Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

CZEGO SIĘ NAUCZYŁAM OD… CZEGO SIĘ NAUCZYŁAM, GDY…

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Że mylili się ci, którzy podrywali zaufanie do

rozumu, wyliczając, od czego jest zależny:

od walki klas, od libido, od woli mocy.

Czesław Miłosz, „Czego nauczyłem się

od Jeanne Hersch?”

Wrzesień, a później październik rok po roku rozpędzają edukacyjny wir. To taki moment, gdy mówimy „początek roku”. Podsumowania i nowe wyzwania wcale nie muszą pojawiać się na przełomie grudnia i stycznia, ale właśnie teraz, gdy trzeba planować, wyznaczać kolejne początki, decydować o tym, w którą idziemy stronę, albo też w jakim kierunku „popchniemy” dzieci albo naszych studentów. W jakimś wymiarze, tuż po wakacyjnym oddechu, decydujemy, w jakim kierunku popchniemy nasze życie, gdy czas wolny nie tylko pozwala nabrać wiatru w żagle, ale też stawia pod znakiem zapytania/weryfikuje. Ten nowy rok, który, niczym wir, wciąga. Siatka powiązań, którą tkamy dzień za dniem, tu i ówdzie dodając własne tropy, ściegi, sploty, węzły. Misternie utkana sieć doświadczeń następujących po sobie pokoleń, ale też doświadczeń każdego dziś, każdego teraz, znaczących na równi z ową wielką „przeszłością”. Rodzaj nauki, czas na wnioski. Kolejne stopnie wtajemniczenia w różne rodzaje wiedzy – te pociągające i te nudno-konieczne; te „do wykorzystania”, inne zupełnie zbędne; te co wzbudzają zachwyt i wołają o zaangażowanie, czy w końcu te, na które spoglądamy/które przyjmujemy z pewnym obrzydzeniem, starannie udając, że „tego nie ma/nie było”.

Uczymy się nieustannie. W takim też trybie dostajemy/dajemy lekcje, co porządkują naszą codzienność, pozwalają projektować przyszłość. Reset dodaje coś do naszych kalendarzy, przypomina niegdysiejsze lektury, kursy, wykłady, przeczytane artykuły, czy wreszcie spotkania z mistrzami dnia codziennego, których możemy wybrać świadomie, bądź napotkać dość niespodziewanie. Klik… i działa. Ja tak mam. W tym wszystkim uczymy się od, uczymy się poprzez. Uczymy się każdorazowo sięgając do doświadczeń, do faktów, do dziedzictwa, do wszystkich tych wielkich sukcesów i gigantycznych porażek, do zawodów i rozczarowań, wszelkiej maści oszustw; do znaków zapytania; do prób i błędów; do oczywistości i zagadek.

Uczymy się też ufać… albo wręcz przeciwnie. W pierwszym rzędzie zawsze (i koniecznie) samym sobie. I racje miał Michel de Montaigne pisząc, że „choćbyśmy nawet mogli stać się uczonymi uczonością drugich, mądrzy możemy być jedynie własną mądrością”. A przecież nabieramy tych doświadczeń, w pamięci mając (tu znów Czesław Miłosz), że „we własnym życiu nie wolno poddawać się rozpaczy z powodu naszych błędów i grzechów, ponieważ przeszłość nie jest zamknięta i otrzymuje sens nadany jej przez nasze późniejsze czyny”.

Wir wciąga w pytania. Bo czego się nauczyłam przez te nieco ponad 40 lat (wiek wstawić dowolny), przez ostatni trudny rok, przez te tygodnie trwania w lekkim/letnim zaskoczeniu? Czego? Co sobie przypomniałam? Szybki przegląd… Że wsparcie przychodzi z miejsc najmniej oczekiwanych; że pewnych relacji nie da się ominąć; że sabotaż czai się za rogiem; że czasem i dziesięć głębokich wdechów nie wystarczy; że poddanie się… chwili… nie oznacza przegranej ani rezygnacji; że zaskoczenia przynoszą profity; że cierpliwość się opłaca; że każdego można coś odkryć w kolejnym i kolejnym, i kolejnym aspekcie. Że... rozmawiać trzeba (po raz pierwszy, albo i… od nowa). Jak badać granice, co pozornie nie do przekroczenia/szturmować to, co aż nazbyt oczywiste. Że nie można pudrować świata – bo z kolejnych warstw podkładu zasycha na twarzy maska, która wcześniej czy później i tak opadnie. Etc., etc… Każdy kolejny krok uczy mnie, ale też – jako redaktora, wykładowcę, publicystkę, jako osobę, której pasją jest rozmawianie z ludźmi – pokazuje jak uczyć innych. Jak znajdować wzajemność. A w edukacji nie ma nic cenniejszego.

Bo obok tych wszystkich książek, lekcji, wykładów, sporów, podręczników, artykułów, kursów, szkoleń, przepychanek, najważniejsze pytanie brzmi chyba: Czego uczy nas... rozum? Czego się nauczyliśmy od naszych Mistrzów, Bliskich, Partnerów, Przyjaciół i Wrogów? Czego nauczyliśmy się od siebie nawzajem? Czego nauczyłam się od Ciebie... i Ciebie... i Ciebie... Ja już wiem. A Ty?

Koniec

.EDUKACYJNY WIR

NIGDY WIĘCEJ...

GRZECHY GŁÓWNE ROSZKOWSKIEGO. WOKÓŁ KONTROWERSYJNEGO PODRĘCZNIKA DO HISTORII I TERAŹNIEJSZOŚCI

SŁAWOMIR DRELICH

Skoro mówimy o podręczniku dla uczniów liceów i techników, czyli po prostu publikacji skierowanej do nastolatków, nie wystarczy pocieszenie, że w 60% jest ona merytorycznie poprawna. Taka publikacja nie dość, że musi być poprawna w 100%, to ponadto musi spełnić szereg innych wymogów i oczekiwań, jakie stawia się podręcznikom.

Trudno nie mieć osobistego stosunku do publikacji autorstwa profesora, którego podręczniki towarzyszyły ci przez pierwsze lata studiów wyższych. Do egzaminu z historii powszechnej XX w. na I roku politologii uczyłem się z Półwiecza Wojciecha Roszkowskiego, zaś na II roku historia Polski XX w. prowadzona była przez wszystkich wykładowców w oparciu o jego podręcznik pt. Najnowsza historia Polski, pisany jeszcze w dawnej rzeczywistości politycznej pod pseudonimem Andrzej Albert. Obie publikacje towarzyszyły także moim własnym studentom i uczniom, podopiecznym maturzystom, olimpijczykom i debatantom. Jako że przez lata publikacje prof. Roszkowskiego były przeze mnie polecane i promowane, czuję się w obowiązku, aby powiedzieć o grzechach głównych komentowanego w ostatnich miesiącach tak szeroko podręcznika (sic!) do historii i teraźniejszości.

W zasadzie większość publikacji zdaje się być wzorowana na innych podręcznikach akademickich Wojciecha Roszkowskiego i rzecz jasna nikt z komentatorów, jak również ja, nie zamierzał i nie zamierza podważać wiedzę historyczną Roszkowskiego, której dowody dawał czy to w Półwieczu, czy w Najnowszej historii Polski. Nie ma się jednak co dziwić, że komentatorzy, publicyści, akademicy i nauczyciele nie „rozpływają się” na tym, co w podręczniku – zarówno szkolnym, jak i akademickim – powinno być standardem, czyli po prostu stan wiedzy zgodny z osiągnięciami nauki. W przypadku rzeczonego podręcznika do historii i teraźniejszości rzeczywiście ok. 60% treści nie budzi ani kontrowersji, ani tym bardziej naukowo-moralnego sprzeciwu. Skoro jednak mówimy o podręczniku dla uczniów liceów i techników, czyli po prostu publikacji skierowanej do nastolatków, nie wystarczy pocieszenie, że w 60% jest ona merytorycznie poprawna. Taka publikacja nie dość, że musi być poprawna w 100%, to ponadto musi spełnić szereg innych wymogów i oczekiwań, jakie stawia się podręcznikom.

Grzech 1: Podręcznik, który nie jest podręcznikiem

Ponieważ praca Wojciecha Roszkowskiego pt. Historia i teraźniejszość 1945-1979 uzyskała dopuszczenie Ministerstwa Edukacji i Nauki (numer ewidencyjny w wykazie MEiN: 1145/2022), dlatego oczywiście trzeba ją określać mianem podręcznika. Wszystko, co napiszę o nim poniżej, rzecz jasna sprawia, że bardziej adekwatne będzie określanie go mianem „podręcznika” (w cudzysłowie) czy wręcz „pseudo-podręcznika”, gdyż nawet pobieżne jego przejrzenie i porównanie do innych podręczników pozwoli wnioskować o niedostosowaniu tej publikacji do zwyczajów dydaktycznych i potrzeb uczniów i nauczycieli polskiej szkoły. W publikacji tej nie ma właściwie tekstów źródłowych, a przecież praca podczas lekcji przedmiotów humanistycznych musi bazować na analizie i interpretacji źródeł historycznych, w tym źródeł pisanych. Brak również materiałów źródłowych innego typu: statystyk, wykresów czy schematów, które dla uczniów szkół ponadpodstawowych są niezwykle istotne w procesie przyswajania i utrwalania wiedzy, jak również ćwiczenia nabytych umiejętności. W całym podręczniku pojawia się ledwie kilka map, choć wydawałoby się, że rzetelna edukacja historyczna bez wykorzystanie tego typu materiału nie jest możliwa.

Również materiały graficzne – ilustracje i zdjęcia – na które zdecydowali się redaktorzy podręcznika w niewielkim stopniu odpowiadają rzeczywistym potrzebom, które wynikają z realizacji treści kształcenia przewidzianych podstawą programową nowego przedmiotu. Większość z nich ma charakter czysto encyklopedyczno-dokumentacyjny, czyli przedstawia wybrane – dość selektywnie – postaci historyczne. Duża część przedstawia sceny epatowania przemocą: pobitych lub właśnie bitych opozycjonistów, sceny z działań wojennych, wybuchy, zwłoki ludzi, uzbrojonych żołnierzy etc. Taka skala namacalnie zwizualizowanej przemocy i krzywdy powinna zatrważać rodziców, nie tylko nauczycieli. Nawet jeśli przyjmiemy, że również młodych ludzi powinniśmy oswajać ze złem otaczającym nas na świecie, to jednak skala, z jaką dokonuje się tego w tym podręczniku, wydaje się ogromna. Niektórzy pewnie również zastanawiać się będą, dlaczego w podręczniku takim znalazło się aż siedem zdjęć papieża Jana Pawła II, także jeszcze z okresu przed wstąpieniem na tron papieski, oraz aż pięć zdjęć prymasa Stefana Wyszyńskiego.

Na stronach 248 i 249 znajdziemy zdjęcia z kampanii Andrzeja Dudy i Prawa i Sprawiedliwości. Choć rozdział dotyczy lat 1953-1962, to na ilustracji widzimy Andrzeja Dudę po zwycięstwie wyborczym z 2020 r. Na stronie obok tymczasem uśmiechają się do nas przyjaźnie: prezes Jarosław Kaczyński, premier Mateusz Morawiecki i europoseł Joachim Brudziński. To ten sam rozdział podręcznika poświęcony historii lat 50. I 60., zaś w opisie zdjęcia mowa m.in. o pierwszych demokratycznych wyborach w Polsce w 1991 r. Można mieć wrażenie, że ktoś wpadł na pomysł, aby przy okazji lekcji o rozwoju demokracji w pierwszych dekadach po II wojnie światowej trochę popromować polityków partii rządzącej. Wydaje się, że redaktorzy podręcznika Roszkowskiego – bo trudno mi podejrzewać samego autora o osobisty dobór wszystkich fotografii i ilustracji – nie potrafili dokonać właściwej dla tego typu publikacji selekcji materiałów graficznych. Nie mieli również świadomości (bądź również czasu – biorąc pod uwagę ekspresowe prace nad przygotowaniem tego podręcznika), że katalog materiałów źródłowych stosowanych w tego typu publikacjach, jest jednak dużo szerszy i bardziej różnorodny. Publikacja ta nie przypomina zatem typowego podręcznika szkolnego, a wręcz – odstaje od tego, jak współcześnie przygotowywane są typowe podręczniki.

Grzech 2: Publicystyka, zamiast naukowego dystansu

Typowy podręcznik powinien być pisany z odpowiednio naukowym dystansem, językiem zrozumiałym dla jego odbiorców, dostosowanym do ich zdolności percepcyjnych oraz z wykorzystaniem pojęć i terminów, które dla tych odbiorców będą w pełni zrozumiałe. Praktyką podręczników szkolnych jest również umieszczanie słowniczków nowych pojęć lub tłumaczenie ich wprost w ciągu lekcji. Nie znajdujemy tego zupełnie w podręczniku Wojciecha Roszkowskiego. Język, jakim podręcznik ten jest pisany, jest skierowany raczej do ludzi dorosłych. Wymaga nie tylko szerokiej znajomości pojęć, z którymi uczeń, który ledwie ukończył klasę ósmą, mógł w ogóle nie mieć kontaktu, ale również znajomości metaforyki, która wymaga szerszej wiedzy i doświadczenia życiowego. Roszkowski pisze przykładowo o „elitaryzmie elit”, „aktywnym populizmie”, „synekurach”, „meandrach”, „pozornym dialogowaniu” czy „koterii konserwatywnej”, zakładając, że czternastolatkowie już pojęcia i metafory te rozumieją. Ba, autor pisze nawet o „imperialistach”, choć nie zdążył uprzednio wyjaśnić kontekstu stosowania tego pojęcia przez propagandę komunistyczną.

Obok języka dla nastolatka kompletnie niezrozumiałego znajdziemy jednak szereg wtrąceń i dygresji, które mają charakter wybitnie publicystyczny. Czegoś takiego w podręczniku wydanym w okresie III RP, szczerze mówiąc, jeszcze nie widziałem. W podręcznikach do historii, wiedzy i społeczeństwie czy języka polskiego jak najbardziej jest miejsce na teksty publicystyczne, jednakże muszą być one wyraźnie oznaczone wraz z podaniem odpowiedniego opisu bibliograficznego. Teksty tego typu w podręczniku spełniają charakter materiału źródłowego, który na lekcjach poddaje się analizie i interpretacji. Tymczasem w podręczniku Roszkowskiego stosowanie języka publicystycznego jest domeną autora. Publicystyczne wtręty znajdują się właściwie w każdym rozdziale. Przy okazji wydarzeń rewolucji seksualnej 1968 r. Roszkowski wspomina o „klęsce wolności słowa”, „zwariowanych postulatach protestujących”, „najbardziej radykalnych agitatorach”, „kulminacji gwałtów” (s. 339). Przy okazji problemów rasowych w USA pisze o „wyjątkowo niemoralnym efekcie marksistowsko-leninowskiej dialektyki nieprzejmującej się stosami ofiar na drodze do wyznaczonego celu” (s. 341). W rozdziale o „małej stabilizacji” sugeruje, że „prawo i sprawiedliwość nie zawsze znaczą to samo” (s. 371) a „człowiek nie może żyć i rozwijać się w chaosie” (s. 371). W rozdziale poświęconym komunizmowi czytamy, że „grzechem pierworodnym i najcięższym komunizmu był jednak moralny relatywizm” (s. 30), zaś w rozdziale poświęconym wyborom pisze, że „mamy wiele przykładów w historii, kiedy za praworządność uchodziło respektowanie złego, nawet okrutnego prawa” (s. 75). Autor pozwala sobie również na uwagi dotyczące psychologii emocji – wskazuje, że „emocje są dobre przy składaniu życzeń, oglądaniu meczu piłkarskiego czy sztuki teatralnej” (s. 75). Taki publicystyczny język towarzyszy całej tej publikacji, co sprawia, że trudno ją traktować jako odpowiednią dla uczącej się w szkole młodzieży.

Grzech 3: Ideologizacja, zamiast obiektywnej sprawozdawczości

Podręcznik Roszkowskiego nie spełnia wymogów obiektywizmu, jakie stawia się pomocom dydaktycznym. Jest on głęboko zideologizowany, a wiele zawartych w nim treści uzyskuje wymiar upolityczniony. Dominuje w nim punkt widzenia, który jest charakterystyczny dla środowisk związanych z Prawem i Sprawiedliwością oraz narracja typowa dla prawicowej publicystyki. Oczywiście Roszkowski ma prawo mieć takie poglądy i widzieć świat przez pryzmat właśnie takich okularów, jednakże nie wolno takich rzeczy robić w podręcznikach. Ministerstwo Edukacji i Nauki nie powinno zaś dopuszczać do użytku szkolnego takiej publikacji, tym bardziej przyłączać się do akcji promocyjnej wydawnictwa. Już na pierwszych stronach podręcznika autor deklaruje niemalże, że w swojej publikacji zamierza walczyć o prawdę. Pisze, że „często przyjmuje się, że prawdziwe jest to, co głosi większość. Tak czasem faktycznie bywa, ale nie jest żadną żelazną regułą” (s. 15). W rozdziale poświęconym ideologiom nie znajdujemy żadnego naukowego wyjaśnienia tego terminu, ale hasłowe stwierdzenie, że „słowo ideologia słyszymy bardzo często; pojęcie to wybrzmiewa negatywnie. Stało się w naszych czasach bardzo ważnym elementem dyskursów publicznych. Ideologia jest uproszczoną wersją filozofii na potrzeby różnorodnych programów politycznych” (s. 19). Tekst ten kompletnie mija się ze stanem wiedzy naukowej. Widać, że autor nie ma pojęcia o ideologiach i doktrynach politycznych i dalej tkwi w publicystycznym dyskursie formacji politycznej, z którą sympatyzuje. W dalszej części autor wymienia ideologie polityczne, wśród których obok socjalizmu, liberalizmu, feminizmu i chadecji pojawia się – o, zgrozo! – ideologia gender (s. 19). Tak daleko posuniętej bzdury nie czytałem jeszcze w żadnym podręczniku. W tym miejscu trzeba przypomnieć, że hasło „ideologii gender” jest wymysłem prawicowej publicystyki i było orężem dyskursu polityków Prawa i Sprawiedliwości, wymierzonym przeciwko mniejszościom seksualnym. Na coś takiego nie powinno być miejsca w podręczniku.

Rozdział poświęcony ideologiom w ogóle przesycony jest błędami merytorycznymi i ideologiczno-politycznymi wstawkami. Czytamy w nim, że „Podobnie jak komunizm nie był tylko wybrykiem zwyrodniałego umysłu Lenina i Stalina, tak i nazizm nie był tylko produktem opętania Adolfa Hitlera. Obydwa nurty totalitaryzmu wyrastały z głębokich korzeni intelektualnych zafałszowań, nieraz nawet intelektualnych zboczeń europejskich” (s. 19). O filozofie Oswaldzie Spenglerze Roszkowski pisze, że jego „poglądy ilustrują ducha nazizmu” i że postulował „prawo silniejszego” oraz był „rzecznikiem niemieckiej pychy i powielał nietzscheańskie ideały woli mocy i nihilizm, uważając człowieka za drapieżnika” (s. 19). Szczęśliwie przeciętny czternasto- i piętnastolatek nic z tego nie zrozumie, jednakże absolwent filozofii czy politologii całkiem słusznie postawi pytanie o wiedzę i znajomość filozofii i dziejów ideologii po stronie autora tych uproszczeń. Dalej autor pisze, że „w nazizmie degeneracji uległ i rozum, i wiara” (s. 22), a III Rzesza pozostawiła po sobie „trwały ślad skrajnej nikczemności” (s. 22-23). Swoistą kontynuacją tych treści jest rozdział poświęcony komunizmowi, z którego dowiadujemy się, że „dualizm absolutnego zła (…) i absolutnego dobra (…) był gwałtem na racjonalności, do której komuniści nieustannie się odwoływali” (s. 28). Pisze również – przypominam, że mowa o podręczniku skierowanym do czternasto- i piętnastolatków – że „jednym z podstawowych założeń marksistów stała się idea sformułowana w Tezach o Feuerbachu Marksa” (s. 28), a „wszystkie te potworności, sprzeczności i niedorzeczności tłumaczono dialektyką” (s. 28). Jakby tego było mało, to w tym samym rozdziale, dla zilustrowania komunizmu i historii lat 1945-1953, zamieszczono zdjęcie Jeana-Claude’a Junckera, byłego przewodniczącego Komisji Europejskiej, przemawiającego na konferencji poświęconej Karolowi Marksowi.

Grzech 4: Eurosceptyczne fobie, zamiast próby zrozumienia zmian

W podręczniku znajdziemy również szereg wątków, które jednoznacznie należy określić mianem eurosceptycznych. Europa i Zachód ukazywane są przez Roszkowskiego jako część świata, którą dotknęło w sposób wyjątkowy moralne zepsucie. Wypływa z tych fragmentów typowy dla polskiej prawicy strach przez cywilizacją i zmianą społeczną. Strach, który całkowicie paraliżuje i uniemożliwia piszącemu zrozumienie zachodzących wokół zmian i rzetelne ich opisanie. Tym samym podręcznik ten promuje w młodych ludziach uproszczenia dotyczące cywilizacji zachodniej, budzi w nich obawy przed zmianami, kompletnie na nie nie przygotowując. O Europie w latach 50. pisze Roszkowski, że szybkiemu rozwojowi gospodarczemu towarzyszył „kryzys tożsamości”, a „wzrost konsumpcji zagłuszał problemy egzystencjalne” (s. 223). Rozwój cywilizacyjny podaje Roszkowski w wątpliwość, wskazując, że „nie należy uświęcać każdego postępu, bo może on dotyczyć postępu w organizowaniu zła. Nie można wyzwalać każdego człowieka, jeśli on w ogóle nie czuje się uwięziony lub skrępowany” (s. 227). Postęp utożsamia Roszkowski przede wszystkim z seksualizacją i pornografizacją życia publicznego, co notabene obnaża w jego publikacji kolejne fiksacje polskiej prawicy. Zachód jest w podręczniku do historii i teraźniejszości przedstawiany jako siedziba wszelkiego zła, o którym polscy prawicowi publicyści piszą i którym straszą „prawdziwych Polaków”. Według Roszkowskiego „europejskim symbolem kobiecego seksu stała się Brigitte Bardot” (s. 224), a „od lat sześćdziesiątych XX w. rewolucja seksualna podkopywała także fundamenty życia rodzinnego na Zachodzie. Z czasem codzienną praktyką stały się rozwody i współżycie bez zobowiązań” (s. 225).

W kontekście krytyki Zachodu Roszkowski nie mógł również powstrzymać się przed wyciągnięciem potwora gender i uderzeniem w dzieci poczęte z pomocą metody in vitro. W rozdziale poświęconym kulturze i rodzinie w latach 50. i 60. pisze on, że „lansowany [jest] obecnie inkluzywny model rodziny, zakładający tworzenie dowolnych grup ludzi, czasem o tej samej płci, którzy będą przywodzić dzieci na świat w oderwaniu od naturalnego związku mężczyzny i kobiety, najchętniej w laboratorium” (s. 226). Dalej pisze on, że „coraz bardziej wyrafinowane metody odrywania seksu od miłości i płodności prowadzą do traktowania sfery seksu jako rozrywki, a sfery płodności jako produkcji ludzi, można powiedzieć hodowli” (s. 226). Równolegle zaś ubolewa na tym, że „stale redukowano stroje plażowe, czego wyrazem była moda na skąpy, dwuczęściowy kostium bikini. Kobiece ciało stawało się coraz częściej swego rodzaju przedmiotem używanym w reklamie” (s. 229). Stara się również udowodnić, że „przemiany obyczajowe przyspieszyło wprowadzenie na rynek pigułki antykoncepcyjnej w 1962 r. Zachęcała ona coraz więcej młodych kobiet do akceptacji stosunków przedmałżeńskich lub pozamałżeńskich” (s. 334). Wydawałoby się, że w podręczniku, w którym prezentuje się zmiany obyczajowe zachodzące w XX w., autor raczej powinien wykazać się swoją historyczną świadomością i wiedzą oraz odwołać się powinien do dorobku badań socjologów i historyków moralności. Tymczasem znajdujemy w nim groteskowe utyskiwania starszego pana, który najprawdopodobniej zupełnie utracił kontakt z otaczającym światem. Ponadto zapomniał chyba o tym, że zmiany obyczajowe i moralne dokonywały się zawsze, choć – rzecz oczywista – w różnym tempie i z różnych pobudek.

W podręczniku do HiT-u usiłuje się promować – w sposób śmieszny i wyjątkowo niesubtelny – wąsko postrzegane tradycyjne wyobrażenie o relacjach społecznych. Roszkowski nie charakteryzuje zmian, nie przedstawia danych naukowych, które obrazowałyby ich skalę, ale gorszy się nimi, ubolewa i popłakuje. Widać, że kompletnie nie rozumie otaczającego go świata i młodych ludzi, do których skierowany jest jego podręcznik. Nieustannie i w sposób nieszczególnie subtelny wtłacza czytelnikowi swoje heterocentryczne, patriarchalne i dewocyjne wyobrażenia o świecie. Wskazuje przykładowo, że „relacje damsko-męskie, ale te łączące się z całym bogactwem uczuć i przeżyć człowieka, stanowią jeden z najczęstszych tematów podejmowanych na przestrzeni wieków w twórczości literackiej i artystycznej. Wolna miłość, a więc seks bez zobowiązań, nigdy dotąd nie stanowiła programu ideowego żadnego masowego ruchu społecznego” (s. 335). Takich uproszczeń, stereotypów i uprzedzeń znaleźć można w tej publikacji dużo więcej. Wyłania się z nich wizerunek złej Europy i biegających po niej ludzi, którzy czyhają tylko na to, aby zaproponować wszystkim otaczającym ich przedstawicielom tej samej płci wolną miłość, a właściwie swobodny zwierzęcy seks. Choć Roszkowski pisze, że „dosłowność w ukazywaniu seksu i przemocy zdominowała ekrany kinowe i telewizyjne” (s. 335), to jednak czytając jego podręcznik do HiT-u można odnieść wrażenie, że te dwa tematy zdominowały jednak jego publikację. Gorszy się nad młodym pokoleniem, o którym pisze, że „zaspokajanie potrzeby przyjemności bez odpowiedzialności za swe czyny stało się wyznaniem wiary młodego pokolenia” (s. 335), jednak to on nie potrafi oderwać się od swoich seksocentrycznych myśli, które nieustannie powracają w tych fragmentach jego publikacji, które dotyczą spraw społecznych i kulturowych.

Pomnik rządów ministra Czarnka

Czym zatem jest publikacja Wojciecha Roszkowskiego, którą Ministerstwo Edukacji i Nauki uznało za podręcznik do nauczania historii i teraźniejszości w liceum i technikum? De iure jest to podręcznik do stworzonego przez ministra Czarnka przedmiotu, który ma być rzekomo symbolem rzetelnej i właściwej edukacji historycznej w szkołach ponadpodstawowych. De facto zaś jest to namacalny przykład tego, co rządy Prawa i Sprawiedliwości robią i pragną jeszcze zrobić z polską szkołą. Ludzie ci wymyślili sobie, że przy pomocy podstawy programowej, ramowych planów kształcenia i podręczników dopuszczanych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, stworzą nowego człowieka. Wymyślili sobie, że przebudują mózgi czternasto-, piętnasto- i szesnastolatków i że zrobią to nowym przedmiotem szkolnym i podręcznikiem do jego nauczania. Wymyślili też sobie, że ten nowy człowiek będzie po prostu myślał tak, jak oni by chcieli i że będzie na nich głosował. Podręcznik Wojciecha Roszkowskiego do HiT-u jest właśnie symbolem i namacalnym dowodem tych ich planów i oczekiwań, jest pomnikiem rządów ministra Czarnka i pomysłów Zjednoczonej Prawicy na polską edukację. Co jednak najważniejsze, te ich pomysły dowodzą namacalnie, że kompletnie nie rozumieją oni dzisiejszej młodzieży i współczesnego świata. Nie mają pojęcia, jak dotrzeć do młodych ludzi i jaka forma przekazu będzie najwłaściwsza, żeby w ogóle być przez nich usłyszanym. Gdyby to wszystko wiedzieli, to nie mieliby złudzeń, że sposobem na to nie będzie pseudo-podręcznik, pełen błędów merytorycznych, ideologicznych przekłamań i dewocyjnych wynaturzeń rodem z tekstów prawicowych publicystów.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.

EDUKACYJNY WIR

CZERWONA FLAGA… HIT W EDUKACJI NA NOWY ROK SZKOLNY

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Rodzice nękani ideologiczną propagandą lewactwa, elgiebetów, feministek i wielu innych środowisk nastających na moralność i Kościół, którzy ulegli potężnym naciskom na wypisywanie pociech z religii – przedmiotu, na który w świetle prawa nie są zapisane „z urzędu” i uczęszczanie na niego jest dobrowolne – mogą odetchnąć z ulgą. Lekcje z papieży i Dekalogu zostaną odrobione na nowym przedmiocie.

Zamówiłam podręcznik do HiT-u autorstwa Wojciecha Roszkowskiego. Czytałam go w wolnych chwilach i… można by rzec, że w pewnym, dość może przewrotnym sensie, wydaje się on Polakom potrzebny. (Dlaczego? O tym później.) W zamyśle twórcy zapewne powinien być również lekturą obowiązkową dla przegniłego Zachodu i pogubionych wyznawców, pisanych naprędce i na kolanie, ideologii masowo produkowanych do celów politycznych i niszczących moralność. Dlaczego?

Już na okładce dowiadujemy się, że „Autor – wybitny badacz, historyk i ekonomista, człowiek bardzo aktywny społecznie – postawił na narracyjność”. Wreszcie podręcznik, który zwalnia uczniów z poszukiwania różnych źródeł informacji i wykłada spokojnie i po kolei, jak rozumieć świat. Dalej: „Samo przeczytanie tej książki spowoduje przyswojenie i zapamiętanie części zjawisk oraz tendencji występujących w najnowszej historii Polski oraz świata”. Tak, tutaj zdecydowanie się zgadzam – przeczytanych w tej książce informacji nie da się tak łatwo zapomnieć. Zaraz później można się dowiedzieć, że „tekst został wsparty prawie pół tysiącem świetnie dobranych ilustracji, w większości unikatowych, tworzących równoległą narrację i niosących także wielką porcję wiedzy”. Sprawdziłam. A jakże! Bez tych ilustracji i kreatywnych opisów (serio, człowiek odpowiedzialny za ich dobór i kompozycji powinien dostać podwyżkę za kreatywność), nie dowiedziałabym się, że Friedrich Nietzsche jest draniem, który odrzuca chrześcijańskie dziedzictwo Europy, a tak w ogóle, to jego prace są punktem wyjścia dla ideologii nazistowskiej. Nie muszę ryzykować ujrzeniem zdjęcia Karola Marksa, jest przecież jego karykatura. Mogę też podziwiać ogromną ilość fotografii Karola Wojtyły/Jana Pawła II – a to z kontuzją stawu skokowego, a to przyglądającego się pracy robotników na placu budowy Arki Pana w Nowej Hucie, a to znowu w różnych częściach globu podczas jego – papieskich już – pielgrzymek. Przy zdjęciu pokazującym Miss USA dowiadujemy się, że w 1968 roku feministki do „śmietnika wolności” wrzucały sztuczne rzęsy, wałki do włosów i staniki, narzekając na nie, jako symbole ucisku. Przecież tak ładnie się w nich wygląda, oczywiście jeśli pozorują również naturalny wygląd.

Jest jeszcze jedno – na końcu tego krótkiego wstępu dowiadujemy się, że „czytelnik-uczeń powinien po tej lekturze zrozumieć, że życie społeczne oraz polityczne nie może być pozbawione wymiaru moralnego. Mało tego, wymiar ten jest najważniejszy”. Oczywiście nie jest trudno dowiedzieć się, jaki światopogląd kryje się pod pojęciem moralności.

Ale dobrze, zostawmy na razie okładkę. Gdy przebrniemy przez stronę tytułową, okraszoną podniosłym cytatem z Jana Pawła II o wymaganiu od siebie, docieramy do sedna. Poznajemy w końcu definicję tak często głoszonego z ambon i z mównicy sejmowej (w wykonaniu prawej strony sceny politycznej) słowa ideologia. Otóż, proszę państwa, jest ona „uproszczoną wersją filozofii na potrzeby różnych programów politycznych, a więc czymś zdecydowanie prostszym niż światopogląd czy zasady moralne” (Roszkowski, Historia i teraźniejszość, s. 19). W swej obrazowości oczywiście pojawiły się przykłady najbardziej popularnych, politycznych ideologii. Wśród nich jest socjalizm, liberalizm, feminizm i gender (Roszkowski, s. 19). Sądząc po poglądach ludzi określonych mianem „ideologii”, wydawać się może, że to po prostu każdy, kto wyznaje inny system wartości niż ten promowany przez Kościół. Jeśli jeszcze ktoś mógłby mieć wątpliwości, rozwiane są one już na następnej stronie przy krytyce marksizmu: „Przy założeniu istnienia Boga – a przecież nie ma żadnego dowodu, poza spekulacjami myślowymi, na to, że Go nie ma – wszystkie kombinacje intelektualne marksistów i neomarksistów tracą jakikolwiek sens”. Czyli po prostu: Bóg istnieje, jest to poparte niezbitym dowodem braku możliwości udowodnienia, że Go nie ma. Słuchaj więc dekalogu, siedź cicho, poczytaj podręcznik i weź się naprostuj, doedukuj, człowieku – nie bądź zakałą na czystym, podniosłym dziedzictwie chrześcijańskiej Europy. Co tam mówisz? Krucjaty? Inkwizycja? A weź, inni też zabijali. Pedofilia? Skandale? To Bóg osądza. I porozmawiane, idź z Bogiem.

Ciekawym smaczkiem w tym interesującym podręczniku jest też wzmianka o mediach. Autor podręcznika z literacką pasją opisuje sposoby cenzury w czasach komunizmu i zaznacza, że wraz z jego upadkiem w większości krajów zniknęła już ta jej wersja vintage z pieczątkami i dokładnym czytaniem wszystkiego przez cenzorów. Jest nowa, dokonywana na niespotykaną skalę, a jej twarzą jest Mark Zuckerberg (jak zaznaczono w tekście – zadeklarowany ateista!). Roszkowski zauważa i uprzedza nieświadomą młodzież błąkającą się po Instagramie, Facebooku, Tik Toku i Twitterku (gdzie swój kontent zamieszczają politycy i organizacje wszystkich frakcji), że „każdy, kto posiada media, żąda, by reprezentowały one jego interesy oraz wyznawany przez niego światopogląd, który często uproszczony jest do ideologii”. Ta konstatacja jest na nieszczęście dla autora nieco przedwczesna. Oprócz telewizji publicznej, w której nadawany jest bezpieczny kontent, pełen mszy katolickich, nabożeństw i wypowiedzi prawicowych polityków zapewniających, że jest trudno, ale na Zachodzie jest gorzej, wciąż jeszcze są inne media.

Moim zdecydowanym faworytem jest jednak rozdział zatytułowany „Przemiany kulturowe”. To tutaj znajdują się gorzkie smaczki krążące po Internecie już jako virale. Zaczyna się klasycznie: kryzys moralny i społeczny w Europie i w USA. Dowiadujemy się, że według „niektórych opinii” od dłuższego czasu trwała III wojna światowa, która toczyła się na polu moralności i propagandy. Na podstawie czyich opinii? Tego się już nie dowiemy w tym źródle wiedzy. Roszkowski przytoczył nawet krytykę epoki usytuowanej w latach 60. i 70., w świetle której „w rewolucyjnej religii Droga, Prawda i Życie należą nie do Boga w niebie, ale do człowieka na ziemi”. I znów – tyle lat Kościół przekonuje o Bogu i do siebie nawołuje, a innowiercy i ateiści (którzy notabene WIERZĄ, ale w nieistnienie Boga) nadal istnieją i są nieprzekonani.

To tutaj czytamy o obrazoburczych erotycznych pojękiwaniach w Je t’aime, moi non plus i czytamy o gorszących następcach The Beatles: The Rolling Stones, Pink Floyd, Bee Gees, Santanie, Eltonie Johnie, Rodzie Stewarcie czy zespole Abba (Roszkowski, s. 422). To tutaj czytamy o bezwstydnych młodych kobietach w strojach topless (ach, ta seksualizacja!) i o one night stand-ach dorosłych ludzi, godzących się na seks w dyskotekach. To tutaj dowiadujemy się, jak straszną rzecz przyniosła „rewolta lat sześćdziesiątych”: rozpoczął się ruch mający na celu zrównanie praw homoseksualistów z prawami NORMALNEJ rodziny. Tak, normalnej. Jeśli ludzie się kochają, pragną wziąć ślub i budować wspólne życie, muszą być kobietą i mężczyzną i najlepiej jeszcze mieć dzieci (o tym za chwilę). Nie da się przecież inaczej, przecież jest udowodnione w Biblii, że pierwsi ludzie to Adam i Ewa, więc tak ma być. Ponadto, dla ocieplenia wizerunku, ruch homoseksualistów ZASTĄPIŁ słowo homosexual przez gay (wesoły). Dobrze, że zostało to wspomniane – ja, a wraz ze mną pewnie większość społeczeństwa, nie znaliśmy słowa „homoseksualny”, póki pan Roszkowski go dla nas nie odkopał z góry hańby i zgorszenia. Gdy się po niej wspinał, potrącił też dane o wydarzeniach w Stonewall Inn w 1969 roku i zakomunikował, że był to atak tłumu homoseksualistów na policjantów reagujących na doniesienia o sprzedaży narkotyków i burdach.

Podręcznik do HiT wyjaśnia także swoim czytelnikom kwestię feminizmu. To po prostu dziwne kobiety postulujące wyzwolenie seksualne kobiet. Powiązane to było z pigułką antykoncepcyjną, która stwarza „pozór równości fizycznej kobiet i mężczyzn w fizjologii seksu” (masz macicę – musisz rodzić, czego nie rozumiesz?).

To była druga fala. Potem przyszła trzecia, z prawem do aborcji jako polem walki. No bo, kurde, tak decydować o swoim ciele? Samodzielnie? Bez nadzoru państwa i Kościoła? Cytując doskonale przemyślaną argumentację autora: „tak jednak przecież nie jest” (Roszkowski, s. 424). Przecież płody mają kod genetyczny (tak, kod). Roszkowski odniósł się także do wyroku Roe vs Wade legalizującego aborcję w USA – jest oparty na fałszywym zeznaniu „pewnej kelnerki”… Kropka. Zaraz poniżej zaznacza, że żądanie praw bez zobowiązań zawsze prowadzi do anarchii. No dobrze, to może system punktowy: za urodzenie dziecka dostęp do wyborów (odnawiany przed każdymi wyborami oczywiście), za zaświadczenie od ojca/ męża/ brata o obiadkach na stole każdego dnia pozwolenie na pracę, za sprzątanie w pełnym makijażu możliwość spaceru po zmroku bez ryzyka ataku? To jeszcze niestety nie koniec moich gorzkich pomysłów, ale dołuje mnie to strasznie, więc odpuszczę.

W tym bogatym w wiedzę rozdziale Roszkowski zaznacza, że „totalitaryzm zaczyna się od przyjęcia utopijnej idei raju na ziemi oraz przekonania, że człowieka można odkupić przez politykę”. Tu mam takie pytanie… Jak można nazwać coś, co „zaczyna się od przyjęcia utopijnej idei raju po śmierci oraz przekonania, że człowieka można odkupić” przez bezkrytyczne przyjęcie konkretnej religii?

Co do stwierdzenia, że w pewnym sensie potrzebujemy tego podręcznika… Dlaczego książka, w której szykanowana jest tak duża ilość grup społecznych powinna być przez nie przeczytana…? Otóż, jeśli nie będzie ona wystarczającą czerwoną flagą ostrzegawczą, może stać się smutnym prologiem naszej jednowyznaniowej przyszłości.

Rodzice nękani ideologiczną propagandą lewactwa, elgiebetów, feministek i wielu innych środowisk nastających na moralność i Kościół, którzy ulegli potężnym naciskom na wypisywanie pociech z religii – przedmiotu, na który w świetle prawa nie są zapisane i uczęszczanie na niego jest dobrowolne – mogą odetchnąć z ulgą. Lekcje z papieży (nie tylko Jana Pawła II, jak twierdzą niektórzy złośliwi) i Dekalogu zostaną odrobione na nowym przedmiocie.

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

EDUKACYJNY WIR

POLAKÓW OBRAZ WŁASNY, CZYLI RZECZ O OWOCACH EDUKACJI W POLSCE

JAN SZCZEPAŃSKI

Niee, no to nie do wiary. Nie, to być nie może!

8 lat podstawówki i 4 liceum.

Potem 5 bite studiów, dyplom z wyróżnieniem…

Tak, wiem, że ta wypowiedź Adasia Miauczyńskiego z „Dnia Świra” została użyta w zupełnie innym kontekście, jednak według mnie idealnie oddaje problem, z jakim mierzymy się w Polsce już od wielu lat. Rusza nowy rok szkolny. Według badań PISA (Programme for International Student Assessment) nasza edukacja jest na dość wysokim poziomie, w porównaniu z lepiej rozwiniętymi gospodarczo krajami świata – wszak zajmujemy w nim miejsca na podium lub zaraz za podium. Jednak patrząc po jakości debaty publicznej, stanu środowiska czy społecznych preferencji, śmiem wątpić, że w naszym kraju roi się od innowacji technologicznych, sukcesów w dziedzinie humanistyki oraz sportu – pojedyncze przypadki znaleźć można, ale proporcjonalnie do wielu mniej licznych naszych krewnych z innych państw, radzimy sobie co najwyżej przeciętnie.

Porządkując wywód, pojęcie wykształcenia w Polsce bardzo mocno się zdezawuowało. Choć w naszym społeczeństwie aż 19% mężczyzn i 26,9% kobiet ukończyło szkoły wyższe, co jest jedną z lepszych proporcji na świecie, to możliwość zdobycia takiego poziomu wyedukowania jest znacznie prostsza niż jeszcze dwie, trzy dekady temu, nie mówiąc o latach wcześniejszych. Podobnie jak zdanie matury, która żadnej dojrzałości już nie weryfikuje. W niniejszym tekście zamierzam polemizować i krytykować stan edukacji polskiego społeczeństwa, w mojej opinii, dość skarlałego w wielu dziedzinach życia, zarówno społecznego, jak i w relacji z przyrodą oraz z samym sobą.

W tym miejscu pragnę ostrzec, że w dalszej części tekstu będę narzekać, generalizować i gdybać. W ramach przemyśleń wziąłem po jednym przedmiocie nauczanym w szkole publicznej i po jednej skrajności, która mocno w naszym społeczeństwie pokutuje, mimo że system edukacji, wcale nie w propagandowy, lecz naukowy sposób (a konsensus naukowy opiera się na dyktaturze dowodów) powinien przystosować nas do jak najlepszego życia. Co do wiedzy i przedmiotów, mam na myśli zarówno wiedzę, którą powinniśmy wyciągnąć ze szkoły, jak i tę, którą przekazują nam źródła poświęcone popularyzacji nauki. A zatem…

Gdyby Polacy rozumieli to, czego uczyli się na temat historii (a przynajmniej gdyby się nią interesowali), wiedzieliby, że sowiecki komunizm to taki sam niegodziwy totalitaryzm, jak niemiecki nazizm i włoski faszyzm, choć i Polacy też potrafili robić okrutne rzeczy… Ogarnialiby, że ludzie nie chodzili w tym samym czasie po ziemi, co dinozaury (pozdrawiam pewną panią polityk, która wiedzę na temat pradziejów czerpie oglądając „Flintstonów”) a ziemia nie ma 7 tysięcy lat, tylko przynajmniej kilka miliardów lat. Gwoli wyjaśnienia: tak, jestem chrześcijaninem, ale nie jestem ani katolikiem, ani świadkiem Jehowy – z drugiej strony za szerzenie haseł ewolucyjnego lobby czekam na lincz zwolenników literalnej interpretacji Biblii.

Gdyby Polacy umieli w biologię i WOS, wiedzieliby, że jako naród wymierają, gdyż od lat 90. XX w. przestali się rozmnażać. Dziś tylko masowa prokreacja lub masowa imigracja jest w stanie zapewnić im emerytury, ale polskie społeczeństwo i władze wolą udawać, jakby jutra nie było, a jeśli będzie no to… „jakoś to będzie”. Pokolenie nazywane pogardliwie „pięćsetplusami” trendów demograficznych nie odwróciło wcale, tylko nieco opóźniło nadciągającą katastrofę (podobnie jak fala imigracji z Ukrainy ratująca nasz wzrost gospodarczy).

Gdyby po lekcjach matematyki ludzie potrafili liczyć, wiedzieliby, że sypnięcie socjalem napędza dodruk pieniądza, w przeciwieństwie do ulg podatkowych. Wiedzieliby także, że branie chwilówek na „zastaw się, a postaw się” to pierwszy krok do samobójstwa, jeśli nie posiada się stałego dochodu, którym można terminowo pożyczkę spłacić. A jeśliby dorzucić znajomość przedsiębiorczości (w szkole przecież są nauczane jej podstawy), Polacy powinni zauważać, że ważniejsza od pensji netto jest brutto, gdyż daje ona wgląd w to, ile jest im zabierane na poczet różnych danin, nie mówiąc już o późniejszym wydawaniu pieniędzy na VAT…

Gdyby Polacy wyciągali wnioski z lekcji etyki, wiedzieliby, że ludziom w sferze prywatnej należy się swoboda decydowania o sobie i swym ciele, jednocześnie walcząc o ochronę życia przed zwyczajnym kaprysem unikania odpowiedzialności za chwile uniesień. Oprócz tego wiedzieliby, że rasizm, z którym trzeba bezwzględnie walczyć, to zjawisko powszechnie występujące, a relacje rasizmu mogą zaistnieć w każdej „kolorystycznej” czy etnicznej konfiguracji. Skutecznie opieraliby się także zjawisku wokeizmu (czekam na polski odpowiednik tego zwrotu), gdyż w myśl demokratycznego, inkluzywnego społeczeństwa nikt nie powinien być z niego wymazywany, choć jeśli szerzy niebezpieczne teorie, to im bardziej świadome i wyedukowane społeczeństwo, tym bardziej poglądy takiego człowieka powinny zostać zepchnięte na margines uwagi.

Gdyby Polacy mieli coś wyciągnąć z lekcji religii, znaliby systemy filozoficzne i wyznaniowe na świecie. Nie traktowaliby wszystkich muzułmanów jak terrorystów. Umieliby także skuteczniej dyskutować o sensie wiary między sobą i duchowieństwem, które w końcu musiałoby ogarnąć, że już nie mówi do „ciemnej masy”, tylko do ciekawych świata dyskutantów, świadomych tego, w co chcą wierzyć, a w co nie – z własnej woli. Tutaj mam w sumie większe zarzuty do istoty samego przedmiotu religii, który powinien być „religioznawstwem”, gdyż według polskiego prawa szkoła publiczna powinna być apolityczna i neutralna światopoglądowo, szanując wszystkie wyznania. Od edukacji stricte opartej o agitację religijną powinny być miejsca kultu, natomiast państwowe placówki takimi miejscami nie są.

Gdyby Polacy wynieśli coś z lekcji chemii, wiedzieliby, że nadmiar alkoholu przyspiesza starzenie, przede wszystkim mózgu, a oprócz ciała upośledza także logiczne myślenie. Umieliby też rozróżnić truciznę od szczepionek, dzięki czemu nie byłoby dziś wśród nas nawrotów odry, różyczki, koklusza, polio czy zgonów po grypie.

Gdyby Polacy mieli znajomość podstawowych faktów geograficznych i praw fizyki, SciFun nie musiałby tworzyć serii filmowej pt.: „Płaska Ziemia: Poważna analiza”, gdyż zwolenników płaskiej Ziemi po prostu by nie było na skutek błyskawicznego wyciągania wniosków, że to pełna bzdur, gwałcąca logikę teoria. Oprócz tego byliby w stanie ogarnąć antropogeniczne przyczyny ubytku wody w polskich jeziorach i rzekach i skutki betonowania przestrzeni miast.

Gdyby Polacy ogarnęli temat języka polskiego, umieliby budować zdania wielokrotnie złożone i nie mieliby wątpliwości jak pisać słowo „ból”. No i wpisy na Facebooku i Twitterku czytałoby się milej… i ze zrozumieniem!

Gdyby Polacy umieli obsługiwać komputer po lekcjach informatyki, nie dostawaliby dreszczy na samą myśl o cyfryzacji usług, no chyba, że urodzili się po 1995 r. i nauczyli się tego sami pod presją konieczności. Umieliby też szukać alternatywnych źródeł wiedzy i rozrywki wobec propagandy „Jest dobrze, a będzie jeszcze lepiej” lub „Jest źle, a będzie jeszcze gorzej” pewnych dwóch plemiennych stacji telewizyjnych. Jednak do tego trzeba byłoby jeszcze cudu, aby Polacy potrafili znajdować rzetelne źródła wiedzy, by potem nie opierali swoich tez na bazie filmów z żółtymi napisami…

Gdyby Polacy dbali o swoją kondycję i sprawność fizyczną, jak powinno to mieć miejsce na lekcjach wychowania fizycznego, nie mielibyśmy problemu gwałtownie tyjącego leniwego i zapiwniczałego społeczeństwa – na tle UE jesteśmy jak klocek polskiej słoniny w kontrze do eleganckiej europejskiej karkówki rodem ze Słowenii, Danii czy Holandii. Przejechanie kilku, kilkunastu kilometrów rowerem nie musi być katorgą, natomiast na pewno odciąży portfele → patrz: lekcje matematyki.

Dość gdybania. Chyba tylko z poziomu znajomości języka angielskiego u młodych osób jestem zadowolony, choć i starszemu pokoleniu przydałoby się nabrać językowych umiejętności. Tylko błagam: używajmy polskich pięknych słów, zamiast angielskich, o ile istnieją odpowiedniki. Chodźmy do golibrody i fryzjera, nie zaś do barbera czy hairdressera. Włączajmy słuchowiska, a nie podcasty. Ze znajomością angielskiego nie szarżujmy, lepiej z tej niemalże boskiej umiejętności korzystać podczas wyjazdu za granicę lub podczas rozmowy kwalifikacyjnej.

To, co wielu Polaków wyniosło ze szkoły niemal perfekcyjnie, to nałóg palenia tytoniu, choć na szczęście palących Polaków jest coraz mniej. Gdyby osoby palące papierosy i inne nikotynowe abominacje byli kulturalni i rozumieli istotę egalitaryzmu, wiedzieliby, że paląc na chodniku, balkonie czy w miejscu publicznym są egoistami, przez których bierni palacze, nierzadko członkowie rodziny, są narażeni na choroby, w tym nowotwór. Świadomy i kulturalny palacz albo rzuciłby palenie w diabły, wiedząc, jakie spustoszenie sieje w jego płucach nikotyna i smoła, albo zrobiłby wszystko, by truć co najwyżej wyłącznie siebie. Pomimo tego, że przez większość powyższego tekstu narzekam, to spójrzmy prawdzie w oczy – Polakom brakuje umiejętności logicznego oraz kreatywnego myślenia, kojarzenia faktów i, przede wszystkim, kapitalizowania tej wiedzy na poczet społeczeństwa. Edukacja powinna wpływać na świadomość i umiejętności całego społeczeństwa.

Jednak konkludując, mam nieodparte wrażenie, że po zakończeniu edukacji egzystencja większości naszego narodu sprowadza się do maksymy „wiem, tyle co zjem”: po pracy obowiązkowy czteropaczek, telewizorek na okrągło nadający cokolwiek, byleby było bez sensu albo przaśnie. Oskarżenia dotyczące obżarstwa i pijaństwa nie są bezpodstawne: spożycie alkoholu i mięsa w Polsce stale rośnie, a gdy dodamy do tego jeszcze nadmiar cukru w diecie, to mamy gotowy przepis na zdrowotną apokalipsę i tysiące niepotrzebnych zgonów w imię pełnego brzucha. Tylko jak ma to się zmieniać na lepsze skoro rozkapryszone masy, widzą tylko kawałek kiełbasy, parafrazując znów słowa Adasia…

Efekt jest jednak taki, że polskie społeczeństwo jest jednym z najbardziej krótkowzrocznych w Europie, nie myślącym o przyszłości swoich dzieci czy wnucząt, których pewnie i tak nie ma w planach. A żyjemy w coraz gorszej rzeczywistości na własne życzenie. Od wielu lat trąbi się i bije na alarm, że mamy najgorsze powietrze w Europie, ale mało kogo obchodzi, że każdy domowy piec i samochodowa rura są istotne w procesie trucia naszych płuc, tak jak mało którego palacza obchodzi fakt, że truje innych użytkowników przestrzeni. Nie uczymy się i nie wyciągamy wniosków z konieczności zatrzymywania wody opadowej, zanim ta trafi do oceanu, a potem biadolimy, że susza. Nie budujemy elektrowni atomowych i nie wymieniamy domowych systemów ciepła i prądu na OZE, a potem biadolimy, że paliwa kopalne drożeją. Nie oczyszczamy rzek, a potem biadolimy, że dochodzi do masowego wymierania (patrz: Odra), śmiecimy, gdzie popadnie i nie mamy systemu kaucyjno-recyklingowego, a potem biadolimy, że wszędzie mikroplastik. Pijemy alkohol i jemy nadmiarowo czerwone mięso, a potem biadolimy, że udar lub zawał od zapchania żył cholesterolem.

Nie umiemy weryfikować źródeł wiedzy, będąc tym samym wymarzonym obiektem do manipulacji. Wystarczy wejść na media społecznościowe, by zobaczyć społeczeństwo nieświadome, bardzo podatne na manipulacje faktami i hasła bez pokrycia wygłaszane przez populistów (nieważne czy lewackich czy prawackich). Społeczeństwo świadome powinno być także odporne na logikę tzw. „chłopskiego” rozumu, który sugeruje się w życiu anegdotami, zamiast szerokim spektrum wyników. Przykładowo, skoro są nieraz srogie mrozy, to o jakim „globalnym ociepleniu”(GO) w ogóle mowa? (Psst. Włącz myślenie! Propaganda GO to spisek masonerii czyhającej, by zabrać nam wolność palenia w piecu czym się chce i jeżdżenia na ropochłonne wózki. A ja jestem opłacany przez żydoukraińskowszystkoseksualne lobby, którym sterują reptilianie).

Ten sam casus dotyczy tzw. samochodziarzy, którzy najchętniej podjechaliby autem na piętro swojego mieszkania lub wprost do półki z odpowiednim towarem w sklepie.

Gdyby edukacja działała, a oni potrafiliby myśleć i wyciągać wnioski, wiedzieliby, że im większe miasto, tym gorsze skutki zmasowanego ruchu samochodowego – korki, spaliny, hałas, ryzyko kolizji, a także wyspy ciepła i suchości (asfalt, blacha i beton nagrzewają się do kilkudziesięciu stopni więcej niż miejska zieleń!). Gdzie leży przyczyna tego, że edukacja mas nie zwalcza ignorancji, roszczeniowości i życiowego nieogarniania? Szczerze, nie mam zielonego pojęcia, jednak stopień dewaluacji wykształcenia sprowadza się do tego, że większość społeczeństwa po zdaniu matury ma w głowie tylko jedno – niewiele – a po zdaniu studiów największym życiowym osiągnięciem znacznej części absolwentów będzie to, że udało im się „nie zginąć” przez głupotę.

Na szczęście, zawsze w tym gąszczu szarej masy są ludzie, na których opiera się cały ten firmament ludzkiej cywilizacji (nie twierdzę, że zaliczam się do takiego grona). To są ci, którzy albo zrobili z edukacji pożytek, przynajmniej taki, jaki powinien być wymagany od wszystkich absolwentów, albo mają wrodzony talent kreatywnego i odpowiedzialnego postępowania. Może oni będą mieć jakieś rady i zalecenia? Nie, czekajcie… i tak ich nikt nie słucha.

JAN SZCZEPAŃSKI

Geograf, historyk, urbanista i nauczyciel, zajmujący się kwestiami dziedzictwa i tożsamości ludzi oraz przestrzeni Europy Środkowej i Środkowo-Wschodniej w XX i XXI wieku. Zwolennik idei jagiellońskiej, w tym dążenia do podmiotowości społeczeństw byłego bloku wschodniego. Obecnie doktorant Uniwersytetu Warszawskiego. Poglądowo najbliżej do założeń zielonego liberalizmu i socjalliberalizmu a biegunowo odległy od komunizmu.

Koniec

EDUKACYJNY WIR

„TO SIĘ NIE UDA“

Z SEBASTIANEM BENIUSZYSEM, UCZNIEM KLASY I. LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO, O PROJEKCIE „HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ” ROZMAWIA PIOTR BENIUSZYS

Czego człowiek w twoim wieku oczekuje od szkoły? Jaką rolę odgrywa szkoła w życiu 15-latka?

Na razie nie mogę wypowiadać się o nauce w liceum, bo ją dopiero właśnie zaczynam. Jeśli jednak chodzi o naukę w podstawówce, to mam przede wszystkim wrażenie, że szkoła zabiera bardzo dużą ilość czasu w stosunku do niewielkich korzyści czy benefitów, które uczniom przynosi. Dość niewiele z tego, czego dotąd mnie uczono ma szanse realnie mi się przydać. I dlatego szkołę traktuję w pewnym sensie jako „zło konieczne” przed studiami, które faktycznie ukierunkują mnie w stronę dorosłego życia i interesującej mnie pracy. Wcześniej szkołę po prostu trzeba przeżyć.

No dobrze. A jaką rolę szkoła w takim razie powinna odgrywać, żebyś nie mówił, że jest w niewielkim stopniu przydatna?

Szkoła w moim dotychczasowym odbiorze zupełnie nie bierze pod uwagę tego, jakie są pasje i zainteresowania dzieci. Ma to absolutnie gdzieś. Dobrze zrobiona szkoła powinna indywidualnie podchodzić do ucznia, wiedzieć, czym żyje i skupiać się na rozwoju tych jego pasji w kierunku czegoś pożytecznego. Nie powinna tworzyć robotów, którzy dla wysokich stopni muszą porzucić swoje pasje, aby poświęcać cały czas na uczenie się tego samego, co wszyscy inni uczniowie. Dla średniej, dla paska, dla punktacji decydującej o zdobyciu miejsca w liceum.

Po co jest, do czego w ogóle służy uczniowi, takiemu jak ty, podręcznik? Kiedy się przydaje, kiedy jego istnienie ma w ogóle sens?

Dobry podręcznik zawiera tylko same fakty. Dobry podręcznik jest sensownie zorganizowany, co dla mnie przede wszystkim oznacza, że w jednym miejscu zebrane są wszystkie informacje, które mam poznać dla danego tematu lekcji. Ich kolejność jest w jakimś logicznym porządku. Jest zrobiony tak, aby przede wszystkim ułatwić mi szybkie zapamiętywanie faktów.

Słyszałeś już o nowym przedmiocie szkolnym – Historia i teraźniejszość – i o podręczniku profesora Roszkowskiego. Wiesz, że wokół tej książki wybuchła w Polsce spora polityczna awantura. Co ty myślisz o tym całym zamieszaniu?

Ta awantura jest zbędna. Przy takim nastawieniu młodzieży do szkół, jakie jest teraz, przy obecnym nastawieniu młodzieży do tego, co słyszy w szkołach, rodzice wszelkie polityczne próby wpływania mogą z łatwością w domu naprostować. Po prostu powiedzieć, co sami o tych kontrowersjach myślą lub przedstawić dzieciom sprawę obiektywnie i zwyczajnie w ten sposób odkłamać to, co napisano w tym podręczniku.

Myślisz, że rodzice mają taki duży wpływ na 15-latków i autorytet?

Może nie wszyscy. Na pewno niewielu rodziców ma wpływ na tyle duży, aby równać się z wpływem rówieśników na ich dzieci. Ale sądzę, że wszyscy mają większy wpływ niż szkoła.

Co jednak myślisz o tej sytuacji, że taki podręcznik w ogóle został wydany, został zaakceptowany, dopuszczony przez ministerstwo i przedłożony szkołom do używania? Czy to jest w porządku?

Podręcznik powinien być apolityczny i nie powinien dążyć do uzyskania jakiegokolwiek wpływu politycznego na dzieci. Kształtowanie polityczne dzieci to powinna być tylko i wyłącznie rola ich rodziców i rodziny. A nie szkoły. Nie miejsca, do którego uczęszczanie jest obowiązkowe.

To jak oceniasz polityków, którzy postanowili podręcznik tak napisany do szkół wprowadzić?

Oni na pewno są przekonani, że to jest dobry pomysł. Ale okaże się on żałosną i nieudaną próbą wywarcia wpływu. Efektem będzie zwyczajnie zmarnowana godzina lekcyjna.

Ale może to nie jest tylko zły pomysł? Dotąd z nauczaniem historii, czy to w liceum czy w podstawówce, było tak, że zaczynano zawsze od starożytności, potem szło średniowiecze i kolejne zamierzchłe bardzo epoki, o których nauczano czasem bardzo szczegółowo. A na koniec brakowało czasu, aby o historii najnowszej w ogóle cokolwiek powiedzieć. Może skupienie się więc oddzielnie na świeżych dziejach ma sens?

Tak, sam ten pomysł jest super. Szczegółowe informacje o bardzo dawnych faktach nie przydadzą się nam przecież do niczego. One powinny pojawiać się na rozszerzeniach, kiedy ktoś już konkretnie planuje przyszłość historyka, albo może nawet na studiach, ale na pewno nie w szkole podstawowej. Powinniśmy się uczyć historii od II wojny światowej, może jeszcze razem z latami tuż przed nią, które doprowadziły do jej wybuchu. Powiedzmy ostatnich stu lat.

Jeśli jakaś sprawa jest dyskusyjna, więc ludzie mają na jej temat różne poglądy, to jak powinno się o tym mówić w szkole? Wcale? Przedstawiając wszystkie poglądy i pozwalając uczniom na dyskusję i ocenę? Czy poprzez narzucenie poglądów autora podręcznika i pana ministra?

To pytanie jest bardzo mocno retoryczne. To chyba jasne, że należy poznać wszystkie stanowiska, i to nawet także te najbardziej skrajne. Zwłaszcza że coś, co dla jednej osoby jest skrajne, dla innej może skrajne nie być. Uczniowie wówczas powinni mieć prawo samodzielnie wyrobić sobie zdanie bez takiego sztucznego naprowadzania.

Szkoła nie powinna natomiast unikać politycznych spraw, powinna uczyć o wszystkim, co ważne. A jeśli jakiś temat budzi spory, to oznacza przecież, że ludzie uznają go właśnie za ważny. Uciekanie przez szkołę przed kontrowersjami i trudnymi tematami nic by nie dało. Uczeń prędzej czy później pozna te tematy i wyrobi sobie zdanie, może pod wpływem równie niedobrym jak ten podręcznik.

Co zrobić, aby zdobyć wiedzę objętą programem HiT, ale nie korzystać z tego podręcznika? Masz jakieś pomysły? Czy dla młodego człowieka w wieku 15 lat, który ma wszystkie współczesne możliwości technologiczne, byłby to jakikolwiek problem?

Samo zdobycie tej wiedzy to oczywiście żaden problem. Problemem jest sytuacja, gdybym musiał uczyć się z tego do konkretnego sprawdzianu. Wtedy kluczowa staje się postawa nauczyciela. Jeśli nauczyciel na lekcjach nie będzie w ogóle bazował na tym podręczniku i będzie podawał suche fakty, to będzie ich także oczekiwał na sprawdzianie. Wtedy można się tego nauczyć z innego podręcznika, z Internetu, itd. Ale gdyby on wspierał poglądy w nim przedstawione, to nie będzie opcji skutecznie i dobrze nauczyć się skądś indziej, bo na sprawdzianie punktowanie i ocena będzie zależeć od stopnia oddania treści tak, jak wyglądają one w podręczniku.

I wtedy ta propaganda byłaby skuteczna, dotarłaby do uczniów, byłoby jednak nie sposób jej uniknąć…

Ostatnie pytanie: Celem tej całej rządowej operacji wydaje się być ukształtowanie licealistów na ludzi o poglądach prawicowych. Jak myślisz, czy to się uda…

To się nie uda.

… Jak na próbę takie propagandy zareagują twoje koleżanki i twoi koledzy, twoi rówieśnicy?

W żaden sposób nie zmieni to ich poglądów. Kto popierał wcześniej poglądy autora podręcznika, będzie je popierał nadal. Kto je odrzucał, nadal będzie je odrzucał. Komu te kwestie były obojętne, nadal będą mu obojętne. Tak to wygląda dziś w szkołach.

Ten podręcznik jest podobno skierowany do nastolatków, a tymczasem odnosi się do młodych ludzi i ich potrzeb bardzo krytycznie. To dodatkowo nas zniechęca. Autor podręcznika to osoba konserwatywna i równocześnie w bardzo podeszłym wieku. Z tego, co i jak pisze, widać że zakłada, że młody człowiek jest zwyczajnie głupi i powinien bezwzględnie słuchać się starszych. A jeśli ma inne od niego poglądy, to jest tym bardziej głupi. Stąd krytyka wszystkiego, czym żyli młodzi ludzie w Europie w kilku pokoleniach, muzyki, ubiorów, fryzur, itd. Powiedzmy sobie jasno, tak nie uda się zdobyć sympatii uczniów.

SEBASTIAN BENIUSZYS

Uczeń klasy pierwszej Liceum Ogólnokształcącego w roku szkolnym 2022/23, który odbierze jedne z pierwszych lekcji przedmiotu „Historia i teraźniejszość” w polskich szkołach

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

EDUKACYJNY WIR

PO CO KOMU MATURA Z POLSKIEGO?

ANNELIESE MISTEL

Oldze Tokarczuk zarzucono klasizm po jej kontrowersyjnej wypowiedzi podczas spotkania poświęconego niedawnej premierze książki Empuzjon na Festiwalu Góry Literatury. Noblistka stwierdziła, że „czytanie nie jest dla idiotów”, a jej celem nigdy nie było, by jej książki trafiły do powszechnego obiegu, tylko do określonej grupy odbiorców posiadającej odpowiedni kapitał kulturowy. Tylko, czy rzeczywiście Olga Tokarczuk chciałaby, żeby czytanie było zajęciem dostępnym wyłącznie dla elit?

Literatura nie rezonuje w ludziach tak, jak nawet najmniejsza sugestia, że ktoś może nie być inteligentny. Błędem Olgi Tokarczuk było użycie słowa „idioci”, które jest niczym pocisk w rosyjskiej ruletce – nikt nie chce, by wypadło na niego. Użycie tego słowa było mocno niefortunne i biorąc pod uwagę psychologiczne wykształcenie noblistki, trudne do zrozumienia. Być może przelała się w niej czara goryczy, wywołana kolejnymi falami hejtu, spadającymi na nią za gorzkie słowa krytyki odnoszące się do obecnej sytuacji w Polsce. Reakcja była jednak łatwa do przewidzenia, ponieważ te słowa miały prawo zabrzmieć źle. Upodobania literackie są bardzo indywidualną sprawą, a odbiór powieści Olgi Tokarczuk nie jest miarą inteligencji. Niemniej, by wyrobić sobie zdanie w tej kwestii, trzeba mieć odpowiedni zasób wiadomości, żeby zobaczyć dzieło w jego pełnej okazałości. I tutaj noblistce ciężko nie przyznać racji.

Recenzje towarzyszące premierze Empuzjonu przypominają apteczne ulotki z zaleceniami, sugerujące w jakich dziełach oraz pojęciach należy być biegłym, by zrozumieć oraz przeżyć powieść noblistki. Zresztą od pierwszych zapowiedzi powieści wiadomo, że ma być odniesieniem, do wydanej w 1924 roku Czarodziejskiej góry Thomasa Manna. Profesor Ryszard Koziołek w swoim tekście na łamach „Książek. Magazynu do Czytania” dodał do tego, że pozycja będzie wielką gratką dla miłośników Sanatorium pod Klepsydrą Bruno Schulza. Powieść otwiera cytat z Fernanda Pessoi, a zamyka nota samej autorki, gdzie wylicza, czyimi wypowiedziami inspirowane były sparafrazowane mizoginistyczne poglądy prezentowane w utworze (na liście znalazł się m.in. Sigmund Freud, Platon, Shakespeare czy Tomasz z Akwinu). Żeby rozszyfrować enigmatyczny tytuł Empuzjon, trzeba wiedzieć, kim są pochodzące z mitologii greckiej empuzy, a także czym jest sympozjon. Niezależnie czy literatura Olgi Tokarczuk trafia w osobiste gusta czy nie, bez znajomości odpowiednich kontekstów stanie się raczej niemożliwe dostrzeżenie tego, co autorka chce przekazać czytelnikowi, a ewentualna ocena nie będzie obiektywna. Czy noblistka powinna zatem zrezygnować z wplatania ważnych dla niej nawiązań, by trafić do większej liczby czytelników? Bezwzględne stosowanie takiego rozwiązania byłoby zabójcze dla literatury, która rozwija się dzięki indywidualnemu wymiarowi kreatywności artystów, nie zaś pisaniu pod odbiorcę. Ta wolność daje też możliwość stawiania intelektualnej poprzeczki coraz wyżej. Słowa noblistki można więc rozumieć dokładnie tak samo, jak adnotację na grze komputerowej informującą, że zadziała tylko gdy sprzęt spełnia określone wymagania techniczne. Jednak w odróżnieniu do wirtualnej rozrywki, narzędzia do obcowania z literaturą są o wiele bardziej dostępne, przynajmniej w teorii.

Wbrew krytyce wielu ludzi, nie wystarczy, żeby książka trafiła pod strzechy, by była przeczytana. Biblia stoi na półce w większości polskich domów, ale nie przekłada się to na jej powszechną znajomość. Nawyki czytelnicze nie wyrabiają się same z siebie, ale nie w każdej rodzinie są warunki, żeby o to zadbać. Między innymi w tym celu stworzono system powszechnej oświaty, dzięki której każde dziecko, niezależnie od pochodzenia, miało mieć dostęp do wiedzy oraz kultury. Jedną z ważnych ról, jaką ma spełniać szkoła jest właśnie nauka obcowania z językiem, nie tylko tym użytkowym, ale również ze słowem pisanym. Jednakże to, co brzmi dobrze w teorii, nie musi wcale pokrywać się z praktyką, dlatego warto zamiast nad Olgą Tokarczuk, pochylić się nad stanem oświaty, a zwłaszcza nauczania języka polskiego. Również z założenia, podsumowująca okres edukacji matura ma być sprawdzianem praktycznych umiejętności wymaganych nie tylko do podjęcia studiów, ale też bardzo przydatnych w życiu. Biorąc pod uwagę, że większość uczniów zdaje w dzisiejszych czasach maturę, można śmiało założyć, że powinni je posiadać. Niestety matura z języka polskiego, zwłaszcza ta rozszerzona, jest egzaminem absurdalnym i już od dawna nie sprawdza żadnych umiejętności praktycznych. Wbrew temu, co przewiduje program nauczania, nie trzeba dobrze opanować polszczyzny, ba, można nawet nie przeczytać wymaganych lektur, ponieważ dobry wynik zależy od umiejętności „wstrzelenia się” w klucz. Choć w założeniu uczeń ma za zadanie przeanalizować teksty, wykorzystując wiedzę z języka oraz znajomość kontekstów, w rzeczywistości musi ściśle napisać to, czego oczekuje od niego egzaminator. Nikt nie sprawdza umiejętności myślenia. Biegła znajomość gramatyki to ułamek punktacji, a z lektur się właściwie nie korzysta (poza skrótowym opanowaniem tych ważniejszych, mających w zwyczaju się pojawiać). Liczy się przede wszystkim porządne wyuczenie powtarzających się w arkuszach modeli. Helena Łygas w swoim komentarzu na temat kontrowersji wokół wypowiedzi Olgi Tokarczuk przywołała badania OECD z 2016, według których jedynie 0,7 procent Polaków posiada najwyższy, piąty poziom umiejętności czytania obejmujący takie kompetencje, jak wyszukiwanie kontekstów, zauważanie chwytów retorycznych czy ocenę argumentów i wiarygodności informacji. Czwarty poziom to czytanie tekstu ze zrozumieniem obejmujące umiejętność połączenia wiadomości zawartych w tekście oraz dostrzeżenia związków przyczynowo-skutkowych. Według badania, ten pułap osiągnęło zaledwie 9% Polaków. Poziom drugi jest najliczniejszy, reprezentowany przez niemal 36% społeczeństwa, zaś pierwszy i zerowy to ok. 20%. Oznacza to, że w kraju, gdzie niemal każdy ma maturę, połowa ogółu posiada umiejętność czytania poniżej przeciętnej. Trudno jednak się dziwić, skoro polskiego uczy się „pod egzamin”. Nie wiadomo nawet, jak w tej sytuacji oceniać nauczycieli, skoro polonista z ambicją nauczenia swoich uczniów poprawnej polszczyzny oraz zachęcenia ich do czytania, nie przygotuje ich dobrze do matury, która polega zupełnie na czym innym. W tej sytuacji próżno też oczekiwać, że uczeń przygotowany do poruszania się po bardzo ograniczonym obszarze literatury, nie za pomocą samodzielnego myślenia, ale egzaminacyjnego klucza, zrozumie powieści Olgi Tokarczuk, stawiające o wiele wyższe wymagania intelektualne. Nagroda, jaką jest wysoka liczba punktów z matury, dodatkowo utwierdza te postawy. Uczniowie porównujący wyniki mogą dojść do wniosku, że czytanie lektur nie ma żadnego wpływu na uzyskany rezultat i jest właściwie stratą czasu (jeśli w ogóle nie frajerstwem), a znajomość pojęć takich jak imiesłów czy zdanie podrzędnie złożone nie jest do niczego potrzebne. Dopiero później, gdy przy nauce języków obcych pojawiają się trudności z opanowaniem gramatyki, przełożony wścieka się za niechlujnie napisany mail, a ktoś stwierdza fakt braku posiadania wystarczających kompetencji do przetworzenia dzieł kultury, doświadczają brutalnego zderzenia z rzeczywistością. Okazuje się, że wyuczona pod wytyczne analiza porównawcza powtarzającego się zestawienia tak naprawdę była potrzebna tylko przez 90 minut trwania egzaminu maturalnego.

Zresztą nie tylko z nauczaniem języka polskiego jest źle. System edukacji kuleje już od dawna, a PiS wbija do jego trumny ostatnie gwoździe. Źle opłacani nauczyciele masowo odchodzą z zawodu, albo przenoszą się do placówek prywatnych. Oprócz niskich zarobków przeszkadza im coraz bardziej nieprzyjemna atmosfera w szkole, gdzie swobodę w prowadzeniu zajęć wypiera atmosfera cenzury i donosów. Za jakiś czas zabraknie nauczycieli. To nieuniknione, gdy kolejne odchodzące na emeryturę roczniki nie są zastępowane nowymi. Oznacza to, że niedługo jakościowa edukacja będzie dostępna tylko dla tych, których stać na prywatne szkoły, albo wręcz wysłanie dziecka za granicę, jeśli długie ręce PiS-u dotrą również tam. Zapewne przełoży się to też na stan i wyposażenie bibliotek, służących szerszemu udostępnianiu literatury. Nie każdego stać na kupowanie książek za 30-50 złotych, a dla czytelników z małych ośrodków może to być jedyne dostępne źródło dotarcia do poszukiwanych tytułów. Ta postępująca prywatyzacja oświaty najboleśniej uderzy w tych nieuprzywilejowanych, którzy nie będą w stanie opłacić sobie edukacji oraz innych możliwości rozwoju. Logiczną konsekwencją aktualnej polityki oświatowej będzie rozwarstwienie młodego pokolenia na tych, co mają realne szanse na solidne wykształcenie i tych, co są jej pozbawieni. W tej sytuacji zastanawia, dlaczego ci wszyscy przejęci słowami Olgi Tokarczuk nie walczą z taką samą zaciekłością o przyszłość powszechnego szkolnictwa, dającego każdemu możliwość dostępu do wiedzy i kultury. Książek nie będzie pod strzechami, jeśli nie będzie odpowiedniej edukacji.

W całym zamieszaniu najciekawsze jest to, jak wielu krytyków automatycznie odniosło słowa noblistki do gorzej sytuowanych osób z małych miejscowości, choć ona nigdzie w swojej wypowiedzi nie powiedziała ani słowa, że jej książki mogą być rozumiane jedynie przez elity z tzw. dobrych domów. Z pewnością nie jest to warunek odbioru literatury pięknej. Mówiła o pisaniu dla ludzi o wysokim poziomie wiedzy i wrażliwości. Chyba, że w ogóle uznamy słowo „inteligentny” i ocenę literatury względem stopnia jej trudności (także wszystkie nagrody jak Nobel czy Nike) za klasistowskie, żeby nikt nie poczuł się urażony. Założenie jakoby miały to być osoby o określonym, mniej uprzywilejowanym statusie dopowiedzieli sobie już krytycy. Ich obrona stała się de facto protekcjonalnym upupieniem, sugerującym jakoby w małych ośrodkach czy mniej zamożnych rodzinach nie mogło być ludzi inteligentnych, wykształconych i oczytanych. Olga Tokarczuk niechcący uderzyła w stół, odezwało się Wesele Wyspiańskiego w wersji współczesnej.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

EKONOMIA DZIŚŃ

EKONOMIA DZIŚ

PIS/PUT-IN* -FLACJA *SKREŚL NIEPOTRZEBNE

SŁÓWKO ROKU 2022? INFLACJA!

MACIEJ CHMIELEWSKI

W rekordowym tempie rosną ceny praktycznie wszystkich dóbr. Po raz pierwszy od transformacji ustrojowej ceny rosną szybciej niż płace. Biedniejemy! Skąd ten wzrost? Czy rację ma opozycja mówiąc o pisflacji, czy może jednak jest trochę racji w pisowskiej putinflacji?

Podwyżki prądu, drogie wakacje, wyprawka szkolna. Koniec? Nie, dopiero idzie zima i palenie ostatnich oszczędności. Zresztą módlmy się wszyscy, wierzący i niewierzący o to, by w ogóle było czym palić. Dziś już tylko modlitwa nam pozostała – dzięki PiS opału na pewno zabraknie. Wzrost cen czujemy wszyscy, nie mieliśmy takiego od lat 90-tych. W rekordowym tempie rosną ceny praktycznie wszystkich dóbr. Po raz pierwszy od transformacji ustrojowej ceny rosną szybciej niż płace. Biedniejemy! Skąd ten wzrost? Czy rację ma opozycja mówiąc o pisflacji, czy może jednak jest trochę racji w pisowskiej putinflacji?

Inflacja – co to w ogóle?

Odczarujmy temat inflacji, ona nie pojawiła się nagle, ona istniała zawsze. Inflacja to zmiana in plus poziomu cen w określonym czasie, najczęściej mierzona rok do roku albo kwartał do kwartału. Analogiczny spadek cen nazywamy deflacją. Sama w sobie inflacja nie jest zła, jest zjawiskiem naturalnym. Trzeba podnosić płace, rosną inne koszty, wchodzą na rynek nowe modele produktów, których wytworzenie wymagało inwestycji. Pełzający w czasie, niewielki wzrost cen jest zjawiskiem neutralnym, a nawet korzystnym, dopóki ceny rosną wolniej niż wynagrodzenia. Przez lata przyzwyczailiśmy się, że jeśli ceny naprawdę rosną, to pojedynczych produktów. Co warto podkreślić, inflację mierzymy jako wzrost cen koszyka dóbr. Co z tego, że marchewka podrożała nawet o 100%, jeśli jej realny udział w naszych wydatkach jest znikomy, a np. potaniała elektronika? 1-2-3-procentowy wzrost cen towarów konsumpcyjnych nie był odczuwalny dla nikogo. Coś drożało, coś taniało, bilans był nieodczuwalny, z roku na rok wszystkich było stać na coraz więcej. Zawdzięczaliśmy to rozsądnej i konsekwentnej polityce gospodarczej prowadzonej przez 30 lat. Jedne rządy podejmowały lepsze decyzje, inne gorsze, natomiast nie mieliśmy do czynienia z pasmem skrajnie nieodpowiedzialnych, czy po prostu głupich bezpośrednich interwencji w gospodarkę.

Czy interwencjonizm jest zawsze zły? Zdarzają się oczywiście wojny czy inne kryzysy naturalne - tak, wtedy interwencja jest dopuszczalna, a nawet konieczna. Natomiast wpuszczenie rządu do zdrowej i rozwijającej się gospodarki to wpuszczenie wściekłego lisa do kurnika, w najlepszym przypadku słonia do składu porcelany. Po pierwsze, gdyby polityczni decydenci się na czymkolwiek znali, to nie siedzieliby w urzędach, tylko za wielokrotnie większe pieniądze zarządzali prywatnymi firmami. Prześledźmy kariery politycznych nominantów od Orlenu po ministerstwa. Nie tylko za PiS (choć przy nich kariera Nikosia Dyzmy to organiczny rozwój człowieka), cofnijmy się do innych rządów. Trudno znaleźć tam na stanowisku człowieka, który poza polityką zaszedłby wyżej niż kierownik zmiany w przysłowiowej Biedronce. To nie jest tylko polska specyfika, wszędzie na świecie zawodowa polityka jest zbiorem cwaniaków, którzy nie umieli nic osiągnąć w normalnym życiu. Jeśli pojawiają się tam wybitniejsze postacie, to na kilka lat, zrobić swoje i uciec z powrotem do normalnego życia. Po drugie, nawet jeśli te pozbawione jakichkolwiek kompetencji osoby są wspierane przez zaplecze eksperckie, nawet z dobrych uczelni, to wciąż są podatne na politykę. Każda podwyżka podatków, opłat, stóp procentowych, obcięcie wydatków itp. to uderzenie w konkretnych wyborców. Ponadto rolą firmy jest zarabianie pieniędzy, rozwijanie biznesu, nie realizowanie celów społecznych. Cele społeczne realizują się naturalnie, samoistnie określając, co jest potrzebne, a co nie. Dla polityków zawsze kuszące będzie kierowanie środka ciężkości zgodnie z własną wizją świata, nawet jeśli nie jest to korzystne dla rozwoju gospodarki. Im mniej rząd wmiesza się w gospodarkę, tym mniej w niej zepsuje. Dowolny rząd w dowolnym miejscu na świecie.

PiS kontra Putin

PiSowskiej propagandy mogliby się uczyć na Kremlu. Na szczęście w putinflację nie wierzy chyba nawet pisowski beton zbrojony stalą pancerną. Nie wierzy słusznie, choć obiektywnie w skali obecnej inflacji Putin i jego wojna na Ukrainie mają bardzo duży udział. Wzrost cen paliw i spadek kursu złotówki to w największym stopniu reakcja rynku na wydarzenia na Ukrainie. Na to PiS nie ma żadnego wpływu i nie miałby żaden inny rząd. No, może prawie żadnego. Niski kurs złotówki, który jeszcze spadł, to wynik indolencji lub świadomego sabotażu naszej waluty w wydaniu Rady Polityki Pieniężnej – złożonej z pisowskich nominantów. Wrócę do tematu później, natomiast całokształt pracy twórczej tych ludzi jest kompromitacją i poniżeniem instytucji banku centralnego. Osoba Adama Glapińskiego jest tylko wisienką na torcie. Pomijając zaniedbania i niekompetencję pisowskich Dyzmów wzrost notowań ropy na rynkach przy spadku kursu złotego nie tłumaczy jednak całości cen paliw na stacjach. Dzięki wprowadzonym na początku swoich rządów obostrzeniom w imporcie paliw na rynku hurtowym ograniczono dystrybucję w zasadzie tylko do Orlenu i Lotosu, po ich połączeniu mamy już całkowity monopol. Tak, drodzy czytelnicy – możemy jechać na stację jednego z wielu szyldów, ale bez względu na to, czy wybierzemy stację Orlenu, Shella, BP czy jednego z hipermarketów, to paliwo pochodzi z Orlenu albo z Shella. Tak samo jak Orlen w Niemczech nie wozi swojego paliwa, tylko kupuje tam w hurcie od lokalnej rafinerii. Dzięki temu pan Obajtek ma niemal pełną swobodę decyzyjną co do cen paliw i może z dumą raportować na Nowogrodzką, ile to w tym miesiącu wpłaci do partyjnej kasy. Po raz kolejny wyłączyliśmy też mózgi przy wprowadzaniu sankcji na Rosję. Tak, one były potrzebne. Tylko dlaczego na litość boską najpierw wprowadzono sankcje, a dopiero potem się obudzono, że nie mamy skąd wziąć węgla? Nie można było ich wprowadzić tydzień czy dwa później po zrobieniu zapasów? Tak zrobiła reszta krajów zachodnich, nie skażona od podstawówki gangreną romantyzmu Słowackiego i Mickiewicza. Jakie to nasze, polskie. Tu, powiedzmy sobie szczerze, to nie tylko PiS nawalił, ale zrobił to pod presją większości opozycji czy mediów trąbiących na wyścigi, jak tu czym prędzej wspierać Ukrainę. Wtedy ja byłem ruskim onucem, a oni patriotami. Dzięki temu ich patriotyzmowi Putin sprzedaje dziś mniej ropy i gazu, ale zarabia na tym tyle samo. Brawo rodacy! Na Kremlu są wdzięczni za wasze mickiewiczowskie serduszka, a w Berlinie i w Paryżu znów śmieją się z głupich Polaczków. Przedkładanie serca nad rozum to nie patriotyzm, tylko głupota. U polityków – zdrada stanu.

Lenin wiecznie żywy

Kłamstwo powtórzone tysiąc razy staje się prawdą - tę maksymę wyznaje pisowska propaganda już od czasów, gdy kierowali nią dzisiejsi gwiazdorzy PO jak Misio Kamiński czy Joanna Kluzik-Rostkowska. Może moje poglądy są w tej kwestii skrajne, ale są czyny, które nie powinny być nigdy zapominane i wybaczane. Jednym z nich jest członkostwo w PiS, zwłaszcza nie takie szeregowe. To powinno dożywotnio eliminować człowieka z przestrzeni publicznej. Trzeba jednak przyznać, że kreacja wizerunku PiS jako partii prawicowej i antykomunistycznej jest sztuką, która nie udała się nawet Urbanowi czy Goebbelsowi. Ta antykomunistyczna partia polskich patriotów uczyniła wiceministrem sprawiedliwości Andrzeja Kryże syna stalinowskiego zbrodniarza Romana. „Sądzi Kryże będą krzyże”, mawiano. Czasem IPN odnajdzie kogoś z kulą w potylicy, krzyż po latach dostawi. Ta tytułująca się prawicą partia czerpie garściami nie tylko z aparatu terroru, jaki już na własne oczy, nie tylko w podręcznikach, widzieliśmy przy okazji pałowania demonstracji, bicia dziennikarzy, zabijania na komisariacie czy licznych interwencji wyglądających jak zwykłe napady bandytów. Nie ma drugiej rzeczy, która państwu polskiemu by się tak bardzo nie udała jak policja państwowa. Natomiast PiS nas policji po prostu pozbawił. PiS postawił policję dokładnie tam, gdzie stało ZOMO, uczynił z niej bojówkę na usługach jedynie słusznej partii. O ile bandytyzację sposobu działania policji rozpoczął jeszcze Bartłomiej Sienkiewicz, o tyle Mariusz Kamiński z manufaktury uczynił przemysł. A policja tam postawić się grzecznie dała pokazując, że była i jest instytucją pozbawioną jakiegokolwiek honoru i instytucjonalnego kręgosłupa moralnego.

Prawdziwy duch Lenina widoczny jest w pisowskiej wizji gospodarki. Nie ma wolności, własności prywatnej, wolnego rynku czy dorabiania się. Chcesz mieć mały sklepik czy zakład fryzjerski? Proszę bardzo, byle to był jeden zakład, najwyżej dwa. Wielki biznes jest zarezerwowany dla członków partii, ich rodzin, względnie oligarchów z nią związanych. Doprowadziło to do patologii, gdzie firma nie jest firmą, tylko instytucją służącą celom politycznym partii rządzącej. Bo największym problemem firm państwowych nie są pozbawione jakichkolwiek kompetencji pociotki na wysokich stanowiskach. Najczęściej i tak nic nie robią poza pobieraniem wynagrodzenia. Realne decyzje biznesowe podejmują osoby na formalnie niższych stanowiskach, ale mające wiedzę. Problem w tym, że takie firmy równolegle ze swoim biznesem podejmują całkowicie polityczne decyzje, szkodzące konkurencji i gospodarce. Głupotą jest naiwna wiara, że te decyzje będą słuszne i będą służyć rozwojowi. To dla polityki Orlen kupił lokalne wydawnictwa, to dla polityki LOT ogłasza loty z Radomia czy wspiera próbę zniszczenia transportu lotniczego w Polsce, jaką w istocie rzeczy jest projekt CPK. Model polityczno – gospodarczy wprowadzany od 7 lat przez PiS to klon wynalazków Piłsudskiego i komunistów.

Jaki to ma związek z inflacją?

Najlepszym lekarstwem na zrównoważony rozwój gospodarczy i wszelkie patologie rynku jest konkurencja. To rynek ceną i produktem decyduje co jest potrzebne, a co nie. Co nam po rewelacyjnym wynalazku, którego nikt nie potrzebuje? Tymczasem państwo swoimi dotacjami czy innymi interwencjami zakłóca ten proces. Rządowa firma wspierana administracyjno-prawnie przez swojego właściciela utrudnia działalność jej konkurentów. Dlaczego w Polsce może dobrze działać transport autobusowy, a kolej nie? Przecież mamy państwowego PKS Polonus i jakoś sobie radzi. Bo na kolei nie ma konkurencji, której pojawieniu się przeciwdziała PKP. Mamy niby wielu przewoźników, ale każdy z nich jest monopolistą na swoich trasach. To nie ma prawa działać. Takie firmy po pierwsze nie mają presji do efektywności kosztowej i przenoszą jak chcą koszty na swoich klientów, po drugie muszą zarobić na swoje polityczne wydatki. Wzrost skali upolitycznienia gospodarki, jaki miał miejsce przez ostatnie lata, nieuchronnie prowadzi do spadku jej efektywności i wzrostu cen.

Ale PiS inflację wytworzył także wprost. Najprościej inflacja bierze się z przyrostu gotówki szybszego od wzrostu mocy produkcyjnych gospodarki. Skala wydatków socjalnych oraz tempo wzrostu płacy minimalnej to nie koktajl, a bomba inflacyjna. Nie chodzi tu o poziom jednego i drugiego sam w sobie, to w dłuższym czasie zawsze się stabilizuje z cenami. Natomiast jedno i drugie w ostatnich latach rosło bez związku z wydajnością gospodarki, dodatkowo zakłóconą restrykcjami covidowymi. Skala wszystkich 500+, świnioplusów czy innych siedemnastek jest trudna do zliczenia i wymienienia. Zresztą sam PiS świadomy siebie stosuje tu obrzydliwie komunistyczne nazewnictwo w postaci trzynastek i czternastek.

Celem narzędzia, jakim jest płaca minimalna, jest ochrona najsłabszych uczestników rynku i jej poziom musi być powiązany ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce. Nie chodzi o podbijanie jej poziomu samo w sobie, tylko, mówiąc bardzo wprost, by różni cwaniacy nie wykorzystywali nieświadomości różnych naiwniaków. Zawsze się znajdzie ktoś chętny do pracy za miskę ryżu, bo nie wie, że może dostać więcej. Tyle, że podniesienie tej płacy z ok 45% do niemal 60% w 6 lat to po prostu dywersja gospodarki i jej świadome rozmontowanie. Nie mówię tu o samym poziomie, w mojej ocenie już 45% to poziom zdecydowanie zbyt wysoki, natomiast zmiana o 15 pkt % w tak krótkim czasie i przy niemal braku bezrobocia musi skończyć się wystrzałem inflacji. Widzieliśmy to już na długo przed covidem, gdy z roku na rok inflacja rosła bez żadnej reakcji RPP.

Czy jest aż tak źle?

Tak i nie. Jest źle, ponieważ wzrost kosztów życia odczuwamy wszyscy, czeka nas spowolnienie gospodarcze. Oczywiście jak zawsze biedniejsi bardziej, bogatsi mniej ale koniec końców wszystkich stać na mniej niż było wcześniej. Jak zwykle najbardziej oberwie klasa średnia, zwłaszcza ta młodsza, na dorobku. Biedniejsi dostaną wsparcie państwa, osoby 50+ najczęściej mają pospłacane kredyty mieszkaniowe czy inne, duże stałe zobowiązania i w największym stopniu ich bólem będzie oszczędzanie mniejszych kwot niż do tej pory. Najbardziej zaboli to młodych kredytobiorców, którym raty wzrosły czasem o 100%, co nawet przy dużych dochodach, zawsze co najmniej denerwuje. Plusem z tej sytuacji jest nieuchronne spowolnienie gospodarki i reset jej ewidentnego przegrzania. To jest konieczne, choć nieprzyjemne. Nawet bez wojny na Ukrainie mielibyśmy dziś inflację nieco poniżej 10%, a to powód do wysokiego alarmu. Wzrost oprocentowania kredytów hipotecznych boli obecnych kredytobiorców ale równocześnie wielu potencjalnych po prostu odcina od takiej możliwości. Już widzimy spadek wniosków kredytowych o 70-80%, a udzielonych kredytów o 50%. Na rynku deweloperskim już widzimy spadek sprzedaży, a nadchodzi prawdziwe tąpnięcie. Czy to źle? Bańka, jaka nabrzmiała w ostatnich 3 latach, musiała w końcu pęknąć, wzrost cen mieszkań w dużych miastach nie miał pokrycia we wzroście płac, a zatem realnie ludzi było coraz mniej stać na własne „M”. Problemy z obsługą kredytów na pewno spowodują sprzedaż wielu mieszkań na rynku wtórnym. To oraz brak możliwości kredytowania spowoduje spadek sprzedaży i w następstwie cen u deweloperów. Poważnym ryzykiem jest jednak sytuacja, gdy w wyniku przeceny rynku sprzedaż mieszkania nie pozwoli na spłatę całego zadłużenia. Będzie to dotyczyć wielu kredytów branych w latach 2020-21.

Dobrą wiadomością jest jednak to, że inflacja spada. Tak, ona spada. Bardzo denerwuje mnie publikowanie statystyk gospodarczych bez odpowiedniego komentarza. Czytelnik nie musi mieć wiedzy, ale od dziennikarzy gospodarczych można wymagać minimum wiedzy i umiejętności rozumienia statystyk, jeśli się z nich korzysta. Ostatni szybki odczyt GUS pokazał inflację CPI na poziomie 16,1%. Ceny w sierpniu 2022 były o 16,1% wyższe niż w sierpniu 2021. Analogiczny pomiar w lipcu pokazał 15,6%. Czy to oznacza, że inflacja znowu przyspiesza? Prawidłowa odpowiedź brzmi NIE albo NIE WIEM. Dlaczego? Dlatego, że istotny jest trend, a nie jeden miesiąc, czegokolwiek by on nie pokazał. By ocenić trend, konieczne jest spojrzenie na wskaźniki miesiąc do miesiąca czyli sierpień 22 do lipca 22, lipiec 22 do czerwca 22 td.. Vide: https://www.bankier.pl/gospodarka/wskazniki-makroekonomiczne/inflacja-m-m-pol

Odrzucając efekt zmian wpływu tarcz inflacyjnych w lutym widzimy, że inflacja hamuje od kwietnia 2022. Oczywiście, wciąż widzimy jej wysoki poziom, bo to, co wzrosło w grudniu czy marcu, jest w sierpniu odczuwalne w porównaniu do sierpnia poprzedniego roku. Prawdziwą różnicę zobaczymy na wiosnę 2023 z racji wysokiej bazy 2022. Spadek inflacji do nawet 0 nie oznacza, że ceny wrócą do starych poziomów. One już za nami zostaną takie jakie są, jedynie przestaną rosnąć w szalonym tempie. Niewielkie odchylenie od trendu w jednym miesiącu o niczym jeszcze nie świadczy, szczególnie, że efektów podwyżki stóp procentowych jeszcze nie widzimy. Te są widoczne po ok 6 kwartałach, zatem tak naprawdę to, co widzimy dzisiaj, jest efektem obniżki stóp w 2021 roku i braku korekty tego na czas. Ani RPP ani PiS nie odpowiadają za zmiany cen paliw na rynkach światowych i za to, jak to wpłynęło na cenę paliw. W pewnym stopniu można im zarzucić wysokość marży Orlenu czy niską wartość złotówki, do czego Adam Glapiński z kolegami celowo doprowadzili. Ale to wszystko. Tymczasem stopy procentowe oraz pozostałe narzędzia RPP mają wpływ wyłącznie na dostępność pieniądza na rynku oraz w pośredni sposób na cenę złotego. Inflacji wynikającej ze wzrostu cen ropy i gazu na świecie nie zatrzyma żaden ruch banku centralnego. Czy zatem podnoszenie stóp jest bez sensu? Czy to błąd? Nie, to było niezbędne. Tyle, że stało się zbyt późno, a skala podwyżki wydaje się zbyt wysoka. Obniżając stopy do zera RPP sama napędziła popyt na mieszkania i jego obniżenie jest zasadne. Tylko czy tego samego efektu na obniżenie popytu co dzisiaj nie dałoby podniesienie stóp znacznie mniej ale kilka miesięcy wcześniej? Dałoby i stałoby to się bez szoku rynkowego i wielu ludzkich dramatów, które jeszcze przed nami. Wiele rzeczy udałoby się osiągnąć czysto werbalnymi przekazami na konferencjach prezesa RPP. Rynek słucha banków centralnych i nie mniejszy efekt niż sama podwyżka daje zapowiedź, że niedługo ona się wydarzy.

Do tej pory wszystkie rządy trzymały się zasady, że można idiotę zrobić posłem, można nawet ministrem. Jako student miałem nieszczęście doświadczyć zajęć z Teresą Czerwińską. Jej wykłady brzmiały niczym lektura czerwonych książeczek Mao, wydawała się naprawdę szczerze wierzyć w komunizm. Słysząc o jej nominacji na ministra finansów aż złapałem się odruchowo za kieszeń, w której zwykle nosze portfel. O ironio, była pusta. Jednakże na czele NBP oraz KNF zawsze stał poważny człowiek z autorytetem. Nawet gdy ministrem finansów był Grzegorz Kołodko, to w NBP zasiadała Hanna Gronkiewicz-Waltz. PiS podeptał nawet tą zasadę i to nie dopiero teraz. Wstępem do podeptania powagi NBP był Sławomir Skrzypek. Następcą profesorów i doktorów habilitowanych został inżynier od betonu sprężystego, który z finansów dokształcał się podyplomowo. Wydaje się on osobistym wyborem Lecha Kaczyńskiego, który wcześniej równie profesjonalnie obsadzał kierownictwo warszawskich spółek miejskich. Muzealnik do tramwajów, wuefista do wodociągów. A co! Niech się Staszek sprawdzi w biznesie. Z drugiej strony Adam Glapiński jest zaprzeczeniem teorii braku wykształcenia – jest on bowiem profesorem nauk ekonomicznych i to prawdziwym, tytularnym – nie uczelnianym. Niestety wykształcenie nie powstrzymało go od sprowadzenia konferencji po posiedzeniach RPP w klimaty występów cyrkowego clowna. Stwierdzenia o zaskakiwaniu rynku można porównać wyłącznie do alkoholowego bajdurzenia pana Mietka po imprezie pod trzepakiem. Pojąć także trudno, jak prezesem NBP można zrobić człowieka, który otwarcie deklaruje swój sprzeciw wobec euro. Na dzień dzisiejszy polska gospodarka nie ma większego obciążenia i hamulca do rozwoju, jak polski złoty. Oczywiście własna waluta ma swoje zalety i nie jest tak, że przyjęcie euro to same korzyści. Tylko, że tych korzyści jest nieporównywalnie więcej niż ryzyka czy minusów.

PiSowskie złote dziecko partyjne, Marek Chrzanowski, niedawno rozpoczął swój proces w sprawie Afery Zdzisława. Gdyby nie upublicznienie jego rozmowy z Leszkiem Czarneckim, pewnie nigdy nie dowiedzielibyśmy się, jak pisowskie kadry próbują kupować banki za złotówkę. Prokuratorom Zbigniewa Ziobry nie udało się sprawy umorzyć, ale i tak nagimnastykowali się, by skarżyć kolegę nie za korupcję, a jedynie przekroczenie uprawnień.

Opisane wyżej kwestie są żywym dowodem na to, jak ważny jest rozdział instytucji państwowych od siebie. Tak, jak potrzebujemy Trybunału Konstytucyjnego, by hamował zapędy parlamentu, tak potrzebujemy KNF i NBP, by chronił gospodarkę przed rządem. Dopóki inflacja nie szaleje, wysokie stopy procentowe nie są w interesie rządu - tanie kredyty, dostęp do mieszkań - wyborcy się cieszą. Ale potrzebujemy kogoś, kto w odpowiednim momencie pogrozi palcem i powie dość. Nie po to, by było gorzej - po to, by cena, jaką przyjdzie zapłacić za przeholowanie była jak najniższa. Tak, instytucje państwowe muszą ze sobą współpracować, to dobrze, że minister finansów omawia plany działań z prezesem NBP. Tylko to omawianie ma służyć koordynacji działań by były bardziej skuteczne, a nie zapominaniu przez NBP, że jest instytucją państwową na straży pieniądza, a nie kolejną agendą partyjną do spełniania zachcianek I sekretarza komitetu centralnego partii. Dzisiejsza inflacja, podnoszenie stóp i skala nadchodzącego spowolnienia są ceną tego, że półtora roku temu nie zareagowano tak, jak już wtedy należało zareagować. Wtedy cena byłaby wielokrotnie niższa, a na końcu mielibyśmy wszyscy więcej, niż będziemy mieli.

Tarcze proinflacyjne

Nad punktem pisowskiej „walki” z inflacją warto się pochylić osobno. Poza podwyżkami stóp procentowych PiS z inflacją niemal nie walczy, ba, on ją nakręca. Z inflacją można wygrać tylko na dwa sposoby – zmniejszając popyt albo zwiększając podaż. Ponieważ to drugie jest niemożliwe w krótkim czasie, zostaje kwestia popytowa. Zmniejszyć popyt czyli sprawić, że ludzie będą wydawać mniej. Można to uczynić albo odbierając im pieniądze (podatki, stopy procentowe) albo zwiększając skłonność do oszczędzania. Przy czym osoby uboższe wydają praktycznie wszystko, bo oszczędzać nie mają czego. Wszelkie dodatki osłonowe dla osób uboższych łagodzą skutki inflacji ale samą inflację pogłębiają, a nie zmniejszają.

Czasowe obniżki VAT inflacji nie obniżają, ale rozciągają w czasie. Po pierwsze, ta obniżka dotknęła tylko osoby fizyczne. Większość stacji cenę paliw obniżyła o mniej, niż by to wynikało ze spadku VAT. W efekcie firmy transportowe, rozliczające się w cenach netto, płacą więcej, koszt transportu wzrasta. Analogicznie wygląda to w przypadku produktów spożywczych i gastronomii. Ostateczna cena produktów końcowych jest wyższa niż przed taką obniżką VAT. Po drugie, ta obniżka ma charakter czasowy, po powrocie do stawki bazowej ceny skokowo pójdą w górę. Zdecydowanie lepszym ruchem byłoby mniejsze ale trwałe obniżenie stawek VAT czy akcyzy. Wyższe ceny już z nami pozostaną, a zatem nadprogramowy wzrost dochodów do budżetu też jest trwały. Tymczasem PiS co chwila o krótki czas przedłuża obniżki VAT, jednocześnie ponownie przedłużając obowiązywanie 23% stawki VAT. Pamiętacie jeszcze, jak to miało być tylko na chwilę, by Tusk dopiął budżet? Ta chwila trwa z nami już 12 lat. Taki sam proinflacyjny efekt przyniosą wszystkie czternastki, wakacje kredytowe i inne zapomogi. Znowu bieżąca polityka wygrywa z ekonomicznym rozsądkiem.

Druga Grecja?

Dawno w naszym kraju nie było tematu, który tak bardzo pogodziłby Polaków. Polaków w jego odczuwaniu i ocenie, a polityków w ich głupocie czy raczej ostentacyjnym cynizmie. O ile przyzwyczailiśmy się, że Jacek Kurski nie udaje co myśli o wyborcach PiS, o tyle opozycja raczej do tej pory nie mówiła do swej publiki, że są idiotami. Przynajmniej tak wprost, bo jednak najpierw Ewa Kopacz została premierem, a potem przybocznym drużbą uczyniła „Misia” Kamińskiego. Tylko, gdy po czymś takim nie tylko przekraczasz próg wyborczy, ale dostajesz 24% głosów, faktycznie możesz czuć się bezkarnym. Więc PO czuje się bezkarna, nadaje o pisflacji, a PiS jedzie bez trzymanki z putinflacją. A my? A my płacimy i końca tej tragedii nie widzimy. Inflacja nie wzięła się z niczego – wzięła się z absurdalnej polityki socjalnej, estrykcji covidowych i wojny.

- Kto rozdawał socjal na lewo i prawo? Politycy, głównie z PiS!

- Kto podeptał prawa obywatelskie o covid ze śmiertelnością 2%? Politycy, znowu z PiS!

- Kto bez mózgu zareagował na wojnę na Ukrainie? Politycy, wszystkich opcji!

Spójrzmy w lustro i powiedzmy sobie szczerze - politycy w Sejmie nie wzięli się znikąd. Od lewa do prawa ktoś ich wybrał, wybraliśmy ich my - wyborcy. Z socjalizmu nigdy nie wynikło nic dobrego. Dobrobyt nigdy nie spada z nieba, osiąga się go pracą. Albo wybierzemy rozsądnych polityków albo będziemy wierzyć cudotwórcom. Na szczęście nie czeka nas wizja grecka. Nasza gospodarka ma silne podstawy i przejdziemy przez ten kryzys poturbowani, ale w jednym kawałku. Nie będzie to jednak sucha stopa i pytanie, jakie wyciągniemy z tego wnioski. Albo zmądrzejemy i zabierzemy się do pracy, albo dalej będziemy uprawiać festiwal konsumpcji. Do następnego razu – bo socjalizm zawsze kończy się w tym samym momencie – gdy kończą się pieniądze.

MACIEJ CHMIELEWSKI

Manager specjalizujący się w handlu detalicznym i transformacji biznesu. W dotychczasowej karierze kierował inwestycjami takimi jak uruchomienie nowego centrum logistycznego w Bukareszcie czy budowa dystrybucji ecommerce w kilku miastach w Polsce. Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, liberał, wolnorynkowiec, a nade wszystko wolnościowiec uznający za najważniejszy obowiązek państwa ochronę obywatela przed samym państwem.oniec

OKNO NA ŚWIATJ...

OKNO NA ŚWIAT

PRZEPRASZAM, MAMY TAŃCZYĆ MENUETA? DLA MOJEGO POKOLENIA PYTAM… ALE NIE TYLKO

PIOTR GÓRSKI

Dziwić i oburzać może natomiast to, że mentalnie tkwimy wciąż w innej epoce. Zwłaszcza, gdy dotyczy to polityki. Standardy, jakie do niej przykładamy, są z nie tego świata. Sytuacja wokół Marin obnażyła to dobitnie. 60 proc. Finów uznaje, że zachowanie ich premierki nie licuje z powagą urzędu. Aż strach pomyśleć, jak ten wynik wyglądałby, gdyby zapytać Polaków.

Po Europie lotem błyskawicy rozeszła się oburzająca informacja o tańcach premierki Finlandii. I, o zgrozo, nie był to taniec rodem z innej epoki, nie był to nawet swing, twist, rock’n’roll, jive, taniec disco, salsa, nie wspominając już o walcach, tangach czy foxtrotach. Nie było to też dyganie w rytm muzyki. Sanna Marin tańczyła całkiem współczesny taniec ludowy, który możemy dziś zobaczyć w masowych ilościach na Instagramie, TikToku, na YouTube, w serialach na Netfliksie czy w filmach. Możemy też spotkać się z nim na imprezach, zwłaszcza z udziałem osób ze średnich i z młodszych pokoleń.

Purytańskie umysły od dekad ostrzegały – jeśli się nie powstrzyma tych wszystkich przemian kulturowych, do tego dojdzie. I doszło. Możemy dziś oglądać te i podobne „gorszące” sceny, co ułatwiają kamery będące zawsze pod ręką i aplikacje do natychmiastowego dzielenia się zdjęciami i wideo.

Ale nie ma się co dziwić, ani oburzać z tego powodu. Póki jedyna krzywda, jaka się dzieje, dotyczy przemijającej moralności, to nie ma co rozdzierać szat z tego powodu. Zwłaszcza, że odsłoniłoby to publicznie nagie torsy, więc ci, którzy chcieliby to zrobić, niech się powstrzymają, w zgodzie ze swoimi purytańskimi przekonaniami. O, przepraszam, jeśli zrobiłby to mężczyzna, to zostałoby to nieodnotowane, jakby niezauważone.

Dziwić i oburzać może natomiast to, że mentalnie tkwimy wciąż w innej epoce. Zwłaszcza, gdy dotyczy to polityki. Standardy, jakie do niej przykładamy, są z nie tego świata. Sytuacja wokół Marin obnażyła to dobitnie. 60 proc. Finów uznaje, że zachowanie ich premierki nie licuje z powagą urzędu. Aż strach pomyśleć, jak ten wynik wyglądałby, gdyby zapytać Polaków. Nawet głosy starające się zneutralizować sytuację dobitnie świadczą, że jest wiele do przepracowania. Choć są one krokiem w dobrą stronę, wydają się niewystarczające, nawet jeśli, tak jak w Polsce, są wymierzone w patriarchalne złogi.

Źródła dzisiejszej wrażliwości politycznej

Znaczna część współczesnej ludności europejskiej wychowywała się w latach 50., 60., 70. czy 80. Imprezy i zabawy, popularne dancingi czy prywatki, wyglądały wtedy całkiem inaczej. Moralność była inna, odmienne zachowania były akceptowalne bądź nie, co innego było traktowane jako odważne zachowanie.

Co ważniejsze, w tym okresie w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych kształtowały się standardy współczesnej demokratycznej polityki. I trzeba przyznać, że ugrzęzły one w powojennych cudownych trzydziestu latach. Wystarczy obejrzeć reklamy z tamtego okresu, by zobaczyć, jak była postrzegana rola kobiet, do tego nawet ich prawa były równie mocno ograniczone. Prawo było surowe także w stosunku do osób nieheteronormatywnych. W USA czarni nie mieli prawa głosu. Religia była silnie obecna w życiu ludzi, społeczeństw, a nawet w polityce. Dziś trudno wyobrazić sobie postać duchownego na czele ruchu społecznego, a Martin Luther King nim przecież był. Często to, co nazywamy średniowieczem, w gruncie rzeczy jest rzeczywistością państw Zachodu niewiele sprzed połowy wieku!

Co prawda, późne lata 60. i 70. przyniosły zaczyn rewolucji kulturalnej, wynikającej z wkraczania w dorosłość pokolenia powojennego boomu demograficznego, który stanął w obliczu wielkich przemian społeczno-gospodarczych. Sam karnawał rewolucyjny trwał jednak dość krótko. Uruchomił natomiast procesy, zwłaszcza związane z liberalizacją i emancypacją w wielu obszarach, choć początkowo nawet w Nowej Lewicy niechętnie odnoszono się do przywódczej roli kobiet w ruchu. W zasadzie dopiero na przełomie XX i XXI w. w Europie i USA upowszechniły się zmiany rozpoczęte dekady wcześniej. A przecież wciąż są one podważane przez część społeczeństwa i jej przedstawicieli, a w niektórych miejscach nawet na Zachodzie wciąż trzeba o nie walczyć – USA w sprawie aborcji są tego przykładem.

Z pokoleń wychowywanych w ostatnich dekadach XX w. pochodzi większość współczesnych polityków. Co więcej, ci, którzy zaczynali swoją karierę jako zbuntowani studenci, z czasem dołączyli do establishmentu i jego wymagań, nawet jeśli na początku manifestacyjnie chodzili jeszcze w trampkach. To właśnie oni przez lata kształtowali i nadal kształtują nasze wyobrażenia o polityce. Wyobrażenia o tym, co w niej uchodzi, a co nie, jak powinni zachowywać się poseł czy posłanka, minister czy ministra, premier czy premierka.

Rzecz jasna, nie jest to wyłącznie sprawka polityków. Nie są oni znów takimi demiurgami. W demokratycznych społeczeństwach są oni wybierani, w pewnym stopniu, na podobieństwo wyborców, i odzwierciadlają w jakieś mierze ich wrażliwość społeczno-polityczną. A przynajmniej na ogół wpisują się w ich wyobrażenia o przekonaniach konserwatywnych, nowoczesnych czy postępowych, choć trzeba przyznać, że dziś często ta nowoczesność czy postępowość jest już w stylu retro, a konserwatyzm nader łatwo przybiera postać tradycjonalizmu. W tę grę grają także politycy, którzy kierują się często swoimi wyobrażeniami o tym, czego oczekują od nich ich wyborcy, czasami opierając się na badaniach społecznych. I tak kręcimy się w kółko, nieznacznie odchylając się raz w jedną, raz w drugą stronę.

Poza prywatnym i publicznym

Pojawienie się Sanny Marin przyniosło pewne poruszenie. Polityczka nie wpisuje się w dotychczasowe standardy, a na pewno nie wszystkie. Chce pozostać dzieckiem swoich czasów, a nie być prowadzona przez zastane normy społeczne przypisywane politykom, zwłaszcza tym zajmującym eksponowane stanowiska. Nie poddaje się łatwemu dyscyplinowaniu. I, jak zapowiada, zamierza robić to dalej.

Pochodzi ona z innego pokolenia niż jej koledzy i koleżanki po fachu. Najmłodsza premier dzisiejszej Europy stanowi być może forpocztę nowej polityki. W końcu zmiana społeczna nie polega na powielaniu zachowań pokolenia dziadków i babć, matek i ojców, z tą różnicą, że obecnie udostępniane są w mediach społecznościowych. A tak nadal postępuje nawet część jej rówieśników.

Życie młodych polityków, tych obecnych i przyszłych jest i będzie bardziej nastawione, wystawione i narażone na widok publiczny. Chcąc być jak inne osoby publiczne z młodszych i średnich pokoleń, chcąc zdobywać grono odbiorców, budować i utrzymywać ich lojalność, będą zacierać granice między życiem prywatnym a publicznym, tak jak zatarła się granica między światem fizycznym a wirtualnym, zwłaszcza w młodszych pokoleniach.

Zresztą Sanna Marin zaciera te światy, na Insta, jak rasowi influencerzy, dzieląc się zdjęciami czy filmikami m.in. z muzycznych festiwali, treningów czy ze swojego czasu wolnego, obok tych związanych z pełnioną funkcją. Z pewnością wie, a przynajmniej może się spodziewać, że będą one szeroko komentowane.

W przypadku wycieku filmików z imprezy sprawa nieco się komplikuje, ponieważ sama zainteresowana nie miała wpływu na ich opublikowanie. Na pierwszych materiałach doskonale wiedziała, że jest kręcona, nawet jeśli ufając, że to tylko „na użytek prywatny” w grupie znajomych. W przypadku drugiego wideo, mogła nie wiedzieć. Obie sytuacje są jednak stałym elementem kondycji współczesnego człowieka. Są jak żywioł, w obliczu którego czuje się pewną bezradność – nagranym można być w każdym momencie, zarówno przez osobę bliską, jak i tobie niechętną, a gdy takie nagranie trafi do sieci, niezależnie czy za twoją zgodą, czy bez niej, czy w sposób legalny, czy nielegalny, może już nie zginąć i żyć własnym życiem, nawet jeżeli krótkim i burzliwym.

(Zdjęcie całujących się kobiet z piersiami zasłoniętymi jedynie tabliczką z napisem „Finland” pomijam, ponieważ nie wiąże się bezpośrednio z zachowaniem Marin).

Wojowniczy liberalizm

Obrona Marin polegająca więc na nieco sztucznym już oddzieleniu sfery prywatnej od sfery publicznej, z powyższych powodów nie wytrzymuje próby czasu. W przypadku osób publicznych zawsze było to zresztą kłopotliwe, a pełniących funkcje publicznie szczególnie.

Już samo roztrząsanie tej sprawy, nawet starając się argumentować za jej nieistotnością publiczną, pokazuje, że wykracza ona poza ramy prywatności. Przypomina ona zresztą argument o niezaglądaniu do czyjejś sypialni – może kiedyś było to przełomowe, ale dziś przecież kwestia dotyczy możliwości swobodnego zachowania dla osób o nieheteronormatywnej orientacji seksualnej na równi z osobami o orientacji heteroseksualnej w przestrzeni publicznej, a nie za zamkniętymi drzwiami. Obecnie więc pod płaszczykiem tak rozumianej tolerancji przemycana jest bardzo konserwatywna treść. Nic więc dziwnego, że przywoływać ten argument może nawet Jarosław Kaczyński. To samo dotyczy aktualnej sprawy premierki Finlandii.

Chcąc bronić Marin, należy więc uznać jej zachowanie za właściwe i nie udawać, że zasłania się oczy i zaklinać rzeczywistość twierdząc, że nas oraz innych nie powinno to obchodzić i że nas to nie dotyczy.

Sądząc po zainteresowaniu sprawą, obchodzi ona ludzi, a co ważniejsze, nas dotyczy. Po pierwsze, ponieważ wiąże się z kulturą, w której żyjemy i na którą albo będziemy oddziaływać, albo zostawimy to innym, co pomniejszy pole naszej wolności, dając jej ujście co najwyżej za zamkniętymi drzwiami. Po drugie, zostawiając pole wyłącznie krytykom, umożliwiamy im powiększanie swojej kulturowej dominacji. W takich przypadkach liberalizm musi albo być wojowniczy, albo nie będzie go wcale.

Nawet jeśli może uchodzić to za paradoksalne lub przewrotne, gdy nam samym niezbyt podoba się jakaś postawa, dobrze postępować jednak w duchu przekształconego do dzisiejszych potrzeb aforyzmu: nie zgadzam się z twoim działaniem, ale będę bronić reprezentował postawę, w światle której będziesz mógł mieć wybór, czy chcesz dalej tak czynić. Taki liberalizm jest jednak trudniejszy, wykracza bowiem poza wąsko rozumiany indywidualizm, o który oskarża się „libków”, a nawet zmusza do wychodzenia poza własne przekonania w bardziej wymagający sposób niż rzucenie magicznego hasła „nic nam do tego”.

Upajający taniec

Wreszcie ostatnia sprawa związana z „aferą” baletów Marin. Czy upublicznione filmy miały być kompromatami, jak z rosyjska określa się materiały mające szkodzić osobie, której dotyczą? Aby coś było kompromitujące, musi być nieakceptowane w oczach innych. I tu wracamy do opisywanej mentalności i podstawowego pytania – dlaczego zachowanie premierki widoczne na nagraniach miałoby być w dzisiejszym czasie nie do zaakceptowania? Czy było w nim coś rzeczywiście gorszącego czy niestosownego? A może w jej zachowaniu była odwaga, której niektórym brakuje, a która może być również opacznie odbierana?

Za swój psi obowiązek opozycyjni politycy uważają za każdym razem, gdy tylko nadarzy się okazja, uderzać w rządzących. I w tym przypadku fińska opozycja zwęszyła okazję i postanowiła poddać w wątpliwość, czy Marin zachowując się w ten sposób, nie była pod wpływem narkotyków. Zrobiony test na ich obecność wyszedł negatywnie, co tylko potwierdza, że jeśli chce się uderzyć czy oskarżyć, trzeba mieć wystarczająco silne ku temu podstawy, by ostatecznie nie wyjść na mąciwodę.

Z przyjętej przeze mnie perspektywy ważne jest natomiast to, że zachowania podobne do Marin rzekomo są następstwami substancji odurzających. Bo przecież człowiekowi trzeźwo myślącemu nie przyszło by to do głowy, ba, uznałby, że nie wypada tak postępować. Co prawda fińska polityczka przyznała się, że spożywała alkohol, ale trzeba podkreślić, że tańczenie w taki sposób, nawet osób publicznych, nie należy traktować jako jakiejś osobliwości, dodatkowo wywołanej narkotykami czy nawet alkoholem. Wystarczy poprzeglądać media społecznościowe, poszukać na YouTube, udać się na kurs tańca lub odpalić tutorial w Internecie, chyba że kogoś dopada niezdrowe odurzenie skrywane za świętym oburzeniem. Takie formy taneczne to nieodzowny element dzisiejszej kultury, czy to się komuś podoba czy nie. Nie ma w tym nic nadzwyczajnego, a tym bardziej niestosownego.

Wolta naszych czasów

Sprawy nie da się więc zbijać wyłącznie zwykłymi bon motami typu, że chciałoby się widzieć premiera własnego kraju tak się bawiącego, czy nawet zrzucając „aferę” na mężczyzn, a zwłaszcza dziadersów mających problem z kobietami, choć ta perspektywa nie jest może aż tak odległa od tej przedstawionej w tym tekście.

To nie pierwszy raz w historii, gdy taniec oskarżany o nieprzyzwoitość staje się kwestią polityczną. Tak było z woltą w przypadku Królowej Angielskiej Elżbiety I. W wieku XVI krystalizowały się i rywalizowały ze sobą wszystkie dobrze znane nam dzisiaj odłamy chrześcijaństwa. Nic więc dziwnego, że w tamtym czasie taniec w ogóle z moralnego punktu widzenia był niepożądany, choć, co może dziwić, przez jezuitów był uważany za ważny element wychowania, dzięki czemu powstał zresztą podręcznik tańców dworskich Orchésographie (1588).

Za szczególnie niemoralny taniec uchodziła w nim jednak wolta, mająca rozbudzać zmysły i pożądanie. Para podczas tańca miała wykonywać figury, w których chwytała się za intymne miejsca. Ten taniec miała szczególnie upodobać sobie „królowa dziewica” Elżbieta I. Powstała legenda, do dziś powielana w popkulturowych obrazach, że tańczyła go ze swoim faworytem, Robertem Dudleyem. Nic tego nie potwierdza, ale plotka rozpowszechniła się i utrzymała za sprawą anonimowego obrazu przedstawiającego królową i hrabiego Leicester w tanecznym uniesieniu. Przedstawienie protestanckiej władczyni w „lubieżnym” tańcu i powielanie takiej plotki było na rękę zwłaszcza Kościołowi.

Dziś mamy do czynienia z farsą. Czy w XXI w. nawet osoby publiczne mogą pozwolić sobie co najwyżej na tańce salonowe, takie jak walc, a w ogóle najlepiej na tańce dworskie pokroju menueta, najlepiej jeszcze w strojach z epoki? I tylko podczas oficjalnych bankietów czy bali? Społeczeństwom demokratycznym bliższe powinny być jednak tańce ludowe, choćby takie, jaki zaprezentowała Sanna Marin. A już na pewno nie powinny one oburzać. W ostateczności pokazują one lepiej nerw naszej kultury, lepiej oddają ducha czasu, w którym nowa wrażliwość społeczno-polityczna ściera się z artefaktami przeszłości, które są wciąż zaskakująco silne.

Epilog

Paradoksalnie, najsilniejsze wsparcie dla Sanny Marin w duchu tego tekstu pojawiło się od przedstawicielki starszego pokolenia, Hillary Clinton. Wrzuciła na swoje media społecznościowe zdjęcie, na którym tańczy na imprezie podczas swojej wizyty jako Sekretarz Stanu (trudno mi tu znaleźć odpowiedni feminatyw) w Kartaginie. Ostatecznie jednak należy ona do nie tak licznej grupy kobiet, która pełniła wysokie stanowiska państwowe (przedstawicielek średniego i młodszego pokolenia jest jak na lekarstwo), a do tego amerykańska polityczka raczej nie będzie już ubiegała się o funkcje publiczne. https://www.instagram.com/p/Chz3LT-uW09/

PIOTR GÓRSKI

Historyk idei, eseista, komentator spraw publicznych. Publikował m.in. w „Res Publice Nowej”, „Polityce”, „Teologii Politycznej”, „Polska The Times”. Komentował wydarzenia polityczne i społeczne m.in. w Polsat News, TVP Info, TOK FM, Jedynce Polskie Radio. Przez wiele lat redaktor „Res Publiki Nowej”, współpracował z Polityką Insight przy redagowaniu raportów. Koordynował liczne projekty i wydarzenia m.in. dotyczące społeczeństwa obywatelskiego, kultury, świata cyfrowego. Moderator debat publicznych. Tworzy serial idei Główne nurty demokracji liberalnej. Tańczy w miejscach publicznych.

Koniec

LEKTURY LIBERAŁA..

LEKTURY LIBERAŁA

NAJNOWSZA FALA POPULIZMU. WOKÓŁ KSIĄŻKI A PANDEMIC OF POPULISTS WOJCIECHA SADURSKIEGO

SŁAWOMIR DRELICH

Wojciech Sadurski pisze o ostatniej fali populizmu – fali, którą obserwujemy, której bezpośrednio doświadczamy i której skutki przyjdzie nam zapłacić. Zapłacić zarówno w sensie metaforycznym, jak również dosłownym.

Czy demokracja skazana jest na trwałą obecność populistów i demagogów? Wydaje się, że tak. Czy jednak demokracje skazane są na rządy populistów? Jak pokazuje historia demokracji zachodnich – niekoniecznie. Populizmy wzrastają w czasach kryzysowych, a upadają, kiedy wychodzi na jaw, że pod atrakcyjną dla obywatela osłoną kryje się ideowo-programowa pustka. Dlatego właśnie populizmy wzrastają falowo, a tymczasem każda fala – trzymając się retoryki Samuela Huntingtona – ma swoją fazę przypływową i fazę odpływową. Wojciech Sadurski pisze o ostatniej fali populizmu – fali, którą obserwujemy, której bezpośrednio doświadczamy i której skutki przyjdzie nam zapłacić. Zapłacić zarówno w sensie metaforycznym, jak również dosłownym.

Książek o populizmie rzeczywiście powstało wiele. Bazy biblioteczne państw obszaru euroatlantyckiego pełne są publikacji – monografii, prac zbiorowych oraz artykułów w mniej i bardziej prestiżowych periodykach naukowych – poświęconych populizmowi i populizmom. Pojawiać się więc może pytanie, czy A Pandemic of Populists Sadurskiego jest kolejnym rozdziałem tej samej opowieści czy może próbą zbudowania nowej narracji w tym niezwykle ważnym obszarze badawczym. Odpowiedź na to pytanie nie jest bynajmniej jednoznaczna. Książka Sadurskiego wpisuje się bowiem w niezwykle bogatą sferę badań nad populizmem, więc w pewnym sensie jest to rzeczywiście element tej samej układanki. Z drugiej jednak strony, Sadurski pisze o ostatniej fali populizmu, która w istocie jest zjawiskiem in statu nascendi – wymaga więc ciągłych obserwacji i analiz, a kolejne wnioski będą również w najbliższych latach poszerzały naszą wiedzę na ten temat. Niewątpliwie więc książkę Sadurskiego należy umieścić w pierwszym szeregu monografii poświęconych zjawisku populizmu w państwach demokratycznych – obok prac Margaret Canovan, Yannisa Papadopoulosa, Paula Taggarta, Yvesa Surela, Petera Maira czy Wolfganga C. Müllera. Na pewno można mówić o swoistej kontynuacji badań, które zaprezentowane zostały przez Yaschę Mounka, Rogera Eatwella, Matthewa Goodwina czy Jana-Wernera Müllera. Sadurski wyniki tych badań wzbogaca o solidnie udokumentowany kontekst polski oraz węgierski, który w sposób szczególny zainteresować powinien opinię publiczną w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, szczególnie zaś właśnie w Polsce czy Węgrzech.

W opowieści tej nie bez powodu pojawia się również kontekst pandemiczny. Autor nadaje mu szczególnego znaczenia poprzez umiejscowienie go w tytule swojej pracy. Krzyczy do nas tym pandemicznym kontekstem, zupełnie jak jeszcze niedawno krzyczeli Iwan Krastew w książce pt. Nadeszło jutro. Jak pandemia zmienia Europę czy Slavoj Žižek w książce pt. Pandemia! COVID-19 trzęsie światem. Sadurski jednakże wyciąga wnioski z tego, jak populiści wykorzystali pandemię do budowania swojego poparcia społecznego, nie tylko pokazuje ich sposoby działania. Pokazuje również, że właśnie w okresie pandemicznym populistyczna skłonność do podważania instytucjonalnego porządku liberalnej demokracji wyłoniła się z zakamarków demokratycznych złudzeń. Nie jest to – jak udowadnia – skłonność nowa, jednakże w nadzwyczajnych realiach pandemii uzyskała ona nowe możliwości materializacji. Cechy najnowszej fali populizmu – w szczególności zaś właśnie jego sceptycyzm do mechanizmów liberalno-demokratycznego porządku – w ostatnich latach stały się jeszcze bardziej widoczne. Tutaj właśnie przykłady z Polski czy Węgier pozwalają wyraźnie przedstawić autorowi dynamikę „rozlewania” się tejże fali. Ten wątek jest chyba najciekawszym w całej monografii Sadurskiego, gdyż w sposób dobitny udaje się mu uchwycić to, co od kilku lat dzieje się w krajach, które obrał sobie za główne przykłady. Sam przykład polski został przez niego gruntownie przeanalizowany, co zostało przez niego zwerbalizowane w ogromnej pracy pt. Polski kryzys konstytucyjny.

A Pandemic of Populists niesie również ogromną wartość teoretyczną, z której niewątpliwie skorzystają wszyscy, którzy poświęcili się badaniom nad populizmem czy nawet demagogią. Sadurski nie pozostaje w starych, klasycznych – choć pod wieloma względami wciąż przecież aktualnych – koleinach badań nad populizmem, które we współczesnej politologii jako pierwsza wytyczyła Margaret Canovan, a w polskich badaniach kontynuowała Maria Marczewska-Rytko. Ma on świadomość, że najnowsza fala populizmu wymaga dokonania swoistego update-u. Propozycja takiej teoretycznej aktualizacji dokonuje się na stronach niniejszej pracy. Sadurski wymienia cechy populizmu w jego najnowszej wersji. Zaczyna od czynników funkcjonalnych: od używania przez populistów agresywnego języka wobec swoich przeciwników politycznych, kreowania wroga i jego stałego demonizowania, po odwoływanie się do spiskowych teorii dziejów i ostrej retoryki religijnej. Przedstawia również jego wymiar organizacyjny, m.in. podkreślając istotną rolę przywódcy całego ruchu, powoływanie się na idee demokracji bezpośredniej i suwerenności ludu czy też na koncepcję woli ludu. Wreszcie wskazuje, że ten najnowszy populizm ma również pewną określoną treść – wbrew wszystkim tym, którzy usiłują wykazywać, że kategoria „populizmu” stanowi wyłącznie puste pojęcie służące naznaczeniu politycznych wrogów. Na tę treść składa się chociażby namacalna wrogość współczesnych populistów do oświecenia i nowoczesności, wybitnie instrumentalne traktowanie procedur demokracji liberalnej, a w istocie podważanie ich rangi i ciągły demontaż, którą to skłonność Sadurski określa wprost – całkiem zresztą słusznie – mianem „antyinstytucjonalizmu”. Jak już wykazywał w Polskim kryzysie konstytucyjnym, przedstawiciele najnowszej fali populizmu wykazują się chorobliwą wręcz niechęcią do instytucjonalnych kaftanów bezpieczeństwa, które od czasów dojrzałej nowożytności systematycznie wkomponowywane są w modele ustrojowe charakterystyczne dla cywilizacji Zachodu. Tak jak Locke, Monteskiusz czy Mill uczyli nas wagi rządów prawa, tak współcześni populiści prawem pogardzają, lekceważą je, manipulują nim i – co chyba najbardziej destrukcyjne – utwierdzają w tej postawie masy społeczne.

Co ważne – warto o tym wspominać szczególnie tym, którzy nie podzielają entuzjazmu do badań naukowych i jednoznacznie formułowanych przez Sadurskiego wniosków – autor A Pandemic of Populists nie ogłosił w swojej książce końca demokracji i bynajmniej nie wziął na siebie roli tego, który odsłaniałby kulisy formowania się nowego autorytaryzmu w państwach, w których populiści przejęli władzę w ostatnich latach. Sadurski idzie raczej tropem Fareeda Zakarii i jego książki Przyszłość wolności. Nieliberalna demokracja w Stanach Zjednoczonych i na świecie. Przemiany współczesnej demokracji są przez niego ukazane w formie linearnej, a dychotomiczny kontekst sporu między demokracją a autokracją (autorytaryzmem) – całkiem słusznie! – w ogóle się tutaj nie pojawia. Sadurski stawia raczej tezę o dokonywaniu się – użyjmy jego własnych słów – „deformacji demokracji” czy też „stałej erozji demokracji”. Dla obrońców i bojowników o sprawę liberalnej demokracji będzie to paradoksalnie optymistyczny punkt widzenia – skoro bowiem destrukcja demokracji jest procesem ciągłym i liniowym, zawsze więc istnieje nadzieja, iż jej zmiany zachodzić będą w przeciwnym kierunku, ku demokracji skonsolidowanej. W tym miejscu warto przystopować tych adwersarzy Sadurskiego, którzy kolejny raz skorzystają z okazji, aby doszukiwać się w jego pracy publicystycznego zacięcia. Jego wnioski o erozji demokracji wynikają z szeregu badań i analiz, które jednoznacznie wykazują, iż w ostatniej dekadzie liczba państw demokratycznych i demokratyzujących się spadła do stanu z roku 1990. Jeśli nie jest to dowód „deformacji demokracji”, to doprawdy trudno wyobrazić sobie lepszy. Co ważne, współcześni populiści starają się udowodnić, że budowana przez nich demokracja jest zwyczajnie lepsza, prawdziwsza i bliższa ideałowi doskonałości. Przekonują, że ich demokracja jest bardziej demokratyczna! Czy my skądś tego nie znamy?

Lektura książki Sadurskiego pozwala również uzasadnić, dlaczego zbyt dużym uproszczeniem byłoby sprowadzanie rządów współczesnych populistów do miana autorytaryzmu. Wskazuje on szereg różnic, jakie dostrzec można między „zdeformowaną demokracją” populistyczną (czy też „demokracją nieliberalną” Zakarii) a klasycznym modelem autorytarnym. Przede wszystkim jednak odwołuje się on do wątku tak ważnego w polityce końcówki XX wieku i pierwszych dekad wieku XXI – do marketingu politycznego i kreowania wizerunku współczesnego polityka. Otóż tym, co współczesnych populistów odróżnia od klasycznych autokratów, jest fakt, iż ci pierwsi pożądają sympatii społeczeństwa, pragną podobać się ludowi, upajają się wysokimi słupkami poparcia społecznego. Mają rzecz jasna świadomość, że jest to kluczem do rządzenia, przy jednoczesnym podtrzymywaniu demokratycznej logiki systemu politycznego. Lubią jednak ponadto być pupilami opinii publicznej – pozwala im to na kreowanie się na prawdziwych przedstawicieli społeczeństwa, wrogów zdradzieckiego establishmentu, wyrazicieli „woli ludu”. Tymczasem klasyczni autokraci rządzą strachem, przedkładają stosowanie siły, przemocy i represji, aby zagwarantować sobie klucze do bram królestwa. Populiści wolą ludowi schlebiać, łasić się do niego i podlizywać. Są uśmiechnięci i wiecznie z siebie zadowoleni. Żeby jednak dostrzec istotę ich rządów, należy wejść w sferę realnych decyzji politycznych, przyjrzeć się legislacji, w szczególności zaś tej jej części, która przynosi reorganizację szkieletu instytucjonalnego liberalno-demokratycznego państwa. To właśnie tam dostrzeżemy eidos modelu ustrojowego, jaki pragną uformować i bynajmniej nie da się jego cech zamknąć w ramach autorytaryzmu czy autokracji.

Trzeba jeszcze dodać – choć nie zamierzam tutaj spoilerować wszystkich wniosków, tez i kontekstów, które czytelnik odnajdzie w najnowszej książce Sadurskiego – że koncepcji „pandemii populistów” udaje się uniknąć potencjalnych oskarżeń o nadmierne upraszczanie czy uniwersalizowanie. Wręcz przeciwnie, tym, co powinno szczególnie zainteresować osoby dobrze zorientowane w światowej polityce, będzie regionalizacja wniosków, które w swojej pracy przedstawia Sadurski. Wychodzi on z założenia – zresztą całkiem skutecznie to później udowadnia – że tak jak wszystkie demokracje są do siebie na ten sam sposób podobne, tak też demokracje wadliwe różnią się od siebie, każda zaś na swój własny sposób. Choć więc we współczesnych demokracjach populistycznych znajdziemy całkiem solidnie rozbudowany wspólny mianownik, to jednak równie interesujące okaże się wszystko to, co każdy z tych populizmów odróżnia od innych. Odrębne będą przypadki środkowoeuropejskie, jak narodowy populizm w Polsce czy Węgrzech, odrębnymi przykładami będą zaś populizmy latynoamerykańskie czy tym bardziej populizm na Filipinach. Dlaczego zaś wciąż należy mówić o tej samej, najnowszej fali populizmu? Dlaczego pisać o nich jedną, wspólną pracę? Dlaczego widzieć w nich wszystkich symptom tego samego „widma populizmu” krążącego po świecie? To już trzeba sięgnąć po książkę Wojciecha Sadurskiego i pozwolić, aby autor sam odpowiedział na wszystkie te pytania. Niewątpliwie pozwoli to wyjść poza publicystyczny i zdroworozsądkowy paradygmat, do którego niestety przyzwyczajają nas wątłe dyskusje wokół współczesnego populizmu.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.Koniec

LEKTURY LIBERAŁA

ZAPRASZAM DO TANGA!

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Michał Witkowski szturmem zdobył uwagę czytelników, gdy w 2004 r. wydał kultową dzisiaj, a wtedy – kontrowersyjną – powieść Lubiewo. Określana mianem „powieści przygodowo-obyczajowej z życia ciot”, jest dzisiaj absolutnym klasykiem polskiej literatury współczesnej. Po Lubiewie, Pisarz zachwycał nas kolejnymi pozycjami, ugruntowując swoją pozycję wunderkinda współczesnej prozy. Na kolejną książkę – retro-kryminał Tango kazał czekać kilka lat, ale efekt rekompensuje czas oczekiwania.

Panie, Panowie, do tanga z Michaśką!

Akcja Tanga umieszczona została w dwudziestoleciu międzywojennym – zdecydowanie jednym z ciekawszych i obfitujących w różnorakie inspiracje okresie. Śledząc fejsbukowy profil Autora, dało się zauważyć, że do zadania stworzenia książki umiejscowionej w latach trzydziestych XX wieku, a w dodatku – kryminału, podszedł w sposób niezwykle staranny, systematyczny i dokładny. W zamieszczanych postach szeroko omawiał modę, zwyczaje, kuchnię i przepisy czy kwestie obyczajowe, charakterystyczne dla tamtego okresu, dając czytelnikom przedsmak treści.

Solidna kwerenda zwróciła się z nawiązką: plastycznie odmalowany świat w Tangu błyskawicznie przenosi czytelnika do tamtego świata, fundując mu organoleptyczne doświadczenia i oniryczne przygody a ponad 500-stronicowe dzieło pochłania i wciąga nas tak, jak nocne życie miasta N***, w którym osadzona jest akcja.

Sama historia mogłaby być banalna – ot, kolejne morderstwo, kolejny dewiant grasujący po mieście i polujący na prostytutki płci obojga, kolejny zmęczony detektyw ze swoim zespołem oryginalnych stróżów prawa, szukający winnego, samemu potykając się o własne żądze i ułomności.

Co więc sprawia, że dzieło Witkowskiego czyta się z wypiekami na twarzy, przy wtórze dzikiego śmiechu lub przeszywającego obrzydzenia? Tajemnicą Pisarza jest jego absolutna władza nad językiem: po prostu, słowa się go słuchają. W każdym zdaniu widać głęboki szacunek do języka polskiego, a także umiejętność panowania nad słowami i zdaniami. Zdania, które u Witkowskiego przypominają misternie plecione przepiękne i niepowtarzalne koronki, u znakomitej większości innych twórców byłyby zapewne niezrozumiałym i niegramatycznym bełkotem.

Zresztą, to całkowite panowanie nad językiem jest cechą, po której rozpoznaje się Witkowskiego. W Tangu, Autor nie ucieka od przykrych aspektów życia, bądź bardziej, hmmm, przyziemnych czy wręcz fizjologicznych – czyni to jednak z takim urokiem, lekkością i swadą, że czytelnikowi nie przeszkadzają lejące się wiadrami wymioty i fekalia i brutalny realizm rodem z zakazanego zaułka w zakazanej dzielnicy.

Więcej, dzięki kunsztowi i warsztatowi Pisarza, przenosimy się do tamtego świata, oddychamy tym samym, nierzadko stęchłym powietrzem, czujemy nieświeże oddechy, niemyte ciała, ale także perfumy czy pot girls kabaretowych. Dodając do tego tygla genialny zmysł obserwacji Witkowskiego, wrodzoną ironię i sarkazm, oraz cudowną tendencję do przerysowywania rzeczywistości, dostajemy dzieło kompletne.

Tym bardziej przykre jest więc, że na listy bestsellerów trafiają pseudoerotyczne gnioty, czy pseudoprzydatne poradniki celebrytów na temat każdy i żaden. Książki, których autorzy nie mają nawet ułamka wiedzy i władzy nad językiem, którą posiada Michaśka. Ten temat jednak zostawmy na inny czas i inne rozważania.

Tymczasem – marsz do księgarń i bibliotek a następnie – do Tanga!

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA...

KULTURA DLA MYŚLENIA

ISKRY NA PERYFERIACH WIDZENIA

Z KAROLINĄ SKOREK ROZMAWIA ALICJA MYŚLIWIEC

Cuda, magia i fizyka kwantowa – do takiego świata Was zapraszamy. Sztuki bez prawdy nie ma, a naga prawda jest mocna i bywa mroczna. Co wynika z subtelnej gry między światłem i cieniem w nas i dookoła nas? Meksykański szaman przepowiedział Karolinie Skorek, że gdyby żyła w epoce Majów, byłaby rodzajem posłańca bogów. Dzisiaj tworzy w Polsce i Walii, przenosząc estetykę dawnych mistrzów do współczesności. Jej działalność to dowód na powtórne umagicznienie naszej wrażliwości. To o niej rozmawiamy tuż przed otwarciem katowickiej wystawy artystki. Prace Karoliny Skorek będzie można oglądać od 23 września do 23 października w Katowicach, ul. Młyńska 17.

Alicja Myśliwiec: Jakie było pierwsze zdjęcie, które zrobiłaś w życiu?

Karolina Skorek: To trudne pytanie. Dostałam pierwszy aparat, jak miałam lat pięć, więc tam było dużo różnych dziwnych zdjęć. Takie bardziej świadome zrobiłam chyba w klasie maturalnej. Moja ówczesna przyjaciółka poprosiła mnie o sesję. Siedziała w krzakach w kucki nago… mam to gdzieś jeszcze w archiwum.

Naga przyjaciółka siedząca w krzakach w kuckach nago! Tak zaczyna się ta historia. Jakie są jej kolejne rozdziały? Te, które piszesz między Polską a Walią?

Jest tam dużo więcej dziewczyn, które siedzą w krzakach. Już nie w kucki, bo już wiem, jak powinny pozować.

Do czego prowadzą te pozy? Jakie historie opowiadasz? Jakich szukasz?

To zależy od sesji, pomysłu, natchnienia. We wszystkich moich historiach ważne jest pokazanie piękna, jakie nas otacza i uwrażliwienie nas wszystkich. Moje zdjęcia bywają dosyć mroczne, ale zawsze jest tam gdzieś, kolokwialnie mówiąc, światełko w tunelu, które pokazuje, że z każdej sytuacji jest jakieś wyjście i w każdej jest piękno.

Co się lepiej fotografuje? Mrok czy nadzieja?

Nadzieję – mam wrażenie – trudniej jest sfotografować, żeby nie wyszło naiwnie, infantylnie. Natomiast mrok jest w naszych czasach bardziej atrakcyjny wizualnie.

Dlaczego?

W jakiś sposób jest to promowane przez estetykę, która mnie otacza. Do tego dochodzi to, co się dzieje w kulturze masowej. A dlaczego? Mrok jest bardzo fascynujący i interesujący wizualnie. Jest ciekawszy.

Opowiadając o świecie, zawsze opowiada się o sobie. Kiedy patrzysz na zdjęcia z różnych momentów swojego życia, jakie historie opowiadają?

To historia poznawania siebie i akceptowanie tego, co mi siedzi w głowie. Innymi słowy to sposób, w jaki widzę świat. Mam wrażenie, że patrzę na niego z innej perspektywy. Dla mnie to również opowieść o tym, że nauczyłam się doceniać iskrzenia na peryferiach widzenia, tam gdzie większość ludzi ich nie widzi.

Iskrzenia na peryferiach widzenia…To będzie tytuł naszej rozmowy. Co mówią o tobie?

Że doceniam magię, która w nas siedzi. Magia jest w tej chwili wyświechtanym słowem i nadużywanym. Ale w tym przypadku to taki realizm magiczny, że wszystko, co nas otacza, w zależności od tego, jak na to spojrzymy, może być, nazwijmy to cudem – z braku innego słowa – lub fizyką kwantową.

Skąd ta wiara, że realizm magiczny istnieje? Że można go zapisać, uchwycić. To podejście zakładające z jednej strony odwagę w indywidualnych poszukiwaniach, z drugiej strony w obnażaniu tego, co intymne.

Mam ukochanego autora książek, który się nazywa Neil Gaiman. On kiedyś powiedział, że artysta, tworząc sztukę, musi się czuć trochę tak, jakby wyszedł na ulicę nago. Sztuki bez prawdy nie ma, a naga prawda jest mocna bywa i mroczna. Musiałam nauczyć się odsłaniania tego miękkiego podbrzusza. To jest równoznaczne z uznaniem swojej wrażliwości i faktem, że niektórzy mogą tego nie rozumieć. Moja sztuka nie jest dla wszystkich. Mam tego pełną świadomość. A czemu realizm magiczny? To jest bardzo mocno moje spojrzenie na świat i na to, jak ja się czuję, jak widzę to, co mnie otacza. Jest w tym dużo opowieści o kobiecości, o kobiecej energii.

Czego się dowiedziałaś o niej, fotografując?

Że bywa różna. To niezwykle ciekawe. Kiedy fotografuję kobiety, które nie są modelkami, to pokazując im ich energię, jednocześnie konfrontuję je z własną mocą. To bywa dość trudne. Często to ich pierwszy kontakt z taką prawdą o sobie. Przykładowo – pomimo tego, że jest się matką trójki dzieci, można dostrzec własne piękno… Zdjęcia pozwalają usunąć, poddać pod wątpliwość to słowo „pomimo”. To nie jest takie piękno wyciągane sztucznie przez photoshopa, tylko siła sama w sobie, ogromna wewnętrzna siła i moc, gdzie energia kobieca może być delikatna i subtelna. Możemy być boginiami ogniska domowego, ale jak nam ktoś wejdzie pod paznokcie, rozszarpiemy. Nie wiedziałam, że jest aż tak duży dualizm, zaczynając pracę z tymi energiami. To było i wciąż bywa dla mnie zaskakujące.

Jaka jest twoja energia w tym wszystkim?

W tych zdjęciach jest bardzo dużo mojej energii jako energii kobiecej, może nawet takiej stwarzającej. Choć może brzmieć to banalnie.

Co ty masz do banałów?

W mediach jest ich dużo, dlatego teraz staram się ich unikać. Ja ci mogę teraz na przykład powiedzieć, że jestem szamanką i zagram na bębenku, ale to nie o to chodzi.

Nie chcesz gać na bębnie, ale grasz na obrazach.

Zdecydowanie gram na obrazach. To zaproszenie do mojego świata. Na rynku sztuki, reklamy jest wielu fotografów. Ja się fotografem nie nazywam… Jest dużo portrecistów, do których przyjdziesz i dostaniesz swój portret, na którym na pewno będziesz piękna. To co ja robię, to jest zapraszanie tej osoby do mojego świata. Ona owszem, będzie piękna, ale będzie piękna w moim świecie. Jest bardziej aktorem w dramacie.

Jaką historię będziesz opowiadać niebawem na Śląsku?

To historia pięknej gry między światłem i cieniem. Kuratorka nazwała wystawę „Lux et Umbra” i to jest właśnie to. Nie wiedziałam nawet, skąd jest cytat, który Dagmara, kuratorka, stworzyła w wystawie. To romantyczne zaczerpnięcie z tradycji angielskiej bardzo tutaj pasuje. To opowieści o subtelnej grze między światłem i cieniem w nas, dookoła nas. To troszeczkę podróż inspirowana teatrem, komedią dell’arte, bo Włochy w moim sercu są bardzo mocne. A za tym idą konkretne nawiązania i inspiracje.

O co toczy się ta gra między światłem a cieniem?

Hmm! Mam wrażenie, że o nasze dusze i o znalezienie się w tym świecie z uwzględnieniem jego dynamiki i złożoności.

Coś w tym jest. A na jakiej pozycji ty w tym jesteś?

Wiesz co, ja czasem mam wrażenie, że jestem jak ten Dante, który opisał swoją podróż po siedmiu kręgach piekielnych. To zapis drogi, która sprawiła, że znalazłam więcej niż początkowo mogło mi się wydawać. Zawsze myślałam, że po prostu będę opowiadać historie, ale w czasie opowieści ja siebie bardzo mocno odnajduję i definiuję. I właśnie też ta gra na tych subtelnościach między światłem a cieniem. Ta gra pozwala mi akceptować, że mam w sobie bardzo wiele mroku, cieni i wcale to nie jest złe. Mrok odpowiednio nastrojony może działać na naszą korzyść.

A co decyduje o tym, że patrzysz na coś i mówisz: „To jest moje”?

To takie uczucie w środku, bardzo niedefiniowalne. Ostatnio im dłużej siebie poznaję, tym bardziej mnie zaskakuje, co może być moje. Czasami jest powód stricte estetyczny – coś mi się po prostu podoba. Czasem to patrzenie mikroskopowe. Przykładowo nie podoba mi się cały przekaz, ale strasznie podoba mi się detal, który nie daje mi spokoju. Albo na odwrót. Podoba mi się przekaz, ale nie podobają mi się detale. Wtedy to mogę nazwać śmiało moim, z taką kropeczką, że „ale”.

Kiedy patrzysz na swoje prace z różnych okresów, to są historie do odczytu, czy to są historie do edycji?

Chyba bardziej do odczytu. Miałam moment w życiu, gdzie strasznie chciałam edytować te historie i je zmieniać, ale chyba jestem w takim punkcie, że stwierdzam, że trzeba je akceptować takimi, jakimi były i jak mnie ukształtowały. Są więc do odczytu i do wspomnień, do podróży po nich. Niekoniecznie do edycji.

Zachęcam wszystkich, którzy będą mieli okazję do edytowania tych historii, które zdjęcia w nich uruchomią, bo to chyba jedna z mocniejszych stron. Dzięki temu realizmowi magicznemu mamy otulenie „magii”, a wtedy łatwiej nam mówić o sobie i łatwiej przyznawać się do wielu rzeczy.

Tak. Z jednej strony masz takie poczucie bezpieczeństwa, że to jest niby bajka, ale coś ci otwiera nowego. Dlatego nie lubię opisywać swoich zdjęć. Kiedy podczas pracy nad wystawą poproszono mnie, żeby zrobić opis, podróż po symbolach…to była wręcz kara. Ja uwielbiam, jak patrzysz na moje zdjęcie i sama znajdujesz historię, a ona znajduje Ciebie. To jest troszeczkę tak, jak w znienawidzonym na polskim zadaniu, co poeta miał na myśli. Często jest tak, że każdy znajduje coś w tym dla siebie. Może niekoniecznie to, co poeta miał na myśli. Ale nową myśl, która stanie się puntem zapalnym dla kolejnych prac.

KAROLINA SKOREK

Artystka polskiego pochodzenia mieszkająca w Walii w Wielkiej Brytanii, która

tworzy surrealistyczne obrazy, łącząc i modyfikując fotografie i inne materiały. Zajmuje się sztuką konceptualną, kreacyjną, komentującą rzeczywistość. Jej zdjęcia były publikowane w międzynarodowych magazynach takich jak: „Vogue”, „Harper’s Bazaar”, „Tatler Asia”. Były również pokazywane na wystawach w Wielkiej Brytanii, Włoszech, Słowacji czy Stanach Zjednoczonych. Jej fotografie podbijają serca jurorów w międzynarodowych konkursach fotograficznych. Najbardziej znana jest ze swoich fotografii artystycznych, które wyglądają zarówno jak prawdziwe fotografie, jak i obrazy. Jej prace zachęcają do interpretacji postrzegania piękna, melancholii oraz współcześnie rozumianych mitów.

https://karolinaskorek.com/

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

NIEMIECKI KENIJCZYK Z HAWAJÓW

MICHAEL GIELETA

Myśląc nadwiślanymi kategoriami, kim był podbijający Biały Dom z pozycji błyszczących światłem odbitym jego sławy akolitów: „Niemcem podbijającym Biały Dom”? „Hawajczykiem podbijającym Biały Dom”? „Kenijczykiem podbijającym Biały Dom”? Sądzę, że autorzy polskich headlines mieliby z tym spory kłopot.

Sporym językowym zaskoczeniem przy wertowaniu strony polskiej encyklopedii był dla mnie fakt, że ostatni zdobywca Brytanii, a przynajmniej południowej Anglii, William the Conqueror, nosi w polskim języku moniker Wilhelma Zdobywcy. Nie „Podbójcy”. Rzadziej określany bywa jako „Wilhelm Bękart”, co może w kontekście poniższego felietonu nie byłoby wcale nie na miejscu.

Skoro o podbojach mowa, piszę to przelatując nad pustynno-złotymi przestrzeniami Nevady, w drodze do Miasta Aniołów, gdzie – przynajmniej za naszych czasów – wielkie sukcesy odnieśli Hiszpanie: Javier Bardem, Antonio Banderas i Penelope Cruz, Austriak Arnold Schwarzenegger, Ukraińska Żydówka Mila Kunis, Szkot James McAvoy, Chińczyk Jackie Chan, Irlandczycy Liam Neeson, Saoirse Ronan i Colin Farrell, Walijczycy Christian Bale, Catherine Zeta Jones i, last but not least, Anthony Hopkins, Włoszka Monica Bellucci, Meksykańczycy Salma Hayek, Benicio del Toro i Gael García Bernal, Australijki Nicole Kidman, Toni Collette i Cate Blanchett, Nowozelandczyk Russell Crowe, Afrykanerka Charlize Theron, Szwedka Alicia Vikander, Izraelki Natalie Portman i Gal Gadot, Niemka Diane Kruger czy francuska Marion Cotillard. A przecież historyczne i na w pół historyczne „podboje” Marleny Dietrich, Grety Garbo, Hedi Lamarr, Louise Reiner, Ingrid Bergman, Sofii Loren, Audrey Hepburn, Omara Sharifa, Rity Moreno, Yul Brynera, Ericha von Stroheima, Yves Montanda, Maurice Chevaliera, Alain Delona, Catherine Deneuve, Christophera Waltza, Isabelle Huppert, Maddsa Mikkelsena, Stellana Skarsgårda, Maxa von Sydowa, Michaela Fassbendera, Jeana Reno czy Gabin, Gerarda Depardieu, Roberto Benigniego, Marcello Mastroianniego to przecież zaledwie początek bardzo długiej listy historii Hollywood, jak i właściwie historii gatunku filmowego. Fakt faktem, że w tkance, z której uszyta jest legenda Miasta Aniołów, Polaków po prostu brak.

Wizyty w Polsce z Londynu mają w sobie ten małomiasteczkowy demi-wdzięk (nawet w dwumilionowej stolicy kraju) kolektywnego zakładania plemiennego triumfalnego pióropusza, jeśli tylko Polak lub ktoś o częściowo polskich korzeniach gdzieś zaśpiewa, coś wystawi lub napisze, przeskoczy zgrabnie przez płotek lub odbije z sukcesem mniejszą czy większą piłkę na mniejszym lub większym boisku. Medialne opisy tych relatywnych w skali światowej sukcesów, nawet w tytułach pozornie niewrażliwe na ten plemienny triumfalizm, w skali osiągnięć Polaków pod Grunwaldem skarlają Wilhelma Zdobywcę do roli drugoligowego żołnierzyka, D-Day przy makach na Monte Cassino wydaje się marginalną operacją na odległej normandzkiej plaży, a karierę Marii Callas do trzeciorzędnego przypisu na karcie historii operowej. Na główną okładkę tej ostatniej trafiają– naturalnie – „Polacy podbijający Metropolitan Opera”.

Notabene od kilku sezonów króluje tam niezrównana Ermonela Jaho; aczkolwiek nie wiem czy nadszedł ten bolesny moment, w którym trzeba obwieścić światu, że „Albańczycy podbijają Metropolitan Opera”. Ku konsternacji British Border Force nacja ta idzie raczej śladami Wilhelma Zdobywcy: ponton za pontonem lądując na brytyjskich plażach kanału La Manche i każąc wierzyć skonsternowanym brytyjskim liberałom, że są de facto ofiarami wojen i przemocy z Centralnej i Wschodniej Afryki.

Za chwilę więc ląduje w Los Angeles (które naturalnie „podbiła Pola Negri”, choć gdybyśmy trzymali się nie tylko katolickich Polaków, ta „lista podbojów” byłaby nieco dłuższa). Negri była Romką, więc ciężko tu zrozumieć tę wsze wielką logikę dumy narodowej. Ale postaci do wyboru niewiele. „Chłopak z Sosnowca”, który do końca lat trzydziestych XX wieku kręcił na wpół propagandowe filmy w Trzeciej Rzeszy był Żydem; zarabiał na nich krocie, długo po wprowadzeniu Ustaw Norymberskich, aż nie znalazł się oficjalnie w wykazie Lexikon der Juden in der Musik. Ale wiadomo – Jan Kiepura: Polak, Ślązak, hotel Patria, śpiewanie z balkonu apartamentu w Bristolu, „Brunetki, blondynki…”. Etc., etc. Nad żydostwem Kiepury tak jak nad żydostwem Mickiewicza lepiej się nie zastanawiać. Choć ile osób pamięta dziś, że nawet premier Tadeusz Mazowiecki musiał udowadniać przed pierwszym demokratycznym polskim parlamentem, że Żydem nie jest. I wtedy dopiero został „zaaprobowany” przez tak zwany Naród. Ale tak jak Żydzi chcą „podbić Polskę/świat/ulice, a wraz z nimi kamienice”, tak podbijanie świata przez Polaków nosi w sobie dumę, propagację wyższych wartości, prawdziwego artyzmu i pokazania tak zwanemu „światu” tego co najlepsze, a czego światu temu – świadomie lub nie – brakuje.

To, co w bardziej racjonalnych narodach można by nazwać sukcesem danego pisarza/sportowca/aktora i ich ekwiwalentów w formach żeńskich, filmu czy spektaklu obsypanego nagrodami autorstwa konkretnej utalentowanej osoby czy uhonorowaniem zasług jednostki, w polskiej narracji „podbój” jest wpisany w pojęcie własnej tożsamości za granicą. Według pierwszych polskich publikacji, które powinny mieć lepsze rozeznanie semantyczne, polska noblistka „podbija Amerykę”, co przecież nawet Al Kaidzie się nie udało! Film, w jakiejś futurystycznej wizji wojujących taśm celuloidowych, będzie „walczył o Oscara” (zawsze mi się wydawało, że nagrody Akademii Filmowej to efekt głosowania członków owej akademii, a nie walki celuloidów). Dalej czytam jak to „Polacy podbijają Dolinę Krzemową”. A mnie, głupiemu, wydawało się, że to już się stało z pomocą polskiej Żydówki, a przy okazji Armenki, Joanny Hoffmann oraz polsko-litewskiego Amerykanina Steve Woźniaka.

O Syryjczyku o imieniu Steve Jobs lepiej nie wspominać, bo Polacy pokazali już to, co najpiękniejsze w stosunku do Syryjczyków na granicy białoruskiej. Część dziadków Marka Zuckerberga niby też z Polski, a rodzina Sheryl Sandberg z Wilna (choć identyfikująca się jako Litwini), ale – jak informuje polska prasa – teraz „Polacy podbijają Dolinę Krzemową”.

Polski Forbes publikuje listę 30 młodych Polaków ze świata, którzy, noch ein mal, również „podbijają świat”. Gdybym czytał podobny artykuł w prasie estońskiej czy słowackiej, napawałoby mnie to humorem na resztę dnia. W Polsce ta parokialna pompa napawa mnie znudzonym uznoszeniem brwi do góry, które wcześniej czy później będzie trzeba korygować botoxem, jak tak dalej pójdzie.

Polski reżyser, pokazując w prawie półbilionowym kraju swój spektakl, ten kraj „podbija” naturalnie (a już i Zjednoczone Królestwo i Japonia z wielkim impetem tego bezskutecznie próbowały w formie militarnej). Inny grając dziesięć spektakli w Chinach, również rozpala wyobraźnię 1.4 bilionów Chińczyków polską kulturą. Kolei „triumfuje” na innych scenach Europy. Biedny, niedawno zmarły Peter Brook. Co on biedak mógł zdziałać na swojej scenie w Les Bouffes du Nord? Pobijać Francję? Jako Brytyjczyk? (Farbowany) Anglik? (Niefarbowany) Żyd? Co za zmarnowana okazja.

Spośród kilku polskich śpiewaków występujących z pewną regularnością od czasów Reszke (1893) czy Didura (1908) na deskach Metropolitan Opera, ostatnio Artur Rudziński „podbił Metropolitan Opera”. Przypomnijmy tylko, że Met daje ponad 220 przedstawień każdego sezonu, a w każdym z tych sezonów występuje około 170 pierwszoligowych śpiewaków. Wątpię, żeby Rosjanie, do niedawna będący udzielnymi książętami tej sceny „podbijali od pokoleń the Met” (I co? W końcu nie podbili!), a królewskie kreacje Angeli Gheorghiu na tej scenie świadczyły o „podboju nowojorskiej sceny przez Rumunów”. Pomimo tego, że niezrównana Leyla Gencer nigdy nie śpiewała w The Met, jedyna Euterpe raczy wiedzieć czy Gencer „podbijała” La Scalę i Covent Garden jako Turczynka, Polka czy też w imieniu obu nacji na raz. Bo „podbijać” musiała. Samo „występowanie” nie wystarczy.

Najdziwniejszym z tych moich ostatnich redakcyjnych odkryć podczas pobytu w Polsce jest niejaka Sara James, o starobiblijnym imieniu i walijskim nazwisku, z nigeryjskiego ojca i polskiej matki. „Podbija ona – jako Polka – USA”. „Występ ten przejdzie do historii” (dlaczego?). Juror „Simon Callow oszalał”. Została „polską Whitney Houston” (o dziwno, bez własnego repertuaru). „Zachwyca cały świat”, „Skradła serca Amerykanów”. Nie śledzę prasy nigeryjskiej, ale ciekaw jestem jak w ojczyźnie jej ojca opisywane, o ile w ogóle, są jej sukcesy w popularnym programie rozrywkowym dla utalentowanych amatorów śpiewających covers gwiazd pierwszej ligi.

Po wylądowaniu w Los Angeles przesiadam się do samolotu na Maui. Najsłynniejszym chyba synem Hawajów był oczywiście pierwszy prezydent o mieszanym backgroundzie etnicznym. I tak, ze wstydem i zażenowaniem myśląc o publicznym upodleniu Mazowieckiego w kontekście własnego birthism, jakiekolwiek to by jego korzenie były, jedenaście lat temu pewien żółtkowato-włosy i pomarańczowolicy multimilioner amerykański upierał się, ku uciesze swojego elektoratu złożonego z rednecks i hillbillies, że udowodni przekłamany birthism Baraka Obamy. Owo coup d’etat się nie udało, bo Obama rzeczywiście urodził się na terytorium Stanów Zjednoczonych. Ale myśląc nadwiślanymi kategoriami, kim był ów podbijający Biały Dom z pozycji błyszczących światłem odbitym jego sławy akolitów: „Niemcem podbijającym Biały Dom”? „Hawajczykiem podbijającym Biały Dom”? „Kenijczykiem podbijającym Biały Dom”? Sądzę, że autorzy polskich headlines mieliby z tym spory kłopot. W końcu, there are more things in heaven and earth, my friends, that are dreamt of in your philosophy. A Henry Kissinger i Madeleine Albright, jako „farbowani” Amerykanie, „podbili” Waszyngton z pewnością w interesie konkretnie niesprecyzowanych sił obcych. Bo tylko swój to swój. Cokolwiek może to w XXI wieku znaczyć. A dla wielu, niestety, znaczy. I to wiele.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

.

Koniec.

KULTURA DLA MYŚLENIA

POMIĘDZY FIGURACJĄ A ABSTRAKCJĄ*

Z MARTĄ CZARNECKĄ-TOKARZ ROZMAWIA MARTA KRAJENTA

Zebrane obiekty grają symbolem księżyca, by zwrócić uwagę na różne perspektywy widzenia i konteksty. Projekt odnosi się do wątków autobiograficznych artystki i bazuje na bardzo osobistych skojarzeniach, lecz myśl przewodnia, która się za nim kryje, jest całkowicie uniwersalna. Szczególnie dzisiaj, kiedy dochodzi do mnożenia się kolejnych podziałów, potrzebujemy widzieć w rzeczywistości możliwość połączeń i odniesień, które pozwolą nam spojrzeć na świat jako na spójne i niekończące się kontinuum.

Marta Krajenta: Jaką przyjęłaś koncepcję dla tego cyklu prac?

Marta Czarnecka-Tokarz: Swoje malarstwo opieram na wykonanych przeze mnie fotografiach, odtwarzając na płótnie ich fragmenty. Ze szczątków kilku zdarzeń zarejestrowanych przez aparat tworzę jeden obraz, zupełnie nowy obiekt-zdarzenie. Moja praca twórcza opiera się na założeniu, że mechaniczne działanie aparatu fotograficznego nie jest w stanie ukazać jedynej słusznej prawdy o rzeczywistości. Innym sposobem patrzenia jest próba odrzucenia uproszczeń, których domaga się nasz umysł i spojrzenia na świat, jako na wciąż nadbudowującą się i relacyjną ciągłość. Na co dzień postrzegamy przedmioty jako odrębne obiekty posiadające określone funkcje i nazwy oraz należące do konkretnych kategorii. Jednak istnieje jeszcze drugi rodzaj widzenia, który pozwala na dostrzeżenie tworzących się pomiędzy przedmiotami relacji. Odnajdujemy wtedy w ich konfiguracjach pewien porządek, a one same zdają się władać nieznanym nam dotąd językiem. Przez chwilę wzrasta w nas nadzieja na to, że uda się posklejać tę pokawałkowaną, fantomową rzeczywistość.

W swojej twórczości posługujesz się niejako dwoma mediami: malarstwem i fotografią. W czym pomaga Ci fotografia?

To wynika z tego, że dużo fotografuję i w ten sposób zbieram fotorelację z różnych miejsc, w których przebywam. Głównie jest to dokumentacja przestrzeni i przedmiotów. Kiedy przeglądam później swoje foldery ze zdjęciami, poszukuję w nich połączeń, nawiązujących do siebie elementów poprzez ich kształt, strukturę, kontekst czy charakter. Drukuję sobie parę wybranych fotografii, które składają mi się w głowie w jeden projekt, rozkładam je przed sztalugą i na ich bazie buduję kompozycję obrazu. Zależy mi na ukazaniu rzeczywistości jako wielopłaszczyznowego kontinuum, stąd zawsze używam kilku zdjęć i buduję z nich nową formę, która zawiera w sobie parę odniesień do rożnych czasów i przestrzeni. W ten sposób podważam linearny sposób odczuwania świata. Zapis fotograficzny ułatwia mi dokładne odzwierciedlanie kształtów przedmiotów w moim malarstwie, co jest dla mnie niezwykle istotne, ponieważ dzięki temu namalowane wizerunki są dla mnie wiarygodne. Moje obrazy plasują się na granicy figuracji, ze względu na ich realne odniesienia, oraz abstrakcji, gdyż przez obraną metodę dla odbiorcy stają się trudne do zidentyfikowania.

Tytuły twoich prac, które stanowią konkretne daty z przeszłości, to też odniesienia do fotografii?

Tak, datę do tytułu obrazu zapożyczam z tej fotografii, z której czerpię najważniejszy element do obrazu. To dla mnie istotne, aby podkreślić, że każda z prac odnosi się bezpośrednio to konkretnego punktu z przeszłości.

A jak dobierasz kolor? Czy on jest również zainspirowany przez fotografię, czy to już wynik fantazji lub efekt zapisu w pamięci?

Czasami kolor jest wynikiem próby oddania atmosfery sfotografowanego miejsca. Na przykład dla obrazu „8 kwietnia 2017 r.” wybrałam barwę niebieską, niemal ultramarynową, ponieważ namalowane formy to fragmenty opuszczonej Fabryki Porcelany w Katowicach. Ten kolor wydawał mi się właściwy dla odtworzenia ducha wspomnianej przestrzeni prawdopodobnie przez skojarzenie z ręcznie malowanymi, ultramarynowymi kwiatami na ceramicznej zastawie mojej babci. Dodatkowo praca, przez użyte do niej medium, mocno się błyszczy, co też można odnieść do charakterystycznego szkliwienia w porcelanie. Na obrazie nie znajdziemy jednak filiżanek, talerzy czy zgrabnego dzbanka na herbatę, lecz porzucone przedmioty, które znalazłam wtedy w fabryce. Była to niezbyt oczywista dla tego miejsca sterta puszek po piwie, wieszak z kraciastymi koszulami i pałętająca się po podłodze wełna szklana.

Innym razem kolor jest rezultatem nawiązania do poprzednich prac z cyklu, nad którym obecnie pracuję albo po prostu wyrazem naglącej potrzeby użycia danego odcienia, być może przez emocję czy aurę, która aktualnie mi towarzyszy, a może jeszcze z jakiegoś innego, nieuświadomionego powodu.

A księżyc, jako główny bohater tego cyklu prac, kiedy do ciebie przyszedł?

Tę inspirację przywiozłam z podróży na Wyspy Zielonego Przylądka. Najbardziej zaskakującym punktem mojego pobytu niedaleko równika był wieczorny spacer alejką hotelową. Wtedy właśnie spojrzałam w niebo, a moim oczom ukazał się księżyc, który tak często obserwowałam ze swojego okna tarasowego. Nagle okazało się, że wszystko, co wiem o księżycu, kompletnie się odwróciło, dosłownie. Znajomy mi pionowy rogalik przyjął formę uśmiechu. Niby każdy z nas, mając podstawową wiedzę o astronomii, zdaje sobie sprawę z tego, że z innego miejsca na Ziemi księżyc musi wyglądać inaczej, jednak to, co widzimy na co dzień, tak bardzo bierzemy za pewnik, iż zapominamy o tej relatywności. Gdyby ktoś kazał mi namalować księżyc, prawdopodobnie nigdy nie pomyślałabym, aby ustawić go w kierunku poziomym. Ten obraz tak mocno mnie uderzył, że postanowiłam namalować serię prac odnoszących się do księżyca, jako symbolu, którego wizerunek różni się w zależności od przyjętej perspektywy.

Te różne perspektywy widzimy i odczuwamy oglądając wystawę, bo na każdym z obrazów księżyc wygląda zupełnie inaczej.

Na obrazie „16 stycznia 2019 r. ”, część IV zanotowałam kształt księżyca w fazie, gdy jest on w większej części zaciemniony i przypomina literę C. Naniosłam na niego wypukłe linie, wyglądem przypominające drobne gałęzie drzew, które przysłaniają mi formę księżyca, kiedy patrzę na niego z mojego mieszkania. To płótno jest okrągłe. Obraz z założenia nie posiada góry ani dołu, lecz można nim dowolnie obracać, w wyniku czego może naśladować zarówno naszą perspektywę, jak i mieszkańców równika. Obraz „16 stycznia 2019 r.” część III przedstawia księżyc w pełni, namalowany na płótnie prostokątnym, gdzie gałęzie są już na tyle zagęszczone i czytelne, iż prawie całkowicie przysłaniają i gubią jego oblicze. Skala uległa tutaj powiększeniu, w wyniku czego drobne linie z poprzedniej wersji, zamieniają się w rzeczywistych rozmiarów wici.

Druga część „16 stycznia 2019 r.” jest już daleko idącą interpretacją księżyca jako koła czy kuli. Praca przedstawia bałwana, którego, jak wiadomo, zwykle budujemy z trzech dość nieregularnych kul śniegowych. W tle znajduje się typowy pejzaż leśny, a właściwie zbiór rozgałęzień, który niczym dym, wylatuje z głowy śnieżnej postaci. To konstrukcje drzew, które są nawiązaniem do wspomnianych wyżej dwóch, pozostałych części. Na zdjęciu, z którego korzystałam podczas malowania, bałwan (prawdopodobnie w wyniku topnienia śniegu) nie posiadał twarzy, a jedyne co po niej zostało, to dziura po marchewce, która spadła na ziemię. Kiedy jednak dłużej patrzyłam na wykonaną przez siebie fotografię, zauważyłam, że oczy i uśmiech bałwana pojawiły się na ziemi obok niego, odwrócone do góry nogami. Nie jestem pewna czy ktoś celowo ją wyrysował patykiem, czy było to przypadkowe działanie natury bądź dzieło brodzącego w śniegu ptaka. Ten uśmiech przywołał mi na myśl kształt księżyca, jaki pojawił się na niebie na Wyspach Zielonego Przylądka. Wszystko nagle połączyło się ze sobą i tak właśnie powstała druga część projektu.

Pierwsza część to najbardziej zagadkowa propozycja tej serii. Nadal znajdziemy na niej odniesienie do pojawiającego się wcześniej koła, które tutaj znajduje się mniej więcej w środku całej kompozycji. Na płótnie możemy zaobserwować sylwety abstrakcyjnych przedmiotów, które w wyniku podświetlenia blasku księżyca (a może już słońca) odkryły swoje wnętrzności. W górnym, lewym rogu obrazu namalowana forma to szalik bałwana z poprzedniej wersji interpretacji. Na samej górze znów pojawia się pojedyncza gałąź. Ten obraz powstał jako pierwszy z serii i dopiero po jego namalowaniu uznałam, że chciałabym uczynić tą historię bardziej zrozumiałą dla odbiorcy. Dlatego każda kolejna praca była bardziej dosłowna, aż skończyłam tę opowieść na kolistym płótnie z księżycem (części IV), którego potrafi dojrzeć już chyba każdy oglądający.

Przedłużeniem cyklu prac o księżycu jest dyptyk pt. „30 września 2016 r.”. Tutaj już krótko opowiem, że w części pierwszej możemy odszukać białe, lekko spłaszczone koło-księżyc, które na fotografii było blatem okrągłego, plastikowego stołu, stojącego na moim tarasie, obserwowanego z okna pierwszego piętra. Natomiast w drugiej części księżyc przejawia się jako usytuowany w podobnym miejscu płótna, stopniowo rozszerzający się blask, biała poświata. Wspomniany dyptyk to nałożone na siebie elementy tarasu, zaczerpnięte z dwóch fotografii, z których jedna została wykonana w roku 2016, kiedy jeszcze na parterze mieszkali moi dziadkowie, a druga w roku 2021, czyli po mojej przeprowadzce i zmianie umeblowania. Ten przykład doskonale ilustruje mój sposób myślenia o budowaniu obrazu. Kiedy szukam w swoich fotografiach punktów wspólnych i podobieństw, zwykle dokonuję właśnie tego rodzaju porównań.

Od zawsze wiedziałaś, że będziesz zajmowała się sztuką?

Chyba tak, bo od dziecka sporo malowałam i rysowałam, a mniej więcej w wieku gimnazjalnym zaczęłam marzyć o studiach na Akademii Sztuk Pięknych. Później konsekwentnie realizowałam tę wymarzoną drogę. Jednak jeszcze zdając egzaminy na Akademię nie byłam pewna czy kierunek Malarstwo to dobry wybór. Utwierdziłam się w tym dopiero na studiach. Wtedy otworzyła się moja głowa, poznałam nowe perspektywy widzenia i pokochałam malarstwo tak bardzo, że całkiem mnie pochłonęło.

Na tyle mocno, że postanowiłaś kontynuować edukację i sięgnąć po doktorat na macierzystej uczelni. Czego Ci serdecznie gratuluję.

Doktorat zmobilizował mnie do dalszego rozwoju. Pozwolił mi też na całkowite poświęcenie się malarstwu, bo dzięki niemu nic innego mnie nie rozpraszało. Na studiach doktoranckich byłam też niejako zmuszona do głębszej analizy swojej twórczości, ponieważ moja pisemna praca doktorska miała być właśnie opowieścią o własnym malarstwie. Przez to mogłam jeszcze bardziej uświadomić sobie o czym tworzę i o czym pragnę opowiadać poprzez obrazy. Dla malarza idea nie zawsze jest oczywista i klarowna, bo wiele rzeczy dzieje się podświadomie, powstaje spontanicznie w procesie. Pisząc o swoim malarstwie, dokonuje się podsumowania, które ułatwia potem dalszą pracę.

Podoba ci się uczenie innych? Lubisz to?

To niesamowite – widzieć, jak przekazywanie własnej wiedzy i umiejętności wpływa na rozwój innych. Rola nauczyciela daje mi ogromną satysfakcję, ale też wiele sama się przy tym uczę. Myślę też, że jest mi to bardzo potrzebne jako odskocznia od ciągłego przebywania w pracowni, kiedy to pozostaję wyłącznie sama ze sobą. Jestem raczej introwertyczką i bardzo lubię takie dni, kiedy przesiaduję w pracowni od rana do nocy, zapominając o wszystkim wokół. Malowanie jest dla mnie autoterapią, bo dzięki niemu, będąc sama ze swoimi myślami, układam sobie wiele rzeczy w głowie. To zresztą typowe dla mnie, że potrafię tak mocno wkręcić się w pracę, że nie czuję głodu, zimna czy niewygody i potrafię trwać w takim stanie dość długo. Przychodzi jednak w końcu taki moment, gdy te codzienne zamykanie się w czterech ścianach zaczyna wydawać się niebezpieczne, ponieważ powoli traci się kontakt z rzeczywistością, a to może prowadzić do jakiegoś rodzaju szaleństwa. Stąd wejście w rolę nauczyciela pozwala mi wrócić do świata i przewietrzyć głowę.

Czego słuchasz, gdy jesteś w pracowni?

Najczęściej słucham czegoś na pograniczu indie popu czy lekkiego rocka, ale zwykle są to przeróżne mieszanki. Często wracam też do hitów lat. 70., 80. czy 90. Najbardziej lubię słuchać ptaków, gdy rano budzą się i donośnie słychać je przez okno mojej pracowni. Wtedy wyłączam muzykę, ale to rzadkie chwile, bo wymaga to ode mnie pracy do wschodu słońca, a jeśli sobie na to pozwalam, niestety burzy to mój porządek dnia. Ogólnie jestem typem sowy i wraz ze wschodem mogę ewentualnie chodzić spać, ale na pewno nie wstawać.

Gdzie szukasz inspiracji? Jakie galerie i artystyczne ścieżki polecasz?

Inspirację można znaleźć wszędzie, ale dla mnie najciekawsze są wnętrza opuszczonych fabryk, hal, budynków, gdyż namacalnie można poczuć tam działanie upływającego czasu. Przez wpływ czynników zewnętrznych na przedmioty, często stają się one również mniej oczywiste niż te, używane przez nas na co dzień. Przestajemy traktować je jako coś funkcjonalnego, a w zamian za to stają się tajemniczymi artefaktami. Ulegają deformacji, kryją się pod warstwą kurzu, zlepiają ze sobą w dziwne hybrydy, a wychodzące z podłogi rośliny zaczynają je obrastać. Można wtedy oderwać się od schematu myślenia, od nadawania nazw i kategorii poszczególnych rzeczom, ponieważ wtenczas spotykane artefakty zyskują status niezwykłych. Obserwując uporządkowane otoczenie wokół, trzeba wykonać cięższą pracę aby wyjść poza mimowolne, schematyczne traktowanie przedmiotów.

Jeśli chodzi o moje rekomendacje, na pewno mogę polecić wizytę w Gropius Bau w Berlinie. Gdy znalazłam się tam w 2019 roku przy okazji mojej wystawy indywidualnej, w muzeum Martina Gropiusa eksponowano wówczas wystawę, której tematem przewodnim był ogród jako metafora, a punktem wyjścia „Ogród rozkoszy ziemskich” Hieronima Boscha, zresztą jeden z moich ulubionych obrazów. Sam budynek już zrobił na mnie duże wrażenie, ale przede wszystkim nigdy nie spotkałam się z tym, aby gdziekolwiek w Polsce realizowano wystawy z takim naciskiem na różnorodne doznania. W Gropius Bau można było poznawać eksponaty wszystkimi swoimi zmysłami, zaczynając od wzroku, poprzez dotyk, słuch, a nawet węch. Bardzo ciekawe doświadczenie.

Moja artystyczna ścieżka wciąż jest w toku, więc to pytanie na ten moment pozostawię bez odpowiedzi, w nadziei, że kiedyś znajdę na nie słowa.

*Zapraszamy do Flow Art House na wystawę malarstwa Marty Czarneckiej-Tokarz zatytułowaną „Księżyc zaplątał się w moim ogrodzie”. Wystawa potrwa od 16 września do 16 października, a otwarcie zaplanowane jest na 16 września o godz. 19:00 – zapraszamy wszystkich czytelników na wieczór z udziałem artystki

MARTA CZARNECKA-TOKARZ

(ur. 1991 r.) - mieszka i pracuje w Tarnowskich Górach. W 2015 roku obroniła dyplom magisterski z wyróżnieniem z Malarstwa na Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. W 2021 roku uzyskała tytuł doktora sztuki na macierzystej uczelni. Laureatka nagród i wyróżnień, wśród nich: Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2014), I Nagrody Prezydenta Bytomia na XV Festiwalu Sztuki Wysokiej (2014), Nagrody Marszałka Województwa Śląskiego 9. edycji Triennale Grafiki Polskiej (2015), Nagrody Galerii Miejskiej bwa w Bydgoszczy i Nagrody Pisma Artystycznego FORMAT – Promocje 2015 na 25. Ogólnopolskim Przeglądzie Malarstwa Młodych (2015), Nagrody Równorzędnej w XXII Ogólnopolskim Konkursie Sztuki im. Vincenta Van Gogha (2016), Nagrody Angelus I Przeglądu Sztuki Współczesnej Nowa Awangarda (2017), II Nagrody w III Ogólnopolskim Konkursie Malarskim im. Leona Wyczółkowskiego (2018). Ma w swoim dorobku kilkanaście wystaw indywidualnych, m.in. Konfrontacja z niedostrzegalnym (Galeria Foyer, Teatr Śląski, Katowice, 2016), Miraże / Metamorfozy (Rondo Sztuki, Katowice, 2017), Zdærzenia (Galeria Ateneum, Katowice, 2019), Zdarzenia (nie)prawdziwe (Galeria Miejska bwa, Bydgoszcz, 2019), Häutungen (Galeria Minibar, Berlin, 2019), Zawłaszczyć czas (Galeria Re:Medium, Miejska Galeria Sztuki, Łódź, 2020), oraz udział w ponad 50 wystawach i projektach zbiorowych w Polsce i za granicą.

MARTA KRAJENTA

Współprowadzi galerię Flow Art House, zlokalizowaną w Fabryce Norblina, gdzie cyklicznie organizuje wystawy sztuki i spotkania z artystami. Realizuje również projekty z obszaru art brandingu dla firm, doradza w tworzeniu kolekcji prywatnych i korporacyjnych. Od kilkunastu lat pracuje na rynku dóbr luksusowych, tworząc unikatowe komunikacje marketingowe, w tym te, oparte o promocję sztuki. Organizowała wystawy Meli Muter i Wojciecha Fangora w budynku Cosmopolitan Twarda 4, koncert Jimka i Młodej Polskiej Filharmonii na Placu Grzybowskim, pokazy mody Arkadiusa oraz Ani Kuczyńskiej we współpracy z marką Absolut Vodka i wiele innych wydarzeń lifestylowych. Z wykształcenia psycholog, w sercu - estetka.

Koniec

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

JEDZENIE (ZWIERZĄT) TO SPRAWA POLITYCZNA

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Zakończenie niewolnictwa, uznanie podmiotowości kobiet czy zniesienie pańszczyzny były ważnymi krokami w rozwoju ludzkości. Zmiany te odbywały się dlatego, że w kolejnych grupach ludzi zaczynano widzieć kogoś, kto nie różni się znacząco od grupy posiadającej aktualnie dominującą pozycję w społeczeństwie. Obecnie stoi przed nami prawdopodobnie największe wyzwanie związane z poszerzającym się spektrum empatii.

Temat weganizmu przypisywany jest zwyczajowo do obszaru stylu życia, prywatnych preferencji i jako taki nie przynależy do poważnego świata polityki. Polityka to bowiem ważne dla wspólnoty sprawy, takie jak podatki, emerytury, opieka zdrowotna czy swobody obywatelskie. Uważam, że jest to podejście błędne i krótkowzroczne.

Zdrowe ciało, zdrowa planeta

Znaczące ograniczenie spożycia produktów pochodzenia zwierzęcego jest jednym z ważniejszych kroków, jakie można wykonać chcąc zmniejszyć ryzyko zapadnięcia na tzw. choroby cywilizacyjne. Jest to z jednej strony kwestia prywatnego wyboru danej osoby, ale w skali całego państwa wszelkie programy, które mogą wpłynąć na lepsze zdrowie obywateli są w stanie przełożyć się na bardzo duże oszczędności w wydatkach na ochronę zdrowia, podnosząc jednocześnie jakość życia i produktywność ludzi.

W 2019 roku w prestiżowym piśmie Lancet ukazał się raport EAT Lancet Comission on Food, Planet, Health, który postulował zasady tzw. diety planetarnej – sposobu odżywiania, który ma zapewniać zdrowie ludzi na funkcjonującej w zrównoważony sposób planecie. Autorzy opracowania zwracają przy tym uwagę, że są to bardzo blisko powiązane ze sobą tematy - warto mówić o zdrowiu jednostki w kontekście całej Ziemi, chociażby dlatego, że ciężko mówić o zdrowej żywności w przypadku niedostatków lub zanieczyszczenia wody, krążących w naszym jedzeniu antybiotyków, czy jałowieniu gleby i spadku wartości odżywczych plonów.

Zaprzeczanie zmianom klimatu jest już stanowiskiem niszowym i świadczącym o ignorowaniu opinii naukowców, ale nadal łatwiej jest zaakceptować to, że trzeba będzie przerzucić się z węgla na atom, niż to, że powinna się zmienić zawartość talerzy. To się jednak nie wydarzy, jeśli odpowiedzialność będzie przerzucana na jednostki. Zachowania konsumenckie wpływają na rynek, ale rynek również wpływa na zachowania. Dla przykładu: największe spadki spożycia mięsa następują po prostu wtedy, kiedy wzrasta jego cena. Jest tu więc duże pole dla ułatwień dla producentów żywności roślinnej, którzy obecnie przez swoją mniejszą siłę lobbingową mają zdecydowanie utrudnione funkcjonowanie na rynku – zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym.

Unijni królowie dotacji

Na Wspólną Politykę Rolną przeznaczane jest 39% budżetu Unii Europejskiej. Nie ma żadnego innego sektora gospodarki, na który Unia przeznacza tak duże środki. Zdecydowana większość tych środków trafia do producentów produktów pochodzących od zwierząt, między innymi w postaci dopłat. Wspólna Polityka Rolna to program, który w bardzo dużym stopniu podkopuje cele klimatyczne Unii Europejskiej, ponieważ mechanizm dopłat sprzyja szczególnie dużej i intensywnej produkcji zwierzęcej, która jest największym zagrożeniem dla wszelkich planów obniżania produkcji dwutlenku węgla.

Był okres, w którym UE była w awangardzie dobrostanu zwierząt na świecie. Niestety ten czas mamy już za sobą. Wstąpienie do Unii krajów Europy Środkowo-Wschodniej, między innymi Polski, doprowadziło do przesunięcia punktu ciężkości w kierunku regionu, który miał niższe standardy ochrony dobrostanu zwierząt i mniejszą świadomość konsumencką w tym obszarze. Działanie na rzecz poprawiania ochrony zwierząt w Polsce ma dzięki temu potencjał zmian w całej Europie. Zamiast być hamulcem zmian, możemy stać się ich akceleratorem.

Zakazane mleko

Pod wpływem lobby producentów żywności pochodzenia zwierzęcego, zarówno w USA, jak i w Unii Europejskiej, dochodzi do coraz częstszych prób regulowania nazewnictwa różnego rodzaju produktów. To dlatego na półkach sklepów nie mamy mleka sojowego, chociaż świetnie zastępuje ono mleko krowie, kiedy dodaje się je do kawy lub płatków śniadaniowych. Teoretycznie ma chodzić o interes konsumentów, w rzeczywistości są to regulacje broniące przede wszystkim interesu producentów, którzy boją się innowacji i chcą zachować monopol na dostarczanie białka na nasze stoły.

Mięso i inne produkty pochodzenia zwierzęcego są więc z jednej strony największym beneficjentem dopłat, a z drugiej strony korzystają z obniżonego w stosunku do roślinnych odpowiedników podatku VAT. Jeżeli jest więc miejsce, w którym można zawalczyć o rynek nie tylko bardziej wolny, ale po prostu bardziej sprawiedliwy, to można skupić się na nierównościach w traktowaniu produktów odzwierzęcych i ich roślinnych odpowiedników.

Ziarnko do ziarnka

Produkcja zwierząt jest nierozerwalnie związana z marnotrawstwem żywności. Nie w takim sensie, w jakim coraz częściej o marnowaniu jedzenia się mówi – nieprzemyślanych zakupach i warzywach gnijących na dnie lodówki. Jest to marnotrawstwo systemowe, ponieważ w zależności od typu mięsa, potrzeba od 9 do 25 kalorii pochodzących ze zbóż lub soi, żeby wyprodukować jedną kalorię mięsa. Jest to rozrzutność, która być może mogła uchodzić płazem w okresie względnego dobrobytu i złudzenia „długiego pokoju”, ale po dwóch latach pandemii, która zakłóciła globalny przepływ towarów oraz w obliczu napaści Rosji na Ukrainę – jednego z największych producentów zboża na świecie, zwalczanie wszelkiego marnotrawstwa w produkcji żywności staje się tematem, nad którym naprawdę warto się pochylić.

Drastyczne wzrosty cen żywności oraz potencjalny kryzys głodu w niektórych częściach świata będą wpływać na krajobraz geopolityczny. O ile nie da się zmienić systemu produkcji rolnej z dnia na dzień, warto wyciągać wnioski i budować suwerenność białkową, która nie jest nastawiona tylko na paszę dla kur i świń, ale również na produkcję wysokojakościowego białka roślinnego na potrzeby ludzi. Co ciekawe, kroki w takim kierunku podejmują dwa kraje, które stojąc w obliczu dużych wyzwań związanych z produkcją żywności są zmuszone do sięgania wzrokiem dalej w przyszłość. Jednym z nich jest funkcjonujący na skrawku pustyni Izrael, a drugim najbardziej zaludniony kraj na świecie, czyli Chiny. Rządy obu tych krajów podejmują kroki w kierunku badań i rozwoju produkcji mięsa roślinnego i pochodzącego z hodowli komórkowej, bo w nich widzą największą szansę na jedzenie, które będzie tanie, szybkie, bezpieczne i nie przyczyniające się do dalszego zanieczyszczania środowiska i zmian klimatu.

Wyzwanie naszego pokolenia

Zwierzęta żyjące na fermach nie różnią się od zwierząt, z którymi żyjemy w domu poziomem odczuwania, umiejętnością uczenia się i zdolnością doświadczania zarówno przyjemności, jak i bólu. Traktujemy je jednak tak, jakbyśmy zupełnie nie zdawali sobie z tego sprawy. Ta sytuacja prowadzi do absolutnie niewyobrażalnej skali cierpienia. W samej Polsce zabija się rocznie ponad miliard kurczaków brojlerów, czyli więcej niż wynosi populacja Europy. Ilość kur niosek (czyli hodowanych dla jaj) trzymanych w klatkach w Polsce w ciągu roku to ponad 48 milionów, a więc więcej niż wynosi populacja ludzi naszego kraju. Pogłowie innych zwierząt hodowanych w Polsce na mięso i mleko również liczy się w milionach. Ostatecznie na każdego człowieka w Polsce przypada kilka zwierząt, które spędzają całe życie w klatkach lub ciemnych oborach i są traktowane jak pozbawione świadomości przedmioty.

Jest duża szansa, że historia nam tego nie wybaczy

Kiedy dzisiaj patrzymy na poprzednie stulecia, nasze postrzeganie ich jest często zdominowane przez najważniejsze ruchy emancypacyjne danego okresu. Zakończenie niewolnictwa, uznanie podmiotowości kobiet czy zniesienie pańszczyzny były ważnymi krokami w rozwoju ludzkości. Zmiany te odbywały się dlatego, że w kolejnych grupach ludzi zaczynano widzieć kogoś, kto nie różni się znacząco od grupy posiadającej aktualnie dominującą pozycję w społeczeństwie. Obecnie stoi przed nami prawdopodobnie największe wyzwanie związane z poszerzającym się spektrum empatii.

Osoby mające kontakt ze zwierzętami wiedziały to od dawna, ale od 2012 roku mamy też potwierdzenie ze strony naukowców, że zwierzęta mają świadomość i są zdolne do odczuwania cierpienia. Mowa o Cambridge Declaration on Consciousness, stanowisku czołowych neuronaukowców poznawczych, neurofarmakologów, neuroanatomów i neuronaukowców obliczeniowych na temat świadomości zwierząt, z którego jasno wynika, że jest konwergencja dowodów z różnych obszarów nauki, umiejscawiających świadomość ludzi i zwierząt na kontinuum. Różnice między nami i zwierzętami są mniejsze niż nam się przez wieki wydawało i obejmowanie zwierząt coraz większą ochroną prawną jest procesem, który już trwa i będzie przybierał na sile.

Być może będzie to najważniejsze wyzwanie polityczne naszego pokolenia i to po nim ocenią nas przyszłe pokolenia.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

TAK JEST PANIE MECENASIE!

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Kultura karmiła nas wyidealizowanym obrazem przyszłości. Pokazywała nam reklamę pięknego życia w intelektualnej i cenionej elicie. Ten obraz codziennie gonił nas do książek i kazał za wszelką cenę walczyć o jak najlepsze studia. Magia wyparowała bardzo szybko.

Podobno opuszczając mury szkoły średniej zaczynamy najważniejszy okres swojego życia. To, w jaki sposób wykorzystamy te kilka lat potencjalnych studiów i pierwszego zetknięcia z rynkiem pracy, może mieć kluczowy wpływ na całą naszą karierę zawodową. Nasza aktywność, systematyczność i wytrwałość muszą być przez nas w tym okresie wyjątkowo mocno eksponowane. Aż do przesady. Stykając się ze swoją przyszłą pracą po raz pierwszy, na studiach, stajemy w kolejce obok dziesiątek innych potencjalnych rywali. Udowadniamy na każdym kroku, że nie ma nikogo bardziej wytrwałego od nas. Poświęcamy coraz więcej rzeczy, żeby osiągnąć mityczny cel, który się przed nami stawia. Jesteśmy w stanie zrobić wszystko, byle w oczach przełożonego ujrzeć zadowolenie z naszej pracy. Wykonujemy każde możliwe polecenie, nie zastanawiając się nawet nad tym, w którym momencie przestało być poleceniem, a stało się rozkazem. Rozkazem, który trzeba wykonywać, bo w tym wieku dezercja nie wchodzi w grę.

Dwa lata po zdaniu matury czuję się jak jeden z wielu ocaleńców, którym udało się przetrwać katastrofę. Wydawało mi się, że znajomi, którymi się otaczałem, byli ludźmi twardymi, nie do zajechania, dla których żadne wyzwanie nie stanowiło większego problemu. Stąd patrząc w przyszłość i oglądając wszystkie filmy, seriale i inne dzieła kultury, w których znajdowali się adwokaci, czy sławni lekarze – każdy widział siebie.` Na szanowanej pozycji, w białym kitlu, za biurkiem, z aktówką na krześle, przez które przewieszona była toga. Kultura karmiła nas wyidealizowanym obrazem przyszłości. Pokazywała nam reklamę pięknego życia w intelektualnej i cenionej elicie. Ten obraz codziennie gonił nas do książek i kazał za wszelką cenę walczyć o jak najlepsze studia. Magia wyparowała bardzo szybko. Nie potrzeba było nawet roku, żeby większość świeżych, ambitnych studentów zrozumiała z czym musi się zmierzyć. W przypadku prawa nie chodziło nawet o same zajęcia, które z pewnymi wyjątkami nie stanowią wielkiego wysiłku intelektualnego. Wszystkich nas przyćmiła szara rzeczywistość kancelarii. Pierwsze staże, z pomocą których udało się wyrwać pracę, dla wielu były prawdziwą męką. Dziesięć godzin pracy codziennie w tym świecie było traktowane jako coś normalnego i zwykłego. Według badania CBOS-u prawie 70% Polaków usłyszało od rodziny, że za dużo czasu poświęca pracy. W tej grupie takie opinie były oczywistym wyrażeniem rzeczywistości. W świecie kancelarii zamiast jeżdżącego mercedesem adwokata wszyscy spotykali – owszem, zamożnego, ale wymęczonego codziennym ciężarem szefa. Nawał pracy, jaki nakładał na wszystkich, był wyrazem po prostu przeniesienia odpowiedzialności. Prawie każde zadanie było okraszone kilkugodzinnym deadlinem. Jeśli ktoś odpowiednio nie rozłożył sił na początku dnia i o 13 miał do załatwienia kilka papierów, na których bomba zegarowa odmierzała coraz niecierpliwiej dwie godziny do wybuchu – tracił szansę na sukces. Było bowiem wiadome, że w przeciągu dwudziestu minut na jego biurku wyląduje kolejny dokument, który będzie musiał zostać załatwiony do 14.

Niesamowite jest, jak bardzo brutalne i szybkie jest zderzenie z rzeczywistością. Na prawie ktoś może faktycznie odkładać praktyki do ostatniego momentu, przeżyć pierwsze lata studiów w spokoju i pracować w NGO-sach, albo alternatywnej formie. Do tego wystarczy jedynie oryginalne podejście do życia. Dużo ciężej sprawa ma się natomiast na medycynie. Prawie każdy dzieciak w liceum posłusznie podejmuje rozkazy nauczyciela. Ma nad sobą prawdziwy bat. Bardzo często są nim wysokie wymagania rodziców i wychwycenie w dziecku potencjału przez nauczyciela. To napędza ich do napędzania dziecka. Tworzy się pierwsza w życiu tej młodzieży machina wiodąca ich do destrukcji. Wszystkie polecenia już nabierają formy rozkazującej, której uczeń nie dostrzega zaślepiony wyidealizowanym obrazem swojej potencjalnej przyszłości. Nie wie, że tak naprawdę te polecenia z roku na rok przywiązują się do niego coraz bardziej i powoli stają jego nieodłączną częścią życia. Po ciężkich latach liceum i zdanej wysoko maturze następuje okres studiów. Choć jest on burzliwy i pełen zabaw, to jednocześnie pokazuje studentowi prawdziwy wygląd swojej przyszłej pracy. Zaczyna powoli rozumieć, z czym się mierzy. Na tym etapie zaczyna rozumieć, że polecenia, jakie otrzymuje od wykładowców, stają się rozkazami. To nie jest wojsko, więc ma oczywiście prawo odmowy i to w każdym przypadku. Problem jednak polega na tym, że odmowa wykonania tego naukowego, a później służbowego rozkazu – staje się jednocześnie odmową pewnego stylu życia. Odrzuceniem dziecięcych marzeń.

Każdy student mający więc takie ambicje, mimo przepracowania i zniechęcenia trybem życia, wchodząc do pracy po całym dniu studiów zdaje sobie już sprawę, że te ciągłe rozkazy uczyniły z niego pracoholika. Jest już świadomy, że zaprowadziły go na ścieżkę, która wcale nie sprawia mu satysfakcji. Wie jednak, że jeśli wytrzyma kolejny dzień i się przełamie, to osiągnie kolejny szczebelek kariery. A skoro pokonał tych szczebelków już tyle – to nie może zrezygnować. Z tego powodu zaparzy więc sobie kolejną kawę, zajrzy do sterty dokumentów z biurka, podniesie zmęczony ciągłym wysiłkiem wzrok i odpowie przełożonemu dumnie: „Tak jest, Panie Mecenasie!”

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student Prawa Uniwersytetu Warszawskiego aktywnie biorący udział w studenckim ruchu naukowym, szczególnie w zakresie karnistycznym. Koordynator kujawsko - pomorskiego Pokolenia 2050. Członek fundacji edukacyjnej "Nowy Głos". Wicemistrz Polski na poziomie licealnym i półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce zielonej, obywatelskiej i sprawiedliwej.

oniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - HANS VAN MIERLO

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Większe wydarzenia, rzecz można „przełomy” na ścieżce intelektualnego rozwoju idei liberalnej były zwykle – rzecz jasna – dziełami raczej teoretyków, filozofów, autorów wpływowych i przynoszących ze sobą „efekt Eureki!” traktatów programowych czy moralnych. Praktycy politycznego liberalizmu, partyjni politycy, bawiący się w przyziemne posłowanie czy kierowanie ministerialnymi resortami, byli na ich tle ideologicznymi „wyrobnikami”, idącymi za ich wskazaniami, czasem wiernie, czasem nieco na opak i po krawędziach. Ich zmysł technokratyczny i przymus poszukiwania kompromisów z czynnikami „ideowo obcymi” z partii koalicyjnych wręcz zmuszał ich do obchodzenia się z materiałem ideowo-aksjologicznym po macoszemu. Dlatego tak godna odnotowania jest polityczna biografia wicepremiera oraz ministra obrony i później spraw zagranicznych Holandii, Hansa van Mierlo, który przyszedł do polityki jako outsider, planował zabawić w niej niedługo, zmienić jej tok rozumowania, rozszczelnić zatęchłe struktury (także liberalnej frakcji sceny politycznej), a przy okazji utworzył w dziejach niderlandzkiego liberalizmu osobny nurt myślowy, dość oryginalny – nie do końca socjalliberalny, acz na lewo od centrum; radykalnie demokratyczny, ale antyrewolucyjny; progresywny, ale sceptyczny wobec przeintelektualizowania.

Hans van Mierlo urodził się w Bredzie w 1931 r., w katolickiej, wielodzietnej i wysoko sytuowanej rodzinie bankiera i właściciela fabryki. Ukończył (w zgodzie z modelem społecznej „pilaryzacji”, któremu potem wypowie wojnę) jezuicką szkołę średnią oraz studia prawnicze na Katolickim Uniwersytecie w Nijmegen. Pod koniec lat pięćdziesiątych van Mierlo rozpoczął karierę zawodową w dziennikarstwie: pisywał dla prasy francuskiej, ale karierę zrobił w amsterdamskim „Algemeen Handelsblad”, gdzie został redaktorem działu opinii.

Rokiem przełomowym w życiu van Mierlo był rok 1966, gdy wraz ze złożoną z kilku osób grupą inicjatywną założył nową partię polityczną o nazwie Democraten 66 (D66) i został jej przewodniczącym.

Celem D66 było rozbicie istniejącego systemu, zarówno w jego politycznym, jak i społecznym wymiarze. W pierwszym przypadku chodziło o wprowadzenie dynamiki z sztywny system partyjny, w którym nadmiernie wpływowe miejsce zajmowały tzw. partie konfesyjne, katolicka i kilka protestanckich, które niekiedy z pozycji „języczka u wagi” dyktowały głównym siłom programy rządowe i stępiały społeczne dążenia do głębszych reform. D66 domagali się więc głębokiej redefinicji systemu politycznego ze zamianami ordynacji wyborczej w kierunku uwypuklenia różnic poglądów w miejsce sztywnego głosowania na partie konfesyjne, zniesieniem izby wyższej, a także szerszym korzystaniem z narzędzi bardziej bezpośredniej demokracji i aktywizacji politycznej obywateli w ramach ogólnego ruchu na rzecz radykalnej demokratyzacji holenderskiej polityki. Van Mierlo lansował w tym kontekście tzw. „teorię eksplozji”, zgodnie z którą zadaniem D66 jest doprowadzenie do przeorania i unowocześnienia systemu politycznego, a następnie rozwiązanie partii i wycofanie się jej z dalszej konkurencji wyborczej.

W wymiarze społecznym celem D66 było położenie kresu tzw. „pilaryzacji” społeczeństwa holenderskiego. Funkcjonująca z grubsza od połowy XIX w. „pilaryzacja” była systemem życia ludzi o różnych wyznaniach czy światopoglądach obok siebie raczej niż razem w społeczeństwie. Te „filary” wspólnie podtrzymywały jakoby dachową konstrukcję państwa, ale poniżej przebiegały odrębnie, nie przeplatając się ze sobą, unikając wchodzenia ze sobą w styczność. Istniały trzy znaczące „filary”: katolicki, protestancki i socjalistyczny (ateistyczny). Ktoś, kto należał do danego „filaru”, chodził do prawnika, notariusza, fryzjera, piekarza czy lekarza ze swojego „filaru”, posyłał dzieci do szkoły powiązanej z jego „filarem”, jeździł taksówkami z jego „filaru”. Van Mierlo, który jeszcze jako student porzucił wiarę katolicką, chciał tą przedziwną izolację przełamać i uczynić z holenderskiego społeczeństwa realną, demokratyczną wspólnotę.

W tle triumfalnego wejścia D66 po praz pierwszy do parlamentu w 1967 r. były oczywiście niosące partię z takim programem społecznym przemiany pokoleniowe i obyczajowe. Młode pokolenie odrzucało stary ład w Holandii z jeszcze większej liczby powodów niż gdzie indziej. Tak szybka liberalizacja obyczajowa Holandii w późniejszych latach, związana nie tylko z prawem do aborcji, ale także legalizacją prostytucji, miękkich narkotyków czy eutanazji, była możliwa tylko w realiach porzucenia „pilaryzacji” i przede wszystkim odsunięcia partii konfesyjnych na margines. A to było w znacznej mierze dziełem D66, którzy wyłamując się z logiki prawica-lewica, stworzyli w polityce drugą oś sporu, umieszczając się na biegunie przeciwstawnym wobec partii konfesyjnych (wcześniej wojujących głównie przeciwko sobie), ignorując, wcześniej kluczowe dla organizacji sceny, podziały ekonomiczne i klasowe.

Van Mierlo zbudował partię dla wyemancypowanego obywatela, która stała się narzędziem artykulacji jego oczekiwań, długo spychanych poza obręb debaty. D66 była jednak także narzędziem kanalizowania rewolucyjnych zapędów pokolenia 1968. Wskazywała młodym drogę wyrwania się z okowów typowo burżuazyjnego posłuszeństwa wobec zastanych konieczności społeczno-ekonomicznych (w czym tkwiła „stara” partia liberalna VVD) i schematów „pilaryzacji”, ale gasiła ogień rewolucji radykalno-„demokratycznej” na skalę ogólnospołeczną. Młodzi mieli przeżywać bunt w zakresie rewolucji indywidualnych, ideowo liberalnych (lub libertyńskich), zabezpieczonych przed skrętem ku autorytaryzmowi spod znaku skrajnej lewicy. Liberalizacja społeczeństwa w wizji van Mierlo miała się dokonać i być zaiste głęboka, ale równocześnie miała być „zrobieniem rewolucji zanim ona wybuchnie”. D66 nie chcieli obalać ładu liberalno-demokratycznego państwa prawa i ustroju gospodarki wolnorynkowej. Zamiast tego proponowali zniesienie ograniczeń dla wolności indywidualnej i demokratyzację poprzez „cichą rewolucję, wykopanie metodami pokojowymi kanałów łączności od obywateli i ich frustracji do centrów władzy”.

Hans van Mierlo prowadził D66 z przerwami, kiedy wycofywał się z polityki do sektora organizacji pozarządowych, przez kilka dekad. Demokraci zrealizowali niewątpliwie swój cel zmiany realiów społecznych w Holandii, natomiast niepowodzeniem zakończyła się ich próba przeorania systemu partyjnego. Partie konfesyjne, co prawda, traciły na znaczeniu (w latach dziewięćdziesiątych D66 z satysfakcją wzięli udział w pierwszym rządzie koalicyjnym wolnym od ich działu, z VVD i Partią Pracy), ale powoli. Inne tradycyjne partie – chadecka, „staroliberalna” i socjaldemokratyczna – pozostały na scenie, a D66 mogli jedynie zając miejsce obok nich, jako nowy i nieco świeższy segment starego jednak systemu. I tak oto prowadził van Mierlo swoją partię do koalicji z różnymi partnerami – i socjaldemokratami oraz radykałami, i z chadekami, i z VVD, a nawet z partiami konfesyjnymi w latach siedemdziesiątych. Sam obejmował wówczas stanowiska ministra obrony i spraw zagranicznych, w realiach „zimnej wojny” pokazując dodatkowo, że wobec zagrożenia ze strony bloku sowieckiego (resortem obrony kierował w dobie polskiego stanu wojennego) był bardziej „jastrzębi” i zorientowany na USA niż większość partyjnych kolegów.

W jednym z wywiadów po zakończeniu kariery van Mierlo podkreślał, że polityka była („obawiam się”) jego zawodem, ale nie życiem. Jednak, jak mało kto w sumie, potrafił z praktyki politycznej uczynić miks intelektualnego poszukiwania nowych światów, dobrego słuchu dla pragnień i przemian społecznych oraz swoistego romantycznego teatru. W jego wydaniu polityka była przepełniona życiem społecznym właśnie i miała mu służyć.

Hans van Mierlo zmarł w 2010 r. wskutek przewlekłej choroby, której nabawił się podczas pełnienia służby publicznej.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

40,5 °C

daję poezji całe moje ciało

ADRIANNA OLEJARKA

jeśli coś masz dać poezji to będzie to ciało mówi pokazując moje kartki z wierszami więc oto poezjo polska po roku 2008 daję ci całe moje ciało w którym świat osadza się na kolumnie kręgów na nich strzępy mięsa i niebieskie nitki daję ci poezjo polska moje ciało złamane na pół poszarpane gładką ścieżką blizn daję ci poezjo całe moje ciało które już nie umie myśleć inaczej niż przez siatkę z gazy żółć jodyny ból daję ci to ciało jak niewygodny kostium amatorski fantom żart wybitnie kiepski który nie chce się odczepić żre wybucha drażni podopatrunkowym świądem jak farba zastyga klei zalewa i ciągnie za pory daję ci poezjo polska moje ciało ono zieje różową dziurą po drenie miałaś może kiedyś dren? on wysysa z ciebie resztki snów ale poetyckie zdanie nie? tak jak poetyckie jest wszystko co zdeformowane (pokazuję wam środkowy palec pełen serdeczności fanatycy freak shows jestem jednym z was budzę się z tym palcem przed oczami z palcem który miesza gąbkę mózgu palcem co namiętnie wierci w otworze po drenie) zlepię kiedyś krwią i ropą litanię z tekstów wszystkich patologicznych lekarzy będę się nią modlić tak długo aż pokruszą się im kręgosłupy aż się cali przechylą na prawą stronę tak że wyrośnie im obfity garb upleciony z igieł nawleczonych na skalpele (haft richelieu ikoną oddziałów ortopedii) ja każdemu wtedy powiem należy cię uznać za niepowodzenie w leczeniu napisz jakiś wiersz daj poezji polskiej całe twoje ciało

Adrianna Olejarka (ur. 1992) jest poetką przed debiutem książkowym i psychofanką slamów poetyckich. Publikowała m.in. w „8. Arkuszu Odry”, „Stonerze Polskim” i „Stronie Czynnej”. Wcześniej dała się poznać jako laureatka projektu Biura Literackiego „Połów” 2016. Mieszka w Poznaniu, gdzie uczy.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

CZEGO SIĘ NAUCZYŁAM OD… CZEGO SIĘ NAUCZYŁAM, GDY…

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

.EDUKACYJNY WIR

GRZECHY GŁÓWNE ROSZKOWSKIEGO. WOKÓŁ KONTROWERSYJNEGO PODRĘCZNIKA DO HISTORII I TERAŹNIEJSZOŚCI

Sławomir Drelich

CZERWONA FLAGA… HIT W EDUKACJI NA NOWY ROK SZKOLNY

POLAKÓW OBRAZ WŁASNY, CZYLI RZECZ O OWOCACH EDUKACJI W POLSCE

Jan Szczepański

EDUKACYJNY WIR„TO SIĘ NIE UDA“ z Sebastianem Beniuszysem, uczniem klasy I. liceum ogólnokształcącego, o projekcie „Historia i Teraźniejszość” rozmawia Piotr Beniuszys

PO CO KOMU MATURA Z POLSKIEGO?Anneliese Mistel

EKONOMIA DZIŚŃ

PIS/PUT-IN* -FLACJA *SKREŚL NIEPOTRZEBNE

SŁÓWKO ROKU 2022? INFLACJA! Maciej Chmielewski

OKNO NA ŚWIATJ...

PRZEPRASZAM, MAMY TAŃCZYĆ MENUETA? DLA MOJEGO POKOLENIA PYTAM… ALE NIE TYLKOPiotr Górski

LEKTURY LIBERAŁA..

NAJNOWSZA FALA POPULIZMU. WOKÓŁ KSIĄŻKI A PANDEMIC OF POPULISTS WOJCIECHA SADURSKIEGO

ZAPRASZAM DO TANGA!Magdalena M. Kaj-Chęcińska

KULTURA DLA MYŚLENIA...

ISKRY NA PERYFERIACH WIDZENIA z Karoliną Skorek rozmawia Alicja Myśliwiec

NIEMIECKI KENIJCZYK Z HAWAJÓW Michael Gieleta

ZIELONY LIBERALIMZ

JEDZENIE (ZWIERZĄT) TO SPRAWA POLITYCZNA Dobrosława Gogłoza

MŁODYM GŁOSEM

TAK JEST PANIE MECENASIE! Jakub Andrzej Luber

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - HANS VAN MIERLO

WIERSZ WOLNY

40,5 °C

daję poezji całe moje ciało