Koniec W

W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

GAŁĄZKA Z NADZIEJĄ NA…

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Kryzys może otworzyć przed nami autentyczną szansę

zyskania „nowej wiedzy” i wytyczenia nowych granic

poznania o rzeczywistych konsekwencjach dla przebiegu

przyszłych dociekań i dyskusji…

Zygmunt Bauman, Żyjąc w czasie pożyczonym.

Grecki mit powiada, że bogowie założyli się niegdyś, kto z nich da śmiertelnym najcenniejszy dar. Wygrała – w swej mądrości – Atena, sadząc w spulchnionej ziemi mała gałązkę, drzewo oliwne; dar, który w swej symbolicznej użyteczności towarzyszy nam do dziś. Każda religia, każda kultura stroi się w gałązki oliwne – dla uczczenia mądrości, sprawiedliwości, oddania, sukcesu, talentu. Dla nadziei, że jest na co czekać; że odmienimy los, nawet jeśli sami – gdzieś po drodze – nieźle narozrabialiśmy – by poplątać nasze drogi. Rytuały i codzienność. Mity i legendy. Fakty i… pobożne życzenia. Symbol tak mocny, że przekracza światy, kultury, religie. Mądrość i pokój. A w końcu i nadzieja… że w jakiejś perspektywie uda nam się pokonać kolejne „schody” – kryzysy, jakimi naznaczona jest nasza codzienność, jakimi naznaczony jest nasz świat. Symbol, który niezmiennie godzi to co jest z tym, czego oczekujemy.

Bo przecież ostatnie lata (jeśli nie dekady!) naznaczyliśmy słowem „kryzys”. Odmieniliśmy je przez każdy niemal przypadek, przez każdy niemal obszar życia. Miedzy państwami, między partiami, między firmami, między interesami, między człowiekiem a planetą, między Tobą a mną. Kryzysy nałożyły się na siebie, że aż zabrakło nam tchu. Raz, drugi, trzeci. Bo gdy widmo jednego wydawało się już odesłane – w prawdzie w bliskie – ale jednak zaświaty, przyszła pandemia, później wplotła się w nią wojna, która nie tylko zmusiła nas do przemyślenia/przedefiniowania priorytetów, ale też postawiła nas wobec wartości. Wobec katalogu, w którym każdy z kryzysów potrafi nie tyle namieszać, co może lepiej powiedzieć „wyprostować” pewne tendencje. Te do uciekania, zamykania oczu, odwracania się od prawdy o nas samych, do zaprzeczenia temu, co bliskie. Tendencje do robienia kroku w tył. Te ostatnie okazały się kluczowe, gdy stanęliśmy u próg kolejnego kryzysu – energetycznie warunkowanej zimnej zimy, która już z zza rogu zerka zarówno do naszych prywatnych portfeli, jak i do budżetów kolejnych samorządów/państw. I jak mantra wraca słowo „kryzys”, tym razem w odsłonie, w której uczymy się ograniczać, rezygnować, przebudowywać nasze nawyki – prywatne/społeczne – tak, aby związać koniec z końcem. Ten stricte budżetowy, ale też osobisty, relacyjny. Ten, w którym ujawnia się nasz prawdziwy charakter. Ze świadomością, iż „zmagający się z losem ma pokusę, by w tarapatach szukać kozłów ofiarnych i straszaków, aby unieść brzemię własnych niepowodzeń” (Toynbee, Cywilizacja w czasie próby). Czyż nie?

W każdym kryzysie chodzi przecież o ujawnienia obszaru naszej słabości, o odsłonięcie niedostatków, obszarów wrażliwych domagających się zmiany, ale i o wyznaczenie mapy ratunkowej; o drogę wyjścia. Bo zawsze jest rozwiązanie. No, chyba, że chodzi głównie o upór i głupotę, co nie takie znów niepopularne, a tak naprawdę to przecież ściśle połączane z tym, co powyżej. Chodzi o zorientowanie się w jakim kierunku mamy podążać, aby nie pozostać w biernej podległości wobec tego, co nas przeraża/paraliżuje; co zamyka w bańce niemożliwości; w tym strachu, że „dobrze to już było”. I znów – nie wyjdziemy z tego sami. W kryzysach – przynajmniej na początku – często brak nam gotowości na jakikolwiek ruch, bo każdy wydaje się być „w złą stronę”. I nie wystarczy nadzieja na to, że los się odmieni. Bo przecież nie odmieni się sam. Tak jak rozmowa/więź/relacja układa się od słowa do słowa, by dalej wejść w nieśmiałe i nieporadne jeszcze, jakby niezdecydowane czyny, podobnie nasze działania zaczynają się od pierwszych gestów. Niektóre po prostu przezwyciężają ciszę, inne łatają tą połamaną wspólną przestrzeń, by w końcu wywoływać uśmiech lub łzę, okazywać wsparcie, czy wreszcie budować pełna zmianę. By tworzyć miejsce, w którym będziemy umieli się spotkać. By tworzyć takie miejsce w relacji między Ja a Ty, ale też w tej oplecionej wartościami i tendencjami relacji, pozwalającej wspólnie szukać rozwiązań wielkich/nawet globalnych kryzysów. A wszystko zaczyna się od tego pierwszego kroku, od oliwnej gałązki kończącej tą czy inną wojnę; od nadziei, że potrafimy być zmianą.

Koniec

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ

DLACZEGO DOKOŃCZENIE TRANSFORMACJI ENERGETYCZNEJ MOŻE DAĆ NAM „ZIELONĄ NIEPODLEGŁOŚĆ”

JAN SZCZEPAŃSKI

Zastanówmy się, w jakim miejscu jesteśmy, przede wszystkim jakie postępy zrobiliśmy w kontekście dążenia do „zielonej” niezależnej energetyki?

Kiedy w 1989 r. zaczął się proces uniezależniania spod jarzma sowieckiego, wiadomym było, że jeśli polska gospodarka będzie chciała się rozwijać, musi rozpocząć transformację energetyczną. Od tego czasu minęło trzydzieści lat. Zastanówmy się więc, w jakim miejscu jesteśmy, przede wszystkim jakie postępy zrobiliśmy w kontekście dążenia do „zielonej” niezależnej energetyki? Najpierw opiszę i przedstawię garść suchych faktów dotyczących naszego rynku energii, natomiast później krótko skomentuję nasz potencjał i kolejne kroki w drodze do „zielonej” niepodległości, której uzyskanie będzie, w moim odczuciu, jednym z największych sukcesów współczesnej Polski.

Zacznę od energii pozyskiwanej ze spalania węgla. W 1989 r. produkowaliśmy około 145 GWh energii, z czego 140 GWh produkowano dzięki spalaniu węgla kamiennego i brunatnego. Z kolei w 2021 r. łącznie produkowaliśmy już około 170 GWh, przy czym produkcja ze spalania była mniej więcej na podobnym poziomie (140 GWh), z powolnym spadkiem pozyskiwania energii ze spalania węgla brunatnego. Oznacza to wyraźny wzrost udziału odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz gazu, co było obserwowane zwłaszcza w ostatniej dekadzie. Skala wydobycia własnego węgla spadała w trakcie lat 90., choć w latach 2008-2015 utrzymywała się na względnie stabilnym poziomie. Później zaczęliśmy importować coraz więcej węgla z krajów, w których wydobycie było dużo tańsze - zwłaszcza z Rosji. To wzrost o ponad 150% – z 6 mln ton w 2015 do 16 mln w szczytowym 2018 r. W zeszłym roku import wynosił około 10 mln ton. Wobec wojny w Ukrainie i embarga z kierunku rosyjskiego, nasz rynek okazuje się być wyjątkowo wrażliwy i niezabezpieczony przed brakiem węgla na rynku. Nasze wydobycie rodzime przestaje być opłacalne, wobec czego, mimo posiadania licznych i bogatych złóż oraz niestabilności w handlu, musimy jak najszybciej zrezygnować ze spalania węgla. Dziś wiemy, że w niedalekiej przyszłości (dekada, dwie) będziemy rezygnować z produkcji energii pozyskanej ze spalania węgla brunatnego w elektrowniach PAK (Pątnów, Adamów, Konin). Jest to o tyle ważna deklaracja właścicieli kopalni, że poniekąd została ona wprowadzona na skutek protestów okolicznych mieszkańców wschodniej Wielkopolski i Kujaw, oskarżających właścicieli lokalnych odkrywek węgla o dewastację hydrosystemu tej części Polski. Póki co niepowodzeniem jest też rozwijanie produkcji energii ze spalania węgla kamiennego w bloku w Ostrołęce, który ma być docelowo gazowo-parowy.

Pomówmy zatem o gazie. Wydobycie „rodzimego” gazu ziemnego pokrywało w 2010 r. około ⅓ rocznego zapotrzebowania. Obecnie ono stopniowo spada zarówno w wartościach bezwzględnych, jak i strukturze podaży oraz popytu (¼ rocznego zapotrzebowania). Pozostałą część importujemy albo od poważnych partnerów handlowych np. katarskich dzięki portowi LNG, albo importowaliśmy od niepoważnych, jak rosyjski Gazprom, od którego przez lata byliśmy uzależnieni. Z Rosji importowaliśmy ⅔ zapotrzebowania na ten surowiec, jednak dzięki doprowadzeniu do końca projektu rury bałtyckiej (Baltic Pipe) gaz rosyjski zastąpimy norweskim. Warto też dodać, że choć nieco ponad 10 lat temu miało w Polsce rozpocząć się łupkowe eldorado w związku z podobno ogromnymi złożami gazu zalegającymi właśnie w łupkach, to nic z tego nie wyszło… a szkoda. Choć dzisiaj w świetle tego, kto przeprowadzał badania i odwierty, oraz jak utrudniano na szczeblu unijnym potencjalne wydobycie rzekomymi kosztami środowiskowymi, wydaje się, że wszystkie konieczne badania trzeba byłoby wykonać jeszcze raz. Przede wszystkim rzetelnie i niezależnie – dla pewności.

Idźmy dalej. „Własnej” ropy naftowej nie mamy w większej ilości wskutek zabrania nam Zagłębia Borysławsko-Stanisławowskiego po II wojnie światowej. Krajowe wydobycie jest niewielkie - ropę importujemy głównie z Rosji. Do końca roku mamy zrezygnować z tego kierunku koncentrując się na dostawach morskich z innych krajów. Kraking nie jest wydajny, a na pewno nie jest ekologiczny, zatem jeśli chcemy być niezależni od innych krajów musimy prowadzić politykę rezygnacji z tego surowca.

Podsumowując wątek „tradycyjnych” źródeł, pomijam już chyba oczywisty fakt związany z koniecznością rezygnacji ze spalania paliw kopalnych na rzecz czystszego powietrza…To jest jednak bardzo trudne zadanie, choć w naszym kraju powinno się je traktować priorytetowo: mamy 50 tys. nadmiarowych zgonów rocznie z powodu złego stanu powietrza. Powietrza zatrutego dymem z kominów polskich domów i spalinami wydalanymi z rur samochodów. Dlatego powinniśmy w przyszłości polegać na „zielonym” prądzie. Jednak póki energia elektryczna nie będzie tania, raczej nie ma co liczyć na to, że kierowcy aut spalinowych przerzucą się na elektryki lub na hybrydy, a właściciele domów na prosumpcję. Tym bardziej, że ładowanie baterii trwa znacznie dłużej niż wlewanie paliwa do baku…

Przejdźmy więc do OZE. Ten sektor rozwijał się dość dynamicznie w ostatnich latach, choć nie bez problemów i słabych punktów. Najszybciej zaczęliśmy obserwować farmy wiatrowe. Jednak po dojściu PiS-u do władzy w 2015 r. doszło do nowelizacji ustawy, w ramach której uniemożliwiono stawanie nowych wiatraków na 90% terytorium Polski. To znacznie utrudnia rozwój tego sektora OZE w kraju. Szykowana jest jednak znaczna liberalizacja tych przepisów. Dużym problemem tego rodzaju sposobu uzyskania energii jest jednak wysoka niestabilność. Wieje – jest prąd, nie wieje – nie ma prądu.

Mamy też inne znaczne osiągnięcia w ramach OZE. Dzięki rozwojowi technologii wzrosła opłacalność pozyskania energii z promieniowania słonecznego. Inwestycje w solary w ostatniej dekadzie wystrzeliły. Innym atutem Polski jest aktywność geotermiczna, zwłaszcza zachodniej części naszego państwa, dzięki czemu dobrą inwestycją jest sprawienie sobie pompy ciepła. Kto ma pompę, panel słoneczny i wiatraczek jest dziś wygrany i może spokojnie sobie egzystować, nie zważając na kryzys energetyczny. Podobnie mieszkańcy bloku wspólnoty mieszkaniowej w Zwoleniu, gdzie po inwestycjach w OZE rachunki za energię spadły o 90%. Niestety, w moim odczuciu takich inwestycji jest wciąż za mało, a dynamika zmian i inwestycji nie odpowiada potrzebom polskiego systemu energetycznego. Hamulcem prosumpcji jest ogromne zaniedbanie programu modernizacji sieci energetycznej, która w wielu miejscach o znacznym nasyceniu gospodarstw prosumpcyjnych z panelami słonecznymi i pompami ma problem ze zbyt wysokim napięciem swoich linii…

Warunków do realizacji inwestycji w zakresie produkcji prądu elektrycznego z wody Polska niemal nie ma. Górskie rzeki mają zbyt małą siłę przepływu, a nizinny charakter naszego kraju nie pomaga. Pływy Bałtyku też nie pozwalają na efektywne wykorzystanie energii morskiej wody. Mamy już wiele wodnych elektrowni (np. Żydowo, Porąbka-Żar, Solina), które nie mają decydującego wpływu na nasz system. Pomijam już fakt, że inwestycja w energię z przepływu wody to wyjątkowo duża, jak na OZE, ingerencja w środowisko naturalne, nierekompensująca strat w przyrodzie. Nie idźmy tą drogą.

Jednak inwestycje w OZE napotykają na opory ze strony potencjalnych konsumentów. Słabo stoi ich edukacja i inne elementy tzw. soft power odnośnie wpływu na decyzje Polaków. Wydaje się, że Polacy przede wszystkim muszą odzwyczaić się od mentalności, wedle której trzeba coś spalić, aby było ciepło lub żeby płynął prąd w gniazdkach. Nie, nie musi tak być.

Może pomogłyby uchwały antysmogowe? Działają one już w wielu miejscowościach, zwłaszcza największych miastach naszego kraju. Za palenie niedozwolonym w uchwale materiałem (najczęściej paliwem stałym jak np. węgiel) będą grozić wysokie kary. Warto przypomnieć, że idzie zima 2022/2023. Według wstępnych prognoz IMiGW ma być ona łagodna i mokra. Jednak sądzę, że znając przyzwyczajenia Polaków i dyspensę, jaką otrzymali na palenie byle czym i byle jak, zakup masek przeciw-smogowych będzie wręcz obowiązkowym elementem wyposażenia człowieka dbającego o swoje drogi oddechowe. FFP 3, a najlepiej FFP 4 w każdym domu!

Zostaje jeszcze nadal niewykorzystane źródło energii, w moim odczuciu katastrofalnie zaniedbane w wyniku rozdmuchanego strachu społeczeństwa i polityków. Mowa oczywiście o pozyskiwaniu energii z atomu, które według mnie nadal dystansuje zaletami OZE. Atom traktuję jak najbardziej jako „zieloną” energię. Żarnowiec? Może inna lokalizacja? To mniej istotne. Ważniejsze, że trwa to zdecydowanie za długo. Kluczowe są według mnie protesty z lat 80. podsumowane w 1990 r. porzuceniem budowy elektrowni żarnowieckiej w ramach referendum w województwie gdańskim. W późniejszym okresie wieloletnie spory o lokalizację i problem akceptacji energii atomowej przez Polaków nie pozwalały na realizację innych elektrowni atomowych. Obecnie Polska jest na najlepszej drodze, aby w końcu popchnąć temat do przodu, z uwagi na trwające rozmowy odnośnie dostaw paliwa (Polska nie posiada potrzebnych zasobów rud uranu) i technologii (tej również nie posiadamy). Dostawcą mogą być Amerykanie, Koreańczycy z ROK oraz Francuzi. Nowymi wyzwaniami stojącymi na drodze uniezależniania się mogą być rosnące koszty i niestabilność polityczna naszego kraju, zwłaszcza w świetle protestów Niemców (mających nielogiczny uraz do atomu) starających się blokować większość strategicznych inwestycji publicznych naszego kraju. Zawsze pozostaje jeszcze SMR („mały atom”), który polega raczej na masie małych reaktorów rozsianych po całym kraju niż na jednym większym. Moim zdaniem pójście w tą stronę byłoby nie najgorsze z uwagi na dywersyfikację miejsc produkcji, rozłożenie inwestycyjne po różnych prowincjach Polski, a dzięki temu, dawałoby to większą stabilność w kontekście potencjalnych ataków na sieć energetyczną…

Podsumowując, Polakom nadal daleko do uzyskania niepodległości w „zielonym” sensie. Na chwilę obecną, w kontekście pozyskiwania energii, przynajmniej nie zwiększamy zakresu wykorzystywania węgla, choć uzależniliśmy się ostatnio od importu. Moim zdaniem na drodze do zielonej niepodległości powinniśmy osiągnąć następujące kamienie milowe: jak największe uniezależnienie energetyczne Polaków – przedsiębiorców i gospodarstw domowych oraz budowa elektrowni opartych o technologię jądrową. Da to Polakom łatwo dostępny, tani prąd. Według stanu na rok 2022 zbiegło się kilka elementów, z jednej strony zaciemniających faktyczny stan polskiej niezależności energetycznej, z drugiej wprost punktujących nasze ewidentne zaniedbania jako państwo na drodze do niezależności. Mowa o pandemii, wojnie Rosji z Ukrainą i inflacji. Wszystkie te trzy elementy windują ceny, zakłócają łańcuchy dostaw, wzmacniają niepewność producentów i konsumentów. Takie sytuacje mogą się przydarzyć w przyszłości. Im bardziej rozproszeni i oszczędni w produkcji będziemy, tym łatwiej przebrniemy przez tego typu kryzysy w polskiej gospodarce. Obecne wydarzenia powinny być niczym kubeł zimnej wody wylany na nasze głowy. Do „zielonej” niepodległości jest przed nami jeszcze daleka droga, choć według mnie jest ona osiągalna do 2035 r., o ile potraktujemy ten wątek jako priorytet naszego bezpieczeństwa i rozwoju.

JAN SZCZEPAŃSKI

Geograf, historyk, urbanista i nauczyciel, zajmujący się kwestiami dziedzictwa i tożsamości ludzi oraz przestrzeni Europy Środkowej i Środkowo-Wschodniej w XX i XXI wieku. Zwolennik idei jagiellońskiej, w tym dążenia do podmiotowości społeczeństw byłego bloku wschodniego. Obecnie doktorant Uniwersytetu Warszawskiego. Poglądowo najbliżej do założeń zielonego liberalizmu i socjalliberalizmu a biegunowo odległy od komunizmu.

Koniec

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ

ZAPRASZAM DO TANGA!

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Od miesięcy oczy całego świata zwrócone są w stronę walczącej Ukrainy. Od miesięcy usta całego świata (z małymi wyjątkami) sławią bohaterskich i odważnych Ukraińców, którzy zaciekle bronią swojej ojczyzny, walcząc o jej niepodległość i niezależność. W tym samym czasie, bez tak gigantycznego wsparcia i uwagi, irańskie kobiety walczą o swoją godność, brutalnie deptaną od dekad przez religijnych fundamentalistów.

W połowie września do mediów dotarła informacja o tajemniczej śmierci 22-letniej Iranki – Mahsy Amini. Młoda kobieta została śmiertelnie pobita przez irańską policję obyczajową, dla której fakt, że Mahsa miała źle założony hidżab (ponoć niestarannie zawiązany, przez co część włosów była widoczna) oraz założyła obcisłe spodnie, oznaczał o jej głębokim zepsuciu i grzeszności, a także był wystarczającym powodem do jej aresztowania.

W drodze na posterunek kobieta została przykładnie ukarana przez irańskich strażników moralności – przykładnie i skutecznie, ponieważ w wyniku obrażeń ta młoda dziewczyna zapadła w śpiączkę, z której już nigdy się nie obudziła.

Pomimo lichych tłumaczeń policji, wedle których Mahsa zmarła w wyniku problemów z układem krążeniowo-oddechowym, a także pomimo próby nadania sensu zatrzymania jej przez władze poprzez powoływanie się na zapisy świętej księgi, wolę proroka, walkę z pokusami stawianymi przed mężczyznami (tak, nadal mówimy o niedokładnie zakrytych włosach), Iranki powiedziały „dość” i do tej pory odważnie protestują przeciwko opresyjnemu aparatowi polityczno-religijnemu.

Dla kobiet w Iranie, państwie od lat zaczadzonym radykalnym fundamentalizmem muzułmańskim, gdzie aparat władzy i zwierzchnicy religijni to świetnie dobrani partnerzy biznesowi, dążący do realizacji własnych celów, wyjście na ulice, zdarcie i podpalenie hidżabu jest równocześnie aktem wyzwalającym, wybiciem się na niepodległość, pokazaniem środkowego palca mężczyznom regulującym każdy aspekt życia, jak i podpisaniem na siebie wyroku śmierci.

Od czasu śmiertelnego pobicia Mahsy Amini po całym Iranie rozlały się protesty, a w imię niepodległości życie straciło ponad 40 osób (zarówno kobiet, jak i wspierających je mężczyzn), ponad 700 zostało rannych.

W tym momencie, obserwując los, który przypadł w udziale Irankom, być może uczestnicząc w demonstracjach solidarnościowych, które organizowane są na całym świecie, niejedna z nas zapewne pomyśli: Mam jednak szczęście, że nie urodziłam się tam, a tutaj.

Musimy zrozumieć, że protesty kobiet w Polsce i protesty kobiet w Iranie, pomimo radykalnie różnych warunków społeczno-ekonomicznych, to w zasadzie ten sam akt odwagi i chęci dobitnego wskazania, że samostanowienie kobiet to prawo człowieka i jeden z filarów nieodległych państw.

Powody, dla których wychodzimy na ulice, są różnorodne: od policji obyczajowej, która może uznać, że swoim wyglądem prowokujemy świątobliwych mężczyzn (którzy z przyjemnością przyjmują wykładnię, zgodnie z którą nieustannie wystawiani są na pokusy przez kobiety, a za jedyny sposób na zmianę tej sytuacji uważają całkowite ograniczenie praw i niepodległości kobiet. W końcu nic nie jest ich winą, prawda?), do ustawodawców, którzy postanawiają dyktować nam, jak mają wyglądać nasze prawa reprodukcyjne.

Wspólny jest za to mianownik: to dążenie kobiet do ochrony prawa do samostanowienia o sobie i obrony swojej niepodległości jako człowieka, jednostki, kobiety.

Dopóki braku kredytu zaufania wobec drugiej kobiety nie zastąpimy wsparciem, empatią i solidarnością, dopóty nasza niepodległość i nasze prawa będą rozgrywane przez możnych polityków realizujących własną agendę, a śmierć i cierpienie wszystkich Mahs Amini tego świata pójdzie na marne.

Nie ma niepodległości bez nieodległych kobiet.

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ.

CZY ODRZE POTRZEBNA JEST OSOBOWOŚĆ PRAWNA, PO TO ABY CHRONIĆ JEJ BYT… PRZED CZŁOWIEKIEM, PRZED JEGO CYWILIZACJĄ?

SŁAWOMIR DRELICH

Skoro mówimy o podręczniku dla uczniów liceów i techników, czyli po prostu publikacji skierowanej do nastolatków, nie wystarczy pocieszenie, że w 60% jest ona merytorycznie poprawna. Taka publikacja nie dość, że musi być poprawna w 100%, to ponadto musi spełnić szereg innych wymogów i oczekiwań, jakie stawia się podręcznikom.

Przez wieki człowiek żył w pełnoprawnym przekonaniu, że czyni sobie Ziemię, wraz ze wszelkimi jej bytami, poddaną. Natura ma być narzędziem do zaspokajania potrzeb człowieka. Poddanie czegoś komuś to swoisty stosunek zależności, który wymusza określoną relację opartą na nierówności, podległości i uległości. Człowiek przez tysiące lat kształtował swoją dominującą postawę wobec bytów nie-człowieczych (zwierzęcych czy przyrody), najczęściej nie uznając ich praw inaczej, jak tylko w sferze służebnej względem rodzaju ludzkiego. Instrumentem tego podejścia było zawsze prawo stanowione powszechnie lub lokalnie, zaś tzw. ochrona prawna nadawana bytom nieludzkim – zwierzętom czy dobrom natury, zdaje się być zaledwie emanacją owej dominacji, bowiem ochrony udzielać ma człowiek, ipso facto w granicach jego własnego uznania. Skoro tak, to zawsze granice tej ochrony określać będzie utylitaryzm w mniejszym (czyli konformistycznym wydaniu) lub nieograniczony przez żadną wpływową społeczność. Taka prawna „ochrona środowiska” będzie miała zatem na celu wyłącznie zaspokojenie potrzeb człowieka, to jest: prawa do wody pitnej, prawa do rekreacji, czy nawet prawa do czystego środowiska – tak zwana ochrona będzie zawsze stała na straży prawa człowieka do eksploatacji elementów natury.

Jest rok 2017. Parlament Nowej Zelandii uznaje czczoną przez Maorysów rzekę Whanganui za osobę prawną. To był pierwszy tego typu przypadek na świecie, swoistego usankcjonowania koegzystencji prawnej natury i człowieka w sferze prawnej. To połączenie, precedensu prawnego i maoryskiego mistycyzmu, poskutkowało oficjalnym uznaniem w zdominowanym przez człowieka świecie rzeki Whanganui za „żyjący byt”. Żywą i niepodzielną całość od gór do morza, obejmującą rzekę i jej dopływy oraz wszystkie jej elementy biofizyczne i metafizyczne (Whanganui River Claims Settlement). Te Awa Tupua, bo tak po maorysku nazywa się rzeka Whanganui, uznana została za pojedynczy byt „ciągnący się od gór po morze, z wszystkimi dopływami i fizycznymi oraz metafizycznymi elementami włącznie”.

Uznanie osobowości prawnej rzeki w jej biofizycznym i metafizycznym znaczeniu - przekładając na język prawny powiedzielibyśmy, że z jej określoną własnością do materialnych zasobów, jak i dóbr niematerialnych – rodzi określone konsekwencje prawne, mianowicie rzeka ma swój majątek, którym są jej dobra naturalne, ale także ma budżet w wysokości 30 milionów dolarów nowozelandzkich, przyznany Te Awa Tupua przez rząd Nowej Zelandii na wsparcie inicjatyw ukierunkowanych na zdrowie i dobre samopoczucie rzeki. Ponadto, rozwój rzeki musi mieć na celu wyłącznie jej dobro, a ludzie (grupy czy społeczności ludzkie) zainteresowane czerpaniem z jej zasobów i pożytków z rzeki muszą opracować wspólną strategię dla jej dobra.

W stosunkach zewnętrznych rzeka ma swoją „ludzką twarz”, gdyż jest reprezentowana przez dwóch pełnomocników: jednego ze strony plemion (Whanganui iwi i innych iwi – ludy zamieszkujące nadrzecze i jej dopływy) i drugiego z ramienia rządu. Urząd Te Pou Tupua (pełnomocnika rzeki) ma na celu wyłącznie działanie i przemawianie w imieniu rzeki, podtrzymywanie statusu rzeki, promowanie i ochronę zdrowia oraz dobrostanu (dobrego samopoczucia) rzeki, wykonywanie funkcji właścicielskich wobec gruntów, przez które rzeka wraz z jej dopływami przepływa. Pełnomocnicy rzeki działają zatem w jej imieniu i na jej rzecz wykonując wszelkie prawa materialne i procesowe.

Mamy zatem do czynienia z klasycznym, rzec można, stosunkiem przedstawicielstwa występującym w stosunkach prawnych w społeczeństwie, który w tym przypadku oparty jest na pełnomocnictwie ustawowym. Przedstawicielstwo upoważnia do podejmowania czynności prawnych za reprezentowanego w granicach umocowania. Umocowanie do działania w imieniu i na rzecz reprezentowanego, jak wyżej zaznaczono, wynika z ustawy (pełnomocnictwo ustawowe). Zagadnieniem rodzącym poważny zakłopotanie wydaje się być kwestia relacji pomiędzy reprezentowanym a pełnomocnikami i tego skąd Te Pou Tupua mają wiedzę o tym, co jest dobre dla reprezentowanej przez nich rzeki.

Dla ludów iwi odpowiedź jest oczywista – Tupua Te Kawa! To prawo naturalne i jednocześnie system wartości Te Awa Tupua, które wiążę ludzi z rzeką i rzekę z ludźmi (działa w obie strony, to system praw sprzężonych). Prawo to opiera się na następujących zasadach:

Rzeka jest źródłem duchowego i fizycznego pożywienia dla ludzi; Rzeka jest duchową i fizyczną istotą, która wspiera i podtrzymuje Życie, zasoby naturalne, zdrowie oraz dobrostan ludów iwi i innych społeczności koegzystujących z rzeką;

Rzeka jest niepodzielną i żywą całością od gór do morza, ze wszelkimi jej dopływami;

ludy iwi mają niezbywalne połączenie i odpowiedzialność za rzekę, między innymi przejawia się to w obowiązkach wobec rzeki, promowaniu, ochronie i utrzymaniu jej zdrowia i dobrostanu.

Zapyta współczesny Europejczyk, jak to być może, że rzeka ma odrębny byt prawny, prawo do zachowania i ochrony swego zdrowia i dobrostanu? Czy takie podejście do dóbr natury mieści się jeszcze w europejskim porządku kulturowym i prawnym, czy jest zaledwie egzotyką antypodów kuli ziemskiej? Nihil novi, nic nowego. Starożytni Grecy, od których zapożyczyliśmy rdzeń naszej kultury, filozofii, sztuki, a dzięki Rzymianom także i prawa, doszli do tego już w wiekach przed Chrystusem. Odkryli wieczny obieg życia, zwany zoe. Zoe, to życie nieokreślone, bez formy ( w przeciwieństwie do bios, życia „określonego”, podlegającego procesom narodzin i śmierci). To życie niezniszczalne, nurt samego czystego życia, to wreszcie fenomen życia podlegającego ciągłej cyrkulacji, czyli wciąż odradzającego się.

Skoro wiedzieli o wiecznym obiegu życia bez formy starożytni Grecy, opierając na zoe przebogatą myśl, kulturę, sztukę i religię (nierozłącznie ze sobą związane), które rozlały się przez kolejne wieki na cały kontynent, to nie powinno dziwić, że w tradycji (pamięci) ludów nowozelandzkich przetrwało prawo naturalne rzeki Te Awa Tupua. Szacunek należy się za to, że przez dziesięciolecia z determinacją godną lepszej sprawy, wywalczyli w końcu oficjalne uznanie prawa naturalnego rzeki przez nadanie jej osobowości prawnej, a przez to nadanie jej prawa niczym osobie i włączenie jej do obiegu prawnego.

Katastrofa ekologiczna na rzece Odrze i w jej dopływach, zakłócenie ekosystemu Odry na niewyobrażalną jak dotąd skalę, trwające długi czas niekontrolowane zanieczyszczanie rzeki i dopływów przez przedsiębiorstwa i kopalnie, brak spójnej gospodarki na rzece mającej na celu jej ochronę, wreszcie kompletnie rozproszona odpowiedzialność licznych podmiotów państwowych i samorządowych mających za zdanie ochronę środowiska naturalnego, pokazały całkowitą niewydolność systemu ochrony środowiska w Polsce. Namysłu wymaga potrzeba nowego, aczkolwiek zakorzenionego głęboko w naszej kulturze europejskiej, spojrzenia na byty natury z innej niż dotąd perspektywy. Nie czynienia z nich wyłącznie narzędzi do zaspokajania potrzeb człowieka, nie patrzenia na naturę pod kątem ochrony środowiska naturalnego, co jak widzimy na przykładzie rzeki Odry nawet tego egzaminu nie zdało.

Czy wobec tego rzekom w Polsce potrzebna jest osobowość prawna dla ochrony ich samych przed człowiekiem? Dlaczego nie…

EWA MARCJONIAK

Adwokat, mediator, angażująca się pro bono w obronę praw podstawowych człowieka i obywatela jako obrońca w postępowaniach karnych aktywistów, oraz w obronę praworządności jako obrońca i pełnomocnik w postępowaniach dyscyplinarnych dotykających niezależnych i niezawisłych sędziów, kieruje zespołem wnioskowo-procesowym Stowarzyszenia Adwokackiego Defensor Iuris; autorka wielu publikacji z zakresu zamówień publicznych.

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ

PROHIBICJA WCZORAJ, DZISIAJ, NA ZAWSZE

PIOTR BENIUSZYS

Do klasycznych celów niesłusznych polityków należą oczywiście cele wykraczające poza wskazane ramy dążenia do rozbudowy własnej strefy wpływów i władzy oraz cel osobistego wzbogacenia się. Gdy za te cele zabierają się politycy, to traktują obywateli odpowiednio jako swoich poddanych i sługi lub jako tzw. dojne krowy.

Politycy miewają cele słuszne i niesłuszne. Te drugie dostrzegamy częściej, bo ze zdrową dawką nieufności odnosimy się do grupy ludzi sprawujących nad nami władzę lub do tego aspirujących. Do klasycznych celów niesłusznych polityków należą oczywiście cele wykraczające poza wskazane ramy dążenia do rozbudowy własnej strefy wpływów i władzy oraz cel osobistego wzbogacenia się. Gdy za te cele zabierają się politycy, to traktują obywateli odpowiednio jako swoich poddanych i sługi lub jako tzw. dojne krowy.

To bardzo nieładnie, ale jednak powinniśmy być skłonni przyznać, że politycy dość często kierują się też i słusznymi celami. Dzieje się naturalnie tak, gdy rozmyślają nad tym, jak poprawić warunki życia obywateli, uchronić ich przed zagrożeniami, stworzyć czy zwiększyć ich szanse na sukcesy, jak usprawnić funkcjonowanie instytucji państwa. Jeden z największych problemów z polityką słusznych celów polega jednak niestety na tym, że wybierane dla niej metody częstokroć są złe i potwierdzają stare przysłowie o drodze do piekła wybrukowanej dobrymi intencjami. Taki obrót sprawy przybierają, gdy politycy niesieni misją realizacji słusznych celów obsadzają się w roli niańki, zaś obywateli traktują jak niedojrzałych podopiecznych.

Prohibicja, czyli swoiście skonstruowany globalny i kompleksowy zakaz, jest opcją atomową polityka-niańki. Oczywiście termin ten kojarzy się nam w pierwszej kolejności z eksperymentem społecznym na wielką skalę, jakim był zakaz produkcji, sprzedaży i konsumpcji alkoholu w USA w latach dwudziestych i na początku lat trzydziestych XX w. (zasadniczo w okresie rządów trzech republikańskich prezydentów, których łatwo zapomniano – Hardinga, Coolidge’a i Hoovera). Jednak w istocie może być nazwany prohibicją każdy zakaz produkcji, sprzedaży i konsumpcji towaru czy usługi, od którego polityk-niańka zechce obywatela odciąć w trosce o jego dobrostan. Chodzi więc o różne towary i usługi, które w ocenie większości lub znacznej części społeczeństwa stanowią dla zdrowia i/lub moralności ludzi zagrożenie lub ryzyko. Taki pogląd dużej części społeczeństwa polityk-niańka odczytuje jako mandat do działania, utrudnia dostęp do towaru/usługi, zakazuje jego reklam, a w przypadku skrajnym go zakazuje.

Ktoś naiwny, zwłaszcza naiwny liberał, mógłby pomyśleć, że spektakularna (żeby nawet nie powiedzieć „groteskowa”) klęska eksperymentu alkoholowej prohibicji w Stanach Zjednoczonych sprzed 100 lat czegoś polityków i moralistów nauczy, że idei załatwiania spraw polityki zdrowotnej i misji moralizowania obywateli poprzez prohibicje położy kres. W końcu prohibicja spowodowała wiele rzeczy ciekawych (kreatywne wynalazki skrytek na butelkę, speakeasies – w tempie błyskawicy potrafiące się zwinąć bary w suterenach wielkomiejskich kamienic, ekscytację z konsumpcji zakazanego owocu, otwarte ignorowanie idiotycznego prawa przez niekiedy wręcz większość policjantów w danym mieście, kulturę undergroundowej rozrywki) i nieciekawych (kolosalny rozrost zorganizowanej przestępczości mafijnej i niezliczone przypadki zabójstw, rozbojów, pobić i dewastacji; przeżarcie korupcją struktur urzędniczych państwa i wystawienie się ich na pośmiewisko), które winny kształtować wyobraźnię bardzo plastycznie. A jednak człowiek jest radośnie niereformowalny i nadal popełnia te same głupstwa.

Wraz z odbiciem przez Demokratów Białego Domu skończyła się w USA alkoholowa prohibicja. Ale krótko po tej wczorajszej przyszła prohibicja, która trwa w wielu miejscach świata (w tym w Polsce) do dzisiaj. Każda epoka ma swoje obsesje – przed stuleciem był nią alkohol, potem w jego miejsce weszły substancje nazwane przez ich przeciwników „miękkimi narkotykami”. Wrzuciwszy – co zgodnie wynika z wielu już badań naukowych nad nimi – te nieco szkodliwe, ale niezbyt groźne dla zdrowia (mniej groźne niż alkohol, w każdym razie) substancje do jednego worka z autentycznymi truciznami typu heroina, politycy poczęli zdobywać głosy tocząc „wojnę z narkotykami”. Efekt? Zasadniczo taki sam jak w przypadku zakazu alkoholu. Narastające (wraz z dekonstrukcją mitu o wielkiej szkodliwości marihuany czy haszyszu) naigrywanie się z państwa i jego instytucji z „narkotykami” walczącymi, oparcie kilku nurtów popularnej (kontr)kultury na ich konsumpcji i ich opiewaniu, rozrost siatek przestępczych handlujących towarem w miejsce legalnych podmiotów, przemoc związana z tym i gwałtowne zwiększenie się liczby ludzi osadzonych w zakładach karnych. W USA i wielu państwach Europy zachodniej dostrzeżono jednak przed kilkunastu latu nonsens podtrzymywania tej prohibicji i stopniowo prawo jest obecnie luzowane.

Nie sposób jednak nie zauważyć, że trwało to dłużej niż w przypadku alkoholu (niańka czegoś się nauczyła po pierwszym niepowodzeniu). Zapewne dlatego – nie sposób tego nie podejrzewać – że w przypadku tej prohibicji w wojnie gangów ginęli przede wszystkim mieszkańcy regionów takich jak Ameryka Łacińska i Azja, a nie biali mieszkańcy USA czy Europy. Także do więzień za posiadanie zakazanego owocu to nie biali głównie musieli iść. W efekcie politycy reprezentujący białą większość „zaniepokojonych” obywateli czuli znikomą presję, aby wycofać się z irracjonalnej polityki, pomimo jej oczywistej klęski i idiotyzmu.

W Polsce ta prohibicja jeszcze potrwa. Być może będzie jeszcze niańczyć Polki i Polaków z ciągiem do zioła, gdy świat Zachodu (zgodnie ze swoim „progresywnym” credo) zaprowadzi kolejną prohibicję – prohibicję jutra. Sygnał do startu dała w tym roku ostatecznie Nowa Zelandia, która rozpoczyna, rozpisany na dekady, projekt pełnej prohibicji palenia tytoniu. W końcu, skoro z alkoholem się nie udało, z marihuaną nie udaje, to zostaje tytoń, z którym można spróbować.

Pomysł jest przebiegły, a nowozelandzka niańka jest dużo bystrzejsza od jej spalonych poprzedniczek z epok prohibicji dnia wczorajszego i dnia dzisiejszego. Przede wszystkim, alkohol i „trawa” są dzisiaj „cool”. Wszystkie fajne postacie w popkulturze albo piją (James Bond), albo palą skręty (The Dude z „Big Lebowski”), albo piją paląc skręta (Snoop Dogg). Co innego papierosy. Te mogą pojawiać się tylko w filmach, których akcja nie tylko toczy się kilka dekad temu, ale i których główną misją jest pokazać atmosferę i realia „tamtych czasów”. Czyli całe to palenie w samolotach, restauracjach i w trakcie posiedzeń zarządów spółek w stylu „Mad Men”. Ale w innych przypadkach opinia publiczna rusza na barykady! Wyobrażacie sobie, aby Bruce Wayne analizując zbrodnie Riddlera jarał w Batjaskini camela? Prędzej skręta zapali, ale nie camela z filtrem.

Nie, papierosy są passé, więc o wiele łatwiej jest uczynić je nowym przedmiotem prohibicyjnej zabawy w trzeciej odsłonie. Jednak geniusz nowozelandzkiego projektu sięga o wiele głębiej. Otóż tamtejsza prohibicja papierosowa – inaczej niż alkoholowa i trawiasta – nie obejmie natychmiast, z dnia na dzień, całego społeczeństwa. Wyrwanie obywatelowi z ręki kieliszka i fajki wodnej okazało się ryzykowne i nieskuteczne, więc na razie w Nowej Zelandii wszyscy będą mogli palić dalej. Zakazem objęte zostaną dzieciaki urodzone po 2009 roku. To ich dożywotnio obejmie ta prohibicja, więc nie będą mogły palić ani po ukończeniu niedługo 18-tki, ani potem w sile wieku koło czterdziestki, ani nawet na tzw. usranym łożu śmierci po – niewątpliwie – długim życiu w towarzystwie Alzheimera, w wieku lat 90, a może i 110. Natomiast nawet o rok starsi od nich będą mogli do końca życia dymić jak lokomotywa.

Inne kraje postępowego świata deklarują, że będą „z zainteresowaniem przyglądać się przebiegowi tego eksperymentu społecznego”. Nie wątpię, będą się przyglądać i przebierać z zazdrości nóżkami. Będą też zlecać swoim najtęższym umysłom opracowanie tzw. narracji, która będzie miała przekonać ludzi, że takie rozwiązanie prawne nie jest ani „ejdżyzmem”, ani dyskryminacją, ani ograniczeniem praw i swobód obywatelskich, ani idiotyzmem. W końcu wszyscy się zgadzają, że papierosy są szkodliwe i zabijają ludzi. Wolnościowe frazesy muszą przy tym zejść na drugi plan.

Ja natomiast nie mogę się doczekać, jak nowozelandzkie społeczeństwo będzie kombinować przeciwko tej prohibicji. Pewne rzeczy z góry wiadomo (tak – będą skrytki na papierosy, dilerzy handlujący tytoniem, ukarani grzywną czy nawet pozbawieniem wolności za palenie, a gdy coraz więcej będzie roczników objętych zakazem rozrośnie się struktura handlu nielegalnego, która w końcu kogoś niewątpliwie zastrzeli), inne budzą wielką ciekawość (czy do paki pójdzie ktoś, kto młodszemu koledze odpali szluga, albo wręcz kupi mu sztangę fajek w sklepie?).

Przyszłość jest nieprzewidywalna, więc niekoniecznie możemy orzec, że papierosowa prohibicja jutra jest skazana także na klęskę. Może nie jest. Idea wprowadzania jej stopniowo zwiększa jej szanse, bo dopiero po około trzech dekadach zostanie nią objęta większość społeczeństwa. Politycy-niańki liczą, że do tego czasu nastąpi akceptacja i kulturowa przemiana, która ograniczy do minimum grupę ludzi autentycznie pragnących palić tytoń. Ale byłby to pierwszy raz, gdy człowiek zrezygnował z używki.

Tak, przyszłość jest nieprzewidywalna. A mimo to kusi skończyć pytaniem, co dalej. Jaka będzie prohibicja pojutrze? Mam z roku na rok coraz bardziej nieodparte wrażenie, że będzie to prohibicja mięsa i żywności pochodzenia zwierzęcego.

Tak, dzisiaj to brzmi jak political fiction, ale na pewno nieco mniej jak political fiction aniżeli brzmiało 10 lat temu, prawda? Wtedy szef PSL nawet nie musiałby słów „prawo Polaka do schabowego” brać w usta, a dzisiaj musi, a wielu się z tego naśmiewa. Prawda jest jednak taka, że stale rośnie nie tylko liczba wegan (to akurat zjawisko ze wszech miar pozytywne – to ludzie świadomie i dobrowolnie dokonujący indywidualnych wyborów, a więc skarb z punktu widzenia każdej sensownie wizji liberalnego ładu), ale także agresja i emocjonalność wielu wypowiedzi wegańskich aktywistów. A z aktywistami sprawa jest już nieco bardziej złożona, bo choć akcje edukacyjne, uświadamiające i pokazujące ludziom problemy i dylematy są dobre, to już prozelityzm każdego stylu życia i wywieranie presji na wybory innych są nieliberalne.

Wszystko jest kwestią większości w demokracji. Kiedyś w niektórych państwach wyłaniała się większość antyalkoholowa, co dziś w świecie zachodnim jest nie do pomyślenia. Większość przeciwko „miękkim narkotykom” jeszcze się tu i ówdzie trzyma, choć zasadniczo sypie i powoli nawet w Polsce zmierza w kierunku katafalku w sensie siły politycznego oddziaływania. Nie ma jeszcze chyba nigdzie większości antytytoniowej, ale się wykluwa i kazus Nowej Zelandii pokazuje już konkretnie i zupełnie realistycznie, że zakaz staje się możliwy. Niewykluczone, że w połowie XXI w. będzie oczywistym poglądem demokratycznych większości. Tak to działa i dlatego warto pochylać się nad wszystkimi, także raczkującymi ruchami społecznymi, aby ocenić ich potencjał do uzyskania większości, choćby i w odległej perspektywie czasowej. A także, aby ocenić, na ile ich wewnętrzna dynamika zmierza w kierunku zgłoszenia uderzających w wolność innych ludzi żądań. W przypadku niektórych zwolenników diety wyłącznie roślinnej, obawiam się, takiego scenariusza wykluczyć nie można.

Po zakończeniu lektury tego tekstu polecam Państwu skonsumować stek typu Porterhouse z czerwonym winem, a potem popchnąć to whisky single malt, zapalając przy tym suszoną roślinę Państwa wyboru. Tak, to wszystko jest niezdrowe i nie warto robić tego za często. Ale po lekturze tego tekstu można sobie naprawdę pozwolić. No bo cóż, tak do końca nie wiemy, ile jeszcze będzie nam wolno.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

ZIELONA NIEPODŁEGŁOŚĆ

MOJA PRYWATNA WOJNA Z PIS. NIEPEŁNE KALENDARIUM ZA NIEPEŁNY ROK 2022

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Ten rząd jest mi wrogiem osobiście, bo jest wrogiem mojej firmy, mojej rodziny i próbuje mnie od tych 7 lat systematycznie ograbić i po prostu zabić, zniszczyć i doprowadzić do bankructwa. To jest wojna. Ja kontra oni.

Kiedy w 1989 r. zaczął się proces uniezależniania spod jarzma sowieckiego, wiadomym było, że jeśli polska gospodarka będzie chciała się rozwijać, musi rozpocząć transformację energetyczną. Od tego czasu minęło trzydzieści lat. Zastanówmy się więc, w jakim miejscu jesteśmy, przede wszystkim jakie postępy zrobiliśmy w kontekście dążenia do „zielonej” niezależnej energetyki? Najpierw opiszę i przedstawię garść suchych faktów dotyczących naszego rynku energii, natomiast później krótko skomentuję nasz potencjał i kolejne kroki w drodze do „zielonej” niepodległości, której uzyskanie będzie, w moim odczuciu, jednym z największych sukcesów współczesnej Polski.

Zacznę od energii pozyskiwanej ze spalania węgla. W 1989 r. produkowaliśmy około 145 GWh energii, z czego 140 GWh produkowano dzięki spalaniu węgla kamiennego i brunatnego. Z kolei w 2021 r. łącznie produkowaliśmy już około 170 GWh, przy czym produkcja ze spalania była mniej więcej na podobnym poziomie (140 GWh), z powolnym spadkiem pozyskiwania energii ze spalania węgla brunatnego. Oznacza to wyraźny wzrost udziału odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz gazu, co było obserwowane zwłaszcza w ostatniej dekadzie. Skala wydobycia własnego węgla spadała w trakcie lat 90., choć w latach 2008-2015 utrzymywała się na względnie stabilnym poziomie. Później zaczęliśmy importować coraz więcej węgla z krajów, w których wydobycie było dużo tańsze - zwłaszcza z Rosji. To wzrost o ponad 150% – z 6 mln ton w 2015 do 16 mln w szczytowym 2018 r. W zeszłym roku import wynosił około 10 mln ton. Wobec wojny w Ukrainie i embarga z kierunku rosyjskiego, nasz rynek okazuje się być wyjątkowo wrażliwy i niezabezpieczony przed brakiem węgla na rynku. Nasze wydobycie rodzime przestaje być opłacalne, wobec czego, mimo posiadania licznych i bogatych złóż oraz niestabilności w handlu, musimy jak najszybciej zrezygnować ze spalania węgla. Dziś wiemy, że w niedalekiej przyszłości (dekada, dwie) będziemy rezygnować z produkcji energii pozyskanej ze spalania węgla brunatnego w elektrowniach PAK (Pątnów, Adamów, Konin). Jest to o tyle ważna deklaracja właścicieli kopalni, że poniekąd została ona wprowadzona na skutek protestów okolicznych mieszkańców wschodniej Wielkopolski i Kujaw, oskarżających właścicieli lokalnych odkrywek węgla o dewastację hydrosystemu tej części Polski. Póki co niepowodzeniem jest też rozwijanie produkcji energii ze spalania węgla kamiennego w bloku w Ostrołęce, który ma być docelowo gazowo-parowy.

Pomówmy zatem o gazie. Wydobycie „rodzimego” gazu ziemnego pokrywało w 2010 r. około ⅓ rocznego zapotrzebowania. Obecnie ono stopniowo spada zarówno w wartościach bezwzględnych, jak i strukturze podaży oraz popytu (¼ rocznego zapotrzebowania). Pozostałą część importujemy albo od poważnych partnerów handlowych np. katarskich dzięki portowi LNG, albo importowaliśmy od niepoważnych, jak rosyjski Gazprom, od którego przez lata byliśmy uzależnieni. Z Rosji importowaliśmy ⅔ zapotrzebowania na ten surowiec, jednak dzięki doprowadzeniu do końca projektu rury bałtyckiej (Baltic Pipe) gaz rosyjski zastąpimy norweskim. Warto też dodać, że choć nieco ponad 10 lat temu miało w Polsce rozpocząć się łupkowe eldorado w związku z podobno ogromnymi złożami gazu zalegającymi właśnie w łupkach, to nic z tego nie wyszło… a szkoda. Choć dzisiaj w świetle tego, kto przeprowadzał badania i odwierty, oraz jak utrudniano na szczeblu unijnym potencjalne wydobycie rzekomymi kosztami środowiskowymi, wydaje się, że wszystkie konieczne badania trzeba byłoby wykonać jeszcze raz. Przede wszystkim rzetelnie i niezależnie – dla pewności.

Idźmy dalej. „Własnej” ropy naftowej nie mamy w większej ilości wskutek zabrania nam Zagłębia Borysławsko-Stanisławowskiego po II wojnie światowej. Krajowe wydobycie jest niewielkie - ropę importujemy głównie z Rosji. Do końca roku mamy zrezygnować z tego kierunku koncentrując się na dostawach morskich z innych krajów. Kraking nie jest wydajny, a na pewno nie jest ekologiczny, zatem jeśli chcemy być niezależni od innych krajów musimy prowadzić politykę rezygnacji z tego surowca.

Podsumowując wątek „tradycyjnych” źródeł, pomijam już chyba oczywisty fakt związany z koniecznością rezygnacji ze spalania paliw kopalnych na rzecz czystszego powietrza…To jest jednak bardzo trudne zadanie, choć w naszym kraju powinno się je traktować priorytetowo: mamy 50 tys. nadmiarowych zgonów rocznie z powodu złego stanu powietrza. Powietrza zatrutego dymem z kominów polskich domów i spalinami wydalanymi z rur samochodów. Dlatego powinniśmy w przyszłości polegać na „zielonym” prądzie. Jednak póki energia elektryczna nie będzie tania, raczej nie ma co liczyć na to, że kierowcy aut spalinowych przerzucą się na elektryki lub na hybrydy, a właściciele domów na prosumpcję. Tym bardziej, że ładowanie baterii trwa znacznie dłużej niż wlewanie paliwa do baku…

Przejdźmy więc do OZE. Ten sektor rozwijał się dość dynamicznie w ostatnich latach, choć nie bez problemów i słabych punktów. Najszybciej zaczęliśmy obserwować farmy wiatrowe. Jednak po dojściu PiS-u do władzy w 2015 r. doszło do nowelizacji ustawy, w ramach której uniemożliwiono stawanie nowych wiatraków na 90% terytorium Polski. To znacznie utrudnia rozwój tego sektora OZE w kraju. Szykowana jest jednak znaczna liberalizacja tych przepisów. Dużym problemem tego rodzaju sposobu uzyskania energii jest jednak wysoka niestabilność. Wieje – jest prąd, nie wieje – nie ma prądu.

Mamy też inne znaczne osiągnięcia w ramach OZE. Dzięki rozwojowi technologii wzrosła opłacalność pozyskania energii z promieniowania słonecznego. Inwestycje w solary w ostatniej dekadzie wystrzeliły. Innym atutem Polski jest aktywność geotermiczna, zwłaszcza zachodniej części naszego państwa, dzięki czemu dobrą inwestycją jest sprawienie sobie pompy ciepła. Kto ma pompę, panel słoneczny i wiatraczek jest dziś wygrany i może spokojnie sobie egzystować, nie zważając na kryzys energetyczny. Podobnie mieszkańcy bloku wspólnoty mieszkaniowej w Zwoleniu, gdzie po inwestycjach w OZE rachunki za energię spadły o 90%. Niestety, w moim odczuciu takich inwestycji jest wciąż za mało, a dynamika zmian i inwestycji nie odpowiada potrzebom polskiego systemu energetycznego. Hamulcem prosumpcji jest ogromne zaniedbanie programu modernizacji sieci energetycznej, która w wielu miejscach o znacznym nasyceniu gospodarstw prosumpcyjnych z panelami słonecznymi i pompami ma problem ze zbyt wysokim napięciem swoich linii…

Warunków do realizacji inwestycji w zakresie produkcji prądu elektrycznego z wody Polska niemal nie ma. Górskie rzeki mają zbyt małą siłę przepływu, a nizinny charakter naszego kraju nie pomaga. Pływy Bałtyku też nie pozwalają na efektywne wykorzystanie energii morskiej wody. Mamy już wiele wodnych elektrowni (np. Żydowo, Porąbka-Żar, Solina), które nie mają decydującego wpływu na nasz system. Pomijam już fakt, że inwestycja w energię z przepływu wody to wyjątkowo duża, jak na OZE, ingerencja w środowisko naturalne, nierekompensująca strat w przyrodzie. Nie idźmy tą drogą.

Jednak inwestycje w OZE napotykają na opory ze strony potencjalnych konsumentów. Słabo stoi ich edukacja i inne elementy tzw. soft power odnośnie wpływu na decyzje Polaków. Wydaje się, że Polacy przede wszystkim muszą odzwyczaić się od mentalności, wedle której trzeba coś spalić, aby było ciepło lub żeby płynął prąd w gniazdkach. Nie, nie musi tak być.

Może pomogłyby uchwały antysmogowe? Działają one już w wielu miejscowościach, zwłaszcza największych miastach naszego kraju. Za palenie niedozwolonym w uchwale materiałem (najczęściej paliwem stałym jak np. węgiel) będą grozić wysokie kary. Warto przypomnieć, że idzie zima 2022/2023. Według wstępnych prognoz IMiGW ma być ona łagodna i mokra. Jednak sądzę, że znając przyzwyczajenia Polaków i dyspensę, jaką otrzymali na palenie byle czym i byle jak, zakup masek przeciw-smogowych będzie wręcz obowiązkowym elementem wyposażenia człowieka dbającego o swoje drogi oddechowe. FFP 3, a najlepiej FFP 4 w każdym domu!

Zostaje jeszcze nadal niewykorzystane źródło energii, w moim odczuciu katastrofalnie zaniedbane w wyniku rozdmuchanego strachu społeczeństwa i polityków. Mowa oczywiście o pozyskiwaniu energii z atomu, które według mnie nadal dystansuje zaletami OZE. Atom traktuję jak najbardziej jako „zieloną” energię. Żarnowiec? Może inna lokalizacja? To mniej istotne. Ważniejsze, że trwa to zdecydowanie za długo. Kluczowe są według mnie protesty z lat 80. podsumowane w 1990 r. porzuceniem budowy elektrowni żarnowieckiej w ramach referendum w województwie gdańskim. W późniejszym okresie wieloletnie spory o lokalizację i problem akceptacji energii atomowej przez Polaków nie pozwalały na realizację innych elektrowni atomowych. Obecnie Polska jest na najlepszej drodze, aby w końcu popchnąć temat do przodu, z uwagi na trwające rozmowy odnośnie dostaw paliwa (Polska nie posiada potrzebnych zasobów rud uranu) i technologii (tej również nie posiadamy). Dostawcą mogą być Amerykanie, Koreańczycy z ROK oraz Francuzi. Nowymi wyzwaniami stojącymi na drodze uniezależniania się mogą być rosnące koszty i niestabilność polityczna naszego kraju, zwłaszcza w świetle protestów Niemców (mających nielogiczny uraz do atomu) starających się blokować większość strategicznych inwestycji publicznych naszego kraju. Zawsze pozostaje jeszcze SMR („mały atom”), który polega raczej na masie małych reaktorów rozsianych po całym kraju niż na jednym większym. Moim zdaniem pójście w tą stronę byłoby nie najgorsze z uwagi na dywersyfikację miejsc produkcji, rozłożenie inwestycyjne po różnych prowincjach Polski, a dzięki temu, dawałoby to większą stabilność w kontekście potencjalnych ataków na sieć energetyczną…

Podsumowując, Polakom nadal daleko do uzyskania niepodległości w „zielonym” sensie. Na chwilę obecną, w kontekście pozyskiwania energii, przynajmniej nie zwiększamy zakresu wykorzystywania węgla, choć uzależniliśmy się ostatnio od importu. Moim zdaniem na drodze do zielonej niepodległości powinniśmy osiągnąć następujące kamienie milowe: jak największe uniezależnienie energetyczne Polaków – przedsiębiorców i gospodarstw domowych oraz budowa elektrowni opartych o technologię jądrową. Da to Polakom łatwo dostępny, tani prąd. Według stanu na rok 2022 zbiegło się kilka elementów, z jednej strony zaciemniających faktyczny stan polskiej niezależności energetycznej, z drugiej wprost punktujących nasze ewidentne zaniedbania jako państwo na drodze do niezależności. Mowa o pandemii, wojnie Rosji z Ukrainą i inflacji. Wszystkie te trzy elementy windują ceny, zakłócają łańcuchy dostaw, wzmacniają niepewność producentów i konsumentów. Takie sytuacje mogą się przydarzyć w przyszłości. Im bardziej rozproszeni i oszczędni w produkcji będziemy, tym łatwiej przebrniemy przez tego typu kryzysy w polskiej gospodarce. Obecne wydarzenia powinny być niczym kubeł zimnej wody wylany na nasze głowy. Do „zielonej” niepodległości jest przed nami jeszcze daleka droga, choć według mnie jest ona osiągalna do 2035 r., o ile potraktujemy ten wątek jako priorytet naszego bezpieczeństwa i rozwoju.

BARTŁOMIEJ AUSTEN

Były wiceprzewodniczący regionu pomorskiego Nowoczesnej, były kandydat Nowoczesnej na urząd Prezydenta miasta Gdynia, były koordynator powiatu Gdynia.

OKNO NA ŚWIATJ...

OKNO NA ŚWIAT

OD POŁTAWY DO DONIECKA? KRÓTKA HISTORIA PEWNEGO MOCARSTWA I NARODZINY NOWEGO

PIOTR GÓRSKI

Organizatorzy zdecydowali się, że tłem będzie błękit nieba, jakby chcieli przekazać nadzieję, jaka płynie z nadużywanego zwrotu sky is the limit. Nie było to jednak niebo podobne do tych tapet znanych z naszych smartfonów czy laptopów. Był to kolaż przedstawiający paletę błękitów z różnych miejsc w Ukrainie, w Europie, w USA.

Spośród wielu paneli w ramach tegorocznej edycji Yalta European Strategy (YES) wśród internautów największym zainteresowaniem cieszy się dyskusja zatytułowana The Place of this War in Human History. Być może to magia nazwisk tak przyciąga, bo wzięły w niej udział czołowe postacie obiegu intelektualnego – Timothy Snyder, Niall Ferguson, Serhij Płochij, a dyskusję prowadziła doskonale znana Anne Applebaum.

Może liczba odtworzeń na YouTubie świadczy o tym, że zależy nam na odnalezieniu się w tym, w czym bierzemy udział, co obserwujemy, w zrozumieniu wydarzeń dziejących się na naszych oczach, choćby na ekranach smartfonów, laptopów czy telewizorów, zdarzeń, o których czytamy na portalach internetowych czy w gazetach. Do tego w ostateczności sprowadza się tytuł wspomnianego na początku panelu – „Miejsce trwającej wojny w historii świata”. Media informacyjne nam tego na co dzień nie zapewniają. Zresztą nie do końca taka jest ich rola.

W tym roku, do będącego na oczach całego świata Kijowa, do którego przeniosła się jałtańska konferencja w 2014 r. po aneksji Krymu przez Rosję, przybyło pokaźne grono znamienitych uczestników i uczestniczek. Oprócz wymienionych na początku, byli m.in. Wolodymir Zełenski, Mateusz Morawiecki, Fareed Zakaria.

Wielkość sali kontrastowała jednak z rozpoznawalnością i znaczeniem osób. Scena również nie była okazała. Powiedziałbym, że raczej kameralna. Organizatorzy zdecydowali się, że tłem będzie błękit nieba, jakby chcieli przekazać nadzieję, jaka płynie z nadużywanego zwrotu sky is the limit. Nie było to jednak niebo podobne do tych tapet znanych z naszych smartfonów czy laptopów. Był to kolaż przedstawiający paletę błękitów z różnych miejsc w Ukrainie, w Europie, w USA.

Amerykański historyk Timothy Snyder podczas panelu siedział na tle nieba z Amsterdamu i Obwodu Połtawskiego – Poltava Oblast. Te nazwy rzucają się w oczy zwłaszcza na nagraniu. W Rosji Amsterdam i Połtawa to nazwy przywołujące ważną kartę w jej historii. Drugie z wymienionych miast nie tylko nie może dobrze kojarzyć się w Szwecji, ale także dla Polski ma negatywne konotacje. Warto przyjrzeć się też tym wydarzeniom ze względu na to, że Putin przywołuje w swoich wystąpieniach Piotra I.

(Osoby mniej zainteresowane historią mogą od razu przeskoczyć do części Koniec mocarstwa?)

Narodziny imperium

Holandia była jedną z destynacji podróży po Europie jaką w 1697 r. incognito odbył car Piotr I. To obrosłe w legendę Wielkie Poselstwo, w którym wzięło udział ponad 200 osób, miało stać się źródłem budowy potęgi rosyjskiej. Car szukał inspiracji w instytucjach społecznych i politycznych najbardziej rozwiniętych krajów ówczesnego świata. Fascynowały go nowe technologie, zwłaszcza związane z okrętami. To dlatego tyle czasu spędził w holenderskich i angielskich stoczniach. Podczas podróży ściągał do Rosji inżynierów, aby stworzyć flotę morską z prawdziwego zdarzenia.

Piotr I nie chciał uczynić Rosjan Europejczykami. Chciał z nich zrobić Holendrów, z którymi pierwszy raz spotkał się w moskiewskiej dzielnicy handlowej Niemiecka Słoboda zamieszkałej przez holenderskich, angielskich i niemieckich kupców. To w końcu Niderlandy przez niemal cały wiek XVII dominowały na świecie, zwłaszcza gospodarczo. Amsterdam był ówczesnym centrum świata finansowego. Podejście pod miasto wojsk Ludwika XIV zachwiało jego pozycją. Ostateczny upadek potęgi holenderskiej nastąpił tuż po opuszczeniu Holandii przez Piotra, gdy upadła Kompania Wschodnioindyjska i Bank Amsterdamski, a kraj uzależnił się od Francji, kolonie zaś zajęli Anglicy.

XIX-wieczny poeta rosyjski Wasilij Żukowski, odwiedzając dom w Zaandam, w którym mieszkał Piotr Wielki, na ścianie napisał, zwracając się do przyszłego cara Aleksandra II, który mu towarzyszył: „Nad biedną tą chatą / Unoszą się aniołowie święci. / Wielki Książę! Pochyl głowę: / Tu kolebka twego imperium, / Tu narodziła się wielka Rosja”. To oczywiście poetycka przesada i romantyczna fantazja.

Dla owładniętego chęcią uczynienia z Rosji potęgi Piotra I morze było kluczowe, co pokazywała niewielka przecież Holandia. To ono było oknem na świat, a wiek XVII to czas świata (aby użyć określenia wybitnego francuskiego historyka Fernanda Braudela). Glob coraz bardziej oplatały szlaki handlowe europejskich potęg – w tym okresie Holandii i wyrastającej na jedyną potęgę morską Anglii. Zresztą morze stało się jednym z podstawowych problemów prawa międzynarodowego tamtych czasów – ius publicum europeum. Co to znaczy, że morze jest wolną przestrzenią? Czy jest niczyje, czy jednak należy do wszystkich? Co z wojną prowadzoną na nim – jak pogodzić to, że dla niektórych jest ono obszarem wojny, z faktem, że dla innych to przestrzeń pokojowego handlu? Czy możliwy jest porządek na morzach i oceanach oparty na jakiejś formie równowagi sił, a więc zasadzie, która obowiązywała państwa europejskie? Czy też może on zostać utrzymany jedynie, gdy gwarantuje go ostatecznie wyraźnie dominująca siła? Spierali się o te kwestie prawnicy i wielkie umysły tamtych czasów.

Na ile świadomy był tych zagadnień Piotr I, trudno powiedzieć. Być może kierował się swoją fascynacją żeglowania z lat dzieciństwa, do której przyczynił się jego nauczyciel, Holender Franz Timmerman i holenderski szkutnik Karsten Brandt, którzy odremontowali starą łajbę, na której przyszły car nauczył się pływać. Być może potężna flota miała być imitacją światowych potęg, a być może narzędziem do pokonania na Morzu Czarnym Imperium Osmańskiego, z którym od dekady Rosja prowadziła wojnę. Być może wszystkie te powody po trochu miały wpływ na dążenie cara do otworzenia rosyjskiego okna na świat.

Okno czarnomorskie

Z pewnością jednak za pierwszy cel podboju obrał Azow, twierdzę u ujścia Donu do Morza Azowskiego należącą do Turków. W 1695 r. jego wyprawa skończyła się niepowodzeniem. Jednak powtórna próba zdobycia miasta w następnym roku przyniosła sukces. W drugim podejściu po raz pierwszy wykorzystane zostały statki wybudowane na potrzeby tej kampanii w stoczni na rzece Woroneż, dopływie Donu. Jednak to Azow miał stać się głównym miastem stoczniowym, tu miała zostać wykuta przyszła rosyjska flota tak wojskowa, jak i handlowa. Tu Piotr I ściągał europejskich specjalistów. Nawet, kiedy w 1709 r. zbliżała się, jak się później okazało, kluczowa bitwa, car przebywał w Azowie i nadzorował budowę statków. Dwa lata po tym wydarzeniu, w 1711 r., Rosja utraciła miasto, które wróciło do Porty Osmańskiej, by w 1739 z powrotem znaleźć się w rosyjskich rękach. W tamtym czasie los Azowa to był prawdziwy „rollercoaster”. Nic więc dziwnego, że wspomina o nim Wolter w Kandydzie – tym przewrotnym utworze – w pokręconej historii nieszczęsnej staruszki.

Po zwycięstwie nad Turkami, Piotr I zwęszył okazję do budowania pozycji Rosji, bo – jak podkreślał – nad swoje życie przedkładał chwałę swojego państwa. Podczas Wielkiego Poselstwa szukał sojuszników do ostatecznego rozprawienia się z Wysoką Portą. Sułtan, widząc swoją słabnącą pozycję, zmierzał jednak do pokoju. Holandia i Anglia podjęły się mediacji między Imperium Osmańskim a Ligą Świętą (Austria, Rzeczpospolita, Wenecja, Państwo Kościelne, Rosja). Na kongresie w Karłowicach podpisano traktat, w którym Turcja zrzekała się terytoriów na rzecz pozostałych sygnatariuszy. Był to bodaj pierwszy raz, kiedy rosyjscy dyplomaci spotkali się z wykorzystaniem mediacji w negocjacjach pokojowych.

Wówczas tylko między Imperium Osmańskim a Rosją został zawarty rozejm. Dopiero w następnym roku w Stambule podpisano już „pokój wieczysty”, na mocy którego Azow oraz część zdobytych terenów stały się częścią Cesarstwa Rosyjskiego. Jeśli Piotr I liczył na więcej, musiał obejść się smakiem. Czarnomorskie szlaki handlowe wciąż pozostawały wyłącznie w rękach tureckich, na co naciskały także Holandia i Anglia. W ten sposób na południu, w rejonie Morza Czarnego, sytuacja się ustabilizowała.

Okno bałtyckie

Teraz Rosja mogła podejść do drugiego okna na świat i zdobyć dostęp do Bałtyku. To właśnie ten kierunek obrał car w roku 1700 udając się na Narwę. Uzasadnienie tego posunięcia, powtarzane przez wieki, pobrzmiewa dziś znajomo. Chodziło o odzyskanie „prastarych ziem rosyjskich” oraz zabezpieczenie się przed zagrożeniem płynącym z Zachodu. Rzecz w tym, że te rzekomo prastare ziemie rosyjskie nie były rosyjskie, lecz należały do będącej związanej z Rusią Kijowską Rusi Nowogrodzkiej, która w XV w. została podbita przez Wielkie Księstwo Moskiewskie. Samą Narwę natomiast zdobył dopiero Iwan Groźny w połowie XVI w. Wtedy też zaczęła pełnić funkcję ważnego dla Rosji miasta handlowego.

W drugiej dekadzie XVII w., w wyniku wojny szwedzko-rosyjskiej, Narwę i pas terytorium nadbałtyckiego objęła w posiadanie Szwecja. W 1617 r. zwróciła Rosji Nowogród, ale odcięła dostęp do Bałtyku. Szwedom marzyło się także uzyskanie Archangielska, tak by przez Szwecję przechodził cały handel Rosji z Europą. Do tego nie dopuścili mediatorzy w pertraktacjach – Anglik John Meyrick i Holender Reinoud van Brederode, gdyż obawiali się o interesy swoich krajów, które były wówczas równoznaczne z interesami kompanii handlowych.

Tak więc w 1700 r. Szwecja była w regionie Morza Bałtyckiego potęgą rosnącą od 90 lat w siłę. To właśnie Szwecja uosabiała zagrożenie płynące z Zachodu. Stabilizacja na południu pozwoliła Piotrowi I na konfrontację nad Bałtykiem. Był to warunek koalicji antyszwedzkiej, jaką car stworzył z nowo wybranym królem Polski, Augustem II Sasem oraz z Danią. Uderzenie wojsk rosyjskich na Narwę nie powiodło się. Piotr I, który uciekł przed walką, miał po czasie uznać tą porażkę za błogosławieństwo, ponieważ zmusiła ona armię do modernizacji i ciężkiej pracy. Po kilku latach Szwedzi boleśnie się o tym przekonali.

Zanim do tego doszło, Karol XII odpuścił dalszą walkę z Piotrem I i zaatakował Rzeczpospolitą. Car wykorzystał zaangażowanie głównych sił szwedzkich w innym teatrze wojennym i zdobywał kolejne terytoria i miasta nad Bałtykiem. W 1703 r. na okupowanych terenach rozpoczął nawet budowę miasta, które miało stać się przyszłą stolicą i głównym ośrodkiem handlowym z Europą. Nazwał je Sankt-Pieter-Burch, a więc w jedynym zagranicznym języku jaki znał, czyli niderlandzkim. Zdobyte tereny na stronę rosyjską formalnie przeszły dopiero w 1721 r. W tym też roku oficjalnie powstało Imperium Rosyjskie, a Piotr I został imperatorem.

Rzeczpospolita – przedpokój na drodze do mocarstwa

Narew stała się również miejscem, w którym Rzeczpospolita ostatecznie utraciła podmiotowość i stała się terytorium wojny Szwecji i Rosji. To tam w 1704 r. Piotr I podpisał pakt z Augustem II, któremu zresztą już kilka lat wcześniej, jako elektorowi saksońskiemu, pomógł podczas wolnej elekcji zostać królem Polski przekupując szlachtę oraz za pomocą groźby użycia rosyjskich wojsk. W traktacie narewskim Sas podporządkowywał politykę polską rosyjskiej. Rzeczpospolita miała otrzymywać rosyjskie subsydia oraz pomoc wojskową, walczyć razem z Rosją przeciwko Szwecji aż do końca wojny i nie podejmować samodzielnych pertraktacji pokojowych. Była to odpowiedź konfederacji sandomierskiej, pierwszego prawdziwego stronnictwa prorosyjskiego, na ogłoszenie przez konfederację warszawską, stronnictwo proszwedzkie, bezkrólewia, a następnie na życzenie Karola XII, aby królem wybrano Stanisława Leszczyńskiego.

Był to czas dwuwładzy. Na kontrolowanych przez Szwedów terenach władzę sprawował Leszczyński, tam, gdzie stacjonowały wojska polskie i rosyjskie, a więc głównie na rozległych terytoriach wschodnich – August. Do tego polska szlachta była podzielona co do orientacji politycznej. Na niekorzyść Szwecji mocno wpływała stosowana przez jej wojsko przemoc. Chytrym posunięciem, uderzając na Saksonię, z której się wywodził i którą władał August, Karol XII zmusił Sasa do zrzeczenia się korony Polski na rzecz Leszczyńskiego i zerwania sojuszu z Cesarstwem Rosyjskim

Rozwiązawszy sytuację w Rzeczpospolitej, Szwecja mogła skupić się na Rosji. Piotr I nie był chętny do konfrontacji. Unikał bitew, wycofywał się stosując taktykę spalonej ziemi, tak aby maksymalnie utrudnić życie, a przede wszystkim aprowizację w żywność szwedzkiego wojska. Wciąż byli przy nim konfederaci sandomierscy, mający nadzieję na obsadzenie przez niego w przyszłości nowego króla.

Tymczasem Karol XII i Leszczyński zawarli sojusz z hetmanem Mazepą, obiecując mu niepodległość Lewobrzeżnej Ukrainy wraz z Kijowem, będących od 40 lat częścią Rosji. Na wieść o tym Piotr I urządził masakrę w Baturynie, stolicy Hetmanatu. Trójprzymierze szwedzko-polsko-kozackie miało doprowadzić do decydującego starcia z Rosją.

Połtawa – drzwi do mocarstwa

Miejscem, które można wskazać jako kolebkę imperium, była położona na terytorium dzisiejszej Ukrainy Połtawa. To w bitwie o to miasto siły rosyjskie rozniosły wojsko szwedzkie, a król Karol XII musiał uciekać i prosić o azyl Wysoką Portę. To samo zrobił Mazepa. Po bitwie, Piotr I wziętym do niewoli generałom podziękował za to, że Szwedzi swoimi zwycięstwami nauczyli go sztuki wojennej. Za to wzniósł toast przy salwie armatniej. W takich okolicznościach Szwecja utraciła status mocarstwa regionalnego. Po tej porażce już się nie podniosła, choć wojna północna trwała jeszcze przez wiele lat.

Znaczenie tej bitwy opiewała również poezja, zwłaszcza ta romantyczna. To Połtawie poświęcił swój poemat adorator Piotr Wielkiego, Puszkin. To od wspomnienia Połtawy rozpoczyna swój poemat w pierwszej połowie XIX w. Byron. Dostrzega w nim, że „Chwała, potęga i laury wojenne, / Czczone przez ludzi i jak ludzie zmienne, / Przeszły na cara zwycięskiego stronę”. Wolter z kolei napisał biografię Karola XII i historię Rosji za panowania Piotra I, jakby podkreślając doniosłe znaczenie tego starcia w historii świata.

To wtedy Rosja zaczęła pukać do klubu mocarstw europejskich. Po Połtawie Piotr I przywrócił na tron polski Augusta II, uzależniając mocno króla i jego stronnictwo od siebie. Później Katarzyna II doprowadziła do stworzenia z Rzeczpospolitej protektoratu, a ostatecznie włączyła jej olbrzymie obszary do rosyjskiego imperium. Lecz ostatecznym potwierdzeniem uznania pozycji Rosji było zaproszenie cara Aleksandra I do mocarstwowego stołu w 1814 r., który miał ustanowić nowy, ponapoleoński porządek europejski.

Koniec mocarstwa?

Dobrze znać historię narodzin Imperium Rosyjskiego, zwłaszcza że Wladimir Putin porównuje się do Piotra I. W ten sposób można nie tylko lepiej zrozumieć perspektywę rosyjską, ale także rozpoznawać dezinformacje. W jednym i drugim przypadku jest to skuteczny mechanizm obronny przed wpasowywaniem się w putinowską strategię, nawet jeśli wymaga to częściowego wpisania się narrację Putina.

Zresztą gdyby nie ilość zbrodni, krzywd i ostatecznie nihilistycznego niszczenia można byłoby nabijać się z jego strategii. W końcu osoba, która za największą tragedię XX w. uważa rozpad Związku Radzieckiego i chciałaby odbudować jego pozycję wcielając kraje i społeczeństwa do rosyjskiego miru, doprowadziła do jeszcze większej tragedii ze swojej perspektywy. Putin, anektując Krym w 2014 r. i prowadząc wojnę w obwodach donieckim i ługańskim, nie tylko zmienił geografię polityczną Ukrainy ale i, co podkreśla wielu komentatorów, zjednoczył naród ukraiński. A tegoroczną agresją na Ukrainę doprowadził do utraty pozycji mocarstwowej przez Rosję.

Wbrew powszechnej opinii rozpad ZSRR w 1991 r. nie był jeszcze końcem mocarstwa. Choć wiele się zmieniło, to sporo zostało po staremu. Wpływy Rosji w należących do Związku państwach pozostawały silne. Ekonomicznie nadal były one od niej uzależnione. Energetyka była wręcz narzędziem przemocy ekonomicznej. Infrastruktura temu sprzyjała. Kontrakty, te istniejące i te potencjalne, wciąż były kuszące. To pozwalało na ingerowanie w sprawy tych krajów lub choćby naciski, a to w końcu jedno z narzędzi mocarstwa, nawet jeśli w liberalnej jego odmianie przemoc klasyczna i ekonomiczna jest odrzucana.

Zrywanie zależności

Ukraina stanowi przykład tego, jak Rosja wykorzystywała swoją pozycję mocarstwową, a zwłaszcza jak działała, aby zachować swoje wpływy i nie dopuścić do utraty na rzecz Europy państw dotychczas z nią silnie związanych. Jest to równocześnie historia tego, jak je traciła.

W 2004 r. w Jałcie, w Pałacu w Liwadii, w którym prawie 60 lat wcześniej Churchill, Roosevelt i Stalin ustanawiali nowy porządek świata, pierwszy raz zebrała się grupa 30 europejskich liderów, aby dyskutować o współpracy Ukrainy i UE. Inicjatorem przedsięwzięcia był jeden z najbogatszych ludzi Ukrainy Wiktor Pinczuk, który w latach 90. dorobił się na kontraktach z Rosją, a teraz skierował wzrok w przeciwną stronę. To był początek Yalta European Strategy.

Był to rok największego w historii Unii Europejskiej rozszerzenia, głównie o państwa byłego bloku wschodniego. Klimat akcesji kolejnych państw był więc obecny i uzasadniony, zarówno po stronie unijnej, jak i ukraińskiej. Nie wszyscy podzielali jednak te nadzieje. Sceptycy znajdowali się wśród europejskich urzędników oraz przywódców starych, jak wówczas ich nazywano, członków Unii. Obawiali się oni wyzwań stojących przed Wspólnotą w związku z przystąpieniem krajów takich jak Polska. Także u nas znajdowały się sceptycznie nastawione grupy. Obawiały się one utraty kontroli państwa nad wieloma obszarami życia, a także przyniesienia zmian kulturowych. Z kolei w Ukrainie niechęć do integracji europejskiej części społeczeństwa związana była z bliskimi relacjami z Rosją, zwłaszcza w wymiarze gospodarczym.

Napięcie między wizjami Ukrainy proeuropejskiej i prorosyjskiej stało się osią przewodnią kampanii prezydenckiej odbywającej się na jesieni owego roku 2004. Pierwszą reprezentował Wiktor Juszczenko, drugą Wiktor Janukowycz, urzędujący premier popierany zresztą przez ustępującego prezydenta Leonida Kuczmę. W pierwszej turze obaj szli łeb w łeb. Sfałszowanie wyników drugiej tury na korzyść Janukowycza doprowadziło w listopadzie do wybuchu pomarańczowej rewolucji. Ostatecznie w grudniu głosowanie zostało powtórzone i urząd prezydenta objął Juszczenko.

Kurs na Europę wygrał, jednak droga okazała się wyboista i pełna ofiar. Do nadania statusu kandydata potrzebna była dopiero obecna wojna. W międzyczasie powołano z inicjatywy Polski i Szwecji Partnerstwo Wschodnie, wreszcie prawie podpisano umowę stowarzyszeniową, jednak w ostatniej chwili wycofał się z niej Janukowycz, który jako prezydent ją negocjował.

Niepodpisanie umowy stowarzyszeniowej doprowadziło do wybuchu w 2013 r. euromajdanu i ucieczki Janukowicza z kraju. To wtedy też Rosja zaatakowała Ukrainę i zaczęła okupować Krym. Później weszła do obwodów donieckiego i ługańskiego. Od tego czasu wojna w Ukrainie trwa nieustannie. Wydarzenia te zmieniły całkowicie jej geografię wyborczą. Wyraźny podział na część zachodnią i północną – proeuropejską, która w 2004 r. popierała w ponad 60 do nawet 96 proc. Juszczenkę, i na część wschodnią i południową, w której poparcie dla Janukowycza wahało się między ponad 60 a ponad 90 proc., zatarł się. To na nim, zwłaszcza w przypadku obwodów donieckiego, ługańskiego i Krymu, Putin przez lata snuł swoje mokre fantazje imperialne, które przerodziły się w krwawą rzeź.

Europejski lewar

Rzeczywistość jednak od tamtego czasu dynamicznie się zmieniała. Putin mógł tego nie dostrzegać, ponieważ przez ostatnie 30 lat na arenie międzynarodowej pozycja mocarstwowa Rosji była uznawana w pełni. Jako spadkobierczyni prawna ZSRR pozostała ona w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, co dziś władze Ukrainy starają się podważyć. Pewnie gdyby odbywało się wówczas głosowanie w tej sprawie, nic by to nie zmieniło. W tamtym czasie ludzie przez dekady dorastali i żyli z wiszącą nad nimi groźbą wojny atomowej. Ten czynnik był wtedy znacznie silniej odczuwany niż przez ostatnie 2-3 dekady, w których, zwłaszcza w Europie, rozpowszechniało się przekonanie i urosły nadzieje o pokojowym świecie, których nie mąciły nawet trwające wojny i działania zbrojne w różnych częściach świata, a nawet te w byłej Jugosławii.

O pozycję mocarstwową Rosji dbała również społeczność międzynarodowa. Utrzymanie jej miało wpływać na względną stabilność na świecie, zapobiec możliwym wstrząsom, jakie z jej utratą mogłyby się wiązać. Jednym z głównych narzędzi było wpompowywanie do Moskwy ton pieniędzy w zamian za surowce energetyczne. Jeśli rosyjski budżet składał się z ok. 45 proc. właśnie z handlu nimi, to wpływ europejski był niezwykle ważną jego częścią. Utratę tego wkładu Rosja teraz odczuje, a zastąpienie go będzie możliwe dopiero ok. roku 2030, gdy powstanie infrastruktura pozwalająca przesyłać do Azji surowce ze źródeł, z których dotychczas płynęły one do Europy.

Dziś już widać wyraźnie, że Nord Streamy miały stanowić narzędzie do utrzymania równowagi sił, utrzymania powojennego status quo, przy zmieniających się na niekorzyść Rosji okolicznościach. Tylko to tłumaczy tak wielki opór Niemiec nie tylko wobec zamknięcia projektów, ale nawet nałożenia sankcji na rosyjski gaz. Ta obawa przed niepewnością wielkiej zmiany wyjaśnia niedostatecznie szybki rozwój innych źródeł energii, a nawet zamykanie elektrowni atomowych. Jeśli widzi się w sankcjach na surowce energetyczne narzędzie powstrzymania rosyjskiej agresji na Ukrainę, to wcześniejsza rezygnacja z nich musiała oznaczać utratę pozycji mocarstwowej Rosji.

Surowce krytyczne

Surowce energetyczne, niczym niegdyś wojska, są ważnym czynnikiem równowagi sił na świecie i jej stabilizacji. Zmiana kierunków ich dostaw w Europie, zwiększenie wolumenu amerykańskiego, sięgnięcie do zasobów bliskowschodnich zachwieje dotychczasowym porządkiem. Tak samo jak zapowiadana rewolucja energetyczna, która musi doprowadzić przecież do zmiany w układzie sił. UE jest tego w pełni świadoma, bo przecież ogłoszony przez przewodniczącą KE Ursulę von der Leyen Europejski Zielony Ład w zasadzie wprost nawołuje do tego, aby Europa stała się mocarstwem. Zapowiada jednak, że w okresie przejściowym tej transformacji potrzebny będzie gaz, niekoniecznie z Rosji. Choć w wyniku wojny tymczasowo wznawia się lub zwiększa pracę elektrowni węglowych, cel jednak zostaje niezmienny.

Jednak przyszłość pozycji mocarstwowej zależy nie tylko od surowców energetycznych, ale także od rozwoju nowych technologii w obszarach energetyki i świata cyfrowego, którego UE również chce się stać światowym liderem, za którym podąży reszta świata. Chodzi o elektronikę, przemysł samochodowy oraz militarny, np. samoloty piątej generacji niewidoczne dla radarów. Na rozwój tych technologii mają wpływ surowce, zwłaszcza tzw. pierwiastki ziem rzadkich. Część z nich należy w Europie do surowców krytycznych, czyli do takich, których nie ma w państwach członkowskich. 21 spośród 30 takich surowców znajduje się w Ukrainie, a liczne potwierdzone złoża są w Donbasie. Od 2020 r. pracuje europejski sojusz na rzecz surowców, a w 2021 r. UE podpisała z Ukrainą strategiczne partnerstwo dotyczące surowców krytycznych, także w dzieleniu się najnowszymi technologiami w obszarze badania i wydobywania. Choć Rosja potencjalnie posiada liczne zasoby surowców rzadkich, to właśnie ich odkrycie i wydobycie stanowi duży problem, a w wyniku sankcji nawet prywatne firmy nie przekazują najnowszego know-how swoim rosyjskim oddziałom.

W tym wyścigu technologicznym Rosja może, w wyniku wojny, zostać więc w tyle. Jeszcze na początku agresji miała przewagę nad Zachodem posiadając wystrzeliwaną z samolotów broń hipersoniczną Kindżał, a już po 24 lutego przeprowadzała próby hipersonicznych pocisków Cyrkon wystrzeliwanych z morza. USA też taką broń już posiadają. Umożliwia to szachowanie się, jednak zasadniczy problemem pozostaje – nieskuteczność systemów przeciwlotniczych w stosunku do poruszających się z ogromną prędkością pocisków.

Wciąż największe obawy wywołuje broń atomowa – to dziedzictwo nauki XX w. – znajdująca się w rękach rosyjskich. Jednak użycie nawet taktycznych bomb nuklearnych w jeszcze większym stopniu przekreśliłoby szanse Rosji na odzyskanie pozycji na światowej szachownicy, choć znów za cenę ogromu cierpienia i katastrofy ekologicznej. Ich użycie nie odwróci już przemian, które zaszły. To powoduje, że sięgnięcie po tą broń nie ma podstaw strategicznych, ani taktycznych, a jedynie może być oznaką konwulsyjnych działań. Dlatego obecnie pogodzenie się z przegraną w Rosji jest kluczowe, choć do tego potrzebny jest czas.

Przegrana jako szansa

Jeszcze podczas tegorocznego Europejskiego Forum w Alpbach Timothy Snyder wygłosił tezę o pożytku, jaki daje przegrana Rosji nie tylko światu, Europie, a zwłaszcza Ukrainie, ale także jej samej. Wywodził to z doświadczenia przegranych wojen kolonialnych. „To przegrana w imperialnych wojnach skłoniła pogrążone w kryzysie państwa europejskie do współpracy” – tłumaczył amerykański historyk dodając, że powszechna narracja na temat powstania UE, wywodząca ją z pojednania narodów i zobaczenia zła w wojnach, zaciemnia nam dostrzeżenie tego.

Dzisiejsza wojna w Ukrainie jest klasyczną wojną kolonialną, nawet jeśli Putin nazywa ją „operacją specjalną”.

Po pierwsze ze względu na traktowanie Ukrainy i Ukraińców, tak jak państwa kolonialne traktowały podbijane terytoria i ludność – jako wolną przestrzeń, nierównorzędne państwa zamieszkiwane przez gorszy sort ludzi. Tak było w przypadkach podboju Ameryki, Afryki, Azji, a także w kolonialnej polityce Hitlera, w której terytoria wschodnie Europy traktowane były jak wolna przestrzeń do zdobycia zamieszkana przez podludzi, co dowodzić miał rasizm. W najlepszym razie traktowano ich jak niewolników wydobywających i produkujących zasoby (zwłaszcza żywność), których na świecie wydawało się być za mało. Jeśli okazywali się nieużyteczni lub wręcz przeszkadzali, byli eksterminowani.

Po drugie, dzisiejsza wojna w Ukrainie, tak jak wcześniejsze wojny kolonialne, wiąże się z wymiarem ekologicznym. Wspomniany wcześniej kontekst surowców energetycznych i oparty na nich model gospodarki zagrażają naszej planecie. Putinowi utrzymanie go byłoby na rękę, bo pozwalałoby mu odgrywać ważną rolę na świecie. Snyder wspominał także o kryzysie żywnościowym i porównywał nieproduktywność rolnictwa niekorzystającego z nawozów sztucznych i pestycydów z pierwszych dekad XX w. z kryzysem dostaw żywności na świecie wywołanych zamknięciem ukraińskich portów czarnomorskich. Europejski Zielony Ład stanowi też ważny kontekst tej wojny, ze względu na zmianę źródeł energii na mniej szkodliwe dla środowiska, skutkującą odcięciem się Europy od Rosji, a także odchodzeniem od rolnictwa opartego na nawozach sztucznych na rzecz rolnictwa ekologicznego i precyzyjnego, możliwego dzięki nowoczesnym technologiom, które zapewnią nie tylko wystarczającą ilość pożywienia, ale także jego wysoką jakość.

Wreszcie trzeci wymiar wojen kolonialnych – kryzys moralny. Tu Snyder wymienia wyparcie przeszłości kolonialnej Europy czy układanie się Europy z Putinem. Amerykański historyk wspomina również gotowość części opinii publicznej do poddawania się rosyjskiej propagandzie i dezinformacji, zwłaszcza określaniu Ukraińców jako faszystów, co ma odbierać Europie język ocen moralnych.

Dochodzi do tego fakt, że przez długie tygodnie europejskie społeczeństwo nie dostrzegało konieczności dozbrajania Ukrainy. W Polsce lepiej to rozumiano. Nawet ludzie dotychczas przeciwni dozbrajaniu szybko zrozumieli, że jest to w obecnej sytuacji niezbędne. W tym kontekście symboliczna była zrzutka społeczeństwa obywatelskiego na drona bojowego Baykar wartego 22,5 mln zł. Wiele osób przyznawało się, że nigdy by nie pomyślało, że kiedykolwiek wpłaci na śmiercionośną broń i będzie namawiać do tego innych. Ciekawe jak taka zbiórka poszłaby w większych i bogatszych społeczeństwach europejskich. Czy także tam wykazano by się takim zrozumieniem? Jak podkreślił Synder – „to wojna Europy, a nie Ameryki”.

Co pocznie Europa?

Jeśli to wojna Europy, to kluczowe pytanie brzmi, co zrobi, gdy Rosja przegra? A istnieje tylko jedna możliwość rosyjskiej porażki – wycofanie się z granic Ukrainy. Każde inne rozwiązanie będzie zwycięstwem Putina. Choć układ sił się zmieni, rewizji granic nie będzie. Wyobraźmy więc sobie taką sytuację.

Jeśli przyjąć twierdzenie Snydera o przegranych wielkich państw w wojnach kolonialnych jako źródle współpracy międzynarodowej i integracji, to jak Europa będzie współpracować z Rosją? Jaką pozycję w porządku światowym europejscy przywódcy dla niej widzą? Nie bez znaczenia w tym będzie również rola Stanów Zjednoczonych oraz samych Rosjan, którzy ułożą post-putinowską władzę.

Bez reparacji się nie obejdzie. Będą one ciążyły rosyjskiej gospodarce, odciętej od lukratywnych kontraktów z Europą. Czy w obawie przed recydywą depresji lat 30. powstanie jakiś fundusz na wypadek ewentualnego pogrążania się Rosji w kryzysie ekonomicznym? To będzie zależało od tego, jaką Rosję po przegranej wojnie będzie chciał widzieć Zachód.

Jest pewne, że będzie chciał pozostawić wiele wolnemu rynkowi. Tak jest przecież teraz, w trakcie wojny. To firmy zdecydują, czy chcą powrócić na rynek rosyjski, czy ponownie wprowadzą na niego pełen asortyment, czy będą podpisywać nowe kontrakty. A co ze strategicznymi inwestycjami? Jeśli będzie dokonywać się zielona transformacja, to będzie ich coraz mniej. Zwiększone dostawy gazu do Europy z USA czy ze złóż szelfu norweskiego zablokują zapotrzebowanie na rosyjski surowiec.

Otwarcie traktatów

Do tego rozszerzenie Unii Europejskiej o Ukrainę i inne kraje regionu spowoduje silniejsze nastawienie antyrosyjskie, a szybkie przyłączenie Ukrainy do UE będzie potrzebne. Przedłużający się proces może spowodować zniechęcenie się Ukraińców do Europy. Wypowiedzi Zelenskiego z pierwszych miesięcy wojny zamiast jako mobilizacyjne, zaczną być postrzegane jako oskarżenia wobec państw europejskich i UE i wykorzystywane przez sceptyków. Utrata Ukrainy, a co za tym idzie też pozostałych państw, które weszły na tę samą drogę, będzie oznaczać utrzymujący się brak stabilizacji w regionie i zachęcanie osłabionej Rosji do agresywnej aktywności. Przy braku poparcia lokalnej ludności działania eksterminujące, wysyłanie kobiet do Rosji i wszystkie działania, które znamy z ostatnich miesięcy, wrócą. Europa nie może sobie na to pozwolić, bo podkopie to nie tylko jej pozycję, ale także wartości, które wyznaje. To będzie presja na szybką integrację.

Zmieniona sytuacja porządku światowego oraz potrzeba odpowiedzi na nowe zewnętrzne wyzwania i rozszerzenie zmieniające w jej ramach układ sił będzie popychać Europę do tak nielubianego otwarcia traktatów. Proces negocjacji jest zawsze niewygodny oraz niepewny i znajdzie się duża grupa państw i polityków temu niechętna. Ktoś mógłby powiedzieć, że niestabilny okres to nie najlepszy czas na zabieranie się do przemeblowywania Unii. Jednak to właśnie w czasie rozpadu Związku Sowieckiego rodził się Traktat z Maastricht – Traktat o Unii Europejskiej, w trakcie trwania wojen w byłej Jugosławii powstawał traktat amsterdamski i przygotowania do rozszerzenia, a Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy był wypracowywany w okresie rozszerzenia i gdy wszyscy patrzyli na sytuację w Iraku. Nowe okoliczności wymagają zmian.

Europa na czas chaosu

Otwarcie traktatów będzie musiało przygotowywać Unię do odgrywania ważniejszej roli na arenie międzynarodowej. Europa nie będzie mogła już się krygować, stosując wyłącznie miękką siłę. Na czas niepewności trzeba być przygotowanym, posiadać odpowiednie instrumenty szybkiego reagowania.

W Polsce i innych krajach eurosceptycy mogą uznać, że wraz z osłabieniem Rosji można sobie pozwolić na osłabienie integracji europejskiej. Dążenie do tego byłoby jednak realizowaniem testamentu politycznego Putina. Co jednak ważniejsze w czasie niepewności potrzebna jest znacząca siła, która na arenie międzynarodowej będzie stabilizowała sytuację międzynarodową. Podzielona, niedecyzyjna Europa nie będzie nikomu potrzebna. Niepewna sytuacja będzie wymagała mniejszej liczby ośrodków decyzyjnych i skrócenia łańcuchów decyzyjnych w obszarze bezpieczeństwa zarówno w ramach UE, jak i na świecie.

Zmiana układu sił na świecie – utrata pozycji mocarstwowej Rosji, nawet przy posiadaniu przez nią broni atomowej, pojawienie się nowej zjednoczonej Europy – postawi również pytanie o światowe instytucje, zwłaszcza te dotyczące bezpieczeństwa. Sojusz Północnoatlantycki nie budzi tu większych wątpliwości. W nowych okolicznościach nic nie będzie stało już na przeszkodzie, aby go rozszerzyć, a w zasadzie będzie to konieczne.

Fantomowe ciało

W powojennym porządku światowym główną formalną instytucją bezpieczeństwa jest Rada Bezpieczeństwa ONZ, a dokładniej jej stali członkowie. Jednak obecna wojna pokazała, że jest ona adekwatna tylko do ówczesnej epoki z jej powołania. Nie jest przygotowana na duże zmiany. Co prawda daje możliwość dołączenia do tego grona, jak w latach 70. Chinom, jednak nie da się praktycznie wykluczyć z niej państwa, które już się w nim znalazło. Nawet takiego, które samo zagraża międzynarodowemu bezpieczeństwu. Obecna Rada Bezpieczeństwa faktycznie jest uszyta pod rosyjskie aspiracje, nawet jeśli Moskwa straci pozycję mocarstwową, pozostanie jej namiastka siły, czyli rola destrukcyjna – blokowanie działań pozostałych. I co jest paradoksem, faktycznie to Rosji zależy na zachowaniu powojennego porządku, który w momencie jej porażki w Ukrainie runie.

Czy zatem także w Narodach Zjednoczonych czekają nas zmiany? Czy Rada Bezpieczeństwa stanie się na stałe fantomowym ciałem, jak to od czasu do czasu bywało? A może jednak zajdą w niej zmiany – zostanie powołany w jej miejsce nowy organ lub w ogóle z niej się zrezygnuje, zostawiając ONZ tylko i aż rozstrzyganie spraw miękkich oraz koordynację światowych procesów? Czy zmieniona Europa znajdzie w tym miejsce?

Równowaga sił nie jest święta, ale gdy zostanie ona zniszczona, świat dąży do ustanowienia nowej. Gwarantuje ona choćby chwiejną, ale jednak stabilność. A ta jest warunkiem dobrobytu i pomyślności, co boleśnie pokazał nam jej brak wywołany rosyjską agresją. Z powodu zmiany orientacji tak dużego, terytorialnie, ludnościowo i bogatego w zasoby państwa jak Ukraina, a także z przyczyn pryncypialnych powrót do status quo ante nie jest już możliwy. Nie oznacza to jednak, że najbardziej odpowiadające wyzwaniom rozwiązanie samo z siebie zaistnieje.

Czasami jednak to co konieczne, jest nie do zrobienia. Innym razem to, co wydaje się niemożliwe do przeprowadzenia, staje się faktem. Co zrobią państwa europejskie? Jak postąpi międzynarodowa społeczność? Na co zdecydują się mocarstwa? Czy najwygodniejsze dla wszystkich okaże się utrzymywanie nieoptymalnej sytuacji, ale niewymagającej trudnych decyzji? A może jednak zdecydują się na zrobienie kroku, który wiąże się z niepewnością? Podczas obecnej wojny niejedna rzecz dotychczas trudna do wyobrażenia już nastąpiła. Przede wszystkim wraz z nią skończył się powojenny porządek międzynarodowy przez wielu skrupulatnie dotychczas broniony. Takie jest jej miejsce w historii świata, odpowiadając na pytanie jednego z jałtańskich paneli w Kijowie.

PIOTR GÓRSKI

Historyk idei, eseista, komentator spraw publicznych. Publikował m.in. w „Res Publice Nowej”, „Polityce”, „Teologii Politycznej”, „Polska The Times”. Komentował wydarzenia polityczne i społeczne m.in. w Polsat News, TVP Info, TOK FM, Jedynce Polskie Radio. Przez wiele lat redaktor „Res Publiki Nowej”, współpracował z Polityką Insight przy redagowaniu raportów. Koordynował liczne projekty i wydarzenia m.in. dotyczące społeczeństwa obywatelskiego, kultury, świata cyfrowego. Moderator debat publicznych. Tworzy serial idei Główne nurty demokracji liberalnej. Tańczy w miejscach publicznych.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

SZKOCKA ŚMIERĆ KRÓLOWEJ

DARIA HEJWOSZ-GROMKOWSKA

Śmierć w Szkocji, była Jej ostatnim symbolicznym manifestem politycznym. Manifestem jedności Zjednoczonego Królestwa.

Królowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Elżbieta II umarła 8 września 2022 w Balmoral w Szkocji. Monarchia brytyjska operuje symbolami nawet w takiej chwili jak śmierć. Królowa Elżbieta II w ostatnich dniach swojego panowania dała sygnał całemu światu, że odchodzi wśród swoich, na szkockiej ziemi. Wydaje się, że chciała umrzeć właśnie tam, a wybór ten nie był przypadkowy. Przez cały okres sprawowania władzy, stroniła od polityki, a jeśli już zabierała stanowisko – miało ono wyraz symboliczny. Także śmierć w Szkocji, była Jej ostatnim symbolicznym manifestem politycznym. Manifestem jedności Zjednoczonego Królestwa.

To Szkoci, a nie Anglicy, jako pierwsi żegnali konwój przewożący Jej trumnę, to premierka Szkocji Nicola Sturgeon jako jedna z pierwszych wygłaszała mowę pogrzebową w Katedrze w Edynburgu. Śmierć w Szkocji można odczytać jako próbę zatrzymania Szkotów i utrzymania jedności Zjednoczonego Królestwa. W wymiarze symbolicznym widać też ciągłość. Pierwszym królem Anglii i Szkocji był Szkot Jakub I, zapoczątkowując tym samym drogę do zjednoczenia obu królestw. Symbolika śmierci królowej daje nam zatem do zrozumienia, że bez Szkocji nie ma Zjednoczonego Królestwa.

Oto bowiem naród szkocki – najmocniej spośród narodów Zjednoczonego Królestwa – manifestuje swoją odrębność. Nacjonalizm, który obcy jest Anglikom, a nawet Walijczykom, jest silnie zakorzeniony w historii Szkotów. W 2013 roku szkocki Parlament przygotował dokument otwierający drogę do przeprowadzenia referendum niepodległościowego w roku kolejnym. 55,3% Szkotów głosowało przeciw opuszczeniu Zjednoczonego Królestwa, jednak 44,7% było za, przy historycznie najwyższej frekwencji 84,6%. Przedstawiciele Szkockiej Partii Narodowej (SNP), której obecną liderką jest Nicola Stugreon, zapowiedzieli, że nawet jeśli Szkocja uzyska suwerenność, utrzyma podległość wobec monarchii. Deklaracja ta padła jeszcze za życia królowej. Wielu badaczy i komentatorów uważa bowiem, że ogniwem spajającym tożsamość Szkotów z tożsamością brytyjską jest właśnie monarchia. Polityczne próby budowania spójnej tożsamości Brytyjczyków, opartej na podzielanych wartościach (shared values) i budowania jedności społecznej (social cohesion) w ramach kategorii brytyjskości (Britishness), zapoczątkowanej jeszcze przez rząd Toniego Blaira w 1997 roku, wydają się nie być tak silnym spoiwem, jak właśnie monarchia. Dla większości Brytyjczyków królowa Elżbieta była „zawsze”, zapewne jest niewiele osób (a być może już ich nie ma), które pamiętają Wielką Brytanię bez niej, a zatem z tej perspektywy monarchia to królowa. Według badań przeprowadzonych przez YouGov w maju tego roku aż 75% Szkotów uważa, że królowa dobrze spełniała swoje obowiązki (dla porównania 84% wszystkich Brytyjczyków tak uważa). Nicola Stugreon w oświadczeniu wydanym po śmierci królowej wprost nawiązała do silnej relacji między Elżbietą II a narodem szkockim „w gwałtownie zmieniającym się świecie, szczególnie w tych niespokojnych czasach, Jej Wysokość była ostoją, zakorzenioną w naszym narodzie”.

Historycznie jednak, monarchia brytyjska cieszyła się niższym poparciem w Szkocji niż w Anglii czy Walii. Badania opublikowane przed Platynowym Jubileuszem królowej pokazują, że więcej niż jedna trzecia Szkotów uważa, że Jej śmierć powinna być końcem monarchii, a Szkocja powinna stać się republiką. Niektórzy są zatem zdania, że po śmierci królowej deklaracja złożona przez SNP straci swoją legitymizację. Parlament Szkocki, jeszcze przed

8 września, zapowiedział kolejne referendum niepodległościowe, które ma odbyć się w 2024 roku. Tym razem zwolenników opuszczenia Zjednoczonego Królestwa może być więcej, co będzie jednoznaczne z jego rozpadem. Po pierwsze, Szkoci w większości głosowali przeciwko Brexitowi, po drugie - obecna sytuacja geopolityczna na świecie może sprzyjać działaniom separatystycznym i po trzecie – królowa nie żyje. Jest jednak król. Co ciekawe, Szkoci pozytywnie oceniają Karola III i wiążą z nim nadzieje, bowiem zdaniem 52% będzie on dobrym monarchą. Jednak nowy król to nie królowa, która była symbolem historycznej ciągłości i stałości. Dla wielu Brytyjczyków, w tym Szkotów, była autorytetem moralnym, a w kolejnych dekadach zyskiwała coraz większe poparcie poddanych, świadczące o postępującym procesie demokratyzacji monarchii. Z klasą odrzucała udział w igrzyskach celebrytów, umacniając swoją niezależną od emocji tłumów pozycję. Była istotą brytyjskości i dumy, która jednoczyła Królestwo.

Żałoba przemija. Ostatni gest królowej – śmierć w Szkocji, może stać się istotnym symbolem dla budowania kolektywnej pamięci i tożsamości. Jednak motyw śmierci nie jest silniejszy od życia. A sentyment narodowościowo-niepodległościowy wśród Szkotów jest dziś bardzo żywy.

ALICJA MYŚLIWIEC

Medioznawczymi z wyboru, zawodu i wykształcenia. Teoretyczka i praktyczka. Od lat pozostaje w sformalizowanym związku z Uniwersytetem Jagiellońskim i w związku otwartym z kinem niezależnym (Mastercard OFF CAMERA). Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej, kulturoznawstwa międzynarodowego, gender studies, w końcu studiów doktoranckich z wiedzy o sztuce, doktorantka wiedzy o mediach. Dziennikarka radiowa (Antyradio, RMF Classic, Meloradio) i telewizyjna (TVN). Koneserka przyjemności. Wielbicielka jogi. Właścicielka agencji kreatywnej PR Broker.

Koniec

OKNO NA ŚWIAT

SUKCES WYBORCZY WŁOSKICH NACJONALISTÓW. DROGA DO WŁADZY BRACI WŁOCHÓW

SŁAWOMIR DRELICH

Wybory wygrała prawica, a najsilniejszą partią polityczną zostało ugrupowanie Bracia Włosi (wł. Fratelli d’Italia). Partia, która, jak dotychczas, nie miała jeszcze okazji współrządzić państwem, uznawana jest za ugrupowanie nacjonalistyczne, ksenofobiczne, eurosceptyczne i populistyczne. Jak powinniśmy odczytywać te wyniki wyborów? I co one oznaczają dla Włochów, Europejczyków, ale także dla Polaków?

Wybory parlamentarne, które odbyły się we Włoszech 25 września 2022 r., przyniosły duże zmiany w układzie polityczno-partyjnym we włoskim parlamencie. To już kolejne wybory, które przynoszą istotne przeobrażenia tej – i tak dalekiej od stabilności – sceny politycznej. Wybory te wygrała prawica, a najsilniejszą partią polityczną zostało ugrupowanie Bracia Włosi (wł. Fratelli d’Italia). Partia, która, jak dotychczas, nie miała jeszcze okazji współrządzić państwem, uznawana jest za ugrupowanie nacjonalistyczne, ksenofobiczne, eurosceptyczne i populistyczne. Jak powinniśmy odczytywać te wyniki wyborów? I co one oznaczają dla Włochów, Europejczyków, ale także dla Polaków?

Wyborcze realia prawne

25 września 2022 r. odbyły się we Włoszech wybory parlamentarne, w których wybrano nowy skład Izby Deputowanych (niższej izby parlamentu) oraz Senatu (izby wyższej parlamentu). Wybory te mają we Włoszech kluczowe znaczenie z punktu widzenia sprawowania władzy politycznej, gdyż obowiązuje tam system parlamentarno-gabinetowy, w którym siła ciężkości rządzenia i zarazem realna władza polityczna spoczywa w rękach rządu, który – dla sprawności i skuteczności funkcjonowania – potrzebuje większości w obu izbach włoskiego parlamentu^1. Ponadto wrześniowe wybory były pierwszymi, które odbyły się po zmianie włoskiej konstytucji przeprowadzonej w 2020 r. i zaakceptowanej przez naród w referendum^2. W wyniku tejże zmiany zmniejszono liczbę parlamentarzystów. Liczba członków Izby Deputowanych została zredukowana z 630 do 400, natomiast liczba senatorów – z 315 do 200. Oprócz tego były to pierwsze wybory po II wojnie światowej, kiedy w wyborze Senatu uczestniczyli wszyscy pełnoletni Włosi, albowiem zadecydowano również o obniżeniu wiekowej granicy uzyskiwania czynnego prawa wyborczego w tych wyborach. Poprzednio prawem takim dysponowali ci obywatele, którzy najpóźniej w dniu wyborów kończyli 25 lat. Po zmianie konstytucji prawo wybierania senatorów posiada każdy Włoch, który ukończył 18 lat^3. Zmiany te miały istotny wpływ na charakter minionych wyborów. Pewne było, że wybrany według nowych zasad skład Senatu, będzie symetryczny względem składu Izby Deputowanych, a tym samym zwycięskie ugrupowanie lub ugrupowania polityczne najprawdopodobniej kierować będą obu izbami włoskiego parlamentu, czyli posiadać będą swobodę rządzenia państwem.

Włoskie wybory odbyły się zgodnie z ordynacją wyborczą z 3 listopada 2017 r., w oparciu o którą odbyły się też poprzednie wybory parlamentarne. Tą ordynację wyborczą określa się mianem „Rosatellum”, „Rosatellum bis” bądź – po włosku – „la legge Rosato”. Nazwa ustawy wywodzi się od Ettora Rosato, parlamentarzysty Partii Demokratycznej, który był odpowiedzialny za procedowanie nowej ustawy wyborczej i z tego tytułu pełnił również funkcje posła sprawozdawcy projektu ustawy w Izbie Deputowanych^4. Rosatellum to mieszana ordynacja wyborcza, w której połączono elementy proporcjonalnego i większościowego systemu wyborczego. Przyjęto, że 61% mandatów parlamentarnych, czyli 245 w Izbie Deputowanych i 122 w Senacie, zostanie obsadzona w ramach ordynacji proporcjonalnej w zamkniętych listach wyborczych i w okręgach wielomandatowych, natomiast 37% mandatów – odpowiednio 147 w Izbie Deputowanych i 74 w Senacie – obsadzone zostaną według ordynacji większościowej w jednomandatowych okręgach wyborczych.5 Pozostałe mandaty zarezerwowano dla Włochów zamieszkujących poza granicami kraju. Parcelacja mandatów przewidziana ordynacją Rosatellum została przystosowana do zmniejszonego składu obu izb parlamentu. Zamierzeniem tak skonstruowanej ordynacji wyborczej było ograniczenie rozdrobienia partyjnego w parlamencie, a jednocześnie systemowe wzmocnienie – poprzez wybór części parlamentarzystów w jednomandatowych okręgach wyborczych – ugrupowań większych, co miało ustabilizować parlamentarne zaplecze rządu. Kierunek ten był odpowiedzią na dotychczas mocno chwiejną włoską scenę polityczną, w której bloki prawicy i lewicy wymieniały się u sterów władzy i rzadko uzyskiwały dominujące poparcie w parlamencie.

Wyborcze realia polityczne

Choć włoską scenę polityczną po upadku Chrześcijańskiej Demokracji, który miał miejsce w latach 1992-1993^6, trudno określić mianem stabilnej, to jednak zmiana, jaka dokonała się wraz z wyborami 2018 r., musi być uznana za istotną. Choć bowiem przez ostatnie trzydziestolecie co jakiś czas na włoskiej scenie politycznej pojawiała się nowa partia polityczna, która uzyskiwała możliwość wpłynięcia na przebieg wyborów i gier koalicyjnych, to jednak zmiany, które dokonały się w 2018 r. w ogromnym wpłynęły stopniu na włoską scenę polityczną. Pierwszy raz po upadku poprzedniego systemu partyjnego okazało się, że wybory wygrało ugrupowanie populistyczne, które dotychczas nie partycypowało w rządzeniu państwem, a utożsamiane było wyłącznie z bezprecedensową krytyką zastanego ładu ustrojowo-politycznego. Otóż wybory w 2018 r. wygrał Ruch Pięciu Gwiazd (M5S) – partia opowiadająca się za demokracją bezpośrednią i wdrażaniem narzędzi e-demokracji, łącząca elementy zielonej polityki z zdeklarowanym eurosceptycyzmem^7. Masowe poparcie dla Ruchu Pięciu Gwiazd często jest interpretowane jako odpowiedź na kryzys polityczny, gospodarczy i społeczny, który od kilku czy nawet kilkunastu lat towarzyszy rzeczywistości włoskiej.8 Ruchowi Pięciu Gwiazd udało się w 2018 r. uzyskać 227 mandatów w Izbie Deputowanych (wówczas w Izbie zasiadało 630 członków) oraz 112 mandatów senatorskich (na 321 senatorów zasiadających wówczas w izbie wyższej). Było to zwycięstwo bezkompromisowe. Ponadto szok, jaki wynik ten wzbudził w komentatorach, umocniony został wynikiem Ligi (dawnej Ligi Północnej), czyli partii reprezentującej inną odmianę populizmu, współwystępującą z nacjonalizmem i niegdyś dążeniami separatystycznymi mieszkańców północnych Włoch. Liga stała się drugą siłą polityczną we Włoszech po 2018 r^9. W obu izbach parlamentu zasiedli również przedstawiciele: Partii Demokratycznej, Forza Italia i Bracia Włosi, którym udało się zdobyć 32 mandaty w izbie niższej oraz 18 mandatów w izbie wyższej. Tak ukształtowany parlament zdominowany był przez partie populistyczne, co jednoznacznie przełożyło się na atmosferę polityczną w państwie oraz trudności z rządzeniem, które ostatecznie przyniosły Włochom w 2022 r. przedterminowe wybory parlamentarne.

W 2022 r. na Włochy spadła kolejna polityczna zmiana. Tym razem wybory wygrała partia Bracia Włosi (Fratelli d’Italia), ugrupowanie o profilu nacjonalistycznym i konserwatywnym, w przeszłości wielokrotnie oskarżane o sympatie neofaszystowskie. Zresztą wielu działaczy tej partii także w okresie ostatniej kampanii wyborczej pozwalało sobie na wypowiedzi, które można uznać za neofaszystowskie w swoim duchu, pozwalało się fotografować z osobami, które od lat utożsamiane są z włoską prawicą neofaszystowską. Ugrupowanie to powstało w 2012 r., a jego członkowie należeli wcześniej do różnego rodzaju ugrupowań prawicowych, między innymi do Forza Italia Silvia Berlusconiego. Partią kieruje Giorgia Meloni – wcześniej również współpracująca z Berlusconim, należąca także do tworzonej przez niego partii Lud Wolności. Meloni uznawana jest za polityczkę, która w bardzo przemyślany sposób kierowała swoją karierą polityczną i jak najbardziej potrafiła i potrafi zatroszczyć się o swój wizerunek^10. Meloni dała się poznać jako autorka bardzo kontrowersyjnych wypowiedzi, które jednoznacznie pozwalają ją umieszczać po stronie radykalnej prawicy, w ramach środowisk nacjonalistycznych i reprezentujących współczesny populizm. Wielokrotnie krytykowała Unię Europejską i jej decyzje, opowiadała się za wstrzymaniem – na tyle, na ile będzie to możliwe – imigracji do Włoch, zapowiadała obronę niezależności i suwerenności włoskiej przed zakusami Unii Europejskiej. Bracia Włosi to partia polityczna, która dość jednoznacznie odrzuca liberalną demokrację, wskazując na jej wady i słabości. Uważa, że obrona praw mniejszości, praworządność czy podział władz nie stanowią wartości, które warto międzynarodowo zabezpieczać. W pewnym stopniu partia Meloni wkomponowuje się w klimat i atmosferę prawicowych rządów nacjonalistycznych, które obawiają się kontroli Unii Europejskiej i szermują hasłem suwerenności i autonomii.

Przyszłość realna

Ugrupowaniu Melonii udało się zdobyć największą liczbę mandatów we włoskim parlamencie i moment ten okazał się nie tylko dla tej partii i jej liderki, ale także dla Włoch, wydarzeniem historycznym. To pierwszy raz po II wojnie światowej, kiedy wybory wygrywa ugrupowanie, które tak mocno eksploatuje włoski nacjonalizm i domaga się silnego państwa, które stawi opór nie tylko „najazdowi migrantów”, ale przede wszystkim powściągnie władcze roszczenia Unii Europejskiej. Dla polskich obserwatorów przypadek Braci Włochów może być ciekawym przykładem, który pozwala stwierdzić, że hasła stosowane w Polsce przez Prawo i Sprawiedliwość, nie stanowią bynajmniej wyłącznie polskiego ewenementu. Okazuje się bowiem, że obie partie stanowią ucieleśnienie pewnych obaw, strachów i fobii, które przez polityków obu tych ugrupowań są skutecznie wykorzystywane. Bracia Włosi zdobyli 119 mandatów w Izbie Deputowanych oraz 65 mandatów w Senacie. Wynik tej partii sprawia, że kontroluje ona niemalże 1/3 wszystkich miejsc we włoskim parlamencie. Braciom Włochom udało się stworzyć koalicję z innymi partiami prawicy, przede wszystkim z Forza Italia i Ligą. Jak się zapowiada, Włochami przez najbliższych kilka lat będzie rządzić prawicowa koalicja, na której czele stanie premier jawnie eurosceptyczna i antymodernistyczna.

Może jednak się okazać, że rządy Meloni nie będą tak eurosceptyczne i antyliberalne, jak by to się wydawało. Włochy znajdują się w ciężkiej sytuacji finansowej i gospodarczej – należy więc spodziewać się, że kraj ten będzie usiłował jak najszybciej uzyskać z Unii Europejskiej jak największą pulę środków z tzw. Krajowego Funduszu Odbudowy. Nowy rząd włoski pozostanie również związany porozumieniami i ustaleniami, jakie z Unią Europejską zawarł odchodzący rząd Mario Draghiego. Może więc okazać się, że eurosceptycyzm Meloni i pokazywanie przez nią pazurów – jak sama mówi – „brukselskim eurokratom” będzie jedynie chwytem retorycznym, przy pomocy którego podtrzymywać będzie wysokie sondaże zaufania społecznego. Problemem może jednak okazać się stosunek przyszłego włoskiego rządu do sprawy ukraińskiej i stosunków z putinowską Rosją. Jak wiadomo, koalicjanci Braci Włochów z Ligii są uznawani za środowisko głęboko prorosyjskie. Aktualnie Włochy popierają szeroki pakiet sankcji wobec Putina i kolejne transze pomocy względem Ukrainy. Trudno jednak powiedzieć, jak szybko Liga i Salvini wyłamią się z tego stanowiska i zaczną naciskać na przyszłą panią premier, aby włączyła się do grupy „przyjaciół Putina” i aby wprowadziła Włochy na tę właśnie ścieżkę międzynarodową. Przyszły rząd Meloni wydaje się zatem gigantyczną niewiadomą. Trudno jest przewidzieć, czy przyszła premier pozostanie wierna głoszonym dotychczas przez siebie hasłom, czy raczej ulegnie duchowi politycznej ciągłości i umiaru, który zwykle w krajach Europy zachodniej towarzyszy rządzącym.

Przypisy:

1M. Żmigrodzki, B. Dziemidok-Olszewska, Współczesne systemy polityczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 221-222.

2Al referendum ha vinto il si: l’Italia avrà meno parlamentari, „Corriere de la sera”, 21.09.2020. Źródło:  https://www.corriere.it/elezioni/referendum-2020/notizie/risultati-referendum-2020-taglio-parlamentari-bc13ec58-fc2a-11ea-aca9-16c79fac234d.shtml [12.10.2022].

3L. Biarella, Senato: elettorato attivo (anche) ai 18enni, „Altalex. Quotidiano di informazione giuridica”, 21.10.2021. Źródło: https://www.altalex.com/documents/news/2021/07/08/senato-elettorato-attivo-anche-ai-18enni [12.10.2022].

4A.Pedrazzani, L. Pinto, Italian candidates under the Rosato law, „Italian Political Science” 2018, Vol. 13, Issue 1, s. 20-21.

5Nuova legge elettorale per l’elezione della Camera dei deputati e del Senato della Repubblica, „Elezioni Politiche” 2018, Progetto Omnia, s. 3-4.

6J. A. Gierowski, Historia Włoch, Ossolineum, Warszawa – Wrocław 2004, s. 600-601.

7N. Squires, P. Foster, Populist Five Star Movement wins largest share of vote in Italien election, „The Telegraph”, 4.03.2018. Źródło: https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/04/populist-five-star-movement-wins-largest-share-vote-italian/ [12.10.2022].

8J. Woźniak, MoVimento Cinque Stelle – produkt włoskiego kryzysu, „Acta Politica” 2014, nr 28, s. 85-89.

9Zob. Ł. Wilkoń, The Populist Chameleon: some general considerations on Lega Nord ideology, „Studia Politicae Universitatis Silesiensis” 2016, T. 17, s. 159-165.

10S. Ventura, Giorgia Meloni e Fratelli d’Italia. Un partido personalizzato tra destra estrema e destra radicale, Friedrich Ebert Stiftung 2022, s. 5.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.Koniec

EKONOMIA DZIŚŃ

EKONOMIA DZIŚ

NIEPEŁNA PEŁNOLETNIOŚĆ, CZYLI KIEDY POLSKA WRESZCIE WEJDZIE DO UE

MACIEJ CHMIELEWSKI

Złoty zrobił dla nas już wszystko, co mógł. Od kilku lat jest wyłącznie obciążeniem, czego skutki boleśnie odczuwamy dzisiaj przy szalejącej inflacji. Choć w większości jest to efekt pisowskiej polityki socjalnej, jej duża część to właśnie przyczyna utrata wartości przez złotego.

1 maja 2004, nieco przez mgłę, ale pamiętam moment wejścia Polski do UE - radość, trochę spełnienie marzeń. Wreszcie dołączamy do lepszego świata, odtąd ma być tylko lepiej. Pamiętam również, jak z moimi rodzicami jeździliśmy po Europie - z plikiem różnych walut, polskimi celnikami traktującymi każdego jak przemytnika i zazdrosnym spojrzeniem na to, jak tam jest lepiej. Lepiej robiło się tuż za Odrą – strażnik graniczny nie musiał być chamem i burakiem, a wybór żelek nie ograniczał się do rozmiaru paczki miśków Haribo. Moich rodziców, dobrze zarabiających prawników, stać było na mniej więcej tyle, co niemieckiego hydraulika. Ale już wkrótce miało być lepiej…

…to było 18 lat temu. Dziś Roman Giertych nie odmawia już na ulicach Warszawy różańca o ratunek przed brukselskim rozbiorem Polski, Leszek Miller nie wynajmuje CIA sal tortur na terenie Polski, a polscy rolnicy zamiast widłami dźgać brukselskiego okupanta, prędko przesiedli się z Zetorów i innych Biełarusiek na błyszczące Lamborghini czy znane z pisowskich wesel John Deere’y. Tak drodzy czytelnicy, w unijnych warunkach producent cementu może liczyć co najwyżej na przyłożenie podatków za emisję CO2, ale będący takim samym przedsiębiorcą producent ziemniaków z naszych podatków dostanie pomoc publiczną na zakup nowych maszyn. Potem tym ciągnikiem zablokuje Warszawę, bo mu cena skupu nie pasuje. Kali lubić wolny rynek tylko jak wolny rynek lubić Kali.

Ale… jedno się nie zmieniło. Choć jadąc za Odrę raczej nie zatrzyma nas gburowaty celnik, to wciąż poczujemy, że jesteśmy w innym świecie, nie tylko kraju. Wciąż czekać nas będzie wizyta w kantorze i koszty przewalutowania, wciąż przeżyjemy szok mentalny, że organy państwa przestrzegają prawa, a nie kierują się humorem partyjnego naczelnika. Głosując w 2003 roku za akcesją do UE, Polacy zdecydowali nie tylko w sprawie samego członkostwa – zdecydowali także w kilku kluczowych kwestiach traktatu akcesyjnego, w tym o przyjęciu wspólnej waluty euro. W traktacie z różnych przyczyn nie zamieszczono terminu. Poważni ludzie uznali, że traktują się poważnie i nowe kraje członkowskie wejdą do strefy euro w rozsądnym terminie. Nie pierwszy i pewnie nie ostatni raz wolę suwerena politycy okazali się mieć w głębokim poważaniu.

Czy mogliśmy przyjąć euro od razu?

1 maja 2004 roku był ważną datą nie tylko dla historii Polski, przynosił także wielkie zmiany na bieżącej scenie politycznej - był to ostatni dzień Leszka Millera w roli premiera. Był to upadek pewnej epoki, zwiastujący nam trwające do dziś mroczne czasy POPiS-u. Nigdy potem nie mieliśmy już polityka, który wzbudzałby choćby naiwne nadzieje na bycie mężem stanu. Ale w tej trwającej nadal mrocznej epoce mieliśmy też momenty dobre – po 2 latach podpalania Polski przez obu Kaczyńskich do spółki z Lepperem i Giertychem upadł nie tylko rząd, ale i parlament. Ognia na dobre nie rozpalili, a przyspieszone wybory wygrała PO – znowu miało być nowocześnie, europejsko, z nadzieją – zamiast pisowskiej zaściankowości i nienawiści. Donald Tusk ogłosił, że w 2012 roku Polska przyjmie euro. Jaka ładna data – Euro na boiskach piłkarskich i w portfelu. Przynajmniej tak się wtedy wydawało.

1 maja 2022 minęło właśnie 18 lat od akcesji Polski do Unii. I co? I nico. Była to jedna z wielu niespełnionych obietnic PO, w portfelach dalej brzęczą nam coraz mniej warte złotówki. W sumie nie mam wiedzy, aby PO kiedykolwiek dotrzymała jakiejkolwiek obietnicy. Oczywiście w pierwszych latach od akcesji temat euro był abstrakcyjny. Obok samej woli koniecznym jest bowiem spełnienie warunków traktatu z Maastricht:

1. inflacja nie wyższa niż 1,5 pkt proc. od średniej inflacji strefy euro,

2. dług publiczny poniżej 60 proc. PKB,

3. deficyt budżetowy poniżej 3 proc. PKB,

4. stopy procentowe nie wyższe niż 2 pkt proc. od strefy euro,

5. kurs wymiany +/-15 proc. przez okres 2 lat.

Po pierwsze, spełnienie tych kryteriów jest nie tylko korzystne, ale powinno być dogmatem banku centralnego i rządu każdego państwa świata, niezależnie od planów zmiany waluty. To po prostu cechy stabilnych finansów oraz stabilnego i bezpiecznie zarządzanego państwa. O ile przez lata nie mieliśmy problemu z poziomem zadłużenia czy inflacją, to poziom deficytu czy stóp procentowych zdecydowanie odbiegał od eurolandu. Tylko że odbiegał na tyle niewiele, by było możliwe wytyczenie realnej i konsekwentnej ścieżki dojścia do zmiany waluty. Nie da się tego zaniechania wytłumaczyć kryzysem z lat 2007-2009. Tak, przeszkodziło to nam, co więcej wtedy złoty pomógł nam przejść przez ten kryzys względnie suchą stopą. Tyle że dziś jesteśmy w zupełnie innej sytuacji gospodarczej i złoty nam już nie pomoże. Gdyby wiele lat temu udało nam się zmienić walutę, dziś bylibyśmy dużo bezpieczniejsi. Powiodło się to się krajom bałtyckim, powiodło się Słowacji. Nam też by się udało, gdyby nie sabotowanie interesu Polski przez niektórych polityków. Gdzie dziś jesteśmy? Dalej tam, gdzie 20 lat temu. Grecki przypadek pokazuje, jak ważne jest trwałe spełnienie tych kryteriów. Sprzątanie bałaganu, jaki zgotował nam PiS, potrwa co najmniej dekadę i to tylko jeśli uwolnimy się od nich w najbliższych wyborach.

Po co nam w ogóle euro?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba mieć świadomość plusów i minusów posiadania własnej waluty. Plusem jest niewątpliwie możliwość relatywnie swobodnego kształtowania polityki pieniężnej. Relatywnie, bo nie jesteśmy samotną wyspą na oceanie i działalność NBP musi korespondować z tym co się dzieje dookoła nas. Pomińmy w tej ocenie Adama Glapińskiego i karykaturę banku centralnego, jaką uczynił z NBP. Poza tym haniebnym epizodem to zawsze była szanowana na świecie instytucja działająca zgodnie ze swym mandatem. W ograniczonym zakresie możemy także wpływać na kurs naszej waluty, choć ten miecz jest obosieczny. Powtarzane slogany o tym, jak taniejący złoty wspiera eksporterów, są zwyczajną bzdurą. Tani złoty wspiera faktycznie eksport – zboża, węgla, ziemniaków. Tego, co od początku do końca powstało w Polsce, a to w praktyce dotyczy tylko takich produktów. Cały prawdziwy przemysł działa na zasadzie produkcji komponentów w różnych częściach świata i ich finalnego montażu w kraju producenta. Czyli kupujemy części składowe za granicą i składamy u siebie. W oparciu o łańcuchy dostaw i kontrakty długoterminowe. W rezultacie szybka utrata wartości złotego może oznaczać dla eksportera dopłacanie do produktu, którego komponenty kupił za granicą po niekorzystnym kursie. Analogiczne kontrakty odbywają się także w przypadku importu. Choć tania złotówka czyni produkty importowane drogimi i wspiera w ten sposób produkcję krajową, to znowu uderza w produkty złożone oraz w importerów, zobowiązanych do dostarczenia towarów po cenie poniżej tej, po której je kupili.

Biznes nie potrzebuje złotówki ani taniej, ani drogiej – potrzebuje jej stabilnego kursu, jakikolwiek ten kurs by nie był. Tymczasem polski złoty jest i zawsze będzie zbyt małą walutą, aby być odpornym na zawirowania, co widzimy choćby po wojnie w Ukrainie. Kurs spadł o kilkanaście procent w kilka tygodni i nie byliśmy w stanie nic na to poradzić. Na takie wahania odporne są duże waluty dużych gospodarek, jaką jest euro. Większość naszego eksportu idzie do krajów Unii Europejskiej – posiadając tą samą walutę, co nasi kontrahenci, pozostajemy już całkowicie odporni na zmiany kursu waluty. Ponadto wspólna waluta ułatwia naszym sklepom sprzedaż zagraniczną, a nam jako klientom zakupy z zagranicy. Choć dziś istnieje wiele firm finansowych ułatwiających takie transakcje i obniżających koszty przewalutowania, to one wciąż istnieją i przeszkadzają.

Otwierając się na strefę euro, zyskujemy dostęp do europejskiego rynku finansowego i nieporównywalnie tańszych kredytów. Zarówno dla odbiorców indywidualnych, jak i dla firm. Duże i profesjonalne podmioty już dziś sobie z tym radzą, ale nie ukrywajmy - dla przeciętnego Kowalskiego to wciąż abstrakcja. Dostęp do kredytów to także rynek publiczny - choć własna waluta daje niewielkie korzyści w kontekście dywersyfikacji portfela zagranicznych kredytodawców, to wciąż pozostajemy egzotyką na mapie i te korzyści osiągamy tylko traktowani jako taka egzotyka. Dla maklera z Nowego Jorku, chcąc czy nie chcąc, jesteśmy czymś takim, czym dla nas jest Malezja albo Paragwaj. Niech każdy z nas się zastanowi, ile wie na temat tych krajów. Mniej więcej tyle będzie wiedzieć przeciętny mieszkaniec USA o Polsce. Tymczasem nie trzeba wiedzieć, gdzie leży Arizona – większości wystarcza informacja, że leży w USA i ludzie mają tam dolara, aby pozycjonować ten stan odpowiednio wyżej niż wspomniane wcześniej kraje. Dokładnie tak samo działa członkostwo w UE i strefie euro. Bilans korzyści i strat wynikających z posiadania złotego jest bardzo niekorzystny w porównaniu z euro.

Strefa euro to też unia w unii, od kilku lat z osobnym budżetem. Od dawna mówimy o Europie różnych prędkości i tu idealnie wpisujemy się w naszą narodową tradycję bycia zacofanym. Gdy Europa paliła czarownice, my szczyciliśmy się tolerancją, ale jak na zachodzie stosy pogasły, to u nas zapłonęły. Gdy Unia pogłębia integrację, my do spółki z Brytyjczykami robimy dywersję dumni, że u nas wciąż „biją murzynów”. Wiecie Państwo, kto jest naszym stałym przedstawicielem przy ONZ? Ten sam Krzysztof Szczerski, który chciał do paszportów wpisywać pacierze, a polskimi emigrantami rechrystianizować Europę.

Brytania z wozu, Europie lżej… a PiS brata się z Orbanem i tak w kółko. Ironią jest, że ten sam Mateusz Morawiecki, który kilka lat temu zastanawiał się co u nas jest nie tak i dlaczego nie weszliśmy w Oświecenie, dziś wraz z PiS-em wyprowadza nas z Europy.

Elementem pomijanym w debacie o euro jest także aspekt bezpieczeństwa, czysto wojskowego. Integracja ze strefą euro powoduje, że nasi zachodni sojusznicy, chcąc czy nie chcąc, będą zmuszeni nas bronić, choćby ze względu na wpływ naszej gospodarki na ich własną. Taka perspektywa byłaby wystarczająca, aby nikt nas nie zaatakował. Ale PiS woli powołać na drugą kadencję w NBP człowieka, który obiecuje, że nie dopuści do przyjęcia euro. Władimir Putin bardziej sprzyjających mu władz w Warszawie nie mógł sobie wymarzyć. PiS woli wydać miliardy na koreańskie samoloty nadające się do walki co najwyżej z piratami w Somalii niż pozwolić naszej gospodarce rozwinąć skrzydła. Koreańczycy kilka lat temu usunęli i skazali swoją ówczesną prezydent za korupcję. Andrzej Duda raz już ułaskawił twórcę nomen omen CBA. Szlaki są przetarte.

Złoty zrobił dla nas już wszystko, co mógł. Od kilku lat jest wyłącznie obciążeniem, czego skutki boleśnie odczuwamy dzisiaj przy szalejącej inflacji. Choć w większości jest to efekt pisowskiej polityki socjalnej, jej duża część to właśnie przyczyna utrata wartości przez złotego.

Gdzie zmierzasz, Polsko?

Czy euro to same plusy? Nie, absolutnie nie. Zmiana waluty (każda) to zawsze ryzyko podniesienia cen w sklepach, oddanie kontroli nad walutą do wspólnego banku centralnego, utrata pewnych korzyści z odrębnej waluty. Ale samych plusów nie ma też przynależność do Unii Europejskiej. Przecież to też pewne minusy i najmniejszym wymiarem kary są żarówki, ładowarki, prostowanie bananów czy pozostałe idiotyzmy wymyślane przez brukselskich urzędników. Pacjenci szpitala psychiatrycznego nie wymyślą takich głupot, jak urzędnik z nadmiarem wolnego czasu. Tylko czy po 18 latach mamy wątpliwości, że to się nam opłacało? Czy ktokolwiek poważnie wierzy, że gdybyśmy w 2004 roku nie weszli do UE, dziś żyłoby nam się lepiej? Historii alternatywnej nie trzeba sobie wyobrażać – można pojechać na Białoruś, do Ukrainy. Teraz pewnie łatwiej będzie do Mołdawii. Właśnie taka byłaby dziś Polska poza UE i nie tylko o zasobności portfela mowa.

Tak samo jest z euro – mimo oczywistych i obiektywnych jego minusów dziś, w 2022 roku, polska gospodarka nie ma większego obciążenia i hamulca dla rozwoju niż polski złoty. Im szybciej wymienimy złotówkę na euro, tym szybciej dogonimy Europę. Czy mamy na to szanse w najbliższym czasie? Mizerne… i to nie tylko kwestia woli politycznej. Dzięki katastrofalnym rządom PiS dziś nie spełniamy żadnego z kryteriów Maastricht. O ile zapisany w naszej konstytucji limit zadłużenia 60 proc. PKB jest obchodzony poprzez wyrzucenie części wydatków do PFR i BGK, tak już europejska statystyka liczy te kwoty tak, jak powinny być liczone. Choć, co prawda, grecki czy włoski przypadek pokazuje, że kryteria te nie są traktowane jako sztywne i absolutne, to w naszym najlepszym interesie jest nie robić wyjątku. Jeśli chcemy mieć te same stopy procentowe i politykę pieniężną, co strefa euro, to dla własnego dobra musimy stworzyć sobie te same warunki, jakie oni mają. Niestety jest to mało prawdopodobne w najbliższej dekadzie, dalej będziemy na peryferiach świata zachodniego, na co sami sobie ciężko zapracowaliśmy.

MACIEJ CHMIELEWSKI

Manager specjalizujący się w handlu detalicznym i transformacji biznesu. W dotychczasowej karierze kierował inwestycjami takimi jak uruchomienie nowego centrum logistycznego w Bukareszcie czy budowa dystrybucji ecommerce w kilku miastach w Polsce. Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, liberał, wolnorynkowiec, a nade wszystko wolnościowiec uznający za najważniejszy obowiązek państwa ochronę obywatela przed samym państwem.oniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

GDY NAJTRUDNIEJSZE DECYZJE OKAZUJĄ SIĘ INWESTYCJĄ

ANNELIESE MISTEL

Patrząc z perspektywy czasu na szkolne lata, wzdragamy się z niesmakiem na myśl o apodyktycznych belfrach-tyranach, nadużywających swojej pozycji, aby narzucić swój porządek nieuwzględniający sprzeciwu. Jednak na tych prezentujących zupełnie odwrotną postawę, nieradzących sobie z utrzymaniem porządku w klasie, patrzymy z współczuciem pomieszanym z pobłażaniem. Z kolei najlepiej wspominamy tych, którzy umieli znaleźć równowagę między tymi dwoma biegunami – stawiali granice, byli wymagający, ale jednocześnie traktowali nas uczciwie i umieli wesprzeć.

Życie od najmłodszych lat uczy nas, że w dynamice relacji międzyludzkich kluczową rolę odgrywa równowaga sił. Patrząc z perspektywy czasu na szkolne lata, wzdragamy się z niesmakiem na myśl o apodyktycznych belfrach-tyranach, nadużywających swojej pozycji, aby narzucić swój porządek nieuwzględniający sprzeciwu. Jednak na tych prezentujących zupełnie odwrotną postawę, nieradzących sobie z utrzymaniem porządku w klasie, patrzymy z współczuciem pomieszanym z pobłażaniem. Z kolei najlepiej wspominamy tych, którzy umieli znaleźć równowagę między tymi dwoma biegunami – stawiali granice, byli wymagający, ale jednocześnie traktowali nas uczciwie i umieli wesprzeć.

Później szybko orientujemy się, że analogicznie jest w innych obszarach ludzkiej aktywności i znaczenie ma nie tylko sprawiane wrażenie, ale też podejmowane przez nas decyzje czy wartość naszych słów. Wielu ludziom postawa asertywna przychodzi z trudnością. W świecie, gdzie wiele zależy od kontaktów międzyludzkich, wyjście przed szereg oznacza ryzyko. Własne zdanie czy stanowczość bardzo często napotykają na swojej drodze niezadowolenie czy pouczenia, a społeczeństwo powszechnie pochwala skromność oraz unikanie konfliktów. Zgoda i spolegliwość zawsze, w przeciwieństwie do sprzeciwu, spotka się z aprobatą. Niemniej nie oznacza to, że zawsze jest opłacalna. Jeśli nie wyciągamy konsekwencji, gdy ktoś przekracza nasze granice, raczej nie czeka nas uznanie naszej wielkoduszności, ale zostaniemy prawdopodobnie po raz kolejny potraktowani tak samo. Nierzadko okaże się, że więcej osób zaczyna tak postępować w stosunku do nas. Dokładnie tak samo jak uczniowie czy studenci sondują, jaki nauczyciel pozwoli nam na więcej uchybień, a z którym nie ma żartów. W ten sposób podchodzą do nas współpracownicy, znajomi, a nawet partnerzy, adaptując się do postawy, jaką zaprezentujemy na początku relacji. Z tego samego powodu zmiana raz wypracowanej opinii jest zadaniem trudnym, wymagającym dużo czasu i wysiłku. Spotyka się z oporem, ponieważ środowisku o wiele trudniej zaakceptować, gdy dogodne warunki stają się nagle mniej korzystne, niż gdy pozostają konsekwentne od początku. Najlepszym przykładem są relacje romantyczne. Nierzadko mężowie czy synowie, przyzwyczajeni do bycia wyręczanymi w obowiązkach domowych, reagują silną agresją w momencie, gdy zostają poproszeni o sprawiedliwy ich podział. Dla żony bądź matki sprzeciw mogący osłabić relacje z najbliższymi stanowi emocjonalnie bardziej kosztowną sytuacja niż na początku związku, zanim ważne decyzje zostały podjęte. Z czasem okazuje się, że postawienie na swoim, które w przeszłości wydawało się aktem niesłychanej zarozumiałości, tak naprawdę mogło mieć zbawienny wpływ na rozwój relacji. Paradoksalnie, często sytuacje, gdy postawiliśmy na swoim, wcale nie okazują się być końcem ważnych dla nas znajomości. Oczywiście w odpowiednich proporcjach, ponieważ naruszanie wolności innych również nie spotka się z wielką aprobatą.

Świat globalnej polityki rządzi się podobnymi prawami. Podczas spotkań dyplomatycznych każdy gest ma znaczenie i prezentuje, w jakiej kondycji są wzajemne relacje między państwami. Wielu przywódców wykorzystuje takie okazje do dodatkowego podkreślenia swojej pozycji, z czego bardzo chętnie korzystał między innymi Władimir Putin. Prezydent Rosji jest znany między innymi z tego, że wielu głowom państw kazał na siebie czekać, co w języku dyplomacji jest bardzo silnym komunikatem. Na spotkanie z byłą kanclerz Angelą Merkel, przedstawicielką jednego z najważniejszych państw Unii Europejskiej, przyprowadził wielkiego labradora Koni, zdając sobie sprawę z lęku kanclerz Niemiec przed psami. Oczywiście zaprzeczył, jakoby zrobił to umyślnie, ale spotkania na tak wysokim szczeblu są planowane z ogromną dokładnością, więc trudno uwierzyć w przypadkowość tego zdarzenia. Wizerunkiem światowego macho, pogrywającego bez skrupułów z najważniejszymi przywódcami świata, Putin zachwycał nie tylko Rosjan, ale często także cudzoziemców. Chociaż sytuacja polityczno-gospodarcza w ogarniętej korupcją Rosji od dawna nie jest raczej wzorem do naśladowania ani powodem do zazdrości, Putin zawsze był traktowany i podejmowany jako jeden z najważniejszych, równorzędnych partnerów, a spotkania z nim stały się swoistym sprawdzianem dla wszystkich głów państw demokratycznych. Świetnym przykładem jest tutaj Francja w czasie ostatniej wyborczej kampanii prezydenckiej, kiedy większość kandydatów prezentowała zdecydowanie prorosyjskie poglądy, a kandydatka, która weszła do drugiej tury, przed inwazją na Ukrainę, przedstawiała swoje zażyłe kontakty z Putinem jako atut. Nawet nie-prorosyjski prezydent Emmanuel Macron próbował podkreślić swoją pozycję na arenie międzynarodowej, demonstracyjnie dzwoniąc do prezydenta Rosji już po wybuchu wojny. Oczywiście telefony nie przyniosły większych skutków, wywołały jedynie sarkastyczne uwagi, tak jak wszystkie inne zabiegi mające zagwarantować dobre relacje z Putinem. Wraz z inwazją na Ukrainę okazało się, że traktowany z największą serdecznością i szacunkiem przez głowy państw zachodnich, wielki rosyjski partner stał się największym wrogiem demokratycznej Europy, bezpośrednio zagrażającym jej bezpieczeństwu.

Niestety obecna sytuacja nie spadła z nieba i nie jest wynikiem nieprzewidywalnego rozwoju wypadków. Putin nigdy nie udawał kogoś innego, niż jest w rzeczywistości. Wręcz przeciwnie, od dawna powoli odkrywał karty, skrupulatnie testując reakcje państw zachodnich. Nawet jeśli ktoś mógł uważać Putina za sprawnego przywódcę, gwarantującego utrzymanie porządku w ogromnym kraju, obciążonym konsekwencjami poprzedniego ustroju, już dawno miał okazję, aby zrewidować swoje poglądy. Nie od dziś wiadomo, w jaki sposób w Rosji wprowadza się konsekwentnie dyktaturę. Nie było tajemnicą również to, że Putin obsadza stanowiska swoimi ludźmi oraz zmienia prawo w sposób naruszający demokratyczność państwa, żeby zapewnić sobie dożywotnią władzę. Powstała masa publikacji i filmów dokumentalnych o prześladowaniach osób wchodzących w konflikt z rosyjskim przywódcą. Cały świat mówił o politycznie motywowanym wyroku na Chodorkowskiego, o Politkowskiej, Pussy Riot, Niemcowie, Litwinience, Skripalu czy w końcu Nawalnym. Przy czym należy dodać, że to tylko kilka najgłośniejszych przypadków szeroko komentowanych na świecie. Lista ofiar reżimu, powszechnie znanych też poza granicami Rosji, jest o wiele dłuższa. Podobnie plany wobec Ukrainy nie są niczym nowym. Już w 1994 roku, podczas pierwszego po upadku ZSRR międzynarodowego Forum polityków i biznesmenów, Putin ostro wypowiedział się o sytuacji Rosjan, byłych obywateli Związku Radzieckiego, którzy znaleźli się poza nowymi granicami kraju, podkreślając tymczasowy i warunkowany wyłącznie dyplomacją charakter zgody Rosji na taki stan rzeczy. Następnie, konsekwentnie już od początku swojej władzy, mówił o konieczności stworzenia potężnej, dobrze wyposażonej armii. Nielegalna aneksja, w rzeczywistości okupacja Krymu, była tylko próbą generalną przed inwazją na całą Ukrainę i ostatecznym sprawdzianem Putina, jakiej reakcji może spodziewać się ze strony Zachodu. Nie przygotowywał się do wcielenia swojego planu w życie od wczoraj. Począwszy od wspomnianej deklaracji z 1994 roku, nieustannie utwierdzał się w przekonaniu o tym, jak bardzo trzyma przywódców zachodniego świata w garści. Po wizycie w Sankt Petersburgu w 2000 roku Tony Blair nazywał go demokratą i przyjacielem. Przyjazny stosunek premiera Wielkiej Brytanii zapewne można przypisać miłemu wieczorowi, jaki przywódcy spędzili w petersburskiej operze podczas premiery „Wojny i Pokoju”, a częściowo zapewne interesom BP w Rosji. Być może to tłumaczy, dlaczego Blair zignorował raporty dotyczące wojny w Czeczenii, wysłane mu przed pamiętną wizytą. W 2001 roku prezydent George W. Bush pod spotkaniu ocenił prezydenta Rosji jako „bezpośredniego oraz godnego zaufania”, twierdząc dalej, że zajrzał w jego duszę, gdzie dostrzegł najwyższą troskę o dobro swojej ojczyzny. Zwłaszcza kanclerzowi Niemiec Gerhardowi Schröderowi opłaciły się liczne wizyty u Putina. W ostatnich tygodniach urzędowania podpisał kontrakt na budowę Nord Stream, rurociągu omijającego, zgodnie z rosyjskim interesem, kraje takie jak Polska czy Ukraina, a po ustąpieniu ze stanowiska otrzymał posadę przewodniczącego rady dyrektorów rosyjsko-niemieckiego konsorcjum NEGPC, odpowiedzialnego za budowę gazociągu. Co zrozumiałe, także dzisiaj nie wyraża krytycznych opinii względem rosyjskiej polityki. W 2006 r. od Jacquesa Chiraca Putin otrzymał Order Legii Honorowej, najwyższe odznaczenie dla cudzoziemców. Przywódca Rosji bardzo szybko nauczył się, jak postępować z Europą, żeby przygotować podwaliny dla swoich imperialnych planów. Głowy państw zachodnich zapewne zdawały sobie sprawę z niedemokratyczności i brutalności rządów Putina, jednak ignorowanie było wygodniejsze, a co ważniejsze, opłacało się bardziej niż przejmowane się jakimś odległym Wschodem.

Po nielegalnej aneksji Krymu większość liderów demokratycznego świata zignorowała tę napaść. Spodziewano się, że tak jak w przypadku Czeczenii, będzie to miało wymiar jedynie lokalny, a Putin zadowoli się półwyspem i na tym poprzestanie. Ciche przyzwolenie na tę agresję zapewne było nienazwanym kompromisem. Jednakże okazało się, że to założenie zostało poczynione jednostronnie. Gdy świat demokratyczny zaczął reagować, nie spotkał się z dawną chęcią przywódcy Rosji do zacieśniania przyjaźni, ale z agresją. Czy można takiej postawy Putina nie zrozumieć, skoro jedynie wcielał w życie deklarowane od początku jego rządów zamiary?

W końcu Zachód zrewidował swoje wcześniejsze podejście do Putina i zmienił swoją politykę względem Rosji o 180 stopni. Świat demokratyczny oglądając zdjęcia z masakr dokonywanych przez wojska rosyjskie w Ukrainie oraz przygotowując się na nadciągający kryzys energetyczny, przeciera oczy ze zdumienia pytając, jak do tego doszło. Faktycznie to dobry moment, żeby się zastanowić, dlaczego karmiony ustępstwami dyktator nie zdecydował się na rezygnację z realizacji swoich imperialnych celów. Pomimo solennego przyrzekania „nigdy więcej”, przy okazji kolejnych uroczystych rocznic wspominających okrucieństwo II wojny światowej, po raz kolejny powtórzyliśmy ten sam scenariusz. Nie można powiedzieć, że obecna sytuacja jest nowością. Do złudzenia przypomina niechlubną politykę appeasementu prowadzoną przez Wielką Brytanię, a następnie Francję. Ciche przyzwolenie na nielegalną aneksję Krymu stało się współczesnym układem monachijskim. Także słowa wypowiedziane z tamtej okazji przez premiera Zjednoczonego Królestwa, Neville’a Chamberlaine’a, o „sporze w dalekim kraju, między ludźmi, o których nic nie wiemy”, a przede wszystkim jego naiwna wiara w to, że polityka ustępstw zatrzyma Hitlera, do momentu inwazji na Ukrainę, niemal w niezmienionej formie były standardem w polityce państw Zachodu względem Rosji.

Zbliżająca się zima będzie czasem próby nie tylko dla Ukrainy, ale dla całego demokratycznego świata. Teraz każdy, nawet przeciętny obywatel z małego miasteczka we Francji, odczuje konsekwencje prowadzonej latami polityki pobłażania względem krwawego autokraty. Obserwując przerażające zbrodnie wojenne na Wschodzie, Rosjan uciekających przed mobilizacją z jednej strony, z drugiej zaś nadciągający kryzys energetyczny, żywnościowy i inne poważne konsekwencje ekonomiczne tej wojennej rzeczywistości, otrzymujemy brutalną nauczkę, że nie ma czegoś takiego, jak bezpieczne negocjacje czy układy z autokratami. Nie wyciągnęliśmy wniosków z doświadczeń poprzedniego stulecia, więc zamiast lekcji teoretycznej, dostajemy o wiele boleśniejszą i namacalną. Obecny kryzys nie byłby aż tak dotkliwy, gdyby państwa demokratyczne trzymały na dystans sąsiada od dawna dającego niepokojące sygnały, a przede wszystkim jawnie zabiegającego o destabilizację Zachodu. W końcu znane są destrukcyjne działania Putina wymierzone przeciw Stanom Zjednoczonym i Europie, polegające m.in. na dezinformacji, ingerencji w procesy wyborcze, opłacaniu populistycznych polityków czy działaczy, mogących oddziaływać na politykę za granicą, zgodnie z wytycznymi Kremla.

Nie da się cofnąć czasu, jednak możemy podjąć decyzję, czy obecne zmagania z rosyjskim dyktatorem pójdą w niepamięć, czy jednak wywołają zmianę w sposobie postrzegania relacji z państwami autorytarnymi. Nie mamy już raczej wątpliwości co do tego, że należy dążyć do rezygnacji ze wszelkich relacji zależności (np. energetycznej, przemysłowej), które mogłyby być wykorzystane do wywierania nacisku na Zachód w przypadku niepopierania polityki obcej jego wartościom. Ale czy tylko? Zapewne to również najwyższa pora domagać się zmiany prawa, tak aby uniemożliwić ubieganie się o państwowe urzędy politykom czy partiom jawnie wspieranym lub finansowanym przez podmioty zagraniczne, takim jak Marine Le Pen, Viktor Orban czy Matteo Salvini. Być może należy pójść dalej, starając się o wykluczenie krajów autorytarnych z organizacji międzynarodowych zawodów sportowych czy ważnych wydarzeń. Czy nie jest absurdem, że pokojowe igrzyska olimpijskie odbywały się w Chinach, znanych z naruszania praw człowieka, a tegoroczny mundial będzie miał miejsce w Katarze, gdzie goście są przestrzegani przed lokalnym prawem zaprzeczającym idei wolności. Organizacja tego typu imprez jest fantastyczną reklamą dla państw pragnących poprawić swój wizerunek. Nie dziwi więc podejrzenie o korupcję wobec Kataru czy Rosji. Oczywiście, nie jest możliwe ani zasadne, aby całkowicie zaprzestać wymian handlowych czy naukowych. Można jednak je ograniczać w takim stopniu, aby w razie konfliktu nie zagrażały stabilności państw demokratycznych, a także aby nie przyczyniały się do rozwoju reżimów. Obecny konflikt w Ukrainie dowodzi skuteczności sankcji. Znaczenie presji ekonomicznej jest nie do przecenienia, chociaż, tak jak w przypadku Rosji, nie są to łatwe ani przyjemne decyzje. One z powodu wysokich kosztów dla wprowadzających sankcje, w tym m.in. przenoszenia inwestycji, rezygnacji z lukratywnych kontraktów, mogą wywoływać duże niezadowolenie wśród inwestorów, przedsiębiorców, a nawet zwykłych ludzi. Niemniej jednak taki twardy sprzeciw w obronie demokratycznych wartości byłby inwestycją na przyszłość w silny, niezależny, skoncentrowany (trochę z konieczności) na innowacyjności i rozwoju nauki Zachód, a być może stałby się również inspiracją dla innych.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

DO OROŃSKA NA SPACER WŚRÓD RZEŹB

MARTA KRAJENTA

Muzeum Rzeźby w Orońsku to stolica polskiej rzeźby i moja prywatna kraina czarów. Wpadam tu kilka razy w roku by latem poleżeć na trawie i zaaranżować piknik wśród rzeźb, jesienią spacerować w deszczu i w kapturze oglądać jak po moich ulubionych rzeźbach i instalacjach mazgają się ślimaki, a zimą staw jest ukryty pod zaśnieżoną taflą, a z artystycznych instalacji zwisają sople i błyszczą jak diamenty w słońcu. Tu połączenie sztuki i natury jest realne. Czuje się ucieleśnienie ducha i materii. Jestem tu szczęśliwa, wracam natchniona.

Historię Centrum zapoczątkowały w 1965 roku warsztaty twórcze i plenerowa ekspozycja prac artystów związanych z Ośrodkiem Pracy Twórczej Rzeźbiarzy. Od 1981 roku kompleks zaczął funkcjonować jako państwowa placówka kulturalna. To trzynastohektarowa przestrzeń zielona, w objęciach, której znajduje się: pałac, kaplica, oranżeria, oficyna, budynki gospodarcze, gmach Muzeum Rzeźby Współczesnej oraz malowniczy staw i park, który służy jako galeria dla rzeźb. W ostatnim czasie organizowane są tu zdecydowanie najlepsze wystawy w Polsce, dlatego też jeśli ktoś jeszcze tego miejsca nie zna to polecam nadrobić! ☺

W zeszłym roku o wczesną jesienią w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku zaprezentowano twórczość Ursuli von Rydingsvard, artystki o polskich korzeniach, mieszkającej i pracującej w Nowym Jorku, jednej z najbardziej znanych rzeźbiarek na świecie. Ursula słynie z monumentalnych, a zarazem poetyckich rzeźb, wykonanych z cedrowego drewna, które dziko i elegancko wpisują się w krajobraz i architekturę współczesnych miast. Jej ekspresyjne, dynamiczne, oszałamiające dzieła można spotkać w najważniejszych kolekcjach i miejscach sztuki w Stanach Zjednoczonych, takich jak: nowojorskie Museum of Modern Art, Metropolitan Museum of Art, Madison Museum of Contemporary Art w Wisconsin, National Gallery of Art w Waszyngtonie, San Francisco Museum of Modern Art, Whitney Museum of American Art, Park Rzeźby Storm King Art Center pod Nowym Jorkiem i wielu innych ważnych instytucjach kultury i nauki. Rzeźby Ursuli pomagają budować markę tych miejsc. Artystka wybrała indywidualną drogę i osiągnęła spektakularny sukces. Wspaniale było móc doświadczyć jej prac, dotknąć tej spektakularności. Wspaniałe było również to, że artystka kilkakrotnie podczas trwania wystawy prowadziła oprowadzania dla gości.

Natomiast w tym sezonie możemy obcować z pracami innego z mistrzów współczesnej rzeźby - Anisha Kapoor’a. Artyta urodził się w 1954 roku w Bombaju. Od 1973 mieszka i pracuje w Londynie, gdzie studiował sztuke. Uważany jest za jednego z najbardziej wpływowych artystów swojej generacji, a międzynarodową slawę przyniosły mu monumentalen rzeżby, kótre staly się punktami orientacyjnymi symbolami znanymi na całym świecie. Na wystawę w Orońsku mistrz wybrał 12 rzeźb, stanowiących przekrój jego pracy twórczej z lat 1997-2018. Dziewięć kamiennych prac wyeksponowano w przestrzeni Muzeum Rzeźby Współczesnej. Są one cielesne, biomorficzne, sugestywne. Nawiązują czułą relację z odbiorcą. Chce się w nie wejrzeć, chce się wedrzeć do ich wnętrza. Zachęcają do tego liczne wgłębienia, prześwity, pustki w kamieniu. A jednak nie jest to możliwe... Chce się je objąć, przytulić się do nich, scalić z nimi, choć na chwilę. Prowokuje do tego ich wielkość, gładkość, zaokrąglenia form. A jednak nie jest to możliwe... Dla mnie ta część prezentacji jest bardzo zmysłowa w odbiorze, sensualna. Natomiast zupełnie inna narracja wizualna zbudowana jest w budynku Oranżerii, gdzie wyeksponowano 3 obiekty, zrealizowane w materiałach miękkich i plastycznych – wosku i żywicach. Kapoor używa tu parapsychologicznego odcienia intensywnej czerwieni, kojarzącej się z słynnymi obrazami Marka Rothko, krwią, hinduskimi przyprawami, wnętrzem ciała człowieka. Ekspozycję zaplanował sam artysta, a budowa wystawy była dużym wyzwaniem logistycznym i technicznym dla załogi Centrum, w Polsce jedynie Centrum Rzeźby Polskiej było w stanie podołać temu zadaniu. Efekt jest oszałamiający, choć niełatwy w odbiorze, budzi napięcie i transformuje. Porusza mnie, smuci, drażni, a jednocześnie wzbudza czułość i empatię. I o to w życiu wypełnionym sztuką chodzi - by się zatrzymać, pomyśleć, poczuć i się zmienić.

MARTA KRAJENTA

Współprowadzi galerię Flow Art House, zlokalizowaną w Fabryce Norblina, gdzie cyklicznie organizuje wystawy sztuki i spotkania z artystami. Realizuje również projekty z obszaru art brandingu dla firm, doradza w tworzeniu kolekcji prywatnych i korporacyjnych. Od kilkunastu lat pracuje na rynku dóbr luksusowych, tworząc unikatowe komunikacje marketingowe, w tym te, oparte o promocję sztuki. Organizowała wystawy Meli Muter i Wojciecha Fangora w budynku Cosmopolitan Twarda 4, koncert Jimka i Młodej Polskiej Filharmonii na Placu Grzybowskim, pokazy mody Arkadiusa oraz Ani Kuczyńskiej we współpracy z marką Absolut Vodka i wiele innych wydarzeń lifestylowych. Z wykształcenia psycholog, w sercu - estetka.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

NIEMIECKI KENIJCZYK Z HAWAJÓW

MICHAEL GIELETA

Myśląc nadwiślanymi kategoriami, kim był podbijający Biały Dom z pozycji błyszczących światłem odbitym jego sławy akolitów: „Niemcem podbijającym Biały Dom”? „Hawajczykiem podbijającym Biały Dom”? „Kenijczykiem podbijającym Biały Dom”? Sądzę, że autorzy polskich headlines mieliby z tym spory kłopot.

Sporym językowym zaskoczeniem przy wertowaniu strony polskiej encyklopedii był dla mnie fakt, że ostatni zdobywca Brytanii, a przynajmniej południowej Anglii, William the Conqueror, nosi w polskim języku moniker Wilhelma Zdobywcy. Nie „Podbójcy”. Rzadziej określany bywa jako „Wilhelm Bękart”, co może w kontekście poniższego felietonu nie byłoby wcale nie na miejscu.

Skoro o podbojach mowa, piszę to przelatując nad pustynno-złotymi przestrzeniami Nevady, w drodze do Miasta Aniołów, gdzie – przynajmniej za naszych czasów – wielkie sukcesy odnieśli Hiszpanie: Javier Bardem, Antonio Banderas i Penelope Cruz, Austriak Arnold Schwarzenegger, Ukraińska Żydówka Mila Kunis, Szkot James McAvoy, Chińczyk Jackie Chan, Irlandczycy Liam Neeson, Saoirse Ronan i Colin Farrell, Walijczycy Christian Bale, Catherine Zeta Jones i, last but not least, Anthony Hopkins, Włoszka Monica Bellucci, Meksykańczycy Salma Hayek, Benicio del Toro i Gael García Bernal, Australijki Nicole Kidman, Toni Collette i Cate Blanchett, Nowozelandczyk Russell Crowe, Afrykanerka Charlize Theron, Szwedka Alicia Vikander, Izraelki Natalie Portman i Gal Gadot, Niemka Diane Kruger czy francuska Marion Cotillard. A przecież historyczne i na w pół historyczne „podboje” Marleny Dietrich, Grety Garbo, Hedi Lamarr, Louise Reiner, Ingrid Bergman, Sofii Loren, Audrey Hepburn, Omara Sharifa, Rity Moreno, Yul Brynera, Ericha von Stroheima, Yves Montanda, Maurice Chevaliera, Alain Delona, Catherine Deneuve, Christophera Waltza, Isabelle Huppert, Maddsa Mikkelsena, Stellana Skarsgårda, Maxa von Sydowa, Michaela Fassbendera, Jeana Reno czy Gabin, Gerarda Depardieu, Roberto Benigniego, Marcello Mastroianniego to przecież zaledwie początek bardzo długiej listy historii Hollywood, jak i właściwie historii gatunku filmowego. Fakt faktem, że w tkance, z której uszyta jest legenda Miasta Aniołów, Polaków po prostu brak.

Wizyty w Polsce z Londynu mają w sobie ten małomiasteczkowy demi-wdzięk (nawet w dwumilionowej stolicy kraju) kolektywnego zakładania plemiennego triumfalnego pióropusza, jeśli tylko Polak lub ktoś o częściowo polskich korzeniach gdzieś zaśpiewa, coś wystawi lub napisze, przeskoczy zgrabnie przez płotek lub odbije z sukcesem mniejszą czy większą piłkę na mniejszym lub większym boisku. Medialne opisy tych relatywnych w skali światowej sukcesów, nawet w tytułach pozornie niewrażliwe na ten plemienny triumfalizm, w skali osiągnięć Polaków pod Grunwaldem skarlają Wilhelma Zdobywcę do roli drugoligowego żołnierzyka, D-Day przy makach na Monte Cassino wydaje się marginalną operacją na odległej normandzkiej plaży, a karierę Marii Callas do trzeciorzędnego przypisu na karcie historii operowej. Na główną okładkę tej ostatniej trafiają– naturalnie – „Polacy podbijający Metropolitan Opera”.

Notabene od kilku sezonów króluje tam niezrównana Ermonela Jaho; aczkolwiek nie wiem czy nadszedł ten bolesny moment, w którym trzeba obwieścić światu, że „Albańczycy podbijają Metropolitan Opera”. Ku konsternacji British Border Force nacja ta idzie raczej śladami Wilhelma Zdobywcy: ponton za pontonem lądując na brytyjskich plażach kanału La Manche i każąc wierzyć skonsternowanym brytyjskim liberałom, że są de facto ofiarami wojen i przemocy z Centralnej i Wschodniej Afryki.

Za chwilę więc ląduje w Los Angeles (które naturalnie „podbiła Pola Negri”, choć gdybyśmy trzymali się nie tylko katolickich Polaków, ta „lista podbojów” byłaby nieco dłuższa). Negri była Romką, więc ciężko tu zrozumieć tę wsze wielką logikę dumy narodowej. Ale postaci do wyboru niewiele. „Chłopak z Sosnowca”, który do końca lat trzydziestych XX wieku kręcił na wpół propagandowe filmy w Trzeciej Rzeszy był Żydem; zarabiał na nich krocie, długo po wprowadzeniu Ustaw Norymberskich, aż nie znalazł się oficjalnie w wykazie Lexikon der Juden in der Musik. Ale wiadomo – Jan Kiepura: Polak, Ślązak, hotel Patria, śpiewanie z balkonu apartamentu w Bristolu, „Brunetki, blondynki…”. Etc., etc. Nad żydostwem Kiepury tak jak nad żydostwem Mickiewicza lepiej się nie zastanawiać. Choć ile osób pamięta dziś, że nawet premier Tadeusz Mazowiecki musiał udowadniać przed pierwszym demokratycznym polskim parlamentem, że Żydem nie jest. I wtedy dopiero został „zaaprobowany” przez tak zwany Naród. Ale tak jak Żydzi chcą „podbić Polskę/świat/ulice, a wraz z nimi kamienice”, tak podbijanie świata przez Polaków nosi w sobie dumę, propagację wyższych wartości, prawdziwego artyzmu i pokazania tak zwanemu „światu” tego co najlepsze, a czego światu temu – świadomie lub nie – brakuje.

To, co w bardziej racjonalnych narodach można by nazwać sukcesem danego pisarza/sportowca/aktora i ich ekwiwalentów w formach żeńskich, filmu czy spektaklu obsypanego nagrodami autorstwa konkretnej utalentowanej osoby czy uhonorowaniem zasług jednostki, w polskiej narracji „podbój” jest wpisany w pojęcie własnej tożsamości za granicą. Według pierwszych polskich publikacji, które powinny mieć lepsze rozeznanie semantyczne, polska noblistka „podbija Amerykę”, co przecież nawet Al Kaidzie się nie udało! Film, w jakiejś futurystycznej wizji wojujących taśm celuloidowych, będzie „walczył o Oscara” (zawsze mi się wydawało, że nagrody Akademii Filmowej to efekt głosowania członków owej akademii, a nie walki celuloidów). Dalej czytam jak to „Polacy podbijają Dolinę Krzemową”. A mnie, głupiemu, wydawało się, że to już się stało z pomocą polskiej Żydówki, a przy okazji Armenki, Joanny Hoffmann oraz polsko-litewskiego Amerykanina Steve Woźniaka.

O Syryjczyku o imieniu Steve Jobs lepiej nie wspominać, bo Polacy pokazali już to, co najpiękniejsze w stosunku do Syryjczyków na granicy białoruskiej. Część dziadków Marka Zuckerberga niby też z Polski, a rodzina Sheryl Sandberg z Wilna (choć identyfikująca się jako Litwini), ale – jak informuje polska prasa – teraz „Polacy podbijają Dolinę Krzemową”.

Polski Forbes publikuje listę 30 młodych Polaków ze świata, którzy, noch ein mal, również „podbijają świat”. Gdybym czytał podobny artykuł w prasie estońskiej czy słowackiej, napawałoby mnie to humorem na resztę dnia. W Polsce ta parokialna pompa napawa mnie znudzonym uznoszeniem brwi do góry, które wcześniej czy później będzie trzeba korygować botoxem, jak tak dalej pójdzie.

Polski reżyser, pokazując w prawie półbilionowym kraju swój spektakl, ten kraj „podbija” naturalnie (a już i Zjednoczone Królestwo i Japonia z wielkim impetem tego bezskutecznie próbowały w formie militarnej). Inny grając dziesięć spektakli w Chinach, również rozpala wyobraźnię 1.4 bilionów Chińczyków polską kulturą. Kolei „triumfuje” na innych scenach Europy. Biedny, niedawno zmarły Peter Brook. Co on biedak mógł zdziałać na swojej scenie w Les Bouffes du Nord? Pobijać Francję? Jako Brytyjczyk? (Farbowany) Anglik? (Niefarbowany) Żyd? Co za zmarnowana okazja.

Spośród kilku polskich śpiewaków występujących z pewną regularnością od czasów Reszke (1893) czy Didura (1908) na deskach Metropolitan Opera, ostatnio Artur Rudziński „podbił Metropolitan Opera”. Przypomnijmy tylko, że Met daje ponad 220 przedstawień każdego sezonu, a w każdym z tych sezonów występuje około 170 pierwszoligowych śpiewaków. Wątpię, żeby Rosjanie, do niedawna będący udzielnymi książętami tej sceny „podbijali od pokoleń the Met” (I co? W końcu nie podbili!), a królewskie kreacje Angeli Gheorghiu na tej scenie świadczyły o „podboju nowojorskiej sceny przez Rumunów”. Pomimo tego, że niezrównana Leyla Gencer nigdy nie śpiewała w The Met, jedyna Euterpe raczy wiedzieć czy Gencer „podbijała” La Scalę i Covent Garden jako Turczynka, Polka czy też w imieniu obu nacji na raz. Bo „podbijać” musiała. Samo „występowanie” nie wystarczy.

Najdziwniejszym z tych moich ostatnich redakcyjnych odkryć podczas pobytu w Polsce jest niejaka Sara James, o starobiblijnym imieniu i walijskim nazwisku, z nigeryjskiego ojca i polskiej matki. „Podbija ona – jako Polka – USA”. „Występ ten przejdzie do historii” (dlaczego?). Juror „Simon Callow oszalał”. Została „polską Whitney Houston” (o dziwno, bez własnego repertuaru). „Zachwyca cały świat”, „Skradła serca Amerykanów”. Nie śledzę prasy nigeryjskiej, ale ciekaw jestem jak w ojczyźnie jej ojca opisywane, o ile w ogóle, są jej sukcesy w popularnym programie rozrywkowym dla utalentowanych amatorów śpiewających covers gwiazd pierwszej ligi.

Po wylądowaniu w Los Angeles przesiadam się do samolotu na Maui. Najsłynniejszym chyba synem Hawajów był oczywiście pierwszy prezydent o mieszanym backgroundzie etnicznym. I tak, ze wstydem i zażenowaniem myśląc o publicznym upodleniu Mazowieckiego w kontekście własnego birthism, jakiekolwiek to by jego korzenie były, jedenaście lat temu pewien żółtkowato-włosy i pomarańczowolicy multimilioner amerykański upierał się, ku uciesze swojego elektoratu złożonego z rednecks i hillbillies, że udowodni przekłamany birthism Baraka Obamy. Owo coup d’etat się nie udało, bo Obama rzeczywiście urodził się na terytorium Stanów Zjednoczonych. Ale myśląc nadwiślanymi kategoriami, kim był ów podbijający Biały Dom z pozycji błyszczących światłem odbitym jego sławy akolitów: „Niemcem podbijającym Biały Dom”? „Hawajczykiem podbijającym Biały Dom”? „Kenijczykiem podbijającym Biały Dom”? Sądzę, że autorzy polskich headlines mieliby z tym spory kłopot. W końcu, there are more things in heaven and earth, my friends, that are dreamt of in your philosophy. A Henry Kissinger i Madeleine Albright, jako „farbowani” Amerykanie, „podbili” Waszyngton z pewnością w interesie konkretnie niesprecyzowanych sił obcych. Bo tylko swój to swój. Cokolwiek może to w XXI wieku znaczyć. A dla wielu, niestety, znaczy. I to wiele.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

.

Koniec.

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

TWITTEROWA EGZEGEZA O PRAWICOWEJ CYWILIZACJI ŚMIERCI...

KAMIL SZAŁECKI

Kultura karmiła nas wyidealizowanym obrazem przyszłości. Pokazywała nam reklamę pięknego życia w intelektualnej i cenionej elicie. Ten obraz codziennie gonił nas do książek i kazał za wszelką cenę walczyć o jak najlepsze studia. Magia wyparowała bardzo szybko.

Zbudowanie „norm społecznych opartych na Dekalogu” służy w tej wypowiedzi za symbol aksjologicznego fundamentu dla samego procesu pochylania się nad problemem. Jaka jest zatem praktyka? Jakie istnieją problemy i jakie rozwiązania są serwowane przez tych, którzy podają się za konserwatystów?

„Jeśli konserwatywna część społeczeństwa natychmiast się nie ocknie i nie zacznie formułować poważnej odpowiedzi i prowadzić wielopłaszczyznowej walki o normy społeczne zbudowane na Dekalogu to za 1 pokolenie nie będzie co zbierać”. Tak o to 26 października 2018 roku na Twiterze napisał Krzysztof Bosak, od roku 2019 poseł z ramienia Konfederacji. Ten, jak i inne tweety przytoczone w tym tekście, dość precyzyjnie opisują problem z jakim się dziś zmagamy. Problem osób nie tylko o poglądach konserwatywnych, prawicowych, czy katolickich, ale nas wszystkich jako społeczeństwa…

„Formułowanie poważnej odpowiedzi” i „normy społeczne zbudowane na Dekalogu” wydają się kluczowymi elementami tej wypowiedzi, szczególnie jeśli te składniki połączymy. Jakaż to „odpowiedź” na takie miano zasługuję, a już w szczególności na bycie „poważną”? Otóż taka, która rzeczywiście daję receptę na dany problem z jakim się aktualnie zmagamy. Taka, która jest owocem procesu pochylenia się nad nim. Nie zapominajmy jednak o drugim składniku. Owe zbudowanie „norm społecznych opartych na Dekalogu” służy w tej wypowiedzi za symbol aksjologicznego fundamentu dla samego procesu pochylania się nad problemem. Jaka jest zatem praktyka? Jakie istnieją problemy i jakie rozwiązania są serwowane przez tych, którzy podają się za konserwatystów?

Jednymi z głównych problemów naszych czasów, dla zwięzłości tekstu i mimo świadomości złożoności tych problemów potraktuję je łącznie, są problemy dotyczące stanu naszej planety. Zarówno krocząca coraz szybszym tempem katastrofa klimatyczna, jak i wszelkie kwestie natury ekologicznej, mają dziś dla nas wymiar egzystencjalny. Mówiąc najprościej, na niewiele się zdadzą dyskusje na wszelkie inne temat jeśli nie załatwimy tych problemów. Nie będzie po prostu komu toczyć dyskusji na temat wartości lub bardziej zajęci będziemy walką o każdy litr wody.

Jaka więc w tym wypadku jest odpowiedź konserwatystów? Ani poważna, ani oparta na wartościach, o Dekalogu nie wspominając. Od kontestacji problemów – zrzucania winy na światowy spisek, podważania dorobku nauki przez twitterowych publicystów, przez odrzucanie „ideologii ekologizmu” jako kolejnej odmiany „neomarksizmu”, który to chcę się w kolejnej wersji wedrzeć do naszych głów, aż do uznawania częściowo problemów wymienionych wyżej, ale odznaczanie się w przeciwdziałaniu im konserwatyzmem dosłownie rozumianym jako konserwowaniem obecnego stanu rzeczy, co w obliczu problemów z klimatem, czy ekologią nie jest przecież żadnym rozwiązaniem. „Konserwatyzm jest – jak zawsze – bardziej elitarny i mniej modny – więc wśród młodzieży burżuazyjnej/inteligenckiej pozostanie postawą niszową i bardziej wymagającą”.

Krzysztof Bosak znowu trafił w samo sedno, choć paradoksalnie częściowo. Konserwatyzm, jak i aksjologia chrześcijańska są postawami wymagającymi, czasem wręcz heroicznie. Pojęcia cnoty, wyrzeczeń, czy poświęcenia kojarzymy właśnie z nimi. Tymczasem, dzisiejsi politycy konserwatywni lubią proste i wygodne rozwiązania. Krzyknąć głośno, że to przecież spisek, że ci naukowcy to przecież przekupieni, a działają pewnie i w duchu jakiejś nowej wrogiej ideologii. Problem rozwiązany! Po co podejmować się wyrzeczeń? Po co współpracować dla rozwiązania problemu? Po co praca u podstaw, by przekonać nieprzekonany tłum, jeśli można do niego dołączyć, skandować jego hasła i zyskać jego poparcie?

Trzeba przyznać, że z posłańców wielkich idei i wysokich wartości współcześni konserwatywni politycy stali się raczej wygodnymi leniuszkami. Kiedyś heroicznie głoszący wymagające wzorce, często w kontrze do świata, dziś z wygody przyłączają się do tłumu. Mało to trzeba przyznać chrześcijańskie, a to przecież fundament naszej cywilizacji! Komu by się przecież chciało zainteresować „zielonym konserwatyzmem” Rogera Scrutona, czy nauczaniem kilku ostatnich papieży z Franciszkiem i jego encykliką Laudato si’ oraz koncepcją „grzechu ekologicznego” na czele?

Podobny schemat można przenieść na inne problemy dzisiejszego świata. Kryzys rodziny? To ideologia singlizmu i seksualizacja przez złowrogą ideologię LGBT! Problemy edukacji? Więcej kardynała Wyszyńskiego i Jana Pawła II! Problemy związane z migracją? Zamknąć granicę, odczłowieczyć przybywających i wykorzystać polityczne do zyskania kolejnych punktów poparcia na najniższych społecznych emocjach! Lepiej jednak będzie ponownie przywołać Krzysztofa Bosaka. „Uważam ideową stronę rewolucji 68 za coś złego, ale jednocześnie uważam sprowadzanie wszystkiego co opisane w poniższym wątku wyłącznie do zbiorowej deprawacji jest fałszywe. Przemiany społeczne zawsze są wielowymiarowe, długo dojrzewają, mają wiele przyczyn i różne skutki. Jeśli konserwatyści chcą wpływać na młodych to muszą tę złożoność rozumieć i potrafić o niej mówić. Jeśli chcą być skuteczni to nie mogą stawiać zbyt uproszczonych czy ideologicznych diagnoz. Zresztą to nie tylko kwestia strategii, ale po prostu wierności prawdzie”

„Uproszczone ideologiczne diagnozy” – ponownie z chirurgiczną precyzją polityk Konfederacji wskazał na jeden z najbardziej jaskrawych problemów polskiej prawicy. Strasząc nieskończoną ilością ideologii sami wpadli oni we własne, odbierające im trzeźwe spojrzenie na wspomnianą przez Krzysztofa Bosaka prawdę – jeden z trzech składników, obok piękna i dobra, platońskich wartości, a więc nieodłącznych składników naszej łacińskiej cywilizacji, na którą to tak lubi się prawica powoływać. Ideologiczne uproszczone diagnozy to także promocja strachu, którym prawica ochoczo gra. Strach, a więc wyjątkowo niechrześcijański składnik wachlarza naszych emocji. Chrześcijaństwo, nieodłączny składnik konserwatyzmu, to przecież religia dobrej nowiny i nadziei, nie zaś strachu, wrogości i zamknięcia.

„Utożsamiają swoją wolę z prawem. To wychodzi przy każdej kwestii: sądownictwo, pandemia, prawo do zgromadzeń, Regulamin Sejmu, cokolwiek. Dlatego nie uważam ich za prawicę. Cywilizacja łacińska to dla nich pusty termin. Konserwatyzm – użyteczny frazes. Praworządność – kaprys UE.”Tym razem Krzysztof Bosak punktuję prawice rządzącą, za instrumentalne wymachiwanie pojęciami. Dodać można, że republikańskie umiłowanie państwa prawa zastępują klasową plemienną retoryką wymierzoną między innymi w sędziów. Tam gdzie trafiają na opór ze strony broniącej prawa Unii Europejskiej, popadają w nacjonalizm.

Będący w dobrej kondycji konserwatyzm jest potrzebny nam wszystkim. To nie tylko mniejsze pole dla populizmu i więcej szlachetnych wartości wprowadzonych do naszego świata, ale przede wszystkim zyskanie kolejnego aktora dla prawdziwego i skutecznego rozwiązywania największych problemów naszego świata.

Pozostaje mieć nadzieję, choć niewątpliwie płonną, że przytoczone „ćwierknięcia” okażą się w jakiejś perspektywie jaskółką, która to kiedyś taką prawicę uczyni, jaka wyjdzie z pozytywnym programem dającym coś poza strachem, populizmem i walką z wyimaginowanym wrogiem. Prawicę, która, jak napisał na Twitterze Krzysztof Bosak „ocknie się”, ze swoich fobii i wygodnictwa.

KAMIL SZAŁECKI

Student prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Zaangażowany w ruch naukowy na Wydziale Prawa i Administracji. Członek Fundacji Nowy Głos. Ambasador Fundacji Court Watch Polska. Miłośnik debat w formacie oksfordzkim oraz parlamentarnym. Wcześniej wielokrotny laureat, bądź finalista konkursów oraz olimpiad z zakresu nauk społecznych i prawnych. Katoliberał.

oniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - ROOGER MOTZ

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Nie tylko ze względu na ulokowanie znacznej części głównych instytucji Unii Europejskiej w jej stolicy, Belgia jest uznawana za samo epicentrum procesów i idei integracji europejskiej. Nic więc dziwnego, że także wśród integrujących się po II wojnie światowej liberałów Europy zachodniej jednym z najważniejszych pionierów był Belg. Roger Motz należał i przewodził pierwszemu pokoleniu belgijskich polityków, dla których bycie równocześnie ludźmi polityki belgijskiej i europejskiej stało się nową oczywistością.

Motz urodził się w Schaerbeek w 1904 r. Na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli zdobył 22 lata później, nietypowe na tle większości liberalnych kolegów-polityków, wykształcenie inżyniera technik wydobycia górniczego. Jednak już od lat studenckich głęboko zaangażował się w życie polityczne, jednoznacznie jemu się poświęcając. Został aktywistą liberalnego zrzeszenia studentów CEL, był przewodniczącym stowarzyszenia generalnego studentów swojej alma mater, działał w zarządzie Narodowej Unii Studentów Belgii. W drugiej połowie lat dwudziestych obracał się nawet w kręgach międzynarodowych zrzeszeń studenckich, w Międzynarodowej Konfederacji Studentów.

W latach trzydziestych Motz został aktywistą zgrupowania liberalnej młodzieży (Młodej Gardy Liberalnej), od 1932 r. pełnił funkcję jej krajowego wiceprzewodniczącego oraz politycznego dyrektora jej organu prasowego (wydawanego pod tytułem – nomen omen – „La Liberté”). Również od 1932 r. pełnił swój pierwszy samorządowy mandat polityczny.

Wzmocnienie jego pozycji w szeregach Partii Liberalnej zaznaczyło się zaproponowaniem Motzowi roli w pracach nad ideowo-programowym zredefiniowaniem partii. Motz należał do grupy polityków młodego pokolenia preferujących ewolucję w kierunku socjalliberalizmu wbrew bardziej centroprawicowej linii szefa partii Paula Hymansa. W 1934 r. Motzowi powierzono napisanie nowego programu w zakresie polityki ekonomicznej z naciskiem na finanse państwa, czyli określenie balansu pomiędzy celem rozbudowy polityki socjalnej a celem zachowania dyscypliny w finansach publicznych. Wynik jego analiz został przyjęty jako nowy program partii w trakcie słynnych Dni Liberalnych w grudniu 1935 r.

Po przejściowym sukcesie tzw. reksistów – partii faszysty i stronnika nazistów, Leona Degrelle’a – w wyborach w roku kolejnym, Roger Motz poświęcił kilka lat na walkę z wpływami skrajnej prawicy w Belgii. Był liderem liberałów w ponadpartyjnej (i wspieranej nawet przez katolicki Kościół) inicjatywie poświęconej walce z faszyzmem w Belgii, wskutek której reksiści ulegli w 1939 r. ponownej politycznej marginalizacji.

W okresie okupacji hitlerowskiej Motz przebywał w Londynie i angażował się w ruch oporu na odcinku mediów, wspierając m.in. dywersyjne audycje radiowe. Owocem jego ówczesnej pracy ideowej było wydanie w 1944 r. „Eseju o nowej doktrynie liberalnej”, gdzie rozwijał swoje socjalliberalne credo powołując się na brytyjskie reformy polityki społecznej autorstwa Williama Beveridge’a.

Już wtedy został prowizorycznie powołany na szefa Partii Liberalnej. Od roku 1947 niezwykle intensywnie skupił się na rozwoju międzynarodowych kontaktów i kładzeniu podwalin pod integrację europejską. Był jednym z inicjatorów Niezależnej Ligi na rzecz Współpracy Europejskiej, uczestnikiem Kongresu Europy Międzynarodowego Komitetu Koordynacji Jedności Europejskiej w 1948 r. i belgijskim koordynatorem Ruchu Europejskiego. Znalazł się w belgijskiej delegacji do pierwszego zgromadzenia konsultatywnego Rady Europy. Dziedziną jego aktywności było następnie szczególnie budowanie struktur współpracy europejskich partii liberalnych, których był w zasadzie pomysłodawcą. Zaraz po wojnie doprowadził do podpisania Deklaracji Brukselskiej, na podstawie której w 1947 r. zwołano w angielskim Oxfordzie kongres założycielski Międzynarodówki Liberalnej. Rok później w Zurychu światło dzienne ujrzała kolejna organizacja – Światowa Unia Liberalna. W latach 1952-53 zaangażowanie Motza doceniał już cały świat ruchów liberalnych – powołano go na szefa Międzynarodówki Liberalnej, na prezesa Liberalnego Ruchu na rzecz Zjednoczonej Europy oraz wiceprzewodniczącego liberalnej frakcji w zgromadzeniu Rady Europy.

Bardzo ciekawym i nie do końca jasnym wątkiem biografii Motza jest jego potencjalne uwikłanie jako… agent PRL-owskich służb specjalnych. W IPN zachowały się dokumenty, jakoby Motz dostarczał Polakom informacji o działaniach liberalnych organizacji, które współzakładał, a także grupy Bilderberg. Miał nie mieć bezpośrednich kontaktów z bezpieczniakami, ale świadomie informował wywiad poprzez polskiego przyjaciela z okresu londyńskiego – Jana Hauptmana, który do 1951 r. pracował w ambasadzie Polski w Brukseli. Motz miał otrzymywać w zamian gratyfikacje materialne, zwłaszcza w postaci korzyści handlowych dla powiązanych z nim przedsiębiorców, przychylności polskich władz dla wypłat odszkodowań dla wywłaszczonych po wojnie w PRL belgijskich koncernów, itp. Motz przewodniczył w belgijskim parlamencie przez pewien czas zespołowi belgijsko-polskiemu, a w latach 1947 i 1955 odwiedził PRL. Nie jest jednak do końca jasne, czy Motz i Hauptman nie byli podwójnymi agentami, powiązanymi z wywiadem brytyjskim.

W 1958 r. – chwili bardzo ważnej i przełomowej dla belgijskich dziejów politycznych – Roger Motz pełnił funkcję ministra gospodarki i w imieniu Partii Liberalnej sygnował dokument fundamentalnie ważny – tzw. Pakt Oświatowy. Wraz z jego podpisaniem kończyła się trwająca niemal 130 lat belgijska „wojna o szkoły” pomiędzy religijną, katolicką częścią społeczeństwa (reprezentowaną tradycyjnie przez Partię Katolicką) a obywatelami preferującymi wartości świeckie (reprezentowanymi tradycyjnie przez Partię Liberalną, a od przełomu XIX i XX w. także przez socjalistów). Konsensus położył kres podziałowi społeczeństwa na dwa tzw. filary, które miały przez ponad wiek odrębne szkoły, odrębnych adwokatów, taksówkarzy, fryzjerów, a nawet odrębne msze św. Najbardziej antyklerykalna z partii liberalnych Europy porozumiała się z powstającą w miejsce Partii Katolickiej nowocześniejszą chadecją na fundamencie – jak powiedział Motz – „tolerancji religijnej ujętej w ramy szacunku dla wolności indywidualnych”. Mogła powstać pierwsza koalicja chadecko-liberalna, a dotychczasowy podział zastąpiły sprawy gospodarcze i spory flamandzko-walońskie.

Dostrzegłszy głębokość tej cezury także dla Partii Liberalnej, Motz postanowił w 1961 r. oddać kierownictwo kolejnemu pokoleniu, uosabiającemu nowy etap dla belgijskiego liberalizmu, post-antyklerykalny i skupiony o wiele bardziej na celach społecznych i wolnorynkowych. Partia przyjęła nazwę Partii Wolności i Postępu (PLP), a Motz został jednogłośnie wybrany jej honorowym przewodniczącym. Zmarł w Brukseli w 1964 r.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

ZAPAS ŚRODKÓW

JOANNA LECH

Snow Patrol, What If This Is All The Love You Ever Get?

Rzeczy, które drżą niewypowiedziane w powietrzu,

i te, których nie możesz dotknąć, na odległość języka.

Krople na końcach liści. Nici, które zrywasz,

pomiędzy palcami. Słony brokat w oku.

Mżawka. Noc. Jaśmin skrzy się w błyskach.

Cała tęsknota świata jest w szumie gałęzi.

Nie idź, czekaj, zaraz się rozpada; tutaj się ukrywa.

Joanna Lech (ur. 1984 w Rzeszowie) jako pisarka debiutowała powieścią Sztuczki (Nisza, 2016), nominowaną do Nagrody Literackiej Nike i Nagrody Literackiej Gdynia. Następnie wydała powieść Kokon (W.A.B., 2019). Wcześniej zredagowała antologię wierszy Znowu pragnę ciemnej miłości (W.A.B., 2018) i opublikowała cztery zbiory wierszy: Zapaść (nominacja do Nagrody Poetyckiej Silesius), Nawroty (nominacja do Nagrody Literackiej Nike), Trans i Piosenki Pikinierów. Jest laureatką wielu konkursów literackich, w tym nagród głównych w konkursach: im. R.M. Rilkego, im. Jacka Bierezina i Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Została również uhonorowana m.in. Stypendium Twórczym Miasta Krakowa i Fundacji Grazella, Międzynarodowego Domu Pisarzy Ventspils, projektu Once Upon a Deadline, Wyszehradzkich Rezydencji Literackich, Pragi Miasta Literatury UNESCO oraz Czeskiego Centrum Literackiego. Jej wiersze tłumaczono na język angielski, niemiecki, ukraiński, rosyjski i czeski. Mieszka w Krakowie.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W

W LIBERTÉ!

GAłĄZKA Z NADZIEJĄ NA…

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆ

DLACZEGO DOKOŃCZENIE TRANSFORMACJI ENERGETYCZNEJ MOŻE DAĆ NAM „ZIELONĄ NIEPODLEGŁOŚĆ”

Jan Szczepański

ZAPRASZAM DO TANGA!Magdalena M. Kaj-Chęcińska

CZY ODRZE POTRZEBNA JEST OSOBOWOŚĆ PRAWNA, PO TO ABY CHRONIĆ JEJ BYT… PRZED CZŁOWIEKIEM, PRZED JEGO CYWILIZACJĄ?

Sławomir Drelich

ZIELONA NIEPODLEGŁOŚĆPROHIBICJA WCZORAJ, DZISIAJ, NA ZAWSZE Piotr Beniuszys

MOJA PRYWATNA WOJNA Z PIS. NIEPEŁNE KALENDARIUM ZA NIEPEŁNY ROK 2022

OKNO NA ŚWIATJ...

OD POŁTAWY DO DONIECKA? KRÓTKA HISTORIA PEWNEGO MOCARSTWA I NARODZINY NOWEGOPiotr Górski

SZKOCKA ŚMIERĆ KRÓLOWEJ Daria Hejwosz-Gromkowska

SUKCES WYBORCZY WŁOSKICH NACJONALISTÓW. DROGA DO WŁADZY BRACI WŁOCHÓW

EKONOMIA DZIŚŃ

NIEPEŁNA PEŁNOLETNIOŚĆ, CZYLI KIEDY POLSKA WRESZCIE WEJDZIE DO UE Maciej Chmielewski

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

GDY NAJTRUDNIEJSZE DECYZJE OKAZUJĄ SIĘ INWESTYCJĄAnneliese Mistel

NIEMIECKI KENIJCZYK Z HAWAJÓW Michael Gieleta

MŁODYM GŁOSEM

TWITTEROWA EGZEGEZA O PRAWICOWEJ CYWILIZACJI ŚMIERCI... Kamil Szałecki

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - ROOGER MOTZ

WIERSZ WOLNY

ZAPAS ŚRODKÓW