy. Po prostu zapracowanemu aktywiście nie starczyło już czasu, w końcu linczowanie opozycji nie zrobi się samo.

Przykłady tego biało-czarnego postrzegania świata można mnożyć, generalnie jednak sprowadza się do biblijnej zasady „kto nie jest ze mną, ten jest przeciwko mnie.”

Jeśli, chcąc poszerzyć wiedzę i zachować się poprawnie, ośmielę się spytać w jaki sposób, czy jakim zaimkiem mam zwracać się do danej osoby, ryzykuję zostanie transfobem czy nieprawdziwym sojusznikiem.

Jeśli ośmielę się stwierdzić, że w przypadku dużej nadwagi, ryzyko wystąpienia cukrzycy czy chorób układu sercowo-naczyniowego rośnie, zaraz usłyszę, że jestem fatfobem i za grosz nie rozumiem idei ciałopozytwności.

Jeśli wyrażę opinię, że jako kobieta jestem jedynym decydentem w zakresie tego, co dzieje się z moim ciałem, włączając w to całkowite prawo do decydowaniu, czy chcę urodzić czy usunąć, a może w ogóle nie zachodzić w ciążę, dowiem się, że jestem egoistką, wyznawczynią i orędowniczką zachodnioeuropejskiej cywilizacji śmierci i nikt, absolutnie nikt nie poda mi tej cholernej szklanki wody na starość.

Postęp technologiczny i gwałtowne przeniesienie dużej części naszej aktywności i życia w cyberprzestrzeń to zarówno błogosławieństwo, jak i przekleństwo.

Będąc całkowicie anonimowym, wypowiadamy się na każdy temat i dajemy upust swoim frustracjom, lękom i antypatiom, a pod płaszczykiem poprawności politycznej ostrzymy noże i włócznie, by zadać nimi cios nielubianym przez nas osobom.

W końcu, kto nie z nami, ten przeciw nam. Pamiętajcie, pośrodku nie ma nic. .

MAGDALENA M. KAJ

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

SZKOŁA ZAMKNIĘTYCH DRZWI I OKIEN. NADCIĄGAJĄCA KATASTROFA EDUKACYJNA

SŁAWOMIR DRELICH

W okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości zarządzanie oświatą narodową stało się ponadto frontem ideologicznej wojny: wojny o umysły młodych ludzi czy też – w opinii rządzących – wojny w obronie wartości. Polska populistyczna prawica chce uczynić ze szkoły narodowo-katolicki kokon – monadę bez drzwi i okien.

Polska szkoła doby III RP nie miała szczęścia do rządzących. Można by godzinami pisać o tym, jak kolejni ministrowie wpadali na genialne pomysły dotyczące przebudowy systemu kształcenia, modelu wychowania czy zarządzania kadrami nauczycielskimi. Co najsmutniejsze, rządzący częściej spoglądali na edukację jak na finansowy balast niż cywilizacyjną barierę. Tymczasem w okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości zarządzanie oświatą narodową stało się ponadto frontem ideologicznej wojny: wojny o umysły młodych ludzi czy też – w opinii rządzących – wojny w obronie wartości. Polska populistyczna prawica chce uczynić ze szkoły narodowo-katolicki kokon – monadę bez drzwi i okien.

Zamknięte drzwi

Szkoła rozumiana jako kokon, do którego nikt z zewnątrz nie powinien mieć wstępu, jest fundamentem wizji edukacji, jaką reprezentuje Prawo i Sprawiedliwość. Symboliczne znaczenie odgrywała tu nowelizacja prawa oświatowego przez publicystów i opozycję demokratyczną określana mianem Lex Czarnek. Jednym z najważniejszych założeń tej noweli było ograniczenie możliwości organizowania na terenie szkoły zajęć przeprowadzanych przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i innych podmiotów zewnętrznych. Wszystko rzecz jasna miało się odbyć pod sztandarem zwiększenia wpływu rodziców na to, co się dzieje w szkole, jednakże w rzeczywistości – zarówno nadzór rodziców, jak również procedura zatwierdzania takich wydarzeń przez kuratorów – chodziło o usunięcie ze szkół wszelkich przejawów myślenia niezgodnego z duchem edukacji i wychowania wdrażanym przez rządy Prawa i Sprawiedliwości. Wielokrotnie powoływano się na art. 48 ust. 1 polskiej konstytucji wskazujący, że „rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami”. Na tej podstawie przyjmowano, że wszelkie przejawy idei niezgodnych z przekonaniami rodziców (w rzeczywistości: rządzących) powinny zostać ze szkoły usunięte. Zapominano jednakże o drugim zdaniu tego samego ustępu, który przewiduje, że „wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania”. Trudno wyobrazić sobie szkołę kształcącą i wychowującą w duchu szacunku dla wolności sumienia, wyznania i przekonań młodych ludzi, w której ci sami młodzi ludzie nie będą mieli dostępu do treści, idei i wartości odbiegających w jakimkolwiek stopniu od tego, co do ich głów usiłuje zapakować partia rządząca.

Co prawda Lex Czarnek – zapewne w związku z bardzo szeroką krytyką opinii publicznej, środowisk nauczycielskich i samych rodziców – nie udało się rządzącym wprowadzić w życie, jednakże nie oznacza to, że wszyscy ci, którym zależy na otwartej i mądrej szkole, mogą spać spokojnie. Nie można mieć najmniejszych wątpliwości, że rządzący podejmą kolejne inicjatywy, których efektem byłoby ograniczenie autonomii szkół poprzez stworzenie nowych form kontroli nad dyrektorami oraz uniemożliwienie nauczycielom realizacji treści kształcenia dowolnie wybranymi środkami. Narzędziem takiego wpływu na nauczycieli stało się chociażby – również szeroko dyskutowane w ostatnich miesiącach – wprowadzenie do szkół ponadpodstawowych przedmiotu historia i teraźniejszość. Przedmiot ten utworzony został kosztem realizowanej dotychczas w zakresie podstawowym wiedzy o społeczeństwie, która była dotychczas przedmiotem stanowiącym swoiste laboratorium społeczeństwa obywatelskiego i demokracji dla młodych ludzi. Tym samym partia rządząca zamknęła drzwi szkół ponadpodstawowych dla nauki demokracji. Ta wyjątkowo szkodliwa decyzja ministerstwa przyniesie katastrofalne skutki dla jakości życia publicznego w Polsce, choć skutki te odczujemy dopiero za kilka lub wręcz kilkanaście lat. Brak kształcenia obywatelskiego będzie skutkował kompletnym brakiem znajomości podstawowych mechanizmów współczesnego państwa wśród młodych ludzi. Rządzący zapewne mają świadomość, że wyborcą gorzej wyedukowanym łatwiej zmanipulować, zaś wyborca nie posiadający podstawowej wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie nie będzie miał umiejętności oceny działań rządzących.

Koncepcja przedmiotu historia i teraźniejszość dowodzi również, że rządzący Polską chcą zamknąć drzwi polskiej szkoły dla różnorodności interpretacji historii Polski oraz historii powszechnej, jak również pluralizmu myślenia o współczesnym społeczeństwie i miejscu Polski na świecie. Podstawa programowa przedmiotu historia i teraźniejszość zawiera treści wprost zaczerpnięte z prawicowej prorządowej publicystyki, wymagania niezgodne ze stanem współczesnej wiedzy naukowej, propaguje jednostronne ujęcie wydarzeń i postaci najnowszej historii Polski i powszechnej, a ponadto jej autorzy posługują się językiem i terminologią nienaukową, potoczną i publicystyczną. Pomysł takiego przedmiotu i tak zarysowanych treści kształcenia to jednoznaczny manifest zamknięcia intelektualnego, jakie rządzący pragną propagować wśród młodych ludzi. Narzędziem takiej historycznej indoktrynacji mają być nauczyciele historii i teraźniejszości, którzy – jak zapewne oczekuje ministerstwo i partia rządząca – biernie i bezmyślnie wlewać będą do umysłów młodych Polaków wszelkie fobie i frustracje polskiej narodowej prawicy, bo ich emanacją jest właśnie podstawa programowa tego nowego przedmiotu. Rządzący wpadli również na pomysł, aby jeden z profesorów od lat z Prawem i Sprawiedliwością związanych – notabene niegdyś autor niezwykle cenionych podręczników akademickich – napisał podręcznik do historii i teraźniejszości, który zostanie wydany przez jedno z wydawnictw od lat publikujące tytuły autorstwa intelektualistów z PiS-em związanych. Tak też się stało, a rzeczony podręcznik stał się jednym z najgłośniej dyskutowanych i najbardziej krytykowanych w dziejach Polski. To pełne przekłamań i nadinterpretacji „dzieło” na zawsze już przejdzie do historii jako przykład tego, jak nie powinien być napisany podręcznik. Skala niekompetencji i błędów (szczególnie z zakresu nauk o polityce i administracji), jak również obezwładniająca niesubtelność pisowskiej propagandy, która z tego podręcznika bije, zaskoczyć mogą najbardziej nawet wytrwałego czytelnika. Fragmenty z tego podręcznika będą przez lata wskazywane jako namacalne dowody tego, jak Prawi i Sprawiedliwość usiłuje indoktrynować młodych ludzi i jak naiwnie wierzy, że proces ten da się przeprowadzić przy pomocy łopaty lub topora.

Zamknięte okna

Zarządzanie polską edukacją przez Prawo i Sprawiedliwość opiera się jednak nie tylko poprzez zamykanie drzwi do szkoły i czynienie z niej kokonu, do którego nie może się dostać nikt i nic z zewnątrz. Kokon ten został przez partię rządzącą zaprojektowany również jako nieposiadający okien – tak, aby przebywający w nim uczniowie i nauczycieli nie dostrzegali świata zewnętrznego. Polska szkoła po reformach przeprowadzonych w pierwszej kadencji rządów Prawa i Sprawiedliwości cofnęła się w czasie przynajmniej o jedno pokolenie. Przede wszystkim procesu tego dokonano wprowadzając nową podstawę programową wszystkich przedmiotów nauczanych w ośmioklasowych szkołach podstawowych, jak również w liceach ogólnokształcących, technikach i szkołach branżowych. Jak się okazuje, rządzący przywrócili nie tylko obowiązujący pokolenie wcześniej model ustroju szkolnictwa, ale również – i to zatrważa najbardziej – podstawę programową ukierunkowaną na kształcenie i wymaganie od młodych ludzi niezwykle szczegółowej wiedzy akademickiej, rzadko będącej podstawą istotnych dla współczesnego człowieka umiejętności. Edukacja w zakresie przedmiotów przyrodniczych zupełnie została oderwana od doświadczeń ostatnich dwudziestu kilku lat, kiedy to dążono do nadania jej waloru praktycznego i dążono, by była ona w pewnym przynajmniej stopniu odpowiedzią na współczesny rynek pracy i zachodzące przemiany cywilizacyjne. Edukacja historyczna oparta została na anachronicznym modelu nauczania przede wszystkim historii politycznej. Nauczanie dziejów Polski i świata zdominowało wymaganie znajomości wojen, bitew i dynastii oraz szczegółów dotyczących funkcjonowania wąskiej elity politycznej. Historia społeczna, historia codzienności, historia kultury, historia ludowa – to margines, którego w polskiej szkole się nie naucza. Edukacja w zakresie języka ojczystego zdaje się zupełnie abstrahować od zmian społecznych i kulturowych, jakie w społeczeństwie polskim zachodzą. Remedium na spadające wśród młodzieży czytelnictwo ma być więcej lektur. Partia rządząca i jej funkcjonariusze oddelegowani do zarządzania polskim systemem edukacyjnym chcą zrobić ze szkoły monadę bez okien – chcą, żeby nie było z niej widać otaczającego świata.

Ten sposób myślenia dowodzi dobitnie, że ci ludzie, którzy dziś kształtują losy polskiej edukacji, intelektualnie i mentalnie tkwią nadal w wieku dziewiętnastym. Sama wiara, że współczesna szkoła może być skutecznym narzędziem nieszczególnie wysublimowanej propagandy, przy pomocy której uda się stworzyć nowego człowieka, jest przejawem gargantuicznej wręcz naiwności (żeby nie powiedzieć głupoty). Szkoła we współczesnym świecie może być – jak najbardziej – ważnym podmiotem kształtującym młodego człowieka, kształtującym jego postawy i przekonania. Niekoniecznie jednak musi nim być, gdyż współczesna cywilizacja sprawiła, że kształtowanie postaw i przekonań dokonuje się również (a może i przede wszystkim?) poprzez szereg innych narzędzi, instrumentów i instytucji. Rolę nie do przecenienia pełnią dziś media masowe, w tym głównie media społecznościowe, przy pomocy których przeciętny współczesny młody człowiek – także Polak – kontaktuje się ze światem zewnętrznym. Jeśli pewne treści zostaną usunięte z podstawy programowej czy podręcznika, to nie oznacza, że treści tych współczesny człowiek nie zdobędzie w inny sposób. Znajdzie je przy pomocy współczesnych nowych mediów bądź za pośrednictwem innych użytkowników, którzy treści te już wcześniej znaleźli. Jeśli podręcznikowa wizja historii będzie miała charakter jednostronny i monolityczny, to tym bardziej i tym chętniej współczesny młody człowiek znajdzie jej inną – często dużo bardziej atrakcyjną – wersję. Jeśli poprzez implementację swojej bezmyślnej wizji edukacji rządzący w istocie chcą skłonić młodych ludzi (i jednocześnie nauczycieli) do większej samodzielności w poszukiwaniu źródeł informacji i ich konfrontowaniu z koncepcjami promowanymi w podstawie programowej i podręcznikach, to chwała im za to! Tak trzymać! Nie sądzę jednak, aby kadrami polityczno-oświatowymi Prawa i Sprawiedliwości powodowały takie szlachetne pobudki.

Widmo katastrofy

Co jednak przytłacza najbardziej, to fakt, że wszystkie zmiany w oświacie, jakie w ostatnich siedmiu latach wdrażały rządy Prawa i Sprawiedliwości, zbliżają nas nieuchronnie do edukacyjnej katastrofy. Szkoła – bardziej niż 10 czy 20 lat temu – staje się narzędziem opresji względem młodych ludzi. Opresja, na jaką rządzący skazują nasze dzieci, jest wielostronnie ukierunkowana. Jest to opresja przez naukę – od młodych ludzi wymaga się ogromu szczegółowych informacji, które bez większych problemów przeciętny siódmoklasista znalazłby w internecie przy pomocy telefonu komórkowego. Ten bezmiar zupełnie niepotrzebnych informacji, które w większości przypadków nie zostaną nawet zrozumiane, nie mówiąc już o ich operatywnym zastosowaniu, sprawia, że szkoła staje się niczym funkcjonariusz egzekwującym te bezsensowne wymagania. Jest to również opresja braku czasu – dla młodego człowieka czas wolny staje się marzeniem i rzadkością. Często nastolatkowie spędzają nad książkami i zadaniami domowymi całe swoje popołudnia i wieczory. Odpoczynek i czas wolny stają się dobrem inkluzywnym. W największym zapewne stopniu odczuwają to ci uczniowie, którym przyswajanie kolejnych partii materiału przychodzi wolniej i trudniej. Jest to jednak również opresja przeciętności – współczesny system edukacyjny oczekuje od wszystkich przyswojenia odgórnie ustalonych wymagań. Choć w prawie oświatowym wielokrotnie mówi się o indywidualizacji procesu kształcenia, to jednak wobec tak przeładowanej podstawy programowej i jednocześnie przeludnienia oddziałów klasowych realna indywidualizacja jest jedynie mrzonką. Młodzi ludzie nie mają czasu na rozwijanie własnych zainteresowań, pielęgnowanie swoich talentów, odkrywanie piękna otaczającego świata i relacji międzyludzkich – nie mają czasu, bo uczą się do sprawdzianów, wykonują zadania domowe, przyswajają treści, których wymagać się od nich będzie na egzaminach zewnętrznych. Prawu i Sprawiedliwości udało się skutecznie odbudować myślenie o szkole jako o narzędziu opresji nad młodym człowiekiem, a – co najgorsze – wykonawcami takiej wizji stali się dyrektorzy i nauczyciele. Nie dziwi więc, że to w ich kierunku młodzi ludzie i rodzice werbalizują swoje niezadowolenie wobec systemu.

Pogłębienie indoktrynacji i skali propagandy politycznej w szkole sprawi jednak, że polska szkoła nie będzie już postrzegana wyłącznie jako narzędzie opresji, ale zupełnie utraci swój autorytet jako instytucja. Choć oficjalnie rządzący wielokrotnie deklarują, że ich celem jest właśnie odbudowanie autorytetu szkoły i przywrócenie prestiżu zawodu nauczyciela, to jednak w rzeczywistości ich działania skutkują czymś zupełnie odwrotnym. Szkoła ucząca martwych formułek, typologii i oderwanych od rzeczywistości faktów przestaje być „nauczycielką życia”, a staje się wręcz nieżyciowa. Okaże się być jedynie etapem koniecznym do tego, że otworzyć sobie furtkę do etapu kolejnego – np. do studiów wyższych. Paradoksalnie też rządzący regularnie osłabiają i rujnują szkolnictwo publiczne, choć podobno deklarują, że zależy im właśnie na ich umacnianiu. Coraz częściej bardziej świadomi i jednocześnie zamożni rodzice podejmują decyzję o przeniesieniu dziecka do szkoły niepublicznej, w której wdraża się innowacje pedagogiczne, a uczący w niej nauczyciele starają się jak tylko można minimalizować szkodliwe decyzje ministerstwa edukacji. Katastrofą wreszcie skończy się pogłębiająca się zapaść kadrowa w zawodzie nauczyciela. Wojna, jaką rządzący wypowiedzieli nauczycielom podczas strajku, trwa nadal – jej głównym przejawem jest ignorowanie oczekiwań płacowych nauczycieli, które skutkuje widocznymi już nie tylko w małych miejscowościach brakami kadrowymi w coraz większej liczbie polskich szkół. Coraz częściej problemy ze znalezieniem nauczycieli dotykają również dużych samorządów terytorialnych, w których wysokość kosztów utrzymania i kosztów życia niejednokrotnie przekracza wysokość pensji nauczyciela z kilkuletnim stażem. Już dziś znalezienie nauczyciela fizyki, chemii czy informatyki graniczy z cudem; za chwilę zabraknie nauczycieli języków obcych i matematyków; jednakże również wśród humanistów chęć podejmowania kształcenia na specjalnościach nauczycielskich systematycznie spada.

Katastrofa polskiej edukacji nadchodzi – jej symptomy widoczne są już od bardzo dawna, jednakże działania rządów narodowej prawicy katastrofę tę coraz bardziej przybliżają. Trudno powiedzieć, na ile działania te są efektem świadomej, przemyślanej strategii, której celem jest zrujnowanie polskiej oświaty i kształtowanie nieświadomych społecznie i obywatelsko biernych mas społecznych, które niezdolne będą do jakiejkolwiek formy sprzeciwu względem populistycznej władzy o autokratycznych skłonnościach. Trudno powiedzieć, czy działania te nie są formą ahistorycznej naiwności, bazującej na przeświadczeniu, że tak jak komunistom udało się formować homosovieticusa, tak też im uda się ukształtować homo pisopoliticusa, choć przecież warunki, w jakich dziś funkcjonujemy są daleko niewspółmierne. Trudno też powiedzieć, na ile szczere są te ich wszystkie deklaracje o obronie wartości, polskości, religii, tradycji, katolickości, swojskości, prawdy czy natury – jeśli są szczere, to największym bodajże paradoksem organizowanych przez nich kolejnych krucjat w ich obronie, jest fakt, iż działaniami swoimi raczej przyspieszają odwracanie się młodych Polaków od tychże wartości. Statystyki szkół wyraźnie pokazują, że każde proreligijne wzmożenie po strony obozu władzy skutkuje wzrostem młodzieży rezygnującej z nauczania religii w szkole. Zamykanie drzwi i okien polskiej szkoły, przekształcanie jej w monadę czy też swoisty kokon, nie sprawi, że będą z niej wychodzić narodowo-katoliccy homofobiczni prawdziwi Polscy. Bardziej spodziewałbym się, że opuszczą ją zmęczeni polskością ateistyczni kosmopolici, którzy na złość rządzącym owiną się tęczową flagą. Nie rozpaczałbym może nad tym jakoś szczególnie, gdyby nie fakt, że przy tej okazji doszczętnie zrujnowana zostanie polska edukacja, a o autorytecie polskiej szkoły pamiętać będą może tylko emerytowani nauczyciele.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

OKNO NA ŚWIAT

GDY GODNOŚĆ PRZEWAŻA SZALĘ

ANNELIESE MISTEL

Wydaje się, że niezależnie jak bardzo państwo pogrążałoby się chociażby w chaosie podatkowym, czy w szalejącej inflacji, nic się w tej kwestii nie zmieni. Jednak co, jeśli partia Jarosława Kaczyńskiego nie wygrała dzięki obietnicy programu socjalnego 500+, tylko bardziej przyziemnej przesłance?

Płeć wydaje się być czymś trwale ugruntowanym w społeczeństwie, co nie powinno przesadnie nikogo zajmować, a jednak cały czas jest przedmiotem gorących dyskusji. Zwłaszcza w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy zaczęto mówić o tym, że być może utarty od wieków podział wyłącznie na mężczyzn i kobiety nie jest taki prosty, jak myślimy. Może właśnie ze względu na kontrowersje, jakie wzbudza ten temat, warto przyjrzeć mu się z bliska?

Role płciowe a kultura

Właściwie każda kultura, niezależnie od szerokości geograficznej, dzieli społeczeństwo na mężczyzn i kobiety. Nawet jeśli pojawia się tzw. trzecia płeć, podobna do tego, co dzisiaj określilibyśmy jako niebinarność (jak two-spirit w Ameryce Północnej, muxe w społeczności Zapoteków z Meksyku czy māhū w kulturach Tahiti oraz rdzennych Hawajów), jej istnienie wynika z funkcjonowania poza binarnym podziałem, a tym samym jest od niego zależna. Trzecia płeć zazwyczaj jest przyjmowana tylko w jedną stronę, bo dotyczy głównie osób urodzonych jako mężczyźni i przejmujących kobiece role. Przypadki, gdzie to zjawisko jest odwrotne, z reguły wiążą się z zakazami dotyczącymi wolności seksualnej, tak jak w przypadku bałkańskich „zaprzysiężonych dziewic”, które mają prawo do męskich przywilejów, ale pod warunkiem zachowania celibatu. Zdaniem antropologa, prof. Waldemara Kuligowskiego, takie ograniczenia wynikają z konsekwencji możliwej ciąży i nie dowodzą przewagi niebinarności wśród osób z męskimi narządami płciowymi. Po prostu trudno byłoby ustalić, kto ma wziąć odpowiedzialność za dziecko.

Na świecie przeważa zdecydowanie podział binarny, taki jak w kulturze judeochrześcijańskiej, który określa nie tylko różnice zewnętrzne, ale przypisuje silnie egzekwowany podział na role społeczne. Przykładowo, tradycyjnie przyjęty w Europie model stanowił, że mężczyzna ma spełniać m.in. funkcję żywiciela-obrońcy, a kobieta matki oraz opiekunki ogniska domowego. Tak ustalony porządek zazwyczaj łączono z religią, co w konsekwencji prowadziło do bezwzględnego nakazu jego przestrzegania, jako woli Boga. W ten sposób sformułowane wyjaśnienie pozwalało nie tylko zmusić ludzi do zachowania zgodnie z wymaganiami, ale także dawało możliwość wymierzania kary w przypadku niespełnienia tych oczekiwań. Nierzadko w bardzo okrutny sposób, czego najbardziej znanym przykładem na Starym Kontynencie było spalenie na stosie Joanny d’Arc. Za jedną z jej głównych win uznano noszenie męskich ubrań, co przedstawiono jako objaw herezji, czyli sprzeciwienie się porządkowi nałożonemu przez Stwórcę. Środki represyjne wobec osób wyłamujących się z binarnego podziału nie musiały być tak ekstremalne, ale zazwyczaj były dotkliwe i oznaczały przede wszystkim ostracyzm. Przykładowo, mężczyzna niepodejmujący wyznaczonej mu roli wraz z szacunkiem otoczenia tracił swoje wpływy w społeczeństwie, a kobieta zyskiwała miano „złej partii”, co przez mniejsze szanse na zamążpójście przekładało się wprost na jej gorszą sytuację finansową. Nic więc dziwnego, że wraz z upływem czasu i poprzez oddziaływanie religii powszechnie uznano, że binarność nie jest czyjąś fanaberią, ale bierze się z samej natury.

Płeć przestała się ograniczać do cech i funkcji determinowanych biologicznie. Oprócz obowiązków, otrzymała również tożsamość, a wraz z nią określone preferencje czy cechy charakteru. Mężczyźni mieli być bardziej ambitni, reprezentować konkretne (rzeczowe) podejście do życia, jak również przejawiać większą skłonność do ryzyka, agresji, rywalizacji i przygodnego seksu. Oczywiście wiązało się to z preferowaniem zainteresowań, które wyrażają te cechy, jak polowanie, sport czy militaria. To wszystko w następstwie, rzekomo biologicznej, roli żywiciela-zdobywcy. Tymczasem kobiety, jako powołane do macierzyństwa oraz troski nad ogniskiem domowym, miały być wyposażone w odpowiednio większe pokłady uczuciowości, matczynej troski, empatii, wrażliwości, ale też uległości. Ich powołanie miało także tłumaczyć przywiązanie do kwestii estetycznych, zwłaszcza własnego wyglądu czy upodobanie romantycznych historii przy odpowiednio mniejszym libido. Dość powszechnie przyjęło się, że te różnice są zakorzenione w naszej naturze, więc niezależne od naszej woli. Przekonanie to wzmacniano religią, a duchowni rozmaitych wyznań tłumaczyli, że łagodność kobiet ma współgrać z agresją mężczyzn i w związku z tym każde z nich musi wpisać się w ten układ, żeby świat działał poprawnie. Jednak nadanie określonej tożsamości płciom nieuchronnie musiało prowadzić do zróżnicowanego traktowania.

Choć mogłoby się wydawać, że w dzisiejszym świecie każdy może być kim chce bez ryzyka znalezienia się poza nawiasem społeczeństwa, rodzice nadal bardzo silnie wpajają swojemu potomstwu oczekiwania stawiane płci nadanej im przy urodzeniu przez wzgląd na męskie lub żeńskie narządy płciowe. Nie wynika to zazwyczaj z ich złej woli, ale faktu, że sami zostali poddani takiemu samemu procesowi w dzieciństwie. Dość pokaźna grupa matek decyduje się na przekłucie uszu swoim małym córeczkom w imię zadbania o ich wygląd już od najmłodszych lat. Nie ma znaczenia, że są malutkie i nie wyraziły zgody na trwałą modyfikację ciała, liczy się, że będzie im ładnie, więc na pewno będą zadowolone. Jednocześnie nietrudno sobie wyobrazić, że takie samo postępowanie w stosunku do chłopca spotkałoby się z krytyką, że robi się mu krzywdę. Na synów z kolei wywiera się presję, aby nie bawili się lalkami czy zabrania im noszenia ubrań lub ozdób uważanych za kobiece, często insynuując, że miałoby to trwale zaszkodzić ich rozwojowi, rozumianemu jako dopasowanie się do przypisanej im społecznie roli płciowej. Normy wpojone we wczesnym wieku zostają z nami zazwyczaj też w życiu dorosłym. Podczas popularnych kulturowo męskich/damskich wieczorków omawia się tematy, których w naszym przekonaniu nie może pojąć druga strona. Pewnych kwestii unikamy wręcz z przerażeniem, jak w przypadku kobiecej miesiączki. Uważa się, że nawet środki higieny intymnej, jak podpaska, powinno się chronić przed wzrokiem mężczyzn, choć w przypadku pań traktuje się to poniekąd jako spoiwo, gdzie wspólne doświadczenia wzmacniają poczucie „siostrzeństwa”. Albo wręcz przeciwnie, zwracamy się do reprezentanta przeciwnej płci, ulegając wpajanej nam latami teorii jakoby „mężczyźni byli z Marsa, a kobiety z Wenus” (zresztą książka o tym samym tytule, popierająca tą tezę, zrobiła zawrotną karierę). Niemniej jednak, nawet jeśli jest to powolny proces, z biegiem czasu zauważamy, że binarny podział nie jest idealny. Wraz ze zwiększającą się wolnością zaczynamy coraz bardziej kwestionować to, z czym poprzednie pokolenia nie śmiały nawet dyskutować.

W świecie nowych pojęć

Jednym z przejawów rosnącej aktywności ruchów związanych z LGBTQ+ stało się kwestionowanie obowiązującego, jako jedyny słuszny, porządku świata. Pierwszym kluczowym znakiem było wykreślenie przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne orientacji homoseksualnej z listy chorób w 1973, a następnie przez WHO w 1990 roku. Symboliczne przyznanie się do błędu, które stworzyło pole do debaty nad tym, że być może ludzka natura niekoniecznie mieści się w teorii wymyślonej przez człowieka. Oprócz pogłębiania wiedzy na temat nieheteronormatywności, zaczęto się pochylać także nad binarnym podziałem na płcie. Nauka przestała klasyfikować osoby transseksualne jako szaleńców, zaczęła się nimi aktywnie interesować. Wraz z tą ciekawością pojawiły się nowe pojęcia, mające lepiej oddawać rzeczywistość, ujmujące płeć jako spektrum, ze wszystkim, co znajduje się pomiędzy tradycyjnie rozumianym podziałem na mężczyznę i kobietę.

To, co do tej pory uważano za normę, opatrzono terminem cispłciowości, czyli identyfikowaniem się z płcią nadaną przy narodzinach i wynikającą z cech fizycznych. Jej przeciwieństwem, czyli niezgodnością między tożsamością płciową a płcią przypisaną przy urodzeniu, jest transpłciowość, co do zasady dla wielu osób zrozumiała (choć jej niuanse już niekoniecznie). Oba określenia funkcjonują w ścisłej zależności od tradycyjnego, binarnego podziału.

Pojęciem budzącym największe wątpliwości stała się niebinarność, o której w Polsce zaczęto głośno mówić za sprawą aresztowania w 2020 roku aktywistki kolektywu „Stop Bzdurom” Margot Szutowicz, identyfikującej się jako taka osoba. Definicja wydaje się z jednej strony dość prosta, bo oznacza po prostu niewpisywanie się w podział na kobiety i mężczyzn, ale trudna do zrozumienia w praktyce. Łukasz Jurewicz z grupy Stonewall w swoim artykule dla portalu Noizz napisał o własnym doświadczeniu niebinarności. Wynika z niego, że niebinarność to brak przywiązania do zachowań uważanych za charakterystyczne dla ról płci męskiej i żeńskiej, takie jak np. określone preferencje czy formy językowe. Jurewicz opisuje to jako nieuznawanie granic między płciami, a jako przykłady podaje malowanie paznokci czy używanie obu zaimków. Tylko czy w takim razie osoby takie, jak wcześniej wspomniana Joanna d’Arc, były niebinarne? Nie do końca.

W publikacjach na temat niebinarności trudno znaleźć jasno określone kryteria, ale ze zbioru wielu wyłania się konkluzja, że decydującym czynnikiem jest tożsamość płciowa, zupełnie oddzielona od fizycznej budowy ciała, której określenie zależy głównie od naszej własnej identyfikacji. Pierwsze jej oznaki pojawiają się mniej więcej w wieku przedszkolnym stanowiącym pierwszy etap przystosowania jednostki do życia w społeczeństwie.

Należy jednak zwrócić uwagę, że formy ekspresji męskiej czy żeńskiej różnią się w zależności od kultury. W sumie tożsamość płciowa przypomina do złudzenia narodową. W całości opiera się na podziałach stworzonych przez człowieka. Bycie Polakiem czy Francuzem nie jest zależne od biologii, ale od umowy społecznej. Można uznać za prawdopodobne, że podejmowanie ról przypisanych do danej płci (np. noszenie określonego ubioru, używanie form językowych) w danym systemie wynika z wpływu otoczenia. Dlatego długa historia społecznych nacisków, wzmocnionych licznymi, też dotkliwymi karami za wyłamywanie się z binarnego podziału, uniemożliwia udowodnienie, że niebinarność jest wrodzona, a nie jest wynikiem przymusu. Nawet w obecnym świecie dzieci właściwie od urodzenia słyszą, co im wypada lub nie ze względu na budowę ich ciała. Przyzwyczaja się je od początku do korzystania z wyznaczonych szatni, alejek w sklepach z zabawkami, noszenia odpowiednich strojów. Nadal powszechnie stosuje się formy wywierania presji do spełniania określonych ról. Wszak spotykanym zjawiskiem jest wyrzucanie z domu małoletnich osób LGBT, a nie cispłciowych czy heteroseksualnych, czyli spełniających społeczne wymagania. Głębsza analiza terminu nasuwa kolejne niewygodne pytania. Gdzie przebiega granica między płcią a stereotypami? Jeśli kobieta wykonuje przypisany mężczyznom zawód i ma zainteresowania uznawane za męskie, to już nie może nią być, a może to zależy od jej własnej decyzji? Czy istnienie transpłciowości i niebinarności nie jest jednoznacznym uznaniem określonej wizji kobiecości oraz męskości za prawdziwą? Co jeśli prawda leży po środku?

Bunt w obronie własnej natury

Na pewno racji nie mają konserwatyści twierdzący, że wykraczanie poza podział na mężczyzn i kobiety jest dewiacją, chorobą lub fanaberią. Co prawda dopiero od niedawna medycyna pozwala na korektę płci, ale niebinarność istnieje w różnych kulturach od dawna. W niektórych była nazywana, a w niektórych nie. Wszystko jednak wskazuje na to, że koncepcja cispłciowości jako normy jest wyłącznie ludzkim tworem, więc nie musi być zbieżna z naturą. Zresztą najlepszym dowodem na sztuczność tej teorii jest fakt, że przez stulecia trzeba było stosować różne, bardzo silne formy opresji, aby ludzie pozostawali w tych ramach. Dla utrzymania konserwatywnych zasad często próbowano nawet przeciwstawiać się biologii i „naprawiać” ją praktykami zagrażającymi zdrowiu, a nawet życiu. Takie przykłady to chociażby wycinanie łechtaczki w państwach afrykańskich (np. w Egipcie) wykonywane po to, żeby uniemożliwić kobiecie odczuwanie przyjemności ze współżycia czy „leczenie” osób homoseksualnych elektrowstrząsami. Argument o trzymaniu się zgodności z biologią wydaje się więc tutaj przesadzony, ponieważ to właśnie człowiek, jako jedyny, próbował ją zmieniać na rzecz większości sprawującej władzę. Obala to również hipotezę, jakoby była to moda i nowość. Po prostu wcześniej nie było wystarczającej swobody, żeby wyrazić siebie bez narażania na poważne konsekwencje.

Warto również zwrócić uwagę na fakt, że w autystycznej społeczności osób LGBTQ+ jest znacznie więcej niż wśród neurotypowych (nieautystycznych). Dodatkowo uważa się, że typ „chłopczycy” dominuje jako profil autystycznych dziewcząt, które mogą posiadać wiele androginicznych cech. Bycie w spektrum autyzmu w swojej istocie opiera się na funkcjonowaniu poza normami społecznymi, a jeśli tożsamość płciowa działa na tej samej zasadzie, wydaje się oczywiste, że osoby atypowe po prostu jej nie przyjmują. Chociaż badanie nie miało być prowadzone pod tym kątem, może to być dodatkowy dowód potwierdzający, że to, jak rozumiemy bycie kobietą lub mężczyzną, jest niczym innym jak zbiorem stereotypów przeniesionych jako niepisane zasady życia codziennego. Co więcej, sugeruje to, że przywiązanie do płci nie musi być naturalnym procesem, tak jak np. dojrzewanie.

Jednak jeśli tożsamość płciowa jest wyłącznie ludzkim konceptem nieróżniącym się wiele od uprzedzeń, to na ile ważny jest ten binarny podział, a może inaczej – czy nie jest szkodliwy? Nie ulega wątpliwości, że traumatyczne przeżycia, takie jak przemoc domowa czy prześladowanie w szkole, pozostawiają ślady w ludzkiej psychice. A zatem czy tak silny nacisk społeczeństwa na spełnianie określonych kryteriów nie jest w stanie wyrządzić krzywdy? Być może niebinarność jest formą buntu przeciwko niesprawiedliwemu zmuszaniu do pełnienia roli niezgodnych z wrodzonymi cechami?

Nikt nie prowadzi rewolucji przeciwko biologii, ponieważ nikt nie kłóci się z tym, co fizyczne. Osoby LGBQ+ mimo to przerażają, gdyż reprezentują upadek określonego myślenia, a przede wszystkim porządku. Poddają w wątpliwość układ, który do tej pory był traktowany jako naturalny, a nawet boski, choć tożsamość płciowa jest podobna do tej narodowej. Skoro jesteśmy w stanie przyjąć, że emigrant z Polski może być Amerykaninem, Francuzem lub Brytyjczykiem, to dlaczego nie możemy zrozumieć racji bytu trzeciej płci?

Bardzo możliwe, że jesteśmy świadkami rewolucji, która zaczyna się wraz z lepszym rozumieniem, czym tak właściwie jest bycie kobietą i mężczyzną. Może zaczniemy się zastanawiać, dlaczego dowody osobiste czy paszporty muszą mieć zaznaczoną płeć. Czy to jest wskazówka do traktowania nas inaczej? Do założenia, że wypełniamy określone role, w związku z którymi można nas potraktować w określony sposób? Może po prostu wszyscy jesteśmy niebinarni? Tylko aby odpowiedzieć sobie na to pytanie, musimy przeorganizować na nowo obowiązujący do tej pory porządek.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

ULEPIMY DZIŚ BAŁWANA?

SYLWIA DZIEMIŃSKA

„Ulepimy dziś bałwana, no chodź, zrobimy to. Tak dawno nie widziałam Cię, nie chowaj się, uciekłaś gdzieś czy coś?” – niedawno słuchałam tej piosenki z „Krainy Lodu” w zupełnie nowym, nieznanym mi dotąd kontekście…

Coming out

Jeszcze jedna godzina. No przecież, kto jak nie ty? Jest tyle obowiązków. Nic samo się nie zrobi. Godziny pracy już dawno minęły. Ale jest ciągle tyle do zrobienia… I można pobić kolejny rekord godzin na miesiąc. Rekordowe godziny to rekordowa wypłata. Będzie dobrze. Dobra, czas do domu. Tu kolejne, dorywcze zajęcie. Jeszcze kilka godzin gapienia się w komputer. Oczy łzawią, ale luz, reklamowali ostatnio świetne krople dla zmęczonego wzroku. Jeszcze przez chwilę barter, trzeba przecież budować markę na przyszłość. Halo halo, jeszcze sprzątanie w domu! Przecież u każdego na Instagramie jest błysk w mieszkaniu! Ok, chwila snu i od nowa… Szybkie zerknięcie na telefon przy ustawianiu budzika… Jakieś telefony od rodziny… Jest luka w grafiku za kilka dni, się oddzwoni… Nowy dzień? Który to już z rzędu w takim pędzie? Drugi? Dziesiąty? Czy to ma znaczenie? Znów praca… I nadgodziny, przecież trzeba pomóc… Powrót do domu… Sprzątanie, zakupy i… staje się ciemność.

Imperatyw wzrostu

„Produkt Krajowy Brutto (w skrócie PKB) jest to łączna, wyrażona w pieniądzu wartość wszystkich dóbr i usług wytworzonych w danym kraju zazwyczaj w ciągu roku lub kwartału” – taką definicję PKB podaje Business Insider. Podobną znajdziemy na Wikipedii, w podręcznikach, u instytucji gospodarki rynkowej i w wielu innych źródłach. Jak zauważa Jason Hickel, „PKB musi stale rosnąć, przynajmniej o 2 lub 3 procent w skali roku (…), aby zyski netto dużych firm mogły stale rosnąć”1. Patrząc na konieczność rozwoju gospodarczego, którego miernikiem jest przede wszystkim PKB, łatwo przeoczyć cenę tego wzrostu, jaką są zasoby.

Zasoby naturalne – aby więcej produkować, potrzeba więcej surowców. Aby sprzedawać wyprodukowane towary, konieczny jest popyt. To zaś załatwia się brakiem trwałości wytworów oraz doskonałym marketingiem. Wiele sprzętów użytkowanych w zwykły sposób psuje się niedługo po upłynięciu czasu reklamacji. Trzeba wówczas zakupić nowe. To jest jednak wersja dla wytrwałych, bowiem na chwilę po zakupie na przykład najnowszego telefonu pojawia się kolejny, nowy, lepszy, który koniecznie musisz mieć, jeśli chcesz być na bieżąco. Kolejny obiektyw w aparacie, więcej filtrów w aparacie, więcej motywów kolorystycznych do wybrania – tak, to rzeczywiście warte jest niewolniczej pracy ogromnej ilości ludzi. A ziemia tymczasem jest na granicy wydolności, jeśli chodzi o środki do zaspokojenia potrzeb kreowanych przez technologicznych (i nie tylko) gigantów. Pod zasoby naturalne można też podpiąć degradację naszego środowiska – ogromna ilość odpadów zalega w lasach, morzach i oceanach. Odpadów wszelkiego rodzaju – od śmieci po grillu w plenerze, poprzez dzikie wysypiska, aż po morze plastiku, chemikalia wylewane do wód i spaliny wypuszczane w powietrze. Przyczyniając się do degradacji środowiska i uprawiając gospodarkę rabunkową niszczymy ekosystemy i ciężko pracujemy nad utratą bioróżnorodności. W ten oto sposób, kultywując eksploatację przyrody, dosłownie podcinamy gałąź, na której już tak niepewnie siedzimy.

To jednak nie wszystkie zasoby, które są poddawane destrukcji. Są jeszcze ludzie – osoby, jest każdy z nas. Człowiek jako siła robocza jest eksploatowany w podobnym stopniu. Najpierw niewolnictwo, później feudalizm, w końcu kapitalizm – każdy wielki system ewidentnie karmi się krwią istot, które go tworzą. Choć teraz nie ma ludzi, których można kupić (nie chodzi tu o nielegalny handel ludźmi, który jest ścigany) i chłopów, którzy będą odrabiać pańszczyznę, jest ogrom ludzi, którzy za głodowe stawki i nadzieję na godne życie, lepsze jutro lub ciepły posiłek godzą się pracować za głodowe stawki w warunkach zagrażających życiu. Są to szwaczki pracujące dla firm, których ubrania kupimy i wyrzucimy po jednym sezonie, są to dzieci pracujące przy pozyskiwaniu koltanu i niejednokrotnie umierające przy jego wydobyciu (przerażające są myśli typu „ile ludzkich istnień kosztował twój telefon”) i wiele innych osób, którzy za przysłowiową miskę ryżu dla siebie i bliskich zrobią wszystko. Jesteśmy też my, którzy codziennie każdą złotówką wspieramy ten mechanizm, a z racji tego, iż wymaga ciągłego wzrostu, stałego „więcej”, powoli też dajemy się wplątać w wyścig po wzrost dochodów, prestiżu i dobrostanu, który ustaje dopiero z końcem naszego życia. Na tym polega imperatyw wzrostu. Dąży się coraz wyżej, kreuje się coraz więcej potrzeb, pracuje się coraz dłużej, do momentu, gdy… Właśnie. W pewnym momencie, gdy się człowiek zatrzyma (i jeśli się zatrzyma, bo to się rzadko zdarza) nie wiadomo, po co.

Odkrycie profesora Zimbardo

Jak to się dzieje? Przecież, gdyby zrobić sondaż uliczny, ile osób by powiedziało: „tak, chcę być maszyną”? „Tak, dobrze się czuję, biegając jak chomik na bieżni za bliżej nieokreślonym celem”? Zaryzykuję stwierdzenie, że niewiele. Co jednak sprawia, że tak się dzieje? Że człowiek przestaje się zastanawiać nad tym, co robi i po prostu wysila się dla zgromadzenia ogromnej ilości dóbr, która nie dość, że przewyższa jego potrzeby, to jeszcze nie będzie kiedy jej wykorzystać przy takiej ilości pracy? Gdzie przebiega granica pomiędzy human being a kapitalistycznym human doing?

Odpowiedzi częściowo poszukiwałam w podręczniku Efekt Lucyfera. Książka opisująca eksperyment więzienny w podziemiach Stanford szokuje od piętnastu lat. Philip Zimbardo zorganizował słynny więzienny eksperyment w podziemiach Stanford. Polegał on na badaniu zachowania uczestników, z których część odgrywała strażników więziennych, część więźniów. Każdy z badanych studentów był bez kryminalnej przeszłości i w dobrej kondycji psychofizycznej. Eksperyment mający trwać dwa tygodnie przerwano po sześciu dniach ze względu na agresję „strażników”. Już wcześniej jeden z „więźniów” został wypuszczony przez załamanie nerwowe, już w drugim, trzecim dniu żaden ze studentów nie czuł się uczestnikiem eksperymentu. Byli strażnikami i więźniami.

Czy system kapitalistyczny nie wymaga od nas podobnego wchodzenia w role? Czy ludzie nie wchodzą w nie, zapominając o swoich prawach, bo „firma mnie potrzebuje”, bo „jest ktoś młodszy/bardziej doświadczony na moje miejsce”? Czy zakładając koszulę, garsonkę, fartuch, kask, jakiekolwiek inne stroje czy osłony należące do zawodu, który wykonujemy, czy podobnie nie wyrzekamy się części praw obywatelskich bo „tak trzeba”? Odpowiedzi może dostarczyć nam widok spieczonych ciał pracowników fizycznych pracujących w każdych warunkach na cenne godziny, widok zszarzałych twarzy elegancko ubranych pracowników kancelarii, biur, korporacji, urzędów, bo awans sam nie przyjdzie, czy poparzonych i pociętych rąk kucharzy, bo przecież szybko, kilka sal gości czeka. Z jednej strony właśnie zapomina się o zewnętrznym świecie, o własnych potrzebach i zdrowiu, o tym, że mamy prawo do sprzeciwu i rezygnacji z zadań, które są dla nas przesadnie obciążające (jak „więźniowie” w eksperymencie), z drugiej pojawia się pytanie „jak”? Przecież trzeba pracować, spłacać kredyty, jeść, a w wersji premium wakacje raz na jakiś czas by się przydały. Pada to słynne „ideami garnka nie napełnisz”. Ano nie. Ale jedyne, co zapełnia praca ponad siły, to kieszenie garstki najbogatszych ludzi, które nie mają dna, gabinety terapeutów i SOR-y. Konieczne jest więc znalezienie rozwiązania.

Idziemy na wino?

Nie, nie padnie tu złota rada, odpowiedź, która będzie przełomem społeczno-ekonomicznym czy choćby wskazówką. Propozycji jest wiele, jest czterodniowy tydzień pracy, przedłużenie urlopów, zmiany w wysokości wypłat, świadczeniach socjalnych lub po prostu zostanie kapitalistą najwyższego rzędu i nieprzejmowanie się ceną własnych działań. Można się też zatrzymać (zanim zmusi nas do tego stan psychofizyczny) i zacząć od siebie. Wyznaczać sobie cele i pod nie kierować swoje dążenia i energię. Zastanawiać się, co się zrobi po osiągnięciu swoich ambicji. Można przeanalizować swój ślad węglowy i wpływ na środowisko, negocjować własne wynagrodzenie i warunki w pracy. Można (a nawet trzeba) roztropnie wybierać usługi, z których korzystamy, produkty, które kupujemy i ludzi, którym oddajemy swój czas, a nawet los. Takich wyborów dokonujemy zakupami, listami znajomych na Facebooku, obecnością na wyborach, a nawet decyzją, do którego kosza wrzucimy papierek po zjedzonym po cichu batoniku.

Żeby jednak zrobić którąkolwiek z tych rzeczy, trzeba nam się zatrzymać. Odpocząć. Rozejrzeć się. Może gdzieś wokół są jeszcze znajomi lub bliscy, których się zgubiło w pędzie codzienności. Może ktoś jeszcze nam zaproponuje tytułowe ulepienie bałwana (jeszcze nie jest za późno) lub po prostu wyłączenie telefonów i wspólny czas przy kawie lub winie. Ludzie, nawet najmądrzejsi, nie robią wielkich rzeczy wyczerpani. A nasze otępienie, brak sił do rozejrzenia się za alternatywami i postępujące przemęczenie to najlepsze paliwo dla systemu, który nas niszczy.

Przypis:

1 J. Hickel, Mniej znaczy lepiej, Kraków: Wydawnictwo Karakter 2021

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

OKNO NA ŚWIAT

WIZJA KOBIECEJ SOLIDARNOŚCI

BEATA KRAWIEC

Jestem w stanie wyobrazić sobie radne lewicy, które potrafią współpracować z zakonnicami przy świetlicy środowiskowej dla młodzieży. Trudne czasy wymagają ekstraordynaryjnych działań i szukania kompromisów.

Jestem wielka fanką hasła „Dziewczyny, nie bądźcie dla siebie takimi p…..i”. Wydaje mi się, ze oddaje ono naszą perspektywę babskiej walki i rywalizacji. Niehonorowej, podjazdowej, okraszonej gęsto pomówieniami, zazdrością i rozpamiętywaniem win. Niczym nieuzasadnionym brakiem przebaczenia i obietnicą zemsty.

Nie chcę, żeby to był kolejny tekst o tym, jak źle i strasznie jest kobietom w Polsce anno domini 2022. Chcę, żebyśmy wzięły sobie poważnie do serca, że same sobie czasem to piekło na ziemi tworzymy, a wcale nie musimy, jeśli tylko zacznie nam zależeć na solidarności i zwalczaniu wspólnych problemów, a nie skupianiu się na pogrążaniu przeciwniczek politycznych. W ostatnich dniach czekałam na wejście do samolotu z asystentką posłów PiS-u. Wiem, ze zajmuje się social mediami i wrzuca nienawistne tweety i komentarze szkalujące Martę Lempart oraz aktywistki Ogólnopolskiego Strajku Kobiet.

Rozmawiała z chłopakiem/ partnerem o tym, co będą oglądać w samolocie, czego będą słuchać w trakcie lotu do Warszawy. Wyznała, ze ściągnęła kilka filmów, bo lubi mieć wybór i nie chce, żeby ktoś podejmował decyzje za nią. Powiedziała to tak stanowczo i asertywnie, ze uśmiechnęłam się szeroko, bijąc się z myślami czy, do niej nie zagadać i nie powiedzieć, że bardzo zaimponowała mi swoją wypowiedzią.

Zaprosić na kawę, na wspólny spacer po Brukseli, czy nawet na ploty o toksycznych szefach.

Jestem pewna, ze mogłybyśmy w spokoju i bez emocji porozmawiać o potrzebie lepszej edukacji czy opieki zdrowotnej w Polsce. O legislacji, która likwidowałaby lukę płacową między kobietami i mężczyznami lub doprowadziłaby do poprawy ściągalności zasądzonych na dzieci alimentów. Może także. wychodząc z kobiecych ról opiekuńczych, wspólnie zastanowić się nad integracją europejską czy powstawaniem wspólnej, unijnej armii.

Cytując jedną z prelegentek tegorocznej Szkoły Liderów, „w naszych bańkach spieramy się głównie o kilka zapalnych tematów światopoglądowych, a do rozwiązania mamy setki, jak nie tysiące codziennych problemów, co do których jesteśmy w stanie szybciej znaleźć porozumienie”.

Osobiście podziwiam Polki, które decydują się wejść do polityki lokalnej czy krajowej. Zazdroszczę im luzu, który przychodzi naturalnie z nabywanym przez lata doświadczeniem w samorządzie czy organizacjach pozarządowych. Chciałabym, żeby były mentorkami dla aktywistek młodzieżowych strajków klimatycznych, czy osób związanych z ruchami miejskimi. Walczyły o dobre miejsca dla młodzieży na listach wyborczych i potrafiły empatycznie wyjść ze swojej bańki generacyjnej i zastanowić się, jakie są problemy młodych kobiet.

A przynajmniej, o ile to możliwe, potrafiły doprowadzić do finansowania badań w tym zakresie ze środkami pochodzącymi z budżetów partii.

Chciałabym, żeby współpraca nad pewnymi zagadnieniami była wypracowywana poza aktualnymi podziałami politycznymi. Jestem w stanie sobie wyobrazić odważne posłanki z partii rządzącej, które głosują za powszechnym dostępem do aborcji do końca 1. trymestru ciąży. Jestem w stanie wyobrazić sobie radne lewicy, które potrafią współpracować z zakonnicami przy świetlicy środowiskowej dla młodzieży. Trudne czasy wymagają ekstraordynaryjnych działań i szukania kompromisów.

BEATA KRAWIEC

Absolwentka europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i XXI. Szkoły Liderów Politycznych, pracowała z Michałem Bonim w Ministerstwie Cyfryzacji i w Parlamencie Europejskim. Dumna ze swojego miasta łodzianka i przekonana Europejka. Mieszka w Brukseli.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

CANCEL-ME

MICHAEL GIELETA

Zakładając, że nadużycia #MeToo opierają się na świadomości „quo” przez ofiary wynagrodzenia w „quid”, kto ponosi odpowiedzialność za zgodę na wymianę jednego na drugie?

W wyniku kuriozalnego przypadku batalii sądowej miedzy Amber Heard i Johnnym Depp’em progresywna prasa anglojęzyczna wydała dictum oznajmiające zmierzch „Me Too”. Wielu progresywnych komentatorów odnotowało, że jest to przecież tylko wariacja na temat implikowania oskarżania ofiary przy paralelnie budowanej przez owe ofiary i ich adwersarzy świadomości społecznej, której efektem miało być zapewnienie przyszłym pokoleniom kobiet i mężczyzn odpowiednich narzędzi samoobrony. Zaliczamy do nich umiejętność identyfikacji nadużyć, strategię i język prawny sprzeciwiający się tym nadużyciom oraz efektywne ustawienia tam, gdzie można by ustrzec ofiary przed tym, od czego nie dane było ustrzec w przeszłości zarówno osób, które przewalczyły publiczny wstyd opowiedzenia o swoich horrendalnych doświadczeniach, jak i uświadomienia potencjalnym sprawcom, że przyszłość rządzić się będzie innymi prawami. Ucięte zostaną krzywdzące układy praktykowane dotychczas przez osoby oferujące benefity w zamian za zmuszenie się do zgody na poniżenie seksualne dla stabilizacji zawodowej, podtrzymania pozycji na polu profesjonalnym i rodzinnym oraz akceptację redukcji własnej osoby do pozycji bezwolnego obiektu agresji seksualnej, psychicznej i godnościowej. Wszystko to działo się, przynajmniej w przypadku ofiar możnych tego świata, przy powszechnym przymuszeniu ofiar do złożenia podpisu na trzymanych w sejfach alfa-prawników, degradujących część ofiar, klauzul poufności.

Paradygmat obwiniania ofiary był wpisany na skalę światową do protestu #Me Too właściwie od samego początku. Ofiary były „histeryczne”, „mierne na polu zawodowym”, „szukające autoreklamy”, „same się o to proszące” i motywowane rzadko sprecyzowaną vendettą. Wiem, że w opinii wielu nie jest rolą białego, wykształconego, brytyjskiego mężczyzny ofiarującego aktorom zatrudnienie wypowiadać się na temat linii demarkacyjnej miedzy bielą a szarością. A nawet, spoglądając z perspektywy sprawców, między czernią a szarością. Zakładając, że nadużycia #MeToo opierają się na świadomości „quo” przez ofiary wynagrodzenia w „quid”, kto ponosi odpowiedzialność za zgodę na wymianę jednego na drugie?

O ile udokumentowane nadużycia werbalne i publiczne akty upokorzenia, makabryczne w każdym wymiarze form „metod edukacji aktorskiej” (rzekome „przez takich jak wy było Auschwitz” w ustach kobiety pedagoga w pierwszoligowej polskiej uczelni artystycznej) zasługują na natychmiastowe usunięcie danego pedagoga z uczelni, nagość w teatrze i filmie przestała być tabu w świecie aktorskim od czasów Sary Bernhardt, która używała jej w celach promocyjnych już w 1873 roku. W moich prywatnych rozmowach z brytyjskimi aktorkami, tak nobilitowanymi przez Elżbietę II, jak i honorowanymi przez Akademię Filmową, odniosłem wrażenie, że showbiznes zawsze rządził się swoimi prawami. Kobiety (i mężczyźni) dokonywali pewnego rodzaju wyboru. Czy udział w filmie Kaligula zaszkodził karierze Helen Mirren? Czy dominująca w swojej władczości nagość Kathleen Turner uczyniła z niej „aktoreczkę”? Czy Anne Bancroft w Absolwencie wydaje się być czyjąkolwiek ofiarą? Czy nagość Bardot w ramionach równie nagiego zmarłego niedawno Trintignana (ponoć przepróbowana przez nich samych w pokoju hotelowym), stawia legendarną gwiazdę francuskiego kina w roli nastolatki eksploatowanej przez własnego męża na planie filmowym?

Na przeciwnym biegunie tego argumentu jest postać Marii Schneider, której scena analnego gwałtu („improwizowana” bez wiedzy aktorki przy użyciu masła w Ostatnim tangu w Paryżu) była publicznie dyskutowana. Dodała ona tylko sławy tak Bertolucciemu, jak i Brando, a załamanie psychiczne Schneider w jej efekcie, było sensacją popularnych pisemek czytanych w takim samym stopniu przez kobiety, jak i mężczyzn. To był rok 1972.

Czy ktoś przejmował się doświadczeniami nastoletniej Nastassi Kinsky w jej współpracy w Tess z uratowanym z krakowskiego getta polskim reżyserem? Nie wiem, czy aktorki miary Grażyny Szapołowskiej czy Marii Pakulnis wypowiedziały się publicznie o użyciu ich fizyczności w ikonicznych filmach epoki ich młodości. Rampling, Deneuve i wiele innych – tak. I co? I nic. Tak, jak niesłynna wypowiedz Mirren: „Tak, byłam gwałcona na randkach. Nie przy użyciu przesadnej przemocy, albo po byciu uderzoną. Ale raczej poprzez bycie zamkniętą w pokoju i zmuszoną do seksu wbrew woli”.

Tak jak argumenty przemocowe obalane przez adwokatkę Johhnego Depp’a, argumenty Amber Heard, tak i konsekwentność relacji ofiar rzekomych nadużyć natury seksualnej musi być poddana identycznej analizie psychologicznej. Podobnie, jak faktycznośś ich argumentów . W równej mierze analizowane powinny być racje broniących się przed tymi oskarżeniami mężczyzn i kobiet. O ile szokująca przemoc słowna kobiety pedagoga na uczelni artystycznej potrafi zniszczyć psychikę studenta na całe życie (implikując przy tym legitymizację koszmarnych wzorców „etyki zawodowej”), o tyle wysoce intratna kariera kosztem nagości należy do innej kategorii moralistycznych zagadnień.

Z wielką ciekawością przeczytałem wywiad z będącą na tym etapie swojego zawodowego życia, pierwszy raz nago przed kamerą, Emmą Thomspon w roli sześćdziesięciolatki wynajmującej młodego rent boya, aby doświadczyć pierwszego w życiu orgazmu: na planie wszyscy byli nago. Łącznie z reżyserką filmu.

W Polsce wydaje się naturalne hołdowanie podwójnym standardom, stygmatyzując „molestowanie bez dotykania” (cokolwiek to znaczy) uznanego, ale niewspieranego przez nikogo poza gronem najbliższych reżysera teatralnego, relatywizując za to w stylu „cosí fan tutti” sodomizowanie zatrutej uprzednio barbituranami trzynastolatki przez światowej sławy reżysera filmowego, wspomnianego wyżej Ocalonego z krakowskiego getta. W czasie, gdy Stany Zjednoczone próbowały wyegzekwować nakaz ekstradycji tego reżysera za złamanie amerykańskiego prawa przez nielegalny wyjazd z kraju w trakcie procesu sądowego, usłyszałem od luminarzy polskiej sceny, samych wówczas ojców nastoletnich dziewczynek, zdumiewające tłumaczenia sięgające od „każdemu może się zdarzyć” do tłumaczenia gwałtu poprzez koszmarne doświadczenia Zagłady. Kwestia tego, czy to, że zarówno ja, jak i reżyser oskarżony o „molestowanie bez dotykania” jesteśmy drugim pokoleniem Ocalałych jest również licencją na sodomiczny, oralny czy waginalny gwałt, pozostała bez satysfakcjonującej odpowiedzi. Tak czy owak, środowisko twórcze „scancellowalo” reżysera, który nie dotykał, za to czci tego, który, powiedzmy delikatnie, dotykał.

Czy Zagłada może być wyjaśnieniem jakichkolwiek nadużyć seksualnych? Już sama krytyka seksualizacji ikonografii obozowej (z tego, co mi wiadomo, szersze grono przodków naszej trójki nigdy nie załapało się na „obóz” po dostaniu się na rampę jednego czy drugiego obozu) film Liny Wertmüller Nocny portier z 1974 jest pośrednią odpowiedzią na tę kwestię. Film w voyreystyczny sposób portretuje nagą Charlotte Rampling śpiewającą ku podniecie zarządców nieokreślonego obozu niemieckie przeboje; w powojennej sekwencji filmu, w akcie sadomasochistycznego syndromu sztokholmskiego, Rampling wraz z grającym byłego SS-mana Dirkem Bogartem, aktorzy najwyższego światowego formatu w historii filmu, zagładzają się prawie na śmierć. Czymkolwiek jest Nazisplojtacja, film Wertmüller jest jej koronnym przykładem.

Używanie Zagłady jako narratywnego środka erotycyzocwania doświadczenia obozowego (chociaż nic w filmie nie sugeruje, że postać Rampling jest Żydówką; nie była nią również zmarła w 2021 reżyserka filmu) sugeruje, że „#Me Too” w reżyserskich rękach kobiety prawie pięć dekad temu, oddaje bohaterce władzę nad własnym losem. Nawet jeśli ta władza motywowana jest kompulsywnym uzależnieniem od swojego kata, uproszczona narracja nawet w tak ekstremalnym przypadku nie jest właściwą odpowiedzią.

Po otwartej w polskim teatrze debacie na temat nadużyć wewnątrzśrodowiskowych, przemoc werbalna, tak ze strony kobiet jak i mężczyzn, manipulowanie karierami zależnymi od producentów i reżyserów aktorek i aktorów oraz gwałt w swym organicznym znaczeniu zlały się w jedno. „Zły” jest zły. Równanie to wyklucza sodomizujacą nastolatki megagwiazdę polskiego i światowego kina. „Bo tak wtedy robili wszyscy”. Gdyby ten sam argument został użyty w procesach zbrodniarzy nazistowskich, można domyślać się jaką reakcję wywołałby to na światowej scenie jurysprudykcji i mediów.

Więc dlaczego ten argument ma w tym konkretnym przypadku siłę uniewinniającą w oczach polskiego środowiska twórczego? Może właśnie dlatego, że „tak robili wszyscy”? Jeśli rzeczywiście, „tak robili wszyscy”, włącznie z innym mistrzem polskiego kina, który, rzekomo, dopuścił się do odurzania alkoholem przed scenami erotycznymi (w których tylko ona jest całkowicie naga) czternastoletniej córki jednego z ukochanych artystów polskiego kabaretu literackiego, dlaczego odpowiedzialność za to nie umniejsza pozycji owego mistrza, a odpowiedzialność narażenia własnego dziecka na tak traumatyzujące doznania nie spada na jej znających realia świata filmowego rodziców?

Przy osobistym zaangażowaniu w debatę ciągnącą się przed dekady dotyczącą stopnia współpracy Ocalałych w morderczym systemie implementowanym przez nazistowskie Niemcy, jednym z najsilniejszych doświadczeń zeszłego roku była dla mnie pomoc w przedostaniu się przez mur zamkniętego od środka ogrodu syna mojego „skancelowanego” przez polskie środowisko twórcze przyjaciela. Przyjaciel ten wielokrotnie był ofiarą antysemickich ataków, tak słownych jak i fizycznych. Zeszłego lata znalazł on mentalne schronienie przed publicznym linczem na śródziemnomorskiej wyspie. Przenosząc przez mur siedmioletniego chłopca, o korzeniach, które 80 lat temu skazałyby go na śmierć, odczułem paraliżującą mnie impotencję „wyobrażonego doświadczenia”. Czy osiem dekad wcześniej, ratowanie ukochanego przez mnie chłopca, kosztem innych dzieci, byłoby aktem współudziału, selektywności (trudno mi pisać to słowo w tym kontekście w sposób neutralny) i abnegacji cierpienia wszystkich pozostałych po złej stronie muru ofiar? U każdej ze znanych mi osób, która znalazła się po tej lepszej stronie muru, implikacja quid pro quo była rzeczą oczywistą.

Nie spędziwszy dnia dorosłego życia nie myśląc o tych przodkach, którzy nigdy się na tę dobrą stronę nie wydostali, nie rozumiem, dlaczego chłopięce doświadczenie getta ma być silniej mitygującym argumentem niż współczesne pobicie polskiego Żyda, który i tak na własnych barkach dźwiga, twórczo i osobiście, ciężar Zagłady.

Świadomie rozumiane pojęcie quid pro quo wydaje mi się w całej debacie wyrażeniem-kluczem. Każdy z nas ratuje się, jak może. Ofiary jednego rodzaju przemocy mogą, świadomie lub nie, przenosić stygmatyzujące ich nadużycia na innych. Poza gwałtem czy przemocą fizyczną sensu stricto, nie jesteśmy w stanie, bez policyjnej ewidencji, ustalić, co naprawdę stało się w pokoju dwóch osób, w której żadna ze stron nie znalazła się tam bez własnego przyzwolenia.

Jedno co wiem, to to, że pracując w showbiznesie od 25 lat, nigdy nie znalazłem się o północy w niczyim pokoju hotelowym bez intencji bycia tam. Uznaję, że władza potrafi mieć siłę magnetyczną, że adorację w oczach innych nietrudno interpretować jako „zakochanie”; że bycie obiektem atencji potrafi wyzwolić we mnie rodzaj kokieterii, który jest mojej naturze teoretycznie obcy i, że we wszystkich dwuznacznych sytuacjach w których się znalazłem, a które poraniły moją osobowość na lata, znalazłem się, bo chciałem tam być. Znalazłem się tam na własną odpowiedzialność.

Noszę w sobie potencjalnie kompromitujące historie kilku artystów luminarzy o statusie międzynarodowym. Jak świadczyłoby o mnie użycie tej wiedzy ku upublicznianiu własnej pozycji jako ich ofiary?.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

.

Koniec.

KULTURA DLA MYŚLENIA

„CIAŁOBRAZY” WE FLOW ART HOUSE, CZYLI O FOTOGRAFOWANIU CIAŁA WOLNYM OD OCZEKIWAŃ I O INTUICYJNYM TWORZENIU

MARTA KRAJENTA

We Flow Art House prezentujemy niezwykły cykl „Ciałobrazy” artystki i fotografki Natalii Miedziak-Skoniecznej, która czułym okiem przygląda się naszej naturze. Symbolicznie dotyka męskości i kobiecości. Rejestruje je w intymnych, abstrakcyjnych kadrach. Ciało na fotografiach Natalii nie ma indywidualnych cech. Jest naturalne, rozluźnione, wolne, dzikie… i staje się rzeźbiarską gliną, która wtapia się w otaczający je krajobraz. Patrzysz się i wyczuwasz w nich siebie - widzisz siebie na nowo.

Marta Krajenta: Uwielbiam ten fotograficzny cykl rzeźbiarski. Jestem dumna, że możemy go prezentować we Flow Art House. I nie bez znaczenia jest również to, że ekspozycję zaaranżowaliśmy na wakacje. Jest w moich oczach hołdem dla wolności i naturalności. Tak bardzo potrzebnym obecnie zarówno kobietom, jak i mężczyznom. Jak powstał pomysł i jak się zaczął rozkręcać?

Natalia Miedziak-Skonieczna: Projekt „Ciałobrazy” rozpoczął się w mojej głowie już wiele lat temu. Od zawsze fotografia ludzi była mi bliska, ale nie chciałam na zdjęciach uwieczniać ich wizerunków. Bardziej niż sama twarz i portret, interesowało mnie ciało i to, co można przez nie „opowiedzieć”. Tematowi aktu poświęciłam zarówno moją pracę licencjacką, jak i magisterską. Zgłębiałam wtedy twórczość Billa Brandta i jego surrealistyczne podejście do fotografii nagości oraz badałam dzieła innych fotografów i ich różnorodne sposoby przedstawiania ciała. Myślę, że w tamtym momencie zasiały się we mnie pierwsze ziarna, które kiełkują obecnie.

Co tobą kierowało? Jak to, co cię wtedy fascynowało, prowadziło cię dalej w twórczych poszukiwaniach?

W 2017 roku spisałam szkic projektu fotograficznego, który zatytułowałam „Powrót do domu”. Hasłami przewodnimi były tęsknota, potrzeba bycia blisko, próba dokumentacji dialogu, jaki ciało prowadzi z otoczeniem. Chciałam skupić się na nagości w naturze, podejść do ciała jak do rzeźbiarskiej bryły, poszukując w nim analogii i nawiązań do otoczenia. Projekt ten miał być dla mnie odskocznią od codzienności w dużym mieście i uwolnieniem się od fotografii komercyjnej, którą się wtedy zajmowałam. Do „Powrotu do domu” podchodziłam wiele razy, ale zawsze brakowało mi odwagi i znajdowałam dla siebie nowe usprawiedliwienia, by nie realizować tego projektu. Myślę, że po prostu potrzebowałam czasu żeby dojrzeć, bo podskórnie czułam, że to może zmienić nie tylko sposób, w jaki fotografuje, ale też to, jak postrzegam świat. I tak też się później stało.

Jak kształtował się twój warsztat i główne założenia, cel?

Zanim rozpoczęłam tworzyć pierwsze zdjęcia do projektu, w moich pracach dążyłam do coraz większego upraszczania. Usuwałam dodatkowe elementy pojawiające się na zdjęciach i co za tym idzie, skupiałam się coraz bardziej na ciele. Realizowałam wtedy między innymi sesje sportowe i patrząc wstecz pamiętam, że już wtedy przeszkadzały mi ubrania moich modeli. Prosiłam ich, aby ubierali się w jednokolorowe stroje, które nawiązują do odcieni skóry. Nie chciałam, żeby wzory i fantazyjne kroje wychodziły na pierwszy plan i odbierały moc temu, co już wtedy (mimo, że jeszcze nienazwane) było dla mnie w fotografii najważniejsze, czyli ciału.

W pracy twórczej od początku zależało mi, aby była ona wolna od oczekiwań i opierała się na intuicyjnym tworzeniu. W związku z tym, że przez wiele lat pracowałam zawodowo jako fotograf, potrzebowałam odnaleźć w swojej twórczości miejsce, w którym będę mogła realizować się bez ram i oczekiwań z zewnątrz. Do moich zdjęć pozowały osoby bez wcześniejszych doświadczeń. Od samego początku komunikowałam im, żeby nie nastawiały się na rezultaty oraz że ja również nie mam wobec nich żadnych oczekiwań. Zamiast konkretnego planu, najważniejsze było aby “poczuć” miejsce, w którym się znajdujemy, wejść w kontakt ze sobą, z naturą oraz z ciałem lub po prostu wybrać się na wspólny spacer.

Twoje zdjęcia sprawiają wrażenie długo i starannie planowanych, a tymczasem okazuje się, że powstają bardzo spontanicznie, pod wpływem chwili. Są wynikiem czucia. O czym najczęściej myślisz? Co cię fascynuje?

Zawsze podczas takich sesji staram się stwarzać odpowiednie warunki i okoliczności oraz dbam o naturalność. Większość zdjęć, które do tej pory zrealizowałam, robione były podczas świtu, kiedy umysł jest jeszcze na tyle uśpiony, że nie zagłusza czującego, dopiero przebudzającego się ciała. Ja natomiast czuję się bardziej jak reżyser, który swoją narracją przenosi modela w inny sposób doświadczania świata. Ufając mądrości ciała pozwalam mu nas prowadzić, a sama staje się fotografującym świadkiem. Takie spotkania to również dobry pretekst, aby doświadczyć tego, na co nie pozwalamy sobie w codziennym życiu. Możemy witać świt z dala od zgiełku miasta, wyostrzyć nasze zmysły na otaczającą nas naturę, poczuć na nagim ciele dotyk piasku lub mokrej trawy. Po zdjęciu ubrań nie mamy już wiele do ukrycia. Nadzy jesteśmy sobie równi i odkrywamy, że piękno tkwi w naszej odmienności czy różnorodności. To nie tylko wolność od ubrań, ale również wolność od ocen i przekonań.

Co jest dla ciebie, jako artystki, w tym zadaniu najważniejsze?

„Ciałobrazy” reprezentują moment, w którym jesteśmy obecni w życiu – blisko ciała, blisko innych ludzi i w silnym połączeniu z naturą i intuicją. To czas skupiony na byciu prowadzonym przez ciało, to doświadczenie, które dzieje się poza umysłem. „Ciałobrazy” to również historia o samoakceptacji, budowaniu nowej jakości w relacjach z ludźmi, szacunku do natury oraz odkrywaniu, że wszystkie te jakości są ze sobą połączone. W moich pracach nie ma widocznych twarzy, ani żadnych cech szczególnych, dlatego możemy odnaleźć w nich cząstkę siebie i dopisać własną opowieść. Ja tak robię.

Zdradzisz nam swoich mistrzów?

W moich fotograficznych wpływach na pewno można znaleźć takich twórców jak wspomniany już wcześniej Bill Brandt, Arno Rafael Minkkinen, Spencer Tunick, Ralph Gibson, John Coplans, Francesca Woodmann, Robert Mapplethorpe, Jan Saudek czy Edward Weston.

Dziękuję serdecznie za inspirującą rozmowę.

Wystawa zatytułowana „Ciałobrazy” potrwa od 30 czerwca do 30 sierpnia we Flow Art House. Wystawa zorganizowana jest w specjalnie przystosowanej do tego celu przestrzeni ekspozycyjnej, pozwalającej widzom na swobodne obcowanie ze sztuką, siedem dni w tygodniu, nawet do późnych godzin nocnych. Siedziba galerii zlokalizowana jest w Fabryce Norblina, tuż obok butikowego kina KinoGram oraz baru, gdzie w każdy piątkowy i sobotni wieczór można posłuchać muzyki granej na żywo. W ten sposób tworzona jest niepowtarzalna atmosfera, sprzyjająca kontemplacji sztuki.

NATALIA MIEDZIK-SKONIECZNA

Ukończyła Wydział Sztuk Pięknych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Zaczynała od fotografii reportażowej, obecnie tworzy projekty z obszaru fotografii artystycznej. Ma na swoim koncie kilka wystaw indywidualnych i grupowych.

MARTA KRAJENTA

Współprowadzi galerię Flow Art House, zlokalizowaną w Fabryce Norblina, gdzie cyklicznie organizuje wystawy sztuki i spotkania z artystami. Realizuje również projekty z obszaru art brandingu dla firm, doradza w tworzeniu kolekcji prywatnych i korporacyjnych. Od kilkunastu lat pracuje na rynku dóbr luksusowych, tworząc unikatowe komunikacje marketingowe, w tym te, oparte o promocję sztuki. Organizowała wystawy Meli Muter i Wojciecha Fangora w budynku Cosmopolitan Twarda 4, koncert Jimka i Młodej Polskiej Filharmonii na Placu Grzybowskim, pokazy mody Arkadiusa oraz Ani Kuczyńskiej we współpracy z marką Absolut Vodka i wiele innych wydarzeń lifestylowych. Z wykształcenia psycholog, w sercu - estetka.

Koniec

EKONOMIA DZIŚ

EKONOMIA DZIŚ

POLSKI BAJZEL PO NOWEMU - PIS POPRAWIA, CO SAM ZEPSUŁ

MACIEJ CHMIELEWSKI

Miał być nowy ład, potem polski ład, a wyszedł wielki bajzel. Zaskoczenia w sumie nie było, PiS to polska wersja króla Midasa – czego się nie tknie, w ruinę obróci. Bez wyjątku, bo choć rzadko się PiS-owi zdarza zrobić coś dobrego (przypadkiem i niechcący, ale jednak), to takie pojedyncze pomysły były – spaprali koncertowo wszystkie.

Ale od początku…

…od początku Polski Ład promowano jako rewolucję w podatkach i zmianę całego systemu podatkowego. Rewolucja była październikowa, tak dosłow      nie, jak i w przenośni. Data 1 października pasuje tu jak żadna inna. Nieprzypadkowa zapewne była i sama nazwa – czego by o PiS nie mówić w propagandzie są wybitni. Nazwa nośna i chwytna, jak się okazało nieprzypadkowo kojarząca się z Nową Ekonomiczną Polityką Lenina czy już bardziej wprost z New Deal Franklina Roosevelta. O ile ten pierwszy stanowił delikatny postęp u twardogłowych komunistów, o tyle New Deal nie tylko wydłużył amerykański kryzys lat 20-tych, ale i trwale zniszczył to, co nazywano amerykańskim snem. Tych podobieństw jest zresztą więcej, Roosevelt czterokrotnie został prezydentem USA jako jedyny depcząc zwyczajowy limit dwóch kadencji. Wszyscy poprzednicy to szanowali, on uznał, że nie będzie, skoro literalnego zakazu w konstytucji nie ma. Brzmi znajomo? Amerykanie potem zmienili konstytucję. PiS nie musi, i tak ją oleje.

Polski system podatkowy w dotychczasowej formie pozostawał niezmienny od lat 90-tych. Zmieniano stawki, zmieniano progi, ale nie zmieniano jego zasadniczej konstrukcji. Konstrukcji skomplikowanej i powodującej, że najmniej opłacalnym była praca na umowie o pracę. W zasadzie jedyną próbę kompleksowego zajęcia się tym tematem podjął rząd Buzka z Leszkiem Balcerowiczem w składzie. Zaproponowano wtedy diametralne zmiany z podatkach dochodowych CIT i PIT, wprowadzając liniową stawkę podatkową. Z VAT i CIT się udało, ustawę dotyczącą podatku od osób fizycznych zawetował Aleksander Kwaśniewski, pozbawiając Polaków szansy na jakkolwiek sprawiedliwe podatki. Jakkolwiek, bo podatek liniowy też nie jest sprawiedliwy, taki byłby tylko podatek pogłówny – praktycznie niemożliwy do wprowadzenia. Czym, jeśli nie kradzieżą, jest jednak progresywna stawka podatkowa? Jakie prawo trzymania złodziei w więzieniach ma państwo pobierający taki podatek? Ówczesny prezydent uznał inaczej i postawił się po stronie socjalistycznego prześladowania ludzi sukcesu. Mały hołd należy się także Zycie Gilowskiej, która doprowadziła do likwidacji 40-procentowego progu podatkowego czy obniżenia klina podatkowego.

Wśród istniejących rozwiązań przyjąć można cztery typy opodatkowania dochodów:

1. Pogłówny - najstarszy system, opodatkowuje się nie dochody, co niejako samo życie człowieka bez względu na uzyskiwane dochody. Skoro każdy żyje w danym kraju i ma takie same możliwości korzystania z usług państwa, to powinien w takim samym stopniu składać się na jego utrzymanie.

2. Liniowy - jednolita stawka procentowa od dochodu niezależnie od jego wysokości. Przy czym stały jest jedynie procent, zarabiający więcej wciąż płaci więcej niż zarabiający mniej.

3. Progresywny - stawka procentowa podatku rośnie wraz ze wzrostem dochodu, zatem zarabiający więcej płaci nie tylko więcej z racji wyższych dochodów, ale jeszcze więcej wraz ze wzrostem dochodu.

4. Degresywny - niejako przeciwieństwo podatku progresywnego, gdzie stawka maleje wraz ze wzrostem dochodów. Zarabiający więcej wciąż płacą więcej podatku niż zarabiający mniej, ale państwo uznaje, że skoro płacą już tak dużo w bezwzględnych kwotach, to można pobierać mniejszą stawkę powyżej pewnego dochodu.

Niezależnie od filozoficznej dyskusji o tym, czym jest sprawiedliwość społeczna, podstawowym założeniem systemu podatkowego powinno być równe opodatkowanie dochodów niezależnie od źródła pochodzenia czy formy zatrudnienia. Dotychczasowy system bardzo wysoko opodatkowywał dochody z pracy i relatywnie łagodnie obchodził się z podmiotami prawnymi, szczególnie tymi o wyższych dochodach. Obok tego, co nazywamy podatkiem dochodowym, w Polsce płacimy też ubezpieczenie zdrowotne, składkę emerytalną i składki społeczne. W praktyce są to podatki. W zamian otrzymujemy służbę zdrowia, z której i tak nie możemy skorzystać, gdy jest potrzebna oraz w największym stopniu absolutnie nic niewartą obietnicę emerytury z ZUS.

Do roku 2021 obliczanie podatków w podstawowym systemie wyglądało następująco:

1. Umowa o pracę i umowa zlecenie: Pensja brutto - kwota wolna - składki ZUS (do 30-krotności)— składka NFZ - podatek dochodowy (17/32) +7,75% składki NFZ odliczanej od podatku = pensja netto.

2. Umowa o dzieło: Kwota brutto - podatek dochodowy = kwota netto

3. Działalność gospodarcza: kwota netto z faktury – ryczałtowa składka ZUS – podatek dochodowy

Podane wyżej przykłady to tylko podstawowy system. Więcej zamieszania było z umowami zlecenia, które częściowo podlegały składkom ZUS, a częściowo nie. Istniało też wiele stawek ryczałtowych dla firm czy karta podatkowa. Koniec końców dochodziło do sytuacji gdzie małe jednoosobowe firemki typu ślusarz ledwie zarabiały na ZUS, a duże i dochodowe działalności płaciły podatki w relatywnie znikomej wysokości, dodatkowo mogąc wliczyć sobie w koszty wiele czysto prywatnych wydatków. W praktyce najgorszą i najbardziej nieopłacalną dla pracownika forma zatrudnienia była (i wciąż jest) umowa o pracę.

Ryczałtowa składka ZUS dla przedsiębiorcy przy stawce procentowej dla pracownika powodowała, że jednej i drugiej stronie opłacało się zatrudnienie na czarno. W tym momencie pracodawca płacił już tylko 19% podatku dochodowego, podczas gdy pracownik musiał zapłacić 17% dochodowego, ale dodatkowo wszystkie składki ZUS – w praktyce ok 1/3 wynagrodzenia brutto. Do tego jeszcze doliczmy tzw. klin podatkowy czyli ukrywane przed obywatelami dodatkowe składki po stronie pracodawcy - ok 15% wynagrodzenia. Pensja brutto jest bowiem tylko matematyczną podstawą obliczeń podatkowych, której nie widzi na koncie ani pracownik ani pracodawca. Równocześnie mieliśmy rozkwit jednoosobowych działalności gospodarcychj, które to osoby były zwykłymi pracownikami, jednak bardziej się to obu stronom opłacało niż normalne zatrudnienie.

W międzyczasie potworka do systemu dołożył Trybunał Konstytucyjny (jeszcze ten prawdziwy, nie przyłębski) uznając kwotę wolną od podatku na poziomie 3089 zł za zbyt niską. Z ekonomicznego punktu widzenia argumentacja o minimum socjalnym była niedorzeczna i świadczyła o całkowitym niezrozumieniu przez sędziów roli kwoty wolnej w systemie podatkowym. Kwota wolna nie jest bowiem narzędziem polityki socjalnej - od tego są inne narzędzia. Kwota wolna to jedynie zalegalizowanie niepłacenia podatków od bardzo małych dochodów, których ściganie czy w ogóle zajmowanie się nimi byłoby nieopłacalne dla organów skarbowych. W odpowiedzi na ten wyrok stworzono prawdziwego potworka legislacyjnego ruchomej kwoty wolnej od podatku uzależnionej od wysokości dochodów.

Od dawna wręcz prosiło się o uporządkowanie tego tematu i stworzenie przejrzystego i prostego systemu podatkowego. Zabrał się za to PiS i dopiero stworzył prawdziwą katastrofę. Zarzuty do polskiego ładu dotyczą zarówno jego treści, jak i formy wprowadzania.

Komuno wróć… ona wraca!

Od początku swoich rządów PiS prezentuje filozofię gospodarczą spomiędzy Kim-Ir-Sena i Lwa Trockiego. Mamy państwowy Orlen, mamy państwowe gazety regionalne, mamy wreszcie państwowy holding nieruchomości. W końcu, w narodowym interesie strategicznym leży to, aby żadne Putiny czy inne Tuski nie zobaczyły, gdy nasze prezesiątko narodowe będzie hasać w kąpielówkach. Po brodziku rzecz jasna, nie wannie z kaczuszką. Nie był żadnym zaskoczeniem kształt zmian stanowiący w istocie niewielkie ulgi dla najmniej zarabiających i solidne dokręcenie śruby zarabiającym więcej. Jednak tak jak wstawanie z kolan kończy się, gdy trzeba w Waszyngtonie błagać, aby sprzedali nam samoloty o połowę drożej niż innym, tak i tu pisowskie Dżucze skończyło się na własnym bólu. Ulga Pałacyk+ pozwalała partyjnym kolekcjonerom nieruchomości odliczyć te wydatki od dochodu. Wyrównania polskoładowych strat dla parlamentarzystów i ministrów pewnie też pojawiły się czystym przypadkiem. Władza zawsze się wyżywi.

Polski Ład promowano jako obniżenie podatków. Czy tak zrobiono? Nie! Co z tego, że podniesiono kwotę wolną czy próg stawki 32%, jeśli dodano inny 7,75%. Do 2021 roku składka zdrowotna prawie w całości polegała bowiem odliczeniu od podatku. W praktyce PiS przywrócił 40% próg podatkowy, zniesiony przez ten sam PiS staraniami Zyty Gilowskiej, gdy PiS rządził z Lepperem i Giertychem. Podsumowując, głównym celem była podwyżka podatków lepiej zarabiającym.

Jedną z podstawowych zasad dobrego prawodawstwa jest jego wprowadzanie w sposób przejrzysty i dający szansę zainteresowanym na jego wdrożenie w życie. Można się spierać jakie powinny być stawki podatków, kto powinien ile płacić, ale prawo powinno się wprowadzać transparentnie i przede wszystkim z głową. Dać wszystkim zainteresowanym czas na analizy, dyskusję, przedstawienie swoich argumentów i wypracowanie wspólnej treści przepisów nawet przy pogodzeniu się z ich głównymi założeniami. Od lat kulą u nogi polskiej gospodarki są niskie inwestycje i brak stabilnego prawodawstwa jest jedną z głównych tego przyczyn.

Założenia do polskiego ładu opublikowano na wiosnę 2021 – założenia, bez żadnych konkretów. W zaciszu ministerialnych gabinetów zlecono przygotowanie ustawy ludziom, którzy może i nawet byli zdolnymi studentami, ale nigdy w życiu nie mieli do czynienia z realną pracą przy podatkach. Mistrzowie teorii nieskalani praktyką. Projekt ustawy pojawił się w Sejmie we wrześniu 2021 i ekspresowym tempem przeszedł ścieżkę legislacyjną – dokonując największej zmiany podatkowej od lat, dopychano ustawę kolanem, aby zdążyć przed grudniem – ostatnim terminem uchwalenia ustawy umożliwiającym jej wejście w życie w styczniu 2022. Zero refleksji, zero słuchania ekspertów, zero pomyślunku, jak to zrobić, aby zrobić dobrze. Kwintesencją polskiego bajzlu, jak szybko nazwano ustawę, była ulga dla klasy średniej. Pomijając że w pisowskich oczach klasą średnią są zarabiający w okolicach średniej krajowej, konia z rzędem temu, kto umiał powiedzieć, ile ona wynosi. Część pracowników odmawiała przyjęcia premii i podwyżek ponieważ straciliby ulgę i w efekcie zarabiali mniej. Oglądając polskoładowy koszmarek przypominały mi się kabarety Smolenia i Laskowika, przy których w żaden sposób nie mogłem zrozumieć, czemu moi dziadkowie śmieją się zamiast płakać i załamywać ręce. Dzięki PiS-owi zrozumiałem.

Czemu to nie miało prawa działać?

Ani wynagrodzenia, ani zaliczki na podatek nie są dziś wyliczane przez księgowe w zeszycie. Duże firmy korzystają z systemów kadrowych, które w automatyczny sposób wyliczają składniki wynagrodzenia i przesyłają dane do systemu bankowego w celu wysłania paczki przelewów. Mniejsze firmy korzystają z usług biur rachunkowych wyposażonych w takie systemy i proces odbywa się półautomatycznie. Polski ład nie był prostą zmianą stawek, tylko zmianą całego systemu – to wymaga czasu dla dostawców oprogramowania na jego dostosowanie. Nie dnia czy tygodnia, a wielu tygodni. Stopień skomplikowania systemów informatycznych powoduje, że przysłowiowy przecinek w kodzie może spowodować, że pracownicy nie dostaną wypłat na czas. A szukanie tego przecinka czasem trwa dłużej niż pisanie kodu od nowa… PiS dał na to wszystko niecały miesiąc, ale to był ledwie początek koszmaru.

PiS-owska machina propagandowa ruszyła informując obywateli, jakie to niebywałe korzyści osiągną. Bezczelność tej partii była tak duża, że ulotki wrzucała wszystkim na oślep, także do mojej skrzynki. Mnie, okradzionemu tymi zmianami na wiele tysięcy w skali roku. Pobudka z amoku dopadła PiS dużo szybciej niż ktokolwiek się spodziewał – już w pierwszych dniach stycznia, gdy poszkodowanymi okazali się nauczyciele i urzędnicy państwowi. Jakim cudem? Przepracowani 17-godzinnym tygodniem pracy nauczyciele dość powszechnie dzielą pracę na dwie szkoły. W rezultacie nie mogli oni korzystać z odliczania kwoty wolnej na etapie zaliczek podatkowych, a jedynie przy rozliczeniu rocznym. O ile w starym systemie miało to znaczenie marginalne, o tyle w polskim ładzie oznaczało ponad 400 zł wypłaty miesięcznie mniej. Prawdą jest, że odzyskaliby te pieniądze przy rozliczeniu rocznym… za rok. Warte o 16% inflacji mniej. PiS nie dość, że swą absurdalną polityką gospodarczą doprowadził do rekordowej inflacji, to jeszcze postanowił kredytować się kosztem obywateli. W panice rozpoczęto szukanie winnych i łatanie dziur rozporządzeniami wprost sprzecznymi z ustawą. Oczywiście rozporządzenia regulowały jedynie zasady poboru zaliczek, więc nikt nie wiedział, co będzie przy rozliczeniu rocznym. Czasem rozporządzenia ukazywały się w piątek o godz. 22 przed poniedziałkowymi wypłatami. W końcu, 72 godziny spędzone ciągiem w pracy to wymarzony pomysł pracowników księgowości na weekend. Wprowadźmy podatek od energetyków, podnieśmy na nie popyt, wyślijmy inspekcję pracy, a na koniec dociśnijmy innymi karami. Biznes w ministerstwie finansów się kręci.

Co nowego od lipca?

W końcu ktoś poszedł po rozum do głowy i uznał, że polskiego ładu po prostu nie da się naprawić - trzeba go napisać od nowa. Niestety nie zmieniły się główne zasady, wciąż istota sprowadza się do podwyżki podatków dla lepiej zarabiających. Przynajmniej jednak usunięto najgorsze komplikacje, a próg straty na polskim ładzie poszedł nieco w górę. Tylko… czy nie dało się tak od razu? Czy pisanie prawa podatkowego jest równie skomplikowane jak lot na Marsa?

W wyniku zmian w podatkach od lipca zniesiona zostaje ulga dla klasy średniej oraz obniżona pierwsza stawka PIT z 17% na 12%. Dla niewielkiej grupy podatników, którzy byliby na tej zmianie stratni w 2022 roku, ulga będzie obowiązywać.

Podatki w 2022:

1. Umowa o pracę i umowa zlecenia: Pensja brutto – kwota wolna – składki ZUS (do 30 krotności) – składka NFZ – podatek dochodowy (12/32) = pensja netto.

2. Umowa o dzieło: Kwota brutto – podatek dochodowy (12/32) = kwota netto

3. Działalność gospodarcza: kwota netto z faktury – ryczałtowa składka ZUS – 4,9% składki NFZ – podatek dochodowy = „pensja”

Powyższe przykłady opisują jedynie podstawowy system. Wciąż zachowano wiele ulg oraz wyłączeń, których nie sposób opisać w tym artykule.

Co najważniejsze, zmiany weszły w życie od lipca, ale ze skutkiem za cały 2022 rok. Oznacza to iż pobrane w pierwszej połowie roku zaliczki z ewentualnymi nadpłatami względem zmian zostaną zwrócone przy rozliczeniu rocznym. Podatnicy, którzy zapłaciliby mniej podatku korzystając z ulgi dla klasy średniej, będą mogli rozliczyć się za rok 2022 wedle pierwotnej wersji polskiego ładu.

Ocena

Czy na polskim ładzie ktoś zyskał? Pojedyncze grupy podatników tak. Po pierwsze zyskali zatrudnieni na umowach o dzieło – w ich przypadku zmiany są tylko na plus, bo składek zdrowotnych i tak nie płacili. Zyskują także osoby zarabiające w okolicach płacy minimalnej oraz, po lipcowych zmianach, zarabiający w okolicy dawnego II. progu podatkowego.

Czy wszystko inne jest złe? Trudno stwierdzić inaczej, choć usprawiedliwione może zostać pewne podniesienie podatków dla przedsiębiorców. Dotychczas z racji ryczałtowego oskładkowania ZUS była to grupa osób nieporównywalnie łagodniej traktowana niż osiągające podobne dochody pracownicy na umowach o pracę czy zlecenia. Wprowadzenie procentowej składki zdrowotnej powoduje, iż przestanie być opłacalnym zatrudnianie pracowników na czarno – przy tej samej kwocie „do ręki” taki przedsiębiorca zapłaci mniej podatków od pracownika niż zapłaciłby sam płacąc podatki za siebie, a pracownikowi dając gotówkę do ręki.

Niestety jest to jedyna korzyść jakiej potrafię się doszukać w polskim ładzie w porównaniu ze starym systemem. Jest to kolejny, po 500+, trzynastkach i innych dziewiętnastkach, krok w tworzeniu w Polsce państwa socjalistycznego. Państwo da, państwo zabierze, państwo powie, jak masz żyć. Opiekuńczo-opresyjny potwór, który – o zgrozo – odpowiada wielu moim rówieśnikom rozmarzonym w skandynawskich zasiłkach. Czy naprawdę chcemy zoo dla ludzi zamiast wolności, o którą tak walczyliśmy? Socjalistycznego więzienia, gdzie będziemy mogli demokratycznie wybrać klawiszy? Bo tak właśnie wygląda krajobraz po drugiej stronie Bałtyku.

Czy zarobki są sprawiedliwe? Nie znam człowieka, który twierdził, że zarabia za dużo. Oczywiście można dyskutowa,ć czy dający w istocie rzeczy rozrywkę sportowcy czy aktorzy powinni dziennie zarabiać tyle co ratująca życie pielęgniarka przez całe życie. Nawet jeśli dotyczy to niewielkiego odsetka tych pierwszych (Messich czy Lewandowskich jest garstka na tle tysięcy piłkarzy), to wciąż budzi to pewną frustrację - może nawet słuszną, choć zarobki pielęgniarek czy nauczycieli nie zmieniają się od lat i każdy kandydat do tego zawodu doskonale wiedział, na co się decyduje. Słusznie czy nie, tak daną pracę wycenia rynek i choć jego wyroki mogą nam się nie podobać, to system rynkowy jest jak demokracja. Zły i fatalny, najgorszy możliwy - tylko nikt do dziś nie wymyślił lepszego. I nikt nie wymyślił nic bardziej niszczycielskiego dla rozwoju ludzkości niż sterowanie gospodarki przez państwo. Im mniej państwo wtrąci się w nasze życia, tym mniej w nich zepsuje.

Nie od dziś wiemy, że PiS to partia lewicowa, taka jeszcze gorsza wersja PZPR. Szukając w historii gorszej władzy nad Wisła, trzeba się cofnąć do sanacji Piłsudskiego i czasów okupacji. Na tle Kaczyńskiego nawet Jaruzelski z Gomułką wydają się porządnymi ludźmi. Nie jest jednak prawdą, że PiS jako jedyny podniósł podatki. Prawdziwą ironią jest, że podatki w Polsce obniżała tylko oficjalna lewica, a od rządu Mazowieckiego najbardziej liberalnym rządem był rząd SLD i PSL Leszka Millera. W sumie był to zarazem jedyny liberalny rząd, bo nazywanie liberałami PO zakrawa na obrazę intelektu przeciętnego przedszkolaka. Tak, tej „starej” PO Tuska też. To Tusk podniósł VAT, składkę zdrowotną czy o 40% zwiększył zatrudnienie w budżetówce. To także Tusk ukradł oszczędności emerytalne z OFE, powielając w istocie dekret Bieruta. Jednak nikt we współczesnej historii nie wprowadził do systemu prawnego takiego burdelu, jak PiS. Nazywajmy rzeczy po imieniu – nie chaosu, nie bałaganu – a burdelu. Można zrozumieć pośpiech ustaw covidowych, można wytłumaczyć specustawy dla Ukraińców. Nie można jednak usprawiedliwić w żaden sposób skali błędów i partactwa przy zmianach podatkowych, przy wprowadzeniu których nie było żadnej presji czasu. Po raz kolejny zmarnowano szansę na zrobienie czegoś dobrze i porządnie.

Czy ktoś za poniósł konsekwencje za chaos, jaki spowodowano? Może zdymisjonowany minister finansów Tadeusz Kościński? W zeszłym miesiącu mianowano go sekretarzem stanu w kancelarii premiera. Kurtyna.

MACIEJ CHMIELEWSKI

Manager specjalizujący się w handlu detalicznym i transformacji biznesu. W dotychczasowej karierze kierował inwestycjami takimi jak uruchomienie nowego centrum logistycznego w Bukareszcie czy budowa dystrybucji ecommerce w kilku miastach w Polsce. Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, liberał, wolnorynkowiec, a nade wszystko wolnościowiec uznający za najważniejszy obowiązek państwa ochronę obywatela przed samym państwem.oniec

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

5 LEKTUR O KLIMACIE NA GORĄCE DNI

Z ALICJĄ BASKĄ ROZMAWIA DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Lato jest tradycyjnie tym okresem w roku, który planujemy poświęcić na nadrabianie lektur. Przy okazji powracające do nas fale upałów mogą coraz więcej osób skłaniać do refleksji nad tym, że zmiany klimatu nie są wyssane z palca, a do tego mogą bardzo negatywnie wpłynąć na naszą jakość życia. Jeżeli chęć refleksji nad przyszłością planety będzie szła w parze z chęcią spędzenia upalnych dni nad książką, to mam kilka propozycji o różnym poziomie trudności.

Nauka o klimacie – Marcin Popkiewicz, Aleksandra Kardaś, Szymon Malinowski, Wydawnictwo Sonia Draga

Najbardziej naukowa z proponowanych książek, pozwala ułożyć sobie w głowie wiele wątków związanych ze zmianami klimatu. Być może nie jest to lektura na plażę (chociaż wszystko jest kwestią gustu), za to dostarczy argumentów na niejedną zaciętą dyskusję, więc można po nią sięgnąć w przygotowaniu na spotkania zarówno z rodziną, jak i nowo poznanymi ludźmi w hotelach. Dyskusjom o klimacie towarzyszy wiele emocji, więc warto sięgać szczególnie po autorów, którzy są rzetelni i opierają się na danych. Takimi osobami są z pewnością wszyscy autorzy książki “Nauka o klimacie”, którzy są związani również z portalem o tej samej nazwie. Warto dodać, że zespół ten został w 2018 roku uznany przez PAP i MNiSW za „najlepszy zespół popularyzujący naukę w Polsce”. Jeśli jeszcze ich nie znacie, to najwyższy czas nadrobić zaległości.

Jak ocalić świat od katastrofy klimatycznej. Rozwiązania, które już mamy, zmiany, jakich potrzebujemy – Bill Gates, Wydawnictwo Agora

Bill Gates jest dla wielu osób postacią kontrowersyjną, jednak nie da się mu odmówić zaangażowania w rozwiązywanie najważniejszych problemów współczesności. Jednym z tematów, który z pewnością zaprzątają jego uwagę, jest właśnie klimat. Ta książka jest bardzo przystępnym wprowadzeniem w różne obszary działalności człowieka, w których jest nadal sporo do zrobienia. Dla mnie osobiście w podejściu Gatesa ujmujące jest branie pod uwagę rozwoju krajów Globalnego Południa jako koniecznej części rozwiązań klimatycznych. Częstym zarzutem wobec narracji ekologów jest ich wysoki poziom mizantropii i proponowania rozwiązań, które mogą zdecydowanie pogorszyć jakość życia ludzi w krajach rozwijających się, albo powstrzymać jakąkolwiek szansę na rozwój ekonomiczny tych krajów. Gates bierze te czynniki pod uwagę i jest to duży argument za tym, żeby z jego przemyśleniami się zapoznać.

Porozmawiajmy o jedzeniu zwierząt: etyka wegetarianizmu – Michael Huemer, Wydawnictwo Naukowe PWN

Jeśli ktoś zastanawia się nad wpływem własnego stylu życia na ocieplanie klimatu, jednym z najważniejszych kroków, jakie można przedsięwziąć, jest zmiana diety. Nie jest to coś, co wiele osób chce słyszeć, ale takie są fakty. Za rezygnacją ze zjadania zwierząt przemawiają nie tylko względy klimatyczne - za takim krokiem przemawiają również względy zdrowotne i etyczne. Książka Michaela Huemera jest poświęcona właśnie etycznej stronie rezygnacji z mięsa. Jest to pozycja niezwykle przystępna (napisana w formie dialogu) i wolna od jakiegokolwiek zacietrzewienia. Autor jest libertarianinem i wykładowcą filozofii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley.

Księga nadziei. Poradnik przetrwania dla zagrożonej planety – Jane Goodall, Wydawnictwo Media Rodzina

Często największą barierą w podjęciu działań na rzecz jakiejkolwiek zmiany jest poczucie braku nadziei. Temu uczuciu chce stawić czoła w swojej najnowszej książce Jane Goodall. Ta przystępna pozycja napisana w formie dialogu skupia się na mocach ludzkości, z których można czerpać w chwilach zwątpienia. Nie chcę tutaj zdradzać, jakie są to cechy, ale dodam, że warto tę książkę przeczytać w te wakacje, ponieważ Jane Goodall jest jedną z osób, które będzie można zobaczyć jesienią na Igrzyskach Wolności w Łodzi. Można więc łapać tę nadzieję, robić notatki i przygotowywać mądre pytania do kobiety będącej prawdziwą legendą nauki o zwierzętach i przyrodzie.

Projekt Hail Mary – Andy Weir, Wydawnictwo Akurat

To z kolei najlżejsza z moich propozycji na lato. Jestem wielką fanką Marsjanina Andy’ego Weira, więc z dużą ciekawością sięgnęłam po jego najnowszą książkę, która również bardzo mi się spodobała. Ponownie będziemy mieli do czynienia z samotnym bohaterem w kosmosie, ale tym razem historia kręci się wokół tematu zmiany klimatu. Z tym wyjątkiem, że klimat ziemi bardzo szybko się wychładza. Nie ma tu jednak śmieszkowania z problemów, z którymi teraz zmagamy się na ziemi, jest za to sporo refleksji nad tym, jak trudne jest działanie na rzecz wspólnego przetrwania i że czasami wymaga prawdziwego bohaterstwa.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

MIĘDZY DWOMA GIGANTAMI

JAKUB ANDRZEJ LUBER

To w tej Polsce nie ma dzisiaj żadnych mostów? Ależ są, tylko bezlitosne medialne działa dwóch najważniejszych w tym kraju partii ostrzeliwują bezlitośnie każdy polityczny powiew świeżości i tłamszą brutalnie najmniejszą choćby próbę odbetonowania polskiego systemu.

Gdyby ktoś spojrzał na dzisiejszą scenę polityczną w Polsce i porównał ją do tej sprzed kilkunastu lat, bez zawahania stwierdziłby, że żyjemy w zabetonowanym politycznie kraju, w którym o władzę walczą dwie frakcje. To w tej Polsce nie ma dzisiaj żadnych mostów? Ależ są, tylko bezlitosne medialne działa dwóch najważniejszych w tym kraju partii ostrzeliwują bezlitośnie każdy polityczny powiew świeżości i tłamszą brutalnie najmniejszą choćby próbę odbetonowania polskiego systemu.

W 2020 roku byliśmy blisko politycznego przełamania i wielkiej rewolucji na naszej scenie. Notowania kandydatki Koalicji Obywatelskiej były na tyle niskie, że przegrywała z kandydatami ugrupowań, które nie przekraczały dziesięciu procent. Małgorzata Kidawa – Błońska kompletnie nie radziła sobie z ciężarem kampanii i wydawało się, że w drugiej turze zastąpi ją Kosiniak – Kamysz albo Hołownia. Większość ludzi traciła wtedy nadzieję na pokonanie Andrzeja Dudy, ale paradoksalnie to mogłoby być remedium na te wszystkie nasze bóle. Kandydaci centrum charakteryzują się bowiem bardzo niskim elektoratem negatywnym, co przekłada się na elektorat potencjalny. Zawsze, gdy któryś z pierwszych wyborów nie jest oczywisty – wtedy pojawia się ich szansa. Samo ich „przesmyknięcie się” do drugiej tury sporo zmienia na scenie politycznej. Elektorat negatywny głównego rywala w prawie całości wtedy przechodzi do nich, a do końcowego sukcesu muszą po prostu – przekonać niezdecydowanych.

Brak silnego centrum bardzo na naszej polityce się dziś odbija. Brak w niej bowiem jakichkolwiek kompromisów, czy międzyfrakcyjnych porozumień. Partia, który dzisiaj rządzi, tak naprawdę rozdaje wszystkie karty i dyktuje warunki gry. To stwierdzenie może i brzmi strasznie „kukizowsko”, ale jeśli w czymkolwiek miałbym temu zdrajcy demokracji przyznać rację – to właśnie w tym. Nie potrzeba do politycznej równowagi jednak kompletnej zmiany systemu, jaką Paweł Kukiz postulował. PiS poszedł po drodze najostrzejszej, w sposób najbardziej kontrowersyjny wykorzystując wszystkie narzędzia ochrony demokratycznego państwa prawa. Każde ich łamanie prawa można jednak w jakiś pokrętny sposób prawnie wytłumaczyć. Zmiana sztandaru na naczelnych organach i instytucjach państwowych z pisowskiego na ten tuskowy wiązałaby się jednak z przekręceniem wszystkich wajch na drugą stronę. To tak, jakby bawić się zębem, który w tej analogii jest państwem. Kaczyński jako naczelny dentysta tej operacji wykręcił go maksymalnie w prawo lekko narażając jego korzeń. Czy zastosowanie teorii wahadła i wykręcenie go maksymalnie w drugą stronę przez Tuska pomoże? No nie. Ząb stanie się jeszcze mniej stabilny od tej zabawy i łatwiejszy do wyrwania, a przecież nam, obywatelom zależy na tym, aby stabilnie się trzymał.

Brak jakiegokolwiek ruszania tym zębem jednak też nie jest odpowiedzią. W ten właśnie sposób postępowała platforma w swoich rządach po 2007 roku. Polityka ciepłej wody w kranie okazała się bujdą na resorach. Ząb faktycznie twardo się osadził, a jego podstawa pozostała niezachwiana, ale wdała się w niego próchnica, z którą PO nie zamierzało się nawet zmierzyć. Ideą centryzmu wcale nie jest ignorowanie tej próchnicy, byle żeby nie narazić jego korzeni, a próba zwalczenia jej przy jak najmniej inwazyjnym zabiegu. Podejmowanie reform mających na celu wyprostowanie sytuacji bytowej Polaków w sposób po prostu wystarczający, nieprzekraczający granic.

Nie oznacza to od razu, że centryści mają być w tym jałowi. Chodzi o to, żeby w kontrowersyjnych sprawach obierali łagodne rozwiązania, które duża część społeczeństwa zaakceptuje. W kwestiach, które im wydają się kluczowe, centryści mogą działać jednak znacznie pewniej, sprawniej i na szerszą skalę. Spójrzmy na Hołownię. Program edukacyjny, klimatyczny i podejście do rozdziału kościoła od państwa są naprawdę w wielu aspektach rewolucyjne. To zburzenie aktualnego podejścia do systemu szkolnictwa. Przemianowanie, pragnienie zbudowania go od nowa. Właśnie takich centrystów dziś potrzeba polskiej scenie politycznej. Takich, którzy będą w stanie zmieniać Polskę, czasem nawet radykalnie, ale w pewnych sprawach uznać ustępstwa. Ciężko jednak takim środowiskom się przebić przez mur medialny. TVP wprost promuje pisowską politykę i zajmuje się ciągłym wyśmiewaniem programu PO. TVN z kolei działa w sposób bardziej dyskretny i akceptowalny. Mimo wszystko jednak, oba kanały skutecznie zamykają swoim odbiorcom dostęp do informacji o innych partiach. Nie zawsze pojawiają się na ich konferencjach, czy milczą przy lokalnych inicjatywach. Zburzenie więc tego muru staje się dziś ogromnym wyzwaniem. Problem leży głównie na poziomie lokalnym. O ile nie sposób zignorować dużego krajowego eventu, o tyle małej inicjatywy kilkunastu działaczy w jakimś regionie w lokalnych mediach można po prostu nie pokazać. Media nakręcają dzisiaj polaryzację, bo to im się opłaca. Z tego czerpią potężne profity, a my wpadamy w ich pułapkę i szukamy rozwiązania albo po jednej, albo po drugiej stronie, nie patrząc na żadne inne możliwości.

Polityczne wahadło w naszym kraju musi w końcu przestać odbijać się raz od jednej, a raz od drugiej strony. Czasem lepiej lekko je przesunąć do środka i spokojnie, cierpliwie czekać na rezultat. Czy jesteśmy jednak w stanie to zrobić, gdy po obu stronach wahadła porozwieszane są obciążniki tych dwóch wielkich frakcji? Jest to ciężkie zadanie, w mojej opinii zbyt ciężkie na nasze młode podwórko, które demokrację wpuściło do siebie zaledwie trzydzieści lat temu.

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student Prawa Uniwersytetu Warszawskiego aktywnie biorący udział w studenckim ruchu naukowym, szczególnie w zakresie karnistycznym. Koordynator kujawsko - pomorskiego Pokolenia 2050. Członek fundacji edukacyjnej "Nowy Głos". Wicemistrz Polski na poziomie licealnym i półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce zielonej, obywatelskiej i sprawiedliwej.

oniec

MŁODYM GŁOSEM

W DROODZE Z...

Z ANDRZEJEM ORŁOWSKIM ROZMAWIA JAN SZCZEPAŃSKI

Jan Szczepański: Masz polskie pochodzenie, ale urodziłeś się w Kazachstanie. Jak zaczyna się twoja historia?

Andrzej Orłowski: Mój pradziadek w czasach Stalina był zesłany do północnego Kazachstanu, do takiego miejsca, które w tamtych czasach nawet nie funkcjonowało jako miejscowość. Później nazwano to miejsce „Kamionka” (Kamenka – 210 km na NW od Nur-Sułtanu – przyp. red.). To chyba prapradziadek ją założył i nazywał [śmiech]. Był polskim kawalerzystą i po wojnie obronnej w 1939, został tam zesłany w 1941 roku. Nikt dokładnie nie wie, z jakiej części Polski pochodził. Słyszałem często, że z Rybnika. Natomiast prababcia była z Wołynia. Pradziadek był takim człowiekiem dość ciekawym, miał interesy w Czernihowie na Ukrainie, jeszcze za caratu. Mój ojciec mówił, że w tym domu, który pradziadek miał w Czernihowie, znajduje się teraz jakaś szkoła.

Za co twój pradziadek został zesłany?

Właśnie za to, że był wojskowym, oficerem Wojska Polskiego, kawalerzystą. Na szczęście nie zginął w Katyniu.

Minęło tyle lat, a ty zachowałeś swoją polską tożsamość, w tym przywiązanie do polskiej kultury. Jak ci się to udało?

Język, sam wiesz… nie za bardzo się zachował. Uczę się polskiego cały czas. Natomiast w sprawie kultury, to chyba zasługa pradziadka, bo on był zesłany z tak zwanym najgorszym „biletem” – został nazwany wrogiem ludu radzieckiego. A później jego syn, a mój dziadek, był synem wroga ludu radzieckiego, więc sam też był wrogiem tego ludu. I jak przyjechali do KZ w 1941, to mieszkali z dala od innych miejscowości przez piętnaście lat. Razem z innymi zesłanymi, przez piętnaście lat nie mogli opuszczać swojej miejscowości, bo takie było wówczas prawo. Potem miała miejsce destalinizacja. Dziadek w wieku szesnastu lat dostał wiadomość, że mogą już wieś opuścić. Od razu poszedł do Ałmatów – pieszo! I od razu poszedł na lokalny uniwersytet. Pradziadek tak zadbał o jego nauczanie domowe i wychowanie, że dziadek rozmawiał dobrze w czterech językach i nie miał co robić na wsi. Twierdził, że się tam zmarnuje.

Twoja rodzina i przodkowie byli zesłani razem z innymi Polakami?

Tak, zwłaszcza dwie zesłane rodziny były uznane za najgorszych wrogów ludu. Jedna to rodzina mojego pradziadka, naprawdę była liczna, druga to rodzina mojej prababci, to znaczy Orłowskich i Ogniewskich. Oprócz tego zesłano jeszcze kilka innych rodzin. Kiedy przyjedziesz do tej miejscowości, o której mówiłem, zobaczysz kilka nazwisk – tylko polskich.

Przyjechali na niemal dosłownie gołą ziemię… Kazachstan, to jednak kraj klimatycznie niegościnny.

Tak, dosłownie na gołą i to zimą 1941 roku. Już we wrześniu mogą być tam temperatury dochodzące nocą do -20 stopni Celsjusza.

Czy twój pradziadek wspominał kiedyś trudy pierwszych lat zesłania?

Pradziadek miał historii dużo. Był tam wielki problem z wilkami. Wyjątkowo dali mu karabin Mosin, żeby bronił się przed zwierzętami. Nie mieli też gdzie mieszkać. Jak przyjechali na tę wspomnianą gołą ziemię, zbudowali najpierw ziemianki i w nich żyli przez jakiś czas. To jest ogółem trudny temat dla mnie. Pradziadek miał trzynaścioro własnych dzieci i jedno adoptowane. I w ciągu pięciu lat zmarły prawie wszystkie dzieci, ostał się mój dziadek, ten adoptowany chłopiec i jeszcze jedna osoba.

Jak liczna jest diaspora Polaków w Kazachstanie według szacunków Polaków i rządu kazachskiego ?

Z tym jest bardzo trudno, bo kiedyś słyszałem, że jest ich dużo, ale oficjalnie znaczna część jest zapisana jako Rosjanie. Trzeba było bowiem mieć odwagę przyznać się, że jest się Polakiem i wpisać to do dokumentów. Oznaczało to bowiem potencjalne problemy z możliwością kształcenia, pracą. To są doświadczenia wielu starszych ludzi. Teraz ciężko się to udowadnia, jeśli zadeklarowało się rosyjskość, więc dane oficjalne są zaniżone. Polacy w KZ w większości mieszkają na północy. Możesz tam przyjechać do jakiejś zapadłej wsi i mieszkańcy będą tam z Tobą rozmawiać wyłącznie po polsku, bo ani rosyjskiego ani kazachskiego dobrze nie znają. Urodziłem się w Ałmatach na południu, choć tam Polaków wielu nie ma. Mamy tam jednak prężne wspólnoty. Na przykład „Więź”. W jej siedzibie spotykaliśmy się na Boże Narodzenie. Mieliśmy szkołę, gdzie kontynuowałem naukę języka polskiego. Tyle, że było to trudne, bo trzeba było zarabiać, mieć czas na różne obowiązki i czas wolny. Nie zawsze się udawało. Pracowałem wówczas na trzech różnych stanowiskach.

Czy była popularna integracja w ramach stowarzyszeń?

Powiem tak – do tej „Więzi” trafiłem trochę przypadkowo i dosyć późno. Mieliśmy w Ałmatach miesiąc festiwalu współczesnego kina polskiego, który organizowała ta instytucja. Gdy poszedłem, akurat trwała projekcja filmu „Twarz” Małgorzaty Szumowskiej, nagrodzony ponoć w Berlinie. Mi się akurat nie podobał, bo Polacy byli według mnie pokazani jako pijacy i źli ludzie. Na festiwalu obecny był też kazachski krytyk filmowy polskiego pochodzenia, Aleksander Borecki. Po projekcji rozmawiałem z nim o tym filmie, dlaczego mi się on nie podobał. Dodałem, że jestem Polakiem i chciałbym oglądać zamiast niego albo filmy polskie, które nie będą Polaków bezpodstawnie szkalować albo klasyki polskiego kina. To był pierwszy tego typu festiwal w mieście, a filmy oglądała nasza diaspora. Wtem podeszła do mnie kobieta, która była księgową „Więzi” i mówi że: „Jesteś Polakiem a ja cię nigdy na naszych spotkaniach nie widziałam. No i w kościele też nie cię nie widzieliśmy. Przyjdziesz, zrobisz dokumenty, pójdziesz do szkoły nauczyć się lepiej języka. Będzie fajnie. Jest nas 2 tys. I znajdziesz sobie polskich przyjaciół. Mamy tam czasami spotkania z polskim ambasadorem…”. Pomyślałem sobie… czemu nie? I poszedłem.

Jak to się więc stało, że teraz rozmawiamy w Gnieźnie, a nie w KZ w Ałmatach?

Kiedy miałem dwadzieścia lat, ukończyłem szkołę średnią i poszedłem na studia filmowe do Akademii Sztuk Pięknych, a stamtąd na praktyki do studia filmowego braci Bogaczewów. To pierwsi z niezależnych reżyserów w Ałmatach. Kręcono wówczas nagradzany później film „Podarunek dla Stalina”. I żeby ten film sfilmować, zaprosili aktora z Polski, Waldemara Szczepaniaka. Jeden z Bogaczewów powiedział mu: „Słuchaj! Mam Polaka u siebie jako praktykanta!” Polak się zdziwił, spotkaliśmy się, zapytał mnie: „Co ty tu robisz? Ty musisz wrócić do domu, do ojczyzny! Możesz spróbować, bo mamy program repatriacji”. Zacząłem zbierać dokumenty na cele repatriacyjne. Skończyłem je kompletować dopiero w 2014 r. kiedy miałem trzydzieści lat. Poszedłem do konsulatu polskiego i przyznali mi prawo do polskiego pochodzenia, choć karty Polaka nie miałem. Kazachskie władze nawet pomagały w uzyskiwaniu dokumentów. Był jednak problem czasowy z tymi dokumentami. Zwłoka była po mojej stronie, bo w wyniku nagłego pożaru straciłem wiele cennych dokumentów i trzeba było zbierać wszystko od nowa. Rodzina żyła na północy, a KZ jest dużym krajem, więc traciłem na to dużo czasu i pieniędzy na transport. Trzeba było jeździć, szukać w archiwach i liczyć, że coś jeszcze będzie. Pradziadek był wrogiem ludu radzieckiego, więc dużo dokumentów było w Moskwie, co czyniło wszystkie starania jeszcze bardziej skomplikowanymi – przyjedziesz, coś powiesz, czekasz nie wiadomo ile, a odpowiedź może przyjść za rok.

Ile było tych dokumentów?

Nie było ich dużo. Potrzebowałem też oświadczenie dziadka, że już nie jest wrogiem ludu sowieckiego. Taki rosyjski formularz. Przez pożar musiałem mieć taką kopię, którą wydaje państwo rosyjskie. Musiałem też uzyskać kopię aktu urodzenia dziadka. Tylko, że on urodził się w 1940 roku, jeszcze przed zesłaniem i bałem się, że takiego dokumentu nie znajdę.

Przylatując do Poznania, stawiając stopę na polskiej ziemi, stałeś się obywatelem Polski. Tak mówił wam minister. Zostaliście umieszczeni w ośrodkach adaptacyjnych, w których tymczasowo mieszkaliście.

Tak, jak wypełniałem wniosek, były dwa ośrodki repatriacyjne – w Pułtusku i w Środzie Wielkopolskiej.

Kończąc wątek repatriacji. Jakie jest nią zainteresowanie?

Różnie bywa, ja czekałem trzy lata w kolejce, a mój znajomy, jak mówiłem, sześć miesięcy. Ja mam dziwny zawód. Jestem reżyserem i operatorem. Jak o tym mówiłem w konsulacie, to konsul był bardzo zdziwiony, bo nie wiedział, co ja będę robił w Polsce, bo muszę mieć w niej zatrudnienie. Z drugiej strony jeden z moich znajomych naprawiał klimatyzatory. Wyjechał szybciej niż ja, bo od razu znalazł w Polsce pracę. Ja musiałem poświęcić na to więcej czasu. Jak masz potrzebny Polsce zawód, to dostaniesz decyzję szybciej, choć ogólnie i tak czekasz, w moim przypadku nawet kilka lat, przy czym dostajesz ostrzeżenie, że może to tyle trwać. Musisz dostać decyzję, że jesteś Polakiem i zaproszenie do Polski. Ja czekałem na zaproszenie właśnie trzy lata. Niektórzy trzy miesiące. Jeśli jesteś lekarzem lub weterynarzem, to niemal od razu wyjedziesz. Znam takich. Moja żona na przykład miała kolegę, też polskiego pochodzenia, któremu powiedziała, że jedziemy do Polski. Spytał, w jaki sposób, a ona na to, że jest program repatriacyjny. Ucieszył się. Powiedział: „Mam dokumenty, to wystarczy?” „Idź do konsulatu” – poszedł i wyleciał razem z nami. Wspólnie przylecieliśmy. Wystarczyło mu sześć miesięcy żeby wypełnić wniosek i dostać odpowiedź.

Samorząd zaprasza?

To druga inna ścieżka repatriacyjna, niż ta, którą ja wybrałem, kierując się do ośrodka repatriacyjnego. Wtedy zaprasza cię samorząd.

A dałoby się jakoś to ulepszyć?

Teraz już nie mam zdania na ten temat. Jak przyjechałem to miałem jakieś, ale teraz…. Z takich drobniejszych rzeczy… Mamy jakiś czas, żeby się nauczyć polskiego i to są kursy zaledwie do poziomu A2, czyli żeby pójść do sklepu i sobie coś kupić. Za wyższy stopień trzeba dopłacić. Kursy są dla wszystkich obowiązkowe i tu jest problem, bo niektóre osoby przyjeżdżają i nawet alfabetu nie znają. Poznać alfabet to nic trudnego. Można to zrobić, zwłaszcza w dobie Internetu. Mimo to dużo było Polaków, którzy nie znali polskiego alfabetu. Dlatego na tych kursach zaczynaliśmy od podstaw i to było strasznie męczące. Zwłaszcza dla mnie, choć jeszcze bardziej dla mojej żony, która jest dziennikarką. Dla niej język to narzędzie pracy, więc uczyła się wręcz zbyt szybko na tle innych.

Pracowałeś w telewizji kazachskiej. Czym się zajmowałeś?

Wszystkim w ramach mojego zawodu. Pracowałem w wiadomościach, nawet w wojsku kazachskim jako reżyser, montażysta, operator… Mogę w branży filmowej zajmować się wszystkim, co ma związek z kamerą. Najpierw jednak, gdy dostałem dyplom, pojechałem na praktykę do Moskwy. Tam pracowałem w wiadomościach publikujących materiały z przestępstw kryminalnych stolicy. Do wiadomości krajowych nie zostałem dopuszczony, choć miałem tam pracować. Poszło o to, że jestem Polakiem. To oczywiście nieoficjalne stanowisko. Jednak, gdy dyrektor wiadomości mnie poznał, od razu zadał mi pytanie: „Masz takie nazwisko… Orłowski… Jesteś Polakiem?” Odparłem, że tak. Od razu stwierdził: „Zatem do wiadomości krajowych nie pójdziesz. Pójdziesz do wiadomości kryminalnych”. Nie rozumiałem wtedy skąd to pytanie i takie zachowanie, ale już się domyśliłem

. Jednak w Kazachstanie byłeś traktowany jako…

Rosjanin. Kazachowie nie widzą różnicy między Słowianami i w ogóle białymi ludźmi. Tym bardziej, że rozmawiam płynnie po rosyjsku. Przy czym mowa tu o postrzeganiu mnie w Kazachstanie południowym. Tam przeważają etniczni Kazachowie. Na północy potrafią odróżnić, bo tam skład etniczny jest bardziej wymieszany. Potrafię odróżnić poszczególnych Słowian, bo jednak każdy naród wygląda trochę inaczej, ale dla Kazachów to wszystko jedno…

Dobrze znasz tajniki serwowanej propagandy Kremla ze względu na doświadczenia pracy w rosyjskiej telewizji. W jaki sposób owa rosyjska machina propagandowa działa na polu zbierania i publikacji informacji? Na jakich manipulacjach się opiera?

To działa tak: Masz badanie publiczności. I będziesz mieć różne odpowiedzi, co jest absolutnie naturalne. Ważne jest jednak, jak zbierasz dane oraz to, że później pokazujesz tylko to, czego potrzebujesz do utrzymania właściwej narracji. Na przykład spytałbyś ludzi: „Co myślicie na temat Polaków?” Przed wojną w Petersburgu większość ludzi powiedziałoby, że Polacy to są fajni ludzie i nic Petersburgczycy do nich nie mają i nie ma sensu się ze sobą kłócić. Wystarczy jednak wyjść poza miasto, na prowincję, albo nawet do suburbiów. Tam odpowiedzi będą zgoła inne – że jesteśmy nacjonalistami, że nienawidzimy Rosjan… Zbierasz zatem te dane, a żeby nie wyglądało to na 100% fejkowo, dodajesz trochę osób z centrum miasta i wychodzi Ci, że 80% Rosjan nienawidzi Polaków. Mówię to z perspektywy czasu, gdy pracowałem w rosyjskiej telewizji i w Rosji jeszcze było w miarę spokojnie. To było jeszcze przed wojną w Donbasie. Pamiętam, że było w Moskwie kilka zamachów, między innymi w metrze, akurat jak jechałem tym pociągiem w 2010 r. Wybuch był dwie stacje po tej, na której wysiadłem. Teraz jest z pewnością dużo gorzej, jeśli mówimy o manipulacjach.

Jak Rosjanie przedstawiają napaść na Ukrainę i jak przedstawiali protesty w KZ w styczniu?

Nie wiem do końca jak dokładnie to przedstawiali w KZ, choć oglądałem wiadomości i kilka programów publicystycznych, gdzie eksperci się wymieniali opiniami między sobą. Oni żyją „naturalnym” kłamstwem. To znaczy, że naprawdę wierzą w to, że ratują tych ludzi w Donbasie. W większości powielają kłamstwo, wierząc w nie na skutek obosiecznego oddziaływania propagandy. Tym bardziej, że sami mają ograniczone pole dostępu do wiadomości – na temat zniszczonych miast, zabitych cywili… Według nich, jeśli ratujesz ludzi, to powinno być to zrobione delikatnie a nie, że czołg podjeżdża i masakruje blok mieszkalny. Propagandyści często nie wierzą, że masakr mogą dokonać Rosjanie. Nie widzą tego – albo zrzucają winę na UA, albo mówią że tam, tzn. w bloku, szkole, szpitalu zaszyli się ukraińscy terroryści, a cywili używali jako „żywych tarcz”. Gdyby nie wierzyli, że na Ukrainie jest inaczej niż jest w rzeczywistości, to dyskusję prowadziliby inaczej. Widać jednak, że nie ma jednej narracji propagandy. Ona się posypała, zwłaszcza w nazewnictwie tego, co się dzieje. Nawet Łukaszenka mówi „wojna” na tę „specoperację”, za co w Rosji poszedłby do więzienia. Prawdziwe jest to o czym mówił jeden z moich przyjaciół – „Nie ma różnicy jak nazywasz to, co widzisz. Jak widzisz coś co chodzi jak pies i szczeka jak pies, to to jest pies”.

Masz kontakt ze znajomymi z Rosji? Jakie mają zdanie na ten temat?

Tak, mam. Ludzie, którzy mieszkają w części europejskiej Rosji często wiedzą, co się dzieje. Są bardziej świadomi, często bogatsi, więc mimo tego, że dużo źródeł informacji jest publikowanych, korzystają z VPN i potrafią znaleźć coś oprócz rosyjskiej propagandy. To jest trudne, ale jeszcze w Rosji możliwe. Zaś w azjatyckiej części Rosji panuje telewizja i narracja – jest specoperacja, Rosjanie ratują ludzi, jest dobrze. Rosjanie lubią „ratować” i „wyzwalać” ludzi. Ludziom oprócz blokady informacyjnej postawiono jeszcze jeden problem, o którym pewnie słyszałeś. Czyli karmienie kłamstwami, o których mówiłem. W realiach rosyjskich produkcja kłamstwa jest prosta. Przykładowo, Ukraińcy i Rosjanie mają często tę samą broń, jeśli pochodzi ona z czasów radzieckich. Skutkiem tego, Rosjanie zawsze oskarżają Ukrainę o ostrzał ukraińskich miast, oskarżają o prowokacje, inscenizacje, jak ta w Buczy. Gama kłamstw jest bardzo szeroka i przy takim natłoku informacyjnym ciężko odróżnić prawdę od fałszu. Bo chętnie korzysta się też z jednej z niewielu prawd wojennych, że w wojnie nikt nie jest święty i manipuluje się nią. Wśród żołnierzy, jeśli jesteś w wojsku, jesteś permanentnie „pod prądem”. Co się dzieje z żołnierzem w czasie wojny, to jako cywil tego nie zrozumiesz.

Kazachstan gra obecnie na dwa fronty. Z jednej strony chce mieć dobre relacje z UE, wygłaszając różne deklaracje, np. odnowienie integralności Ukrainy, ale z drugiej strony otwarcie nie potępia inwazji. Skąd ten dwugłos?

Kazachstan nie ma sił i możliwości, by być antyrosyjski, ale równocześnie chce handlować ropą i innymi surowcami z Zachodem. Północ Kazachstanu od bardzo dawna rozmawia niemal wyłącznie po rosyjsku. Kiedy miałem szesnaście lat, pojechałem do Kustanaju i mieszkałem tam przez trzy miesiące. W tym czasie nie spotkałem ani jednego Kazacha, tym bardziej języka kazachskiego. Czasy się jednak zmieniają. Dziś ten język kazachski jest popularniejszy, choć niemal każdy rozumie rosyjski. Zwłaszcza na północy dominuje dwujęzyczność. Często słyszałem o pomysłach cesji północy Kazachstanu do Rosji. W Moskwie jest kilku szaleńców, którzy chętnie by to zrealizowali, między innymi mój starszy kolega ze szkoły, Władimir Żyrinowski, który niedawno umarł. Jednak istotne jest to, że to nie ma sensu dla Rosjan. Bo po co antagonizować Kazachów jeszcze bardziej? Zresztą i tak dużo kazachskich firm i zakładów Rosjanie wykupili. Im bliżej do Kazachstanu, tym bardziej Rosjanie są nacjonalistycznie nastawieni.

Jaka jest identyfikacja Rosjan kazachskich? Bardziej identyfikują się z Kazachstanem, z Rosją czy po prostu z Rosjanami?

Za wszystkich Rosjan nie mogę powiedzieć. Byłem w Moskwie i w Petersburgu i mentalność tych ludzi mniej więcej znam. Mogę nawet odróżnić osobę z Moskwy od osoby z Petersburga, bo inaczej rozmawiają. Mają różny akcent i inaczej się zachowują. Rosjanie w Kazachstanie też mają swój akcent i inaczej się zachowują. Nie można powiedzieć, że oni wszyscy to kulturowo Ci sami ludzie. Na przykład w Kustanaju [miasto w KZ blisko granicy – przyp. red.] mieszkają bardziej podobni do tych co w Jekaterynburgu, ale tylko z tego powodu, że to bardzo blisko siebie. Wzajemnie do siebie jeżdżą na zakupy, mają krewnych… Do końca nie wiem, jak by się zachowali ci z Kustanaju, gdyby Rosja napadła na Kazachstan. Kluczowe może być jednak co innego. Znam kilka rodzin, które nabyły tożsamość lokalną, obywatelską w taki „naturalny” sposób. Pamiętaj, że sposób, w jaki Polacy pojawili się na północy KZ jest sztuczny, jednak kolejne pokolenia się w pewien sposób etnicznie mieszały i układały swoje życie w ramach tożsamości kazachskiej. W sposób sztuczny nigdy nie zrobisz prawdziwych, wiernych obywateli. To jest niemożliwe, bo jak mówiłem, zawsze będzie jakaś samoidentyfikacja, nawet jeśli te przymusowo przesiedlone osoby będą rozmawiać po rosyjsku. Tacy ludzie dobrowolnie nie będą za państwo umierać. Zdarza się jednak, że poprzez np. związek ludzi, np. mężczyzna Rosjanin i kobieta Kazaszka albo na odwrót rodziła się i rodzi nowa identyfikacja wśród nie-Kazachów. Musi się to dziać przez decyzję wolnych ludzi. Dopiero dzieci takich związków będą wybierać własną tożsamość. Większość Rosjan, którzy mieszkają w KZ mają krewnych w Rosji. Nawet ja mam krewnych w Rosji, choć nie mam teraz z nimi kontaktu… chociaż nie… z jedną osobą mam (śmiech). To skutek czasów radzieckich kiedy była duża emigracja zwrotna z KZ do Rosji.

Twoim pierwszym językiem jest rosyjski. Zasługi pradziadka to jedno, ale powiedz mi o jak to się stało, że nie zrusyfikowałeś się pod innymi względami.

To jest tak, że kiedy mieszkałeś w kraju wielonarodowym jak ZSRR, musiałeś mieć jakąś samoidentyfikację. Nie udałoby Ci się przeżyć, jeśli nie żyłeś w ramach niewielkiej grupy narodowościowej. Inaczej stawałeś się „nijaki”. Dziś w Kazachstanie jest trochę podobnie. Trudno to wytłumaczyć, ale jako Polak nie zostaniesz w Kazachstanie pełnoprawnym Kazachem, nie porzucając całkowicie polskiej identyfikacji. Bo musisz zmienić religię, język, sposób zachowania. Z pełną rusyfikacją jest podobnie. Wiesz, chodziłem kiedyś do kościoła katolickiego. Dziadek mnie ochrzcił mimo zakazów radzieckich, bo twierdził, że tak powinno być i gdzieś znalazł, nie wiem gdzie, księdza (śmiech). Dziadek dobrze rozmawiał po polsku, choć nie był jakoś bardzo mocno religijnym człowiekiem, jak patrzę na to z perspektywy czasu. Chodził do kościoła przede wszystkim dlatego, bo tam można było spotkać innych Polaków i można było porozmawiać po polsku, a on tego potrzebował. To on chciał mnie nauczyć języka polskiego. Nauczył mnie alfabetu, bo w tych czasach uczyłem się w szkole w języku rosyjskim, angielskim no i kazachskim, a na czwarty język nie starczyło mi chęci i czasu. Nie mam lingwistycznego talentu. Jednak dziadek i ojciec zawsze rozmawiali ze sobą w języku polskim, więc polski słyszałem od dzieciństwa i chciałem kiedyś się go nauczyć.

Polacy z Rosji – czy są mocno podatni na rosyjską propagandę i zespoleni ze społeczeństwem rosyjskim?

Absolutnie nie. Polacy zawsze mocno trzymali się katolicyzmu i mówię to, choć sam nie chodzę już do kościoła. Zawsze tworzyli wspólnoty, w każdej miejscowości, w której mieszkają… w Petersburgu, w Moskwie, na Syberii… Idziesz do kościoła i tam ci wszystko powiedzą. Mam trochę przyjaciół, którzy pojechali z Kazachstanu do Rosji, mają wykształcenie, wiedzą jak to wygląda – jak skonstruowany jest świat. Tacy ludzie rozumieją co się dzieje, że coś jest nie tak, że to nienormalne, że media coś ukrywają. Oczywiście działania wojenne napędzane są hasłami wojny z faszyzmem jak podczas II wojny światowej, ale to też nie do końca, bo Ukraińcy też walczyli w tej wojnie razem z Rosjanami przeciwko Niemcom. W Kazachstanie zrozumienie sytuacji jest jeszcze mniejsze, bo dla kazachskiego “laika” nie ma zauważalnej różnicy między Rosjaninem a Ukraińcem. No, teraz przez wojnę będzie tych różnic więcej.

Dlatego bardziej podkreśla się w propagandzie rosyjskiej tych Ukraińców z Zachodniej Ukrainy, którzy kolaborowali z III Rzeszą, OUN i UPA chociażby…

Tak, ale przy tym zapominają, że Rosjanie, choćby Własowcy, też kolaborowali, a posługiwali się tą samą flagę, której Rosja używa w tej chwili.

Ciekawe, bo to jest powód, dla którego Łukaszenko wrócił do sowieckiej flagi, tłumacząc to tym, że barwy biało-czerwono-czarne związane są z faszyzmem i nacjonalizmem.

Dla mnie to w ogóle jest śmieszne, że podnosi się w Rosji temat nacjonalizmu na Ukrainie. W każdym kraju znajdziesz nacjonalistę i to w Rosji mają z nimi problem. Zresztą wskaż mi kraj, w którym nie znajdziesz ani jednego nacjonalisty. Nie ma takiego kraju. I co – teraz do każdego kraju trzeba wjechać rosyjskim czołgiem i denazyfikować każdego człowieka? Ciebie? Mnie? Mnie już nie trzeba, ja już jestem zdenazyfikowany.

Czy zatem Rosjanie bardziej popierają Putina, czy boją się mówić co myślą?

Teraz to tak wygląda, że nie wiadomo już, co mówić wolno, a co nie. Jak oglądasz na YouTube człowieka, który próbuje powiedzieć jak to wygląda, to słowo wojna będzie „wypikane” albo wyciszone, żeby nie ponieść konsekwencji. Zwykli Rosjanie nie chcą problemów z władzą. Chcą przetrwać, więc sprzeciw wobec władzy może spowodować, że będą mieć problemy. Nie można zapominać też o tym, że wielu Rosjan widzi w obecnej sytuacji kontynuację czegoś na kształt wojny gospodarczej z Zachodem, która w różnych fazach trwa od lat i nie chcą poprzez stawianie się władzy jeszcze bardziej pogorszyć swojego statusu materialnego. Z drugiej zaś strony według większości Rosjan Ukraina zawsze należała do Rosji i dla wielu z Rosjan napaść na Ukrainę i jej zagarnięcie byłoby po prostu w ich mniemaniu powrotem do normalności… W mojej opinii to, co się dzieje na Ukrainie jest dopiero początkiem i zapowiedzią wielu lat przelewu krwi.

ANDRZEJ ORŁOWSKI

Reżyser, montażysta i operator kamery. Były pracownik telewizji państwowych w Rosji i Kazachstanie. Reżyser i kierownik wielu edycji Miss Kazachstan (Мисс Қазақстан). Repatriant do 2021 r. mieszkający w Ałmacie na terytorium Kazachstanu.

JAN SZCZEPAŃSKI

Geograf, historyk, urbanista i nauczyciel, zajmujący się kwestiami dziedzictwa i tożsamości ludzi oraz przestrzeni Europy Środkowej i Środkowo-Wschodniej w XX i XXI wieku. Zwolennik idei jagiellońskiej, w tym dążenia do podmiotowości społeczeństw byłego bloku wschodniego. Obecnie doktorant Uniwersytetu Warszawskiego. Poglądowo najbliżej do założeń zielonego liberalizmu i socjalliberalizmu a biegunowo odległy od komunizmu.

Koniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - SIMONE VEIL

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Simone Veil była postacią wyjątkową we francuskim życiu publicznym. U kresu swojej biografii powszechnie szanowana przez centrum, prawicę i lewicę, kierowała się przy wyborze postaw lub kierunków zaangażowania wartościami, które potrafiła ugruntowywać w intelektualnej argumentacji o wybitnej jakości. Ukształtowało ją doświadczenie Holokaustu, a jej nazwisko kojarzone jest dzisiaj głównie z liberalizacją francuskiej ustawy o przerywaniu ciąży. Jednak nie same te dwa zdarzenia z jej życia są godne odnotowania, a raczej sposób, w jaki do nich podchodziła i je przepracowywała, kształtując wrażliwości wielu spośród jej współczesnych.

Veil urodziła się w Nicei w roku 1927 jako Simone Jacob, w wywodzącej się z Lotaryngii rodzinie renomowanego (drugi laureat Nagrody Rzymskiej w 1919 r.) żydowskiego architekta André Jacoba. Jacobowie byli rodziną całkowicie zlaicyzowaną, ale intensywnie pielęgnującą kulturową tożsamość żydowską (stawiając wymagania swojej czwórce dzieci, ojciec podkreślał, że przynależność do „narodu wybranego” zobowiązuje). Wraz z Wielkim Kryzysem 1929 r. rodzina podupadła finansowo i musiała żyć skromniej, utrzymywana z dochodów matki.

Jednak prawdziwy kryzys życia rodzinnego zaczął się w 1940 r., gdy Nicea została objęta prawami segregacyjnymi i antyżydowskimi reżimu Vichy. André Jacob stracił prawo wykonywania zawodu, niekiedy nie było co włożyć do garnka. Zagrożenia stale się mnożyły, zwłaszcza po przejściu Lazurowego Wybrzeża pod niemiecką okupację jesienią 1943. Simone przestała chodzić do liceum, uczyła się zaocznie dzięki życzliwości znajomych nauczycieli, dorabiała w miejskiej bibliotece, a wszystko to dzięki posługiwaniu się z fałszywymi papierami na nazwisko „Jacquier”. Niestety w marcu 1944, jeden dzień po egzaminie maturalnym, Simone została poddana kontroli dokumentów przez niemiecki patrol w cywilu, który odkrył, że papiery są trefne i aresztował 16-latkę, a kilka godzin później – za pomocą podstępu – także resztę rodziny.

Simone, wraz z matkę i jedną z sióstr, trafiły za przez obóz w Drancy do Oświęcimia, gdzie wytatuowano jej numer 78651 i skierowano do pracy, zamiast do komory gazowej, tylko dzięki temu, że skorzystała z rady spotkanej w transporcie bydlęcym wagonem współwięźniarki, aby podała, że jest już pełnoletnia. Druga z sióstr Simone trafiła do Ravensbrück, zaś ojciec i brat do obozu na Litwie. Ich Simone nigdy więcej nie zobaczyła. Po ewakuacji Oświęcimia, tzw. marszu śmierci do Gliwic, i transporcie koleją w styczniu 1945 w obozie już w Bergen-Belsen zmarła na tyfus matka Simone. W Zagładzie straciła ona więc całą rodzinę, oprócz siostry, która jednak zginie w wypadku niedługo po wojnie.

W maju 1945 Simone Jacob wróciła do Francji i dowiedziała się, że zdała maturę. W efekcie zapisała się na studia prawnicze i politologiczne w Paryżu, gdzie poznała i rok później poślubiła przyszłego inspektora finansowego i menadżera korporacyjnego, Antoine’a Veila. Veil wkrótce po ślubie dostał pracę przy amerykańskiej administracji w strefie okupacyjnej Niemiec i para przeniosła się na pewien czas do Wiesbaden i Stuttgartu. Simone Veil powróciła więc do Niemiec nadspodziewanie szybko po wyzwoleniu z Bergen-Belsen. Ku zdumieniu wielu ludzi jej bliskich, już wtedy domagała się w rozmowach, aby jednoznacznie odróżniać nazistów i zbrodniarzy niemieckich osobiście ponoszących współodpowiedzialność za Shoah od zwykłych Niemców jako ogółu społeczeństwa. Był to punkt wyjścia dla późniejszej jej aktywności, gdy wraz z mężem została jedną z absolutnych prekursorek pojednania i odbudowy przyjaźni francusko-niemieckiej. Jej zdolność do przyjęcia takiej postawy tak krótko po tak bolesnych przeżyciach wymyka się wszelkim komentarzom i świadczy o niesłychanie silnej konstrukcji moralnej. Veil całe życia angażowała się zarówno w dzieło tego pojednania, jak i w pamięć o Holokauście, pełniąc już w XXI w. funkcję prezydent Fundacji Pamięci, podczas gdy jej syn Pierre-François był prezesem francuskiego komitetu przy Yad Vashem.

Po ukończeniu studiów Simone Veil rozpoczęła prawniczą karierę zawodową, głównie w administracji wymiaru sprawiedliwości i służby penitencjarnej. W końcu, w roku 1970, dotarła do stanowiska sekretarz generalnej Rady Najwyższej Sądownictwa – jako pierwsza kobieta. W okresie wojny w Algierii angażowała się w transfer do Francji ludzi zagrożonych torturami lub najwyższym wyrokiem, aby uchronić ich przed karą śmierci. W roku 1969 r. znalazła się w gabinecie ministra sprawiedliwości René Plevena. Było to jej pierwsza rola stricte polityczna.

Mąż Simone Veil był w IV Republice dość aktywnym działaczem politycznym, członkiem chadeckiej partii MRP. Jednak Simone oscylowała na lewo od niego, była wyraźnie bardziej liberalna w kwestiach światopoglądowych. Wiadomo, że popierała Pierre Mendèsa France’a i jego Partię Radykalną, a zdarzało się jej głosować nawet na socjalistów (choć w wyborach prezydenckich skłaniała się do kandydatów centroprawicy). Należała do obrończyń ruchu młodzieżowego 1968 r. Mówiła: „nie sądzę, że to młodzi się mylą. To my raczej żyjemy przyzwyczajeni do realiów epoki paraliżu”.

Choć nadal była bezpartyjna, to te centrowe poglądy zdecydowały o jej nominacji na stanowisko minister zdrowia po zdobyciu prezydentury przez liberała Valéry’ego Giscarda d’Estaing. Sprawowała ten urząd w gabinecie Jacquesa Chiraca i rządach Raymonda Barre’a, jako dopiero druga kobieta na pełnoprawnym stanowisku ministerialnym w dziejach Francji. W 1974 r. postanowiła przeforsować przez podzielony parlament (i pomimo podzielonej większości prezydenckiej) „ustawę o zamierzonym przerwaniu ciąży” („loi Veil”). Projekt opierał się na idei depenalizacji aborcji i – jak podkreśliła Veil w swoim historycznym i uznanym za majstersztyk sztuki argumentowania przemówieniu na ten temat przed Zgromadzeniem Narodowym („le discours de Simone Veil”) – „aborcja musi pozostać wyjątkiem, środkiem ostatecznym na sytuacje pozbawione innego wyjścia”. Przed zdominowaną liczebnie przez mężczyzn izbą Veil powiedziała również, iż „żadna kobieta nie ucieka się do aborcji dla zabawy”, ale sprzeciwiła się także jej banalizowaniu uznając, że aborcja „zawsze pozostaje tragedią”, a jej ustawa „podczas gdy już nie zakazuje, to także nie kreuje niczego na kształt prawa do aborcji”.

Tak dobierając słowa, Veil zachowała centrowy, równy dystans zarówno wobec agresywnie ją atakujących polityków skrajnej prawicy (którzy ośmielali się to robić, pomimo faktu iż byli politycznymi spadkobiercami Vichy) i niektórych posłów gaullistowskiej prawicy republikańskiej, jak i wobec skrajnej lewicy komunistycznej, utrzymującej iż aborcja to „najzwyklejszy zabieg”, a która to postawa była dla Veil nie do przyjęcia, jako osoby świadomej wartości życia w świetle osobistego doświadczenia Holokaustu. W gruncie rzeczy dyskurs Simone Veil po wsze czasy winien stanowić wyznacznik liberalnego podejścia w debacie o moralnych aspektach i prawnej dopuszczalności przerywania ciąży. Tutaj trudno coś jeszcze dodać.

Po wejściu nowelizacji w życie w styczniu 1975 r. Veil poświęciła resztę pracy ministerialnej tworzeniu warunków do tego, aby na aborcję decydowało się jak najmniej Francuzek. Przez wprowadzenie „karty szpitalnej” poprawiła jakość opieki dla kobiet w ciąży i okołoporodowej, przeforsowała znaczne zwiększenie wsparcia finansowego dla matek małych dzieci oraz walczyła o ustawy poprawiające zakres państwowego wsparcia przy opiece nad osobami niepełnosprawnymi.

Od 1979 r. Veil poświęciła się polityce europejskiej. Trzykrotnie przewodziła listom w wyborach do Parlamentu Europejskiego, w latach 1979 i 1984 były to listy liberalnej koalicji UDF (w 1984 dołączyli także neogaulliści Chiraca), zaś w 1989 dysydencka lista centrowa sygnowana jej nazwiskiem. W 1979 r. została wybrana pierwszą przewodniczącą PE pochodzącego z demokratycznego wyboru, pokonując kandydatów socjalistów i komunistów. Od 1982 r. zamieniła ten fotel na stanowisko szefowej frakcji liberałów. Pomimo nikłych kompetencji PE w tamtych czasach, jej osobowość dodawała wagi całej instytucji, a we Francji pomogła przykuć w latach 80-tych uwagę wyborców do polityki europejskiej. Na forum Parlamentu Veil walczyła o prawa człowieka w skali globalnej, wraz z Yvette Roude założyła Komisję Praw Kobiet. Nie trzeba dodawać, iż wspierała pogłębianie integracji europejskiej.

Simone Veil pozostała aktywna w polityce jeszcze przez wiele lat. Sprzeciwiała się tendencjom do zawierania przez republikańską centroprawicę nieformalnych koalicji na poziomie lokalnym z Frontem Narodowym Jean-Marie Le Pena. W latach 1993-95 była w rządzie Balladoura ministrem spraw społecznych i zdrowia, do końca XX w. pozostała aktywna w UDF. Po wycofaniu się bieżącego życia politycznego była członkinią Rady Konstytucyjnej, popierała przyjęcie Konstytucji dla Europy w referendum 2005 r., a w 2008 została przyjęta w poczet Akademii Francuskiej.

Simone Veil zmarła w Paryżu w 2017 r. Prezydent Emmanuel Macron wprowadził ją wraz z mężem do Partenonu.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

MAŁE DZIKIE SERCA

IZABELA KAWCZYŃSKA

Nie sposób uciec od pstrokatych papug,

co krzyczą „Pożar!”, co krzyczą „Pożar!” przez cały dzień,

a nocami jest jeszcze gorzej.

To jest nasz południowy pokój wynajęty do środy

i o ile cię kocham, zostanę.

W drodze ku tobie z okna samolotu karmiłam się widokiem Alp.

Byłam pyłkiem w chmurze światła,

w asyście stewardes Barbie. Ich różowe uśmiechy

odwracały uwagę od tego, co tak czy owak jest nieuniknione.

Morze Śródziemne, bezmiar błękitnej wody,

tak blisko przeźroczystego boga,

i horyzont jak ostrze. Dalej krajobraz z rodzaju:

„Zachód słońca albo pożar tropikalnych papug”,

a kiedy moje stopy dotknęły wreszcie ziemi,

byłam bogatsza o rozrzedzone powietrze w płucach,

dwie godziny płytkich oddechów

i chciałam ci o tym opowiedzieć.

Teraz jesteśmy jak wrzask dziecka.

To nie potrwa długo.

Czas pożera wszystko, pogrzebie wszystko,

co nam przypomina, że usta są głodne,

ciała są śmiertelne, jak rana jest ich bezbronna nagość.

Dlatego i tylko dlatego

nasze wargi całują, nasze dłonie dotykają.

Izabela Kawczyńska jest pisarką. Wydała cztery książki poetyckie, ostatnio Linea nigra (Poznań 2017), i powieść Balsamiarka (Chorzów 2015). Za debiutancki zbiór wierszy Luna i pies. Solarna soldateska (Łódź 2008) została nagrodzona w konkursie „Złotego Środka Poezji”. Publikowany wiersz pochodzi z przygotowywanej do druku książki poetyckiej Rozarium.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

GDYBYŚMY LEPIEJ I MĄDRZEJ PATRZYLI...

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

OKNO NA ŚWIAT

WIDMO KRĄŻY...Magdalena M. Kaj

SZKOŁA ZAMKNIĘTYCH DRZWI I OKIEN. NADCIĄGAJĄCA KATASTROFA EDUKACYJNA

Sławomir Drelich

GDY GODNOŚĆ PRZEWAŻA SZALĘ Anneliese Mistel

ULEPIMY DZIŚ BAŁWANA?

WIZJA KOBIECEJ SOLIDARNOŚCI Beata Krawiec

KULTURA DLA MYŚLENIA

CANCEL-ME Michael Gieleta

EKONOMIA DZIŚ

POLSKI BAJZEL PO NOWEMU - PIS POPRAWIA, CO SAM ZEPSUŁ Maciej Chmielewski

ZIELONY LIBERALIMZ

5 LEKTUR O KLIMACIE NA GORĄCE DNI Z Alicją Baską rozmawia Dobrosława Gogłoza

MŁODYM GŁOSEM

MIĘDZY DWOMA GIGANTAMI JAKUB ANDRZEJ LUBER

W DROODZE Z...

Z Andrzejem Orłowskim rozmawia Jan Szczepański

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - SIMONE VEIL

WIERSZ WOLNY

MAŁE DZIKIE SERCA