Koniec W W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NIEWIEDZA ZAWINIONA

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Robimy się wygodni. Wciąż za mało pytamy, sprawdzamy, interesujemy się; sięgamy po to, co łatwiej dostępne zamiast pójść dalej, głębiej. Uczymy się na pozór szybciej, dostosowując się do pędu jaki narzuca nam świat, trybu dostarczania informacji, prędkości z jaką musimy przetwarzać kolejne fakty, by choćby roboczo wyłuskać z nich to, co pozwala nam stawiać/przyjmować hipotezy. Mniej weryfikujemy, ulegamy plotkom, obmowę traktujemy jako oczywistość, trzaśnięcie drzwiami jako wyjście, milczenie jako obronę własną. Odmawiamy sobie prawa do rozmowy. Wykazujemy się potworną ignorancją, co nie sięga po więcej, a zadowala się papką podawaną przez portale, social media, przez podszeptywania tych czy owych. Komentarz do codzienności zamknęliśmy w memie, który „puszcza oko” lub „wali prawdą między oczy”; w memie, co wywołuje śmiech, błysk oka, kiwanie głową, że „toż to prawda”; w memie, który zatrzymuje na sobie, ale nie wciąga w refleksję. Nie jest narzędziem zmiany, a tylko… pozwala nam upuścić emocje. Plotkuje o sprawie zamiast skłaniać nas do poszukiwania rozwiązań. I tak pozorujemy zaangażowanie, bo przecież „wyraziliśmy” komentarz/złośliwość/dezaprobatę.

Tymczasem i takie plotki (albo idąc dalej, gdy domniemanie zamienia się w powielany po wielokroć fake news) rosną rozchodząc się. Pęcznieją w mityczne „winy Tuska”, antyszczepionkowość, płaskoziemstwo, bez-winność narodu, by w dalszej perspektywie rozpętać burzę przenoszenia na „tych złych”/innych/obcych politycznej/społecznej/prywatnej odpowiedzialności, by siać dezinformację. A już za rogiem czai się ideologizacja wszystkiego, toporne przykrawanie prawdy tak, aby wyłuskane z niej elementy pasowały do historii/opowieści, która akurat przystaje do potrzebnego obrazka. Brzmi znajomo – codziennie, politycznie. Tu każde kłamstwo „obiegnie cały świat, zanim prawda zdąży założyć buty”. Kuchnia politycznej bzdury codziennie pichci niestrawne posiłki, które już nie tylko odbijają się nam czkawką czy zgagą, ale prowadzą do poważnych problemów. Pytanie, na ile te ostatnie giną w natłoku słów, zalewie bzdur, rozwodnieniu potrzeb.

Ale wciąż jesteśmy… wygodni. Bywa, że ów polityczny bzdurny krzyk pcha nas w bez-obronność, bo na dłuższą metę nikt nie ma ochoty kopać się w koniem, albo po wielokroć udowadniać, że „nie jest wielbłądem”. A do tego tylko dochodzi wobec zamknięcia na argumenty czy bodaj chęci podjęcia prawdziwej rozmowy. Wracamy do własnej bańki, do tego, co znane, zastane, wygodne. Chciałoby się rzec: „Bezpieczne”, ale nie, bezpieczne to to na pewno nie jest.

Więc… co robić? „Gdyby jakiś pojedynczy człowiek chciał wszystkim iść na przekór, to bym mu radziła – powiada spersonifikowana przez Erazma z Rotterdamu Głupota – aby naśladując Tymona wyniósł się gdzieś na pustynię i tam sobie używał na swej mądrości” (vide Pochwała głupoty). Na taką pustynię zesłać chcielibyśmy dziś niejednego (choć może ze wskazaniem określonej kolejności), bo owo „na przekór”, cynizm i hipokryzja potrafią przekuć w broń przeciwko faktom, prawu, nauce czy nawet umiejętności dialogu. „Na przekór” stało się krzykiem o zawłaszczonej „prawdzie”, pseudo-patriotyzmie, domniemanej powszechnej wierze, jedyności Kościoła, o podziale na swoich i obcych; o wykluczeniu, któremu rozdawnictwem „zapobiegli”, o inflacji, która „przyszła ze wschodu”, o murach unijnej obojętności; ale też każdym krzykiem w każdej sprawie; krzykiem, który każdego dnia kogoś z nas obraża. Troglodyci panoszą się, krzyczą, decydują. Zawłaszczają kolejne i kolejne obszary codzienności. A my co?

Ignorancja nasza, bierność nasza jest niewiedzą zawinioną; mieczem obosiecznym; zbrodnią, jaką popełniamy na samych sobie. Brakiem wsłuchania się, niedostatkiem wysłuchania, niechęcią wobec uzyskania wyjaśnień, nieumiejętnością sięgnięcia nie tylko po drugą, ale i po kolejna i jeszcze kolejną opinię. Gdy tkwimy w takich nieświadomościach/niewiedzach/w upartej pewności siebie; gdy nie poddajemy cudzych sądów w wątpliwość, a pasującym do naszych potrzeb/nastroju/emocji dajemy prawo jedynego głosu… hodujemy troglodytów. Ci bowiem wzrastają nie tylko we własnym wrzasku, w tumanach przekleństw, obelg czy w hałaśliwym uwłaczaniu prawdzie/spokojowi/rozwojowi/nauce. Wzrastają w ciszy i w pogardliwych spojrzeniach nas wszystkich, którzy nie mówimy im jasno i wyraźnie: „Nie”. Którzy czekamy aż się potkną… zamiast najzwyczajniej i na serio podstawić im nogę.

Koniec

TERROR TROGLODYTÓW

TERROR TROGLODYTÓW

NIEWIEDZA 2.0

PIOTR BENIUSZYS

Być może nazbyt to sentymentalne i dotknięte syndromem idealizowania przeszłości podejście, ale czy kiedyś nie było zasadniczo tak, że najważniejszym podmiotom uczestniczącym w politycznej grze zależało na dobrze poinformowanym i racjonalnym obywatelu i wyborcy?

Być może nazbyt to sentymentalne i dotknięte syndromem idealizowania przeszłości (owego mitycznego „złotego wieku”) podejście, ale czy kiedyś nie było zasadniczo tak, że najważniejszym podmiotom uczestniczącym w politycznej grze zależało na dobrze poinformowanym i racjonalnym obywatelu i wyborcy? Wtedy, gdy zachodnia liberalna demokracja była okazem zdrowia, blok wschodni upadał i ogłaszano „koniec historii”, a polityczny spór toczył się o polityki szczegółowe, przebiegał w ramach ustrojowych ram? Wtedy, gdy po wszystkich stronach sporu były racjonalne argumenty wywiedzione z odmiennie ukształtowanych hierarchii społecznych wartości, a głupota nie była czynnikiem zwiększającym potencjał wyborczy jednej ze stron kosztem drugiej?

Pewnie różnie z tym bywało, a niejedną kampanię opierano na dezinformacji – klasycznym w końcu narzędziu politycznej propagandy od jej zarania. Jednak cechą odróżniającą demokracje liberalne od znanych z historii dyktatur było przekonanie o potrzebie opierania jej o możliwie najlepiej wykształconego, refleksyjnego i myślącego obywatela (podczas gdy dyktatura kwitła najsilniej w realiach ignorancji i powolnej przywódcom głupoty). Taka była legitymizacja procesu wyłaniania władzy w toku demokratycznych wyborów. W efekcie więc, demokratyczny polityk może niekiedy obywatela zwodził chwilowo na manowce, aby wygrać konkretną batalię o głosy, ale nie pragnął jednak pogrążenia go na stałe w odmętach bezmyślności.

Coś się jednak zmieniło…

… najpierw spór przestał dotyczyć głównie polityk szczegółowych w ramach systemu, a poszedł w kierunku podważania ram ustrojowych. Jasnym się stało, iż celem niektórych spośród najważniejszych podmiotów w politycznej grze nie jest wygrana na punkty, tylko zmiana dyscypliny zawodów. Zrodzić się miał z tego system inny, pod tym czy owym względem, ale niebędący już liberalną demokracją. Nie miała to także być w pełnym znaczeniu tego słowa dyktatura, a coś pomiędzy, coś zachowującego cechy i pozory obu systemów. Później wydarzyła się globalizacja, która w znacznym zakresie skomplikowała sieci współzależności pomiędzy najróżniejszymi zjawiskami, utrudniając nawet wykształconym obywatelom zachowanie kompetentnego oglądu w materii polityczno-ekonomicznej. Pojawiła się frustracja, gdy coś, co działało wcześniej, nagle przestało. Dodatkowo impotencja dotknęła rządy państw narodowych, które utraciły wiele narzędzi politycznego wpływania na realia gospodarcze. W kolejnym kroku nadeszła rewolucja technologiczna, która odmieniła sposób tworzenia, rozprzestrzeniania i nade wszystko konsumowania informacji politycznych. To nowe środowisko okazało się idealnie skrojone pod zwielokrotnioną dezinformację, rozsiewanie teorii spiskowych, słynnych fake newsów i zamykanie grup ludzi w bańkach informacyjnych ignorancji i odporności na racjonalne argumenty. Zatem pojawiły się najpierw podmioty zainteresowane politycznie ogłupionym obywatelem – troglodytą, potem świat zmienił się tak, że wcześniejsza wiedza się zdezaktualizowała i zaczęła jawić jako zbędna, a w końcu w ręce politycznych aktorów wpadły narzędzia, za pomocą których można było ludziom przedstawić głupotę jako atrakcyjną alternatywę dla rozsądku i umiaru.

Między demokratyzmem i „demokratyczną obietnicą” a racjonalnym i wyzutym ze złudzeń liberalizmem zawsze istniało napięcie w punkcie wiedzy/niewiedzy. Z jednej strony „demokratyczna obietnica” głosiła, że rezultat głosowania w wyborach czy referendum ma wielkie szanse być racjonalny, gdyż zadziała swoista zagregowana mądrość liczebnie dużej zbiorowości głosujących. Dzięki temu nie będzie aż tak istotne, że większość w zbiorowości mają osoby słabo wykształcone, bo albo dysponują za to mądrością i doświadczeniem życiowym, albo kierują się moderującym głosem swoich autorytetów. Z tego „morza niewiedzy” wyłonić się więc może wiedza w postaci mądrze sprawującego władzę rządu i parlamentarnej większości.

Friedrich August von Hayek w imieniu liberałów przestrzegał jednak przed tym momentem delegowania decyzyjności czy usiłowania wyłonienia odgórnej mądrości z plątaniny przypadkowych impulsów czy wypadkowych wektorów. Nie w odniesieniu do życia politycznego, a w kontekście życia ekonomicznego zaznaczał, że kluczową pozostaje świadomość ludzkiej niewiedzy. Nie jest problemem, że nie wiemy. Realia społeczne czy rynkowe są tak złożone (potwierdziło to doświadczenie globalizacji na jeszcze wyższym poziomie), że siłą rzeczy nie wiemy. Problem pojawia się wtedy, gdy błędnie sądzimy, że wiemy. Wówczas, zamiast podejmować rozproszone decyzje indywidualne dotyczące mikrozachowań na rynku, oddajemy nadzór nad całą ekonomiką zespołowi planistów. Ich nieuświadomiona ignorancja prowadzi nas do zguby, podczas gdy wolnorynkowa alternatywa milionów podmiotów podejmujących małe decyzje ekonomiczne w odniesieniu tylko do własnego najbliższego otoczenia (do czego potrzeba wielokrotnie mniej danych, więc to zadanie o wiele łatwiejsze dla ludzkiego umysłu) generuje ład spontaniczny. To właśnie przecież owa zagregowana mądrość, na której opiera się „demokratyczna obietnica”! To dlatego politycznym odpowiednikiem spontanicznego ładu gospodarki wolnorynkowej jest decentralizacja i zasada subsydiarności. One ułatwiają unikanie błędów.

Problem błędów i ich analizy jest zresztą kluczowy. Hayek, postulując spontaniczny ład w ekonomii, miał zadanie o tyle ułatwione, że rynek człowiekowi natychmiast dostarcza informacji o tym, że popełnił błąd. To może być spadek dochodów, utrata klienta, wejście konkurenta. Mając taki feedback można szybko reagować i korygować błędy. W polityce błędy i ich skutki przez wiele lat mogą natomiast pozostawać ukryte przed nawet najbardziej wnikliwą analizą. A przede wszystkim możliwe jest formułowanie niemal dowolnych, nawet karkołomnych narracji na temat ich źródeł.

Gdy znaczna część obywateli nie wie,…

…jakie są przyczyny negatywnych zjawisk, oraz nie wie, że tego nie wie, otwiera się pole do manipulacji populistycznej. Właśnie w tym punkcie ignorancja, głupota i niewiedza mogą zostać przekute w tzw. polityczne złoto. Narzędziem tego staje się filozofia „prostych rozwiązań”. Gdy odpowiedzialni liderzy dzielą włos na czworo, wygłaszają wywody o znacznym poziomie skomplikowania i posługują się wieloma trudnymi do zrozumienia pojęciami, populista prycha i informuje opinię publiczną, że cały problem można z łatwością rozwiązać jedną decyzją, tylko mainstream jej nie podejmuje, gdyż chroni te czy inne interesy pasożytujących na zwykłych ludziach grup. Drogą do zerwania tych rzekomych łańcuchów zależności ma zaś być jakoby zmiana politycznego ustroju. Populista jest więc pierwszym z dwóch głównych aktorów zainteresowanych rozprzestrzenianiem się ignorancji wśród wyborców.

Drugim natomiast są władze obcych państw lub organizacji terrorystycznych, które prowadzą przeciwko demokracjom liberalnym krucjatę o charakterze geopolitycznym. Oni chcą poprowadzić populistów do władzy w krajach demokratycznych właśnie dlatego, że są doskonale świadomi ich niezdolności do poprawy sytuacji przy pomocy owych „prostych rozwiązań”. Wiedzą, że głupota jest szkodliwa i pragną doprowadzić do chaosu i rozkładu liberalnych demokracji poprzez odebranie im filaru poinformowanego obywatela. Od co najmniej dekady słynne „obce alfabety” stają się standardowymi uczestnikami wyborczych rozgrywek w najważniejszych krajach Zachodu. Ich krótkofalowy cel jest zbieżny z krótkofalowymi celami naszych rodzimych populistów. Jednak już cele dalekosiężne obu tych grup aktorów są zupełnie różne, czego populiści niestety na razie nie dostrzegają.

Dla przetrwania liberalnej demokracji kluczowe są: poinformowany obywatel, zgoda wokół zasady niepodważania faktów oraz solidne zaufanie do kilku kategorii źródeł informacji, takich jak agendy administracji państwowej czy renomowane media. Operacje dezinformacyjne, oparte na narzędziu fake newsa, korzystające z rewolucyjnych możliwości co do skali, siły oddziaływania i przekazu nowoczesnych mediów internetowych, podważają każdy z tych trzech filarów. Fake news wprowadza do obiegu informacyjnego niesławne „alternatywne fakty”, a więc informacje, które zostają podane celowo i są w sposób dający się zweryfikować fałszem, lecz równocześnie zostają skonstruowane tak, aby skutecznie wprowadzać w błąd odbiorców i rezonować u znacznej ich ilości. Zatem fake newsem nie jest „stara, dobra” informacja z tabloidu, że oto w Loch Ness żyje dinozaur lub w Poznaniu widziano UFO. Choć nieprawdziwe, są to informacje na tyle fantastyczne i nieprawdopodobne, że ich skuteczność wprowadzania w błąd będzie niska, a ponadto nie będą rezonować w sposób generujący konsekwencje polityczne. Fake newsem w tym rozumieniu będzie treść nosząca pozory prawdy (zawierająca w sobie pewną dozę prawdopodobieństwa – np. „papież poparł kandydaturę Trumpa”, „Hillary Clinton jest ciężko chora”, „Donald Tusk często mówi po niemiecku”), a równocześnie wywierająca wpływ na polityczne poparcie dla poszczególnych aktorów politycznych, mogąca więc zmienić bieg politycznych dziejów kraju. Dodatkowo musi rezonować (zostać viralem) wśród wielu odbiorców, a zatem dotykać kwestii budzącej na tyle znaczne emocje społeczne (stanowić clickbait), aby zostać podchwycona i dzięki systemowi dzielenia się nią oraz algorytmom mediów społecznościowych zostać silnie zwielokrotniona.

Kojąca błogość związana z poczuciem przynależności do wspólnoty…

…odgrywa, poprzez zjawisko baniek internetowych oraz tzw. komór pogłosowych, negatywną rolę, gdyż ułatwia rezonowanie fake newsom i pomaga szerzyć się ignorancji. Nie chodzi tylko o dostarczanie na timeline użytkownika informacji opartych o jego wcześniejsze poglądy i popularnych wśród ludzi o podobnych zapatrywaniach. Poprzez przynależność do czegoś, co postrzega się jako wirtualną wspólnotę, obywatel przestaje być niewinną ofiarą autorów fake newsów, którego niewiedza jest przez nich brutalnie wykorzystywana do jego dalszej dezinformacji. W pewnym momencie staje się on świadomym konsumentem fake newsów, a więc sięga po nie, bierze za dobrą monetę i internalizuje z pełną świadomością fałszu zawartego w materiale. Dopóki fake news wspiera jego ugruntowany światopogląd, taki konsument dezinformacji aktywnie chce, poszukuje dezinformacyjnych materiałów i jest ochoczym autorem własnego zagłębiania się w świat ignorancji. Czyni tak, gdyż podąża śladem „przyjaciół” z jego bańki internetowej, którzy także te informacje aprobują, reklamują, rozpowszechniają i przyjmują jako element ideologicznego lub partyjno-politycznego credo.

Boty, czyli zmechanizowane agregaty generujące i rozpowszechniające fake newsy w mediach społecznościowych, są więc potrzebne w sensie wykonywania jakościowej pracy tylko do czasu. Gdy pewien sposób rozumowania zbuduje sobie bazę wielu tysięcy (milionów?) wyznawców, którzy pomimo świadomości reprezentowania nieprawdy są gotowi o nią walczyć w sieci niczym fanatyczni wyznawcy, bot pełni już tylko zadania ilościowe przy multiplikowaniu postów zawierających fake newsa, a więc robi to, czego użytkownik fizycznie zrobić nie jest w stanie. Lecz bezkrytyczny niczym bot staje się tu człowiek z krwi i kości. To prawdziwy wymiar dramatu współczesnej dezinformacji. Jednym z jego najstraszliwszych przejawów są oczywiście środowiska tzw. antyszczepionkowców.

Demokracja liberalna stanęła tutaj…

…wobec swojego największego wyzwania. Jak się wydaje, nie obali jej już żaden ideologiczny konkurent, tylko ewentualnie erozja jej fundamentu, a więc zaufania. Erozja, której ogniwami są zanieczyszczenie środowiska informacyjnego, zerwanie nici dialogu oraz zamulenie i degradacja debaty publicznej.

Wiele dyskutuje się o roli prywatnych koncernów prowadzących najważniejsze media społecznościowe i niekiedy formułowane są wobec nich sprzeczne oczekiwania. Z jednej strony spada na nie krytyka za rzekome próby cenzurowania użytkowników, np. za blokowanie treści lub zawieszanie kont rozpowszechniających fake newsy, propagandę organizacji terrorystycznych czy mowę nienawiści, rasizm, mizoginizm, homofobię. Pojawiają się równocześnie sugestie, że regulaminy określające naruszenia zasad społeczności powinny być kontrolowane/współtworzone przez instytucje publiczne/państwowe lub zdemokratyzowane ciała złożone z użytkowników portali, jak i sugestie, że odpowiedzialność za wszelkie treści publikowane na portalu spada na koncerny, więc to one powinny regulaminy ustalać i egzekwować lub ponosić prawną odpowiedzialność za treści użytkowników niczym wydawca prasowy. Niektórzy lewicowi wrogowie koncernów prywatnych o globalnym zasięgu najchętniej równocześnie obarczyliby je odpowiedzialnością i zabrali narzędzia egzekwowania zasad czy stosowania cenzury, co jest dość zdumiewające. Jest bardzo ciekawą kwestią, jak te podmioty będą zachowywać się w przyszłości w związku z przejęciem kontroli na Twitterem przez kontrowersyjnego multimiliardera czy coraz większymi wpływami chińskiego TikToka, który będzie w większym stopniu od amerykańskich pierwowzorów wymykać się wpływom zachodnich standardów na prowadzenie przezeń biznesu.

Jakiś zakres współpracy instytucji publicznych i koncernów social media jest jednak nieodzowny, jeśli proces ogłupiania społeczeństw ma zostać co najmniej spowolniony. Kluczowymi zadaniami są: ograniczenie wystawienia użytkowników na fake newsy, zwiększenie barier ich chłonności oraz kontrnarracje.

W przypadku ograniczenia wystawienia na fake newsy chodzi oczywiście o moderację treści ekstremistycznych oraz dyskredytację zidentyfikowanych fake newsów poprzez ich oznaczanie, a następnie modyfikację algorytmów tak, aby drastycznie zredukować ich potencjał rezonowania.

Zwiększanie barier chłonności to zarówno klasyczne metody edukacyjne, jak i konfrontowanie użytkowników z dylematem/pytaniem: „co o moim światopoglądzie mówi to, że potrzebne mi są fałszywe informacje i kłamstwa, aby moje poglądy we mnie wzmacniać?”. To także strategie docierania do osób stanowiących w bańkach internetowych punkty węzłowe i będących wirtualnymi liderami, aby być może zwerbować ich do wysiłków na rzecz ograniczania wpływu fake newsów i zwiększania stadnej odporności ich bańki internetowej na nie.

W końcu kontrnarracje oznaczają konieczność wejścia z treściami opartymi na faktach i wspierającymi liberalną demokrację w samo centrum środowiska internetowego, gdzie dzisiaj kształtują się światopoglądy ludzi, zwłaszcza ludzi startujących w życie dorosłe. To tworzenie rzetelnych informacji, ale szermujących także technikami clickbaitu i innymi narzędziami zwiększającymi rezonowanie. To także używanie botów, aby zalać ilościowo sieć informacjami prawdziwymi i nakryć fake newsy czapkami. Przy współpracy ośrodków państwowych, renomowanych mediów tradycyjnych i korporacji social media to możliwy scenariusz.

Oczywiście…

…na tym tle pojawia się najbardziej kontrowersyjne pytanie i dylemat: czy fake newsy antydemokratyczne i ich autorów warto/wolno zwalczać także ich bronią, czyli fake newsami prodemokratycznymi? W świetle tego, co zostało powiedziane powyżej o zaufaniu oraz poinformowanym obywatelu, jako fundamencie demokracji, odpowiedź wydaje się negatywna. Pytanie, czy nie zweryfikuje jej aspekt skuteczności strategii i myśl, że „cel jednak uświęca środki”, a demokracja po starciu z realiami epoki fake newsów i tak już nie będzie nigdy taka sama jak przedtem.

„Czysta” walka z fake newsami, oparta wyłącznie na prawdzie i faktach, jest bowiem możliwa tylko w świecie, w którym istnieją nadal autorytety, które skutecznie przytwierdzą obok prawdziwych informacji uwiarygodniający stempel. Tymczasem ich już brak, a rzeczywistość faktów walczących z „faktami alternatywnymi” przynosi ze sobą niebezpieczeństwo odwrócenia ról. Czyli przekonania ludzi, że fake newsem jest fakt, a faktem – fake news…

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

TERROR TROGLODYTÓW

HEHEHE, YEHEHE, EEE, PUU, MMM, PUU, YHYHYHY, NO*

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Czy to spisek Iluminatów? Tajny plan reptilian? A może wspólna inicjatywa antyszczepionkonców, którzy ramię w ramię maszerują z płaskoziemcami? Ogłupianie społeczeństwa postępuje z prędkością światła, a autorytetami stają się troglodyci, którzy już nawet nie próbują złożyć zdania. Przecież na Tok Toku i tak nikt nie czyta, wystarczą dźwiękonaśladowcze odgłosy.

W jednym z masowo produkowanych reality show, w którym uczestnicy, w założeniu, mają szukać miłości, a w rzeczywistości – przychodzą po instasławę, odbył się quiz wiedzy ogólnej. Nie żeby ktoś spodziewał się po uczestnikach dyskusji na temat praw reprodukcyjnych kobiet w Salwadorze bądź debaty na temat przyszłości energii jądrowej.

Przygotowane pytania obejmowały dość podstawowe zagadnienia, jak na przykład stolice państw europejskich. Jakież było moje zdumienie, gdy dowiedziałam się, że stolicą Portugalii jest Peru, ewentualnie Kambodża (zdania wśród uczestników były podzielone).

Na pytanie kto jest autorem Makbeta, umięśniony poszukiwacz miłości rezolutnie odpowiedział: Ja się tym nie interesuję. To nie jest dla mnie potrzebna informacja. Poza treścią wypowiedzi, zwróciłam uwagę na oryginalną, ale w żadnym wypadku nie poprawną składnię zdania.

Partnerka umięśnionego Adonisa poszła jeszcze dalej, zwierzając się przed kamerą w te słowa: Ogólnie ja się wszystkiego obawiam. Wiedza to jest dla mnie ciężki temat. Może być branża beauty, wtedy to wam wszystko powiem.

Zapewne większość z nas parsknęła pod nosem, uśmiechnęła się pod nosem z wyższością, odkurzając stojące na bibliotecznej półce Dzieła Zebrane Williama Szekspira, bądź wspominając wizytę w lizbońskim muzeum.

Ciekawe jednak, kto będzie śmiał się ostatni, jeśli okaże się że nasze randkowe orły z telewizji, po publicznym ośmieszeniu się, otrzepią piórka i zareklamują na swoim Instagramie szejka proteinowego, sztuczne rzęsy, paznokcie, usługę makijażu permanentnego albo klinikę medycyny estetycznej w Turcji, a na ich konta wpłyną sumy rzędu kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych.

I co, łyso wam intelektualiści, wykształciuchy jedne?

Może potraficie rozprawiać o fizyce kwantowej bądź zawiłościach filozofii Heideggera, ale gwarantuję, że piszecie zbyt długie i złożone zdania, nie zapominając przy tym o ortografii i interpunkcji, by ktoś poza waszymi przyjaciółmi zechciał śledzić was na Instagramie. O ile w ogóle go macie.

W ciekawych i smutnych czasach przyszło nam żyć. Premiowana jest głupota, brawura, prostactwo i cwaniactwo, gremialnie wyśmiewana jest mądrość, wiedza, dokładność i skrupulatność.

Każdy czuje się zobowiązany do wyrażenia własnej, eksperckiej opinii, szczególnie, jeżeli dzieje się to poprzez wyśmianie, krytykę czy upokorzenie innej strony. Najbardziej widać to w przypadku internetowych komentarzy dotyczących spraw takich jak molestowanie, czy gwałt. Najczęściej troglodyci najpierw reagują poprzez kliknięcie reakcji „ha ha ha” na Facebooku (wiadomo, gwałt, boki zrywać), by dokończyć dzieła zostawiając swoją diagnozę, która koniecznie musi zawierać sformułowania w stylu „trzeba było się tak nie ubierać, trzeba było siedzieć cicho, trzeba było się uśmiechać” oraz koniecznie musi być najeżona błędami ortograficznymi i nieprzyzwoicie wręcz wysoką liczbą znaków interpunkcyjnych.

Co ma więc począć w tych ciekawych i dziwnych czasach ten wyszydzany przez władzę inteligent? Zakopać się książkach i przezimować, wyglądając innej epoki, czy może zrobić laserową korekcję wzroku, przyczepić półmetrowe rzęsy i świecić tyłkiem w mediach społecznościowych?

Decyzja, na szczęście, nadal należy do nas.

* Szanowny Czytelniku, jeśli frapuje Cię tytuł tekstu, wrzuć tę frazę w Google i wszystko stanie się jasne. Pamiętaj jednak, że czynisz to własną odpowiedzialność.

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

TERROR TROGLODYTÓW

REPUBLIKA TROGLODYTÓW, CZYLI O NADCHODZĄCEJ FALI OOBYWATELSKIEGO ANALFABETYZMU

SŁAWOMIR DRELICH

Wizja kolejnej dyktatury ciemniaków wisi nad nami ponownie, a przyczyną jej zasadniczą może być zbliżająca się w tempie zastraszającym fala obywatelskiego analfabetyzmu. Z czasem upowszechnienie się tej postawy doprowadzi do ukształtowania się nowej emanacji ustrojowej: Republiki Troglodytów.

Kiedy Stefan Kisielewski nazywał rządy Gomułki dyktaturą ciemniaków, nie spodziewał się nawet, jak skutecznie określenie to przedostanie się do dyskursu na temat Polski Ludowej. Nie spodziewał się chyba jednak tego, że również w okresie rządów demokratycznych sformułowane przez niego wnioski mogą być wciąż aktualne i adekwatne. Wizja kolejnej dyktatury ciemniaków wisi nad nami ponownie, a przyczyną jej zasadniczą może być zbliżająca się w tempie zastraszającym fala obywatelskiego analfabetyzmu. Z czasem upowszechnienie się tej postawy doprowadzi do ukształtowania się nowej emanacji ustrojowej: Republiki Troglodytów.

Analfabetyzm obywatelski w natarciu

Rządząca Polską nacjonalistyczna prawica prowadzi systematyczną operację formowania obywatelskiego analfabetyzmu. Postawa ta będzie już za kilka lat – jeśli zmian wprowadzonych do systemu edukacyjnego przez rządzących Polską narodowych populistów nie powstrzymamy jak najszybciej – dominować wśród kończących szkoły średnie młodych ludzi. Obywatelski nacjonalizm jako efekt końcowy eksperymentów edukacyjnych polskiej prawicy ubrany zostaje w szereg z pozoru atrakcyjnych sformułowań, które w rzeczywistości nie przystają do wprowadzanych rozwiązań prawnych. Oficjalnie bowiem prawicowi ministrowie edukacji zapowiadają „promocję edukacji historycznej”, „przywrócenie pełnego kursu historii”, „upowszechnianie patriotyzmu”, „krzewienie wartości narodowych i patriotycznych”, „pogłębianie świadomości historycznej”, „wychowanie oparte na wartościach”, „podtrzymywanie zwyczajów i tradycji narodowych”. Hasła te wielu Polakom wydawać się mogą atrakcyjne, choć – jeśli rozłożyć je na czynniki pierwsze – niekoniecznie muszą nieść sobą równie atrakcyjną treść.

Symbolicznym wręcz działaniem, którego efektem będzie inwazja analfabetyzmu obywatelskiego, jest likwidacja wiedzy o społeczeństwie jako przedmiotu szkolnego w szkołach średnich, nauczaniem którego to przedmiotu objęci byli wszyscy uczniowie tych szkół w Polsce. Dzięki kształceniu w jego ramach polscy uczniowie wyposażani byli w podstawową wiedzę z zakresu socjologii, politologii, prawa i stosunków międzynarodowych. Posługiwali się dość swobodnie polską konstytucją, w której bez większego problemu potrafili znaleźć zapisy dotyczące wolności i praw obywatelskich, jak i kompetencji najważniejszych konstytucyjnych organów państwa. Co ważne, uczeń, który ukończył kurs podstawowy wiedzy o społeczeństwie, posiadał również podstawowe informacje na temat polskiego systemu prawnego, a tym samym potrafił poruszać się wśród meandrów przepisów prawnych, jak również wiedział, jakie sprawy urzędowe przypisane są do działań urzędu gminy czy miasta, starostwa powiatowego czy też urzędu wojewódzkiego. Przy wszystkich mankamentach, niedomogach i brakach poprzedniej wersji podstawy programowej do wiedzy o społeczeństwie na poziomie podstawowym, było to istotne narzędzie budowania społeczeństwa obywatelskiego – swoisty podręcznik funkcjonowania jednostki we współczesnym społeczeństwie, państwie i rzeczywistości międzynarodowej.

Tymczasem w 2022 r. ostatecznie przypieczętowana została likwidacja powszechnej edukacji obywatelskiej w Polsce. Wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym na mocy rozporządzenia ministra edukacji i nauki trafiła do lamusa. Przedmiot ten zastąpiony został drugim przedmiotem historycznym występującym od 1 września 2022 r. pod nazwą: historia i teraźniejszość. Autorzy tej koncepcji przekonują na stronach Ministerstwa Edukacji i Nauki, że w wyniku niniejszej zmiany dokonuje się „zwiększenie zakresu zagadnień związanych z historią najnowszą w edukacji historycznej uczniów szkół ponadpodstawowych”. Tak, pod tym względem autorzy tekstu na portalu informacyjnym MEiN mają rację – liczba godzin edukacji historycznej w całym ciągu licealnym zwiększona została z 8 do 10 godzin. Dokonało się to jednak kosztem 2 godzin, które dotychczas przeznaczane były na nauczanie wiedzy o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym. Co prawda, główni admiratorzy projektu historii i teraźniejszości przekonują, że w ramach treści przewidzianych podstawą programową tego właśnie przedmiotu dokonano integracji refleksji historycznej z refleksją socjologiczno-obywatelską i politologiczno-prawną. Jak można się spodziewać, zapowiedzi te niewiele mają wspólnego z prawdą. Zagadnienia zbliżone do wiedzy obywatelskiej stanowią znikomy odsetek treści przewidzianych podstawą programową historii i teraźniejszości.

Dyktatura ciemniaków

w najnowszej wersji

Likwidacja wiedzy o społeczeństwie w zakresie podstawowym i wprowadzenie dodatkowego kursu historii pod nazwą „historia i teraźniejszość” to przejaw totalnej ignorancji rządzącej Polską populistycznej prawicy bądź zaplanowane działanie, którego efektem ma być ogłupienie młodych ludzi, którzy w przyszłości mogą stanowić zaplecze elektoratu niechętnego aktualnej partii rządzącej. Jeśli działania promujące obywatelski analfabetyzm mają znamiona zaplanowanych i intencjonalnych – a tak je właśnie postrzegam – to rządząca Polską prawica stanie się siłą polityczną odpowiedzialną za promowanie niewiedzy na poziomie politologicznym, ekonomicznym i międzynarodowym. Za to, że przyszły polski nastolatek nie będzie rozumiał, czym jest zasada trójpodziału władzy i jaki jest jej sens, co oznacza idea praworządności i wynikająca z niej zasada państwa prawa, w jaki sposób obywatel może chronić swoje prawa i wolności oraz jak dochodzić może roszczeń w sytuacji, gdy jego wolności i prawa zostaną przez jakiś podmiot naruszone. Od 1 września 2022 r. przychodzący do szkoły średniej nastolatek tych rzeczy się nie dowie. Nie pozna również podstaw prawa konstytucyjnego, karnego, cywilnego i administracyjnego, ani nie uzyska kompleksowej wiedzy na temat działania Unii Europejskiej, Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz innych organizacji i gremiów międzynarodowych, których nazwy usłyszy w mediach i podcastach.

Społeczeństwo, które nie kształci cnót obywatelskich w swoich członkach, nie promuje aktywności prospołecznej i wiedzy na temat różnorodnych instytucji oraz organizacji, ogłasza niemalże expressis verbis kapitulację w tym zakresie. Oficjalnie pracownicy Ministerstwa Edukacji i Nauki zapewniają, że „uczniowie poznają także podstawowe i trwałe zasady życia społecznego, w tym fundamenty państwa i prawa”, jednakże zapowiedź ta w najmniejszym stopniu nie zostaje zrealizowana przez projektodawcę. Przedmiot historia i teraźniejszość stanowi de facto dodatkowe trzy lekcje historii, a historia ta niekoniecznie jest najlepiej podana. Podstawa programowa tego przedmiotu jest przerażająco anachroniczna pod względem doboru treści kształcenia: dominuje nauczanie historii politycznej, skupienie na konfliktach i działalności rządzących, natomiast kompletnie zmarginalizowana została historia kultury i gospodarcza, zaś historia społeczna zupełnie została przez jej autorów wręcz pominięta. Takie podejście jest nie tylko całkowicie sprzeczne z tym, jak współcześnie uczy się historii, ale przede wszystkim dla młodego człowieka historia tak podana niekoniecznie będzie atrakcyjna. Czy jednak rządzącym zależy na rzeczywistym podniesieniu atrakcyjności edukacji historycznej? Czy chodzi o to, żeby młodych ludzi historią zainteresować? Chyba jednak nie.

Przeładowanie treści kształcenia elementami z zakresu historii jednoznacznie pokazuje, że rządzący spoglądają na wykształcenie i wychowanie na sposób daleko odbiegający od współczesnych osiągnięć nauki i trendów w dydaktyce i metodyce kształcenia. Podstawa programowa historii i teraźniejszości ukierunkowana jest na uczenie faktów, czyli tak naprawdę na bierne przyswajanie przez młodych ludzi katalogu wydarzeń, pojęć, dat i postaci, które rządzący zdecydowali się wpisać do tejże podstawy programowej. Brak tam miejsca na samodzielne myślenie, wyciąganie wniosków, wyrażanie własnej opinii, budowanie argumentacji czy też sprzeczanie się na temat kontrowersyjnych kwestii historii najnowszej. Rządzący wymyślili sobie, że na lekcjach historii i teraźniejszości wlana zostanie w głowy młodych ludzi materia, która teoretycznie ma ukształtować ich na „dobrych Polaków”. Treści programowe historii i teraźniejszości zostały ubogacone o szereg ich interpretacji, które de facto nie stanowią niczego innego, jak indoktrynacji w czystej formie. Budowanie dyktatury ciemniaków we współczesnej jej wersji opierać się ma przede wszystkim na wypromowaniu wśród młodych ludzi bardzo anachronicznej wersji historii, a do tego – historii, która przesiana została przez pisowskie sito interpretacyjne. Przyszły „dobry Polak” – „pisoPolak” – nie ma się za dużo zastanawiać nad polską, europejską czy światową historią. Ma on przyjąć na wiarę to, co zostanie mu przekazane podczas lekcji historii i teraźniejszości. Ma przyjąć te treści jako niepodważalną prawdę, która stać się powinna podstawą postrzegania przez niego otaczającej rzeczywistości społeczno-politycznej.

Droga do Republiki Troglodytów

Taka zideologizowana wersja historii – tak to sobie wyobrazili rządzący Polską – ma być formą kształtowania młodego człowieka, który po przekroczeniu 18. roku życia będzie głosował na polską nacjonalistyczną prawicę. Wyobrazili sobie, że wystarczy napisać podstawę programową, stworzyć podręcznik, który swoim nazwiskiem legitymizował wybitny skądinąd polski historyk, a przyszłe pokolenia zostaną zdobyte. Tymczasem niestety nie do końca musi tak być. Nudna, przestarzała, przeładowana faktami i do tego zideologizowana edukacja historyczna współczesnemu młodemu człowiekowi może się wydawać co najwyżej śmieszna. Powszechny dziś dostęp do środków masowego komunikowania sprawia, że każdy młody człowiek znajdzie w sieci setki interpretacji tych wydarzeń, zjawisk i procesów, innych od tych, które rządzący uczynili obowiązującymi. Jeśli wybrane postaci historyczne są przez rządzących hołubione i stawiane na śmiesznych niekiedy piedestałach, wówczas pewnym być można, że młodzi ludzie będą te postaci z piedestałów strącać, ośmieszając, drwiąc i kpiąc. Nachalny kult papieża Jana Pawła II i kard. Stefana Wyszyńskiego, który uprawia polska prawica od 2015 r. i siłą wpycha go w tryby polskiej edukacji, doprowadził do tego, że chyba jeszcze nigdy wcześniej satyra i komunikacja memiczna tak często nie dotykały obu tych postaci. Rządząca Polską prawica pragnie bronić wartości, jednakże w rzeczywistości wartości te ośmiesza i czyni je groteskowymi. Staje się tym samym odpowiedzialna za degradacje tychże wartości, za ośmieszenie tych ważnych w polskiej historii postaci.

Nachalna indoktrynacja, którą polska prawica – za pośrednictwem przedmiotu historia i teraźniejszość – usiłuje skazić polską szkołę, znajduje również swój zinstytucjonalizowany wymiar. Kolejny już raz nacjonalistyczna prawica podejmuje się wprowadzenia w życie przepisów ograniczających autonomię polskich szkół poprzez nowelizację, którą publicyści określają mianem Lex Czarnek. Efektem drugiego podejścia do tej nowelizacji – uchwalonej ostatnio przez polski sejm – ma być nie tylko uzyskanie przez kuratorów oświaty większego wpływu na obsadę i nadzór nad dyrektorami szkół, ale przede wszystkim ograniczenie możliwości prowadzenia zajęć w szkołach przez organizacje pozarządowe. Nadzór kuratoriów nad tego typu zajęciami ma de facto sparaliżować działalność edukacyjną polskich NGOsów. Organizacje, które promowały prawa człowieka, społeczeństwo obywatelskie, aktywną partycypację, demokrację bezpośrednią, ale także krytyczne myślenie, rzeczowe argumentowanie, umiejętne prowadzenie sporów, dyskusji i debat, mają trzymać się od polskiej szkoły z daleka. Celem rządzących jest ograniczenie możliwości intelektualnego, społecznego, kulturowego i obywatelskiego rozwoju młodych Polaków. Młody Polak – pisoPolak – nie ma być krytyczny i odważny, ma być karny i bierny. PisoPolak nie ma potrafić dyskutować i debatować, nie ma sprzeciwiać się decyzjom władzy i protestować na ulicach – ma być uległy i podporządkowany. PisoPolak nie ma mieć do czynienia z organizacjami, które uświadamiają i pomagają mu budować jego tożsamość – ma on wchłonąć tę wizję świadomości historycznej i tożsamości, którą w podstawie programowej wpisali starsi panowie zatrudnieni przez rządzących.

Takie rozumienie szkoły jest obecne nie tylko w edukacji historycznej projektowanej przez polską prawicę. Takie rozumienie szkoły w ogóle dostrzegane jest w podstawie programowej, która wprowadzona została do polskich szkół wraz z wdrażaną w 2017 r. zmianą ustrojowo-organizacyjną. W aktualnie obowiązującej podstawie programowej nacisk kładzie się na sferę wiedzy, nie zaś na sferę umiejętności i krytycznego myślenia. Uczniowie szkół podstawowych i liceów zmuszeni są do przyswajania gigantycznych ilości szczegółowej wiedzy akademickiej, kosztem kształtowania umiejętności kluczowych dla funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie. Za takim przeformułowaniem polskiej edukacji stoi albo kompletna ignorancja i porażająca wręcz nieznajomość realiów współczesnego świata, albo celowe dążenie do ogłupienia ludzi i napychania młodych głów faktografią, którą bez większego problemu każdy młody człowiek w ciągu kilku minut byłby w stanie znaleźć w sieci przy pomocy podręcznego smartfonu. Rządząca Polską nacjonalistyczna prawica mentalnie tkwi w głębokim XIX wieku, ich liderzy są niczym polscy przywódcy powstańczy ery zaborów – jednakże świat od tamtego czasu bardzo się zmienił. Żyjemy dziś w społeczeństwie informacyjnym i postindustrialnym, żyjemy w erze powszechnego dostępu do informacji i narzędzi komunikowania. Współczesnemu człowiekowi potrzebne są umiejętności, które pozwolą mu skutecznie w takim właśnie świecie funkcjonować. Niestety nie robi tego polska szkoła, szczególnie zaś ta jej hipostaza, którą zaprojektowała populistyczna prawica po 2015 roku. Ich projekt edukacji i wyobrażenie pisoPolaka prowadzi nas do jednego – do Republiki Troglodytów.

Trogloelity

Czym potencjalnie mogłaby być Republika Troglodytów, gdyby spełniły się wszystkie najbardziej pesymistyczne przypuszczenia i przewidywania, które nasuwają się przy okazji obserwowania prawicowych ingerencji w polską edukację? Republika Troglodytów byłaby państwem, w którym obywatele nie są świadomi swej obywatelskiej roli, w którym świadomość prawna młodych ludzi jest na poziomie… zerowym, a w relacjach z władzą, urzędami, organami władzy publicznej jednostka staje samotna i bezbronna. Obywatel Republiki Troglodytów to człowiek nie tylko obawiający się działać, ale przede wszystkim człowiek, który nie chce i nie ma potrzeby aktywności. To człowiek, który swą uległość wobec władzy tłumaczy własną niemocą i siłą rządzących. Wreszcie mieszkaniec Republiki Troglodytów to osoba, która ślepo wierzy swojej władzy, przyjmuje jej wyjaśnienia bez żadnych wątpliwości, ufa wszystkim podawanym przez nią interpretacjom, również interpretacjom dotyczącym przeszłości i historii. Obywatel Republiki Troglodytów przede wszystkim jest obywatelem tylko z nazwy, raczej obywatelem sensu largo niż obywatelem sensu stricto. Obywatel Republiki Troglodytów to nowa forma niewolnika.

Czy naprawdę chcemy, aby nasze społeczeństwo i państwo zmierzało w tym kierunku? Czy naprawdę godzimy się ślepo na Republikę Troglodytów, obywatelski analfabetyzm i najnowszą wersję dyktatury ciemniaków? Czy rzeczywiście jesteśmy gotowi oddać naszą młodą demokrację w ręce tych, którzy umiejętnie sterować będą losami fatalnie wykształconych przyszłych pisoPolaków? Każda z tych odpowiedzi powinna nas skłaniać do podjęcia poważnej refleksji na temat tego, co od kilku lat bezkarnie polska populistyczna prawica wyczynia z polską edukacją. Nie da się tego hamować powracającymi w trybie wahadła mniej czy bardziej licznymi protestami pod sejmem. Należy zdecydowanie powstrzymać dalsze ich zakusy i pozbawić gruntu dalsze degradowanie przez nich polskiej edukacji. Wreszcie należy przyjąć jednoznacznie i dobitnie: edukacja to inwestycja w przyszłość, zarówno w przyszłość każdego Polaka, jak również w przyszłość całego naszego państwa i społeczeństwa. Jak długo tego nie zrozumiemy, tak długo pozwalać będziemy na to, aby systematycznie przekształcać nasze społeczeństwo i państwo w Republikę Troglodytów, którą bezkarnie i bezwzględnie rządzić będą mogły zdemoralizowane trogloelity.

SŁAWOMIR DRELICH

Politolog i etyk; adiunkt na Wydziale Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu (Katedra Europeistyki); nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; publicysta „Liberté!”; specjalizuje się w etyce polityki i etyce mediów oraz myśli politycznej (populizm, liberalizm, libertarianizm), bada polski dyskurs publiczny; autor książek „Populistów ethos zmanipulowany” i „Wojny trybuna ludowego. Przypadek Andrzeja Leppera”.Koniec

TERROR TROGLODYTÓW

WSPÓŁCZESNY TROGLODYTA

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Gatunek ten jest strategicznie rozmieszczony. Nie, nie występuje jedynie na odległych wsiach, „pod strzechą” czy w rejonach z ograniczonym dostępem do edukacji. Ze względu na wysoki poziom zdolności do kamuflażu ukrywa się niemal we wszystkich skupiskach ludzkich.

Troglodyta według Wikipedii to jaskiniowiec. Etymologia tego słowa jest następująca: troglodytai, od trogle – dziura i dyein – wchodzić. Można z niej wnioskować, iż to po prostu człowiek wchodzący do dziury (jaskinia była po prostu tą najczęściej wybieraną). W odniesieniu do ludzi współczesnych troglodyta to osoba, która jest prymitywna, nieobyta, nieokrzesana, taka, która nie umie się zachować (czyli nie, nie nazywamy tak mieszkańców mikrokawalerek – to problem dotyczący patodeweloperki i dostępności mieszkań).

Odnalezienie troglodyty nie jest zadaniem prostym. Gatunek ten jest bowiem strategicznie rozmieszczony. Nie, nie występuje jedynie na odległych wsiach, „pod strzechą” czy w rejonach z ograniczonym dostępem do edukacji. Ze względu na wysoki poziom zdolności do kamuflażu ukrywa się niemal we wszystkich skupiskach ludzkich. Można go znaleźć w biurze, na sali wykładowej (czasem nawet jako prowadzącego), przy ambonie, w sejmie, obok siebie… Możemy minąć go w tłumie, a nawet dostrzec w lustrze.

Oprócz zdolności kamuflażu warto zauważyć, iż jest troglodyta to istota stadna. Vita contemplativa jest dla niego zgubna, niczym pianie koguta dla bazyliszka. Proszę tu nie wyciągać pochopnych wniosków – bycie ekstrawertykiem, osobą towarzyską, lubiącą być w otoczeniu rodziny, przyjaciół czy jakiejkolwiek innej grupy nie czyni człowieka troglodytą z automatu. Samotność zgubna dla troglodyty to samotność myślenia, intelektualna. Ilustruje to wyraźnie postać antysemity w „Rozważaniach o kwestii żydowskiej” J. P. Sartre’a: „Człowiek ten obawia się wszelkiej samotności, tak samotności geniusza, jak i samotności zbrodniarza – jest to człowiek z tłumu. Choćby nie wiem jak małego wzrostu, on i tak jeszcze się schyla w obawie, aby przypadkiem nie wychylić głowy ze stada i nie popatrzeć w oczy samemu sobie. Jeśli stał się antysemitą (troglodytą – dla przykładu), to dlatego, że nie można nim być w pojedynkę”.

Troglodyci nie roszczą sobie prawa do wyższości, czy to intelektualnej, czy statusu – oni cieszą się swą przeciętnością i, jak dalej wyjaśnia francuski egzystencjalista, rewaloryzują tę przeciętność w próbie utworzenia jej elity.

Za troglodytą stoi tradycja budowana przez wieki. Wokół tego gromadzi się stado. Tu znów z pomocą przychodzi Sartre ze swym opisem francuskiego antysemity: „prawdziwy Francuz (i znów – dla nas troglodyta), wrośnięty korzeniami w glebę swojej prowincji, swojego kraju, niesiony dwutysiącletnią tradycją, korzystający z mądrości nagromadzonej przez pokolenia przodków, prowadzony przez obyczaje wypróbowane przed wiekami, nie potrzebuje być inteligentny. Podstawą jego mądrości jest przyswojenie sobie wartości włożonych przez prace stu pokoleń w otaczające go przedmioty, podstawą jego mądrości jest własność prywatna. Oczywiście własność odziedziczona, nie kupiona”.

Czyli niczym są zmiany społeczne, niczym jest wielokulturowość, niczym jest rozwój nauki i technologii – za nim, troglodytą, stoi tradycja. Jego przodkowie robili tak a tak, to i ja tak będę robił. Moi przodkowie nienawidzili tych a tych, to i ja nienawidzę. Bo tak jest. Jak tylko jakiś przyjezdny zgrywus zapyta „dlaczego?”, zostanie z miejsca zmiażdżony mocą ducha dawnego rycerstwa, husarii, Żołnierzy Wyklętych lub innych bohaterów o wypolerowanym z wad wizerunku, wybieranych stosownie do obszaru zamieszkiwania.

To nas prowadzi do kolejnej cechy troglodyty. Ma wrogów. Wielu. Z każdej strony ktoś na niego nastaje. Musi więc być wojownikiem, rycerzem, czasem nawet chuliganem. Ktoś jest ateistą? Na pohybel z nim! Wersja dla ambitnych: wierzy, ale w nieistnienie. Kobieta nie chce mieć dzieci? Karierowiczka, egoistyczna lambadziara! Mężczyźni coraz częściej okazują się przecież dobrą wolą i POMAGAJĄ w domu i przy dzieciach, o co więc chodzi? Ktoś klęczy w kościele? Na pewno naiwniak i głupiec, dał się na religijne farmazony nabrać. To oczywiście można mnożyć i mnożyć…

Troglodyta ma klapki na oczach. Tak jak konia zabezpieczają przed utratą koncentracji i spłoszeniem, tak jego zabezpieczają przed obcymi mu nurtami, światopoglądami i… ludźmi. Jak coś lub ktoś obcy wpełznie między te klapki, trzeba go zniszczyć. Dla dobra tradycji, dla zachowania wiary, dla utrzymania wiernej odwiecznym ideałom sztafety pokoleń… Klapki te troglodyta próbuje zakładać również innym, aby uchronić ich przed zepsuciem przez odmienność.

Ale, ale… Tym, którzy tu dobrnęli, winna jestem wyjaśnienia, dlaczego czasem troglodytę można dostrzec w lustrze. Bynajmniej nie chodzi tu o znajomego lub członka rodziny, który się może zabłąkać na drugim planie. Troglodytę czasem można znaleźć w samym sobie. W każdym z nas, choćby nie wiem jak głosił egalitaryzm, odzywa się czasem pokusa nepotyzmu, zwalczania niewygodnych idei i osób oraz wejścia do dziury, jaskini, w której są tylko i wyłącznie ludzie o podobnym spojrzeniu na świat. Każdy czasem pragnie utopii szytej na swoją miarę.

Czy to jest dobre czy złe? Otóż to sfera myśli i instynktów. One są. Można to porównać do noża, który leży na stole. Dopóki leży, nikt go nie wartościuje. Gdy się jednak go podniesie, będzie postrzegany stosownie do tego, co się z nim zrobi. Można nim pokroić warzywa na sałatkę, można hipotetycznie wbić go komuś w plecy. Ale nawet wówczas to nie nóż będzie dobry lub zły, lecz ten, kto go podniósł. I, szczęśliwie lub nie, tylko od nas zależy, czy będziemy ludźmi czy terroryzującymi otoczenie troglodytami z klapkami na oczach.

SYLWIA DZIEMIŃSKA

Absolwentka etyki i filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym im KEN w Krakowie. Naukowo zainteresowana zagadnieniami związanymi z równym traktowaniem i wykluczeniem społecznym. Od 2008 roku praktykuje less waste, traktując to jako drogę ku zero waste. Miłośniczka zwierząt, wegetarianka. Zakochana w Krakowie

TERROR TROGLODYTÓW

BANALNOŚĆ PRZEMOCY I CZYSTA WOLNOŚĆ

PIOTR GÓRSKI

„Rodzina, utrzymująca się w świecie, poza nią wytwarzanym — przez kogo i jak, nie pytajmy o to: — oto wykładnik światopoglądu. (…) Nie byli ci Milusińscy w stanie uwierzyć, że istnieje jakiś inny świat. (…) Nie dostrzegali dziejów, w jakich żyli, nie troszczyli się, co szepce noc poza ich czterema ścianami, co najwyżej martwili się, że ktoś ich niezasłużenie gnębi”

Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski

Nie musimy być źli, by czynić przemoc. Być może to zrośnięcie przemocy i zła w naszych umysłach sprawia, że wiele osób wzbrania się przed uznaniem niektórych czynów, często stosowanych przez nich samych, za przemocowe. Nie jestem złym człowiekiem, więc to, co robię, co uznaję za dobre, właściwe czy choćby dopuszczalne nie może być przemocą – tak może brzmieć usprawiedliwianie przed samym sobą. A następnie bronienie swojego postępowania czy poglądów. Jeśli są one uświęcone przez siłę tradycji, większości lub grupy do której się przynależy lub chciałoby się być częścią, osoby przez nas lub powszechnie szanowane, będące dla nas autorytetem lub kimś, kto wpłyną na nasz sposób myślenia, był dla nas kimś, kto odkrył przed nami nowe światy albo po prostu utwierdził nas w naszych przekonaniach, wtedy tym trudniej zobaczyć, że to, co robimy, co najmniej nosi znamiona przemocy. Przemoc fizyczna jest na tyle oczywista, że nie ma co poświęcać jej tu wiele miejsca. Trzeba jej przeciwdziałać w inny sposób, choćby poprzez edukację emocjonalną, której wciąż w naszym kraju brakuje.

Poczucie wyższości i jego pokusa

To właśnie emocje, a dokładniej nieradzenie sobie z nimi, stoją często za przemocą. Drugi czynnik to poczucie siły, przewagi nad innymi. Może być ono jedynie wydumane, najlepiej dla przemocowca, jeśli podzielane przez ofiarę. Znów siła fizyczna najdobitniej to pokazuje, ale może to być również poczucie świętej racji – czy to moralnej, światopoglądowej, czy logicznej. Poczucie wyższości w którymś z tych wymiarów może nas oczarować do tego stopnia, że nie zauważymy, kiedy stosujemy przemoc.

Poczucie siły może również wynikać z przewagi liczebnej – ponownie rzeczywistej lub domniemanej. Możemy mieć wtedy do czynienia z tyranią większości, dla której mniejszość to tylko źródło niepotrzebnych problemów. To negatywny przypadek czerpania siły z liczebności. Pozytywny natomiast przybiera postać havlowskiej siły bezsilnych – bezsilnych, którzy w swej liczbie i poczuciu racji moralnej byli w stanie przeciwstawić się domniemanej przewadze siły zła, która stosowała nie tylko przemoc, ale i okrucieństwo.

Słowa i inne narzędzia mowy

Oprócz przemocy fizycznej są również inne jej odmiany, choć dobrze znane od wieków, to jednak dopiero od niedawna uświadamiane z pełną stanowczością, by nie powiedzieć wyższością wobec wcześniejszych epok. Przemoc psychiczna, seksualna czy ekonomiczna – bo o nich mowa – odbywać się mogą często bez użycia siły fizycznej. Wystarczą słowa. A nawet i one nie są potrzebne.

Zachowania, gesty, miny, tonacja, wyczuwalne nastawienie często mówią znacznie więcej. One potrafią nas ranić. Sami potrafimy w ten sposób zadać cios drugiej osobie. Nawet niepotrzebne są nam do tego złe intencje. Dobrymi chęciami również możemy krzywdzić, one bowiem potrafią mamić nas do tego stopnia, że kompletnie nie uświadamiamy sobie przemocy, którą stosujemy wobec podmiotu naszej troski. W stosunku do niego wykorzystujemy pozycję, którą posiadamy, lub którą nam przypisuje. Jednocześnie przy pozytywnym nastawieniu do drugiego człowieka i odczytaniu tego przez niego nawet słowa mogące ranić tracą swoje ostrze.

Ze wspomnianymi rodzajami przemocy możemy spotkać się zarówno w zaciszu domu, w miejscu pracy, jak i przestrzeniach wspólnych czy sferze publicznej. Czego jednak możemy spodziewać po istotach, które same wobec siebie często stosują przemoc, ranią siebie same, przez długi czas tego nawet nie dostrzegając, albo pięknie sobie to uzasadniając. Czy może być inaczej, skoro już od dziecka żyjemy w świecie pełnym przemocy? I nie chodzi tu o dyscyplinowanie adepta życia przez rodziców czy wychowawców. Dzieci między sobą niekiedy stosują przemoc. Od najmłodszych lat stykają się z nią np. na placu zabaw, gdy zabierają sobie zabawki, w szkole ze strony grupy rówieśniczej lub swoich młodzieńczych idoli, albo bardzo bezpośrednio, gdy pierwszy raz doświadczają niechęci i jej przejawów ze strony innych. Czasami dopiero interwencja autorytetu dorosłych może to zmienić, czasami przecież wbrew woli dzieciaków.

Polityka z perspektywy przemocy

Siła fizyczna i mowa to od zawsze dwa główne narzędzia polityki. Nic więc dziwnego, że drzemie w niej potencjał przemocy. Stąd też nie dziwi chęć wyłączania z niej obszarów, zwłaszcza tych, którym konflikt nie służy. W skrajnych, anarchistycznych przypadkach postuluje się odejście od jej instytucjonalnych form, przy czym zapobieżenie hobbesowskiej wojnie wszystkich ze wszystkimi pokłada się w dobru ludzi. Jednak dobro wcale nie musi bronić przed przemocą, jak już wspomnieliśmy.

Również państwo w wyobrażeniach libertarian, państwo minimalistyczne na kształt nozickowskiej agencji ochrony, jest ukształtowane w ten sposób w obawie przed nieusprawiedliwioną przemocą ze strony rozrośniętych ponad niezbędne minimum instytucji państwowych. Reszta zależy wyłącznie od działań jednostek lub podmiotów z nich złożonych. Te jednak mogą nadużywać swojej pozycji posuwając się do różnych form przemocy, czy to na rynku między podmiotami gospodarczymi czy w relacjach pracodawca-pracownik, a także w związku ze zróżnicowaniem obszarów czy regionów.

By przeciwdziałać takiej przemocy strukturalnej niektórzy uznają, że należy zaprząc do tego wszelkie możliwe instrumenty przymusu dostępne państwu. Tylko bowiem jedna przemoc jest w stanie przeciwstawić się innej, a o przewadze powinna decydować demokratyczna siła większości.

Skoro mowa o demokracji, to warto przyjrzeć się parlamentom – pierwszym świątyniom demokracji. Miały być to miejsca, w których ścierają się argumenty, spośród których silniejsze wygrywają. Przemoc rozumu i logiki w czystej postaci, wyższości tęższego rozumu nad pozostałymi. Rzecz w tym, że często nie decyduje siła argumentu, lecz zwykła większość głosów. Oto przykład przemocy ilości nad jakością. Albo patrząc na to bardziej demokratyczniej, jednej jakości nad innymi.

Nieubłagalnie dzieje się tak w przypadkach, w których nie ma miejsca na kompromis, a więc gdy odmienność założeń nie daje w dalszym logicznym wywodzie doprowadzić do zbieżnych rezultatów, ani możliwości zgody. Wybór w tym przypadku jest przemocą jednej koncepcji nad drugą, a w rezultacie większości nad mniejszością, przynajmniej tej parlamentarnej. Z perspektywy rozstrzygania takich spraw przez parlamentarzystów i nie poddawania ich pod osąd społeczeństwa, to z kolei przemoc nielicznych wobec pozostałych członków wspólnoty.

Agonalna forma życia politycznego, czyli taka, w której konflikt jest nieusuwalny, a jego rolą jest wykazanie wyższości jednego rozwiązania nad drugim, jest szczególnie mocno widoczna we współczesnych silnie podzielonych, mocno spolaryzowanych społeczeństwach Zachodu. Obecnie żadna forma kulturowa wyraźnie i niezaprzeczalnie nie dominuje, jak to przynajmniej dawniej bywało. Każda ze stron ma poczucie, że to kultura „tych drugich” jest dominująca, jest wszechobecna, a ta „nasza” to jedynie archipelag na oceanie przemocy. Żyjemy więc w paradoksalnym świecie, w którym nikt nie chce przyznać się do dominacji, jakby obawiał się tego. To, że w różnych obszarach może dominować kultura jednych bądź drugich, z pewnością nie ułatwia sprawy. A jednak żadna ze stron nie obawia się mówić o dominacji drugiej.

Wspólnoty stresowe

Można to tłumaczyć zjawiskiem, które Peter Sloterdijk nazywał „wspólnotami stresowymi”. To dzięki mediom wywołuje się integrujący stres. Rozbudzanie obaw przed przemocą z przeciwnej strony jest z pewnością jednym z elementów integracji. Niemiecki filozof jednak wiązał to z budowaniem wspólnot narodowych. Wydaje się, że dekada jaka minęła od jego wykładu, mocno pokazała podziały w społeczeństwach państw Zachodu, które są kształtowane może nawet w większym stopniu niż przez politykę tożsamości właśnie przez polityki stresowe zwaśnionych stron.

Dopiero od nieco ponad 40 lat, za sprawą francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu, możemy z całą stanowczością uświadamiać sobie przemoc symboliczną. To pole walki sprawiające, że wszystko jest lub może być narzędziem przemocy – każdy element kultury, stylu życia, nawet natury.

Mniej więcej w tym samym czasie inny francuski myśliciel, Michel Foucault, pokazał światu, w jaki sposób społeczeństwo dyskretnie dyscyplinuje swoich członków i ich ciała, jak swoje wici rozprzestrzenia władza rezygnując z bezpośredniej, centralnej kontroli. Foucault nie używa przy tym pojęcia przemocy, ale do niej to się sprowadza, bowiem chodzi o wykorzystywanie pozycji do narzucania swojej woli, wymuszania określonych zachowań. Nawet bunty wobec władzy, czy to tej działającej na zasadzie pastoralnej – prowadzenia owieczek – wyrażane w postaci kontr-prowadzenia, czy też przeciwko władzy państwowej w postaci zamachu stanu czy rewolucji, są wpisane w logikę istniejącej władzy i logikę przemocy.

Jak się więc nie stresować, gdy przemoc wszędzie i brak nawet nadziei na pozbycie się jej? Co robić?

Czyż jednak podanie rozwiązania nie byłoby formą przemocy? Próbą narzucenia jej, postawieniem się ponad innymi, pokazaniem swojej wyższości, uznaniem, że jest się w stanie ogarnąć i rozwiązać temat, z którym mierzą się ludzie odkąd żyją w grupie, odkąd trzeba było podejmować decyzje dotyczące innych – a więc od początków istnienia polityki? Ponieważ, inaczej niż w przypadku wąskich dziedzin, w których mogą istnieć proste rozwiązania, nie ma pewności, że dane rozwiązanie się sprawdzi, politycy nie są ekspertami, a ekspert nie jest od podejmowania decyzji. Z tego powodu w polityce zawsze jest jakiś pierwiastek uzurpacji.

Wielu jednak filozofów próbowało rozwiązać problem przemocy w życiu ludzkim. Jednym z nich był Hegel. Opisał ją w legendarnej metaforze pana i niewolnika. Przetrwała ona, w nieco zmienionej wersji do dziś. Przekształconą już przez Alexandra Kojève’a, podjął ją Francis Fukuyama. Amerykański politolog uznał, że tą dziejową walkę kończy powszechne uznanie człowieka przez człowieka, możliwe tylko w demokracji liberalnej. Zaistnienie i życie w poszanowaniu zasad tej formy politycznej jest końcem historii. Nic lepszego już ludzkość nie wymyśli i może zająć się rozwiązywaniem jedynie problemów codzienności, życiem z dnia na dzień. Nawet jeśli coś niepożądanego się wydarzy, wrócimy do demokracji liberalnej, bo jest ona spełnieniem potrzeb ludzkości.

Dwie strony wolności

Inne rozwiązanie, nieco mimochodem, zaproponował Rousseau. Gdy społeczność przestała go akceptować, z jednej strony duchowieństwo i genewski establishment za poglądy i postawę wobec religii, wydając nakaz aresztowania i cofając zezwolenie na pobyt, z drugiej społeczność lokalna w Môtiers, która obrzuciła jego dom kamieniami, za odmienność, za chodzenie w stroju ormiańskim, postanowił wyjechać na wyspę św. Piotra na jeziorze Bienne. Tam, dryfując swobodnie w łódce, zanurzył się w swoją egzystencję, czyste istnienie, bycie-u-siebie, w beztrosce bycia nieużytecznym.

Taka ucieczka w wolność nie „przedsiębiorców, odkrywców ani autorów” była możliwa tylko chwilowo. Przemoc ze strony rzeczywistości musi dopaść. Jednak odkrycie czystej egzystencji, stanu, „w trakcie którego podmiot wolności nawiązuje wyłącznie do swej wyśledzonej egzystencji, z dala od wszelkich dokonań i powinności, a także z dala od ewentualnych aspiracji do uznania przez innych”, jak określił to Sloterdijk, sprawiło, że stał się on czymś pożądanym, a jednocześnie czymś, z czego ciężko wyrwać się i wrócić do rzeczywistości. Tu czeka bowiem człowieka wszechogarniająca przemoc.

Można byłoby się jej pozbyć jedynie wtedy, gdyby każdy przebywał w stanie podobnym do bujającego się w łódce na jeziorze znanego Szwajcara, zanurzonego we własnej egzystencji, bez żadnych chceń i pragnień, zwłaszcza takich, które wymagałyby zaangażowania innych, czy to w chwili obecnej czy przyszłej. Byłoby to jednak nieprawdopodobieństwem. Rousseau nic nie obmyślał, nie snuł planów, nie sterował nawet w tamtej chwili swoją łódką. W końcu jednak podpłynął do brzegu, poszedł zapewne coś zjeść, być może wrócił do domu, w którym jego partnerka Marie-Thérèse Le Vasseur czekała już z obiadem, wykorzystując wzorce kulturowe. Stan czystej wolności zniknął.

Wolność, zarówno ta której sami doświadczamy, a jednocześnie ta, która nie wymaga angażowania innych w danym momencie ani w rezultacie poczynionych wówczas refleksji, a więc również wykorzystywania do tego swojej pozycji, jest możliwa jedynie chwilowo. Wolność do zanurzenia się w swojej egzystencji oraz wolność od angażowania swoją egzystencją innych, splecione razem są być może właśnie ideałem nowoczesności. Od tamtego czasu za nią ugania się wielu ludzi w społeczeństwach Zachodu. To może o niej pisał Marcin Król w eseju skierowanym do nielicznego grona szczęśliwych.

Wolność od przemocy tej, którą się doświadcza ze strony innych i tej, którą się zadaje innym, a także sobie samemu – cóż za piękna perspektywa! Cóż za piękne doświadczenie! Nawet jeśli krótkotrwałe i przejściowe, ale jednak takie, do którego można wracać!

Ucieczka od przemocy

Taka ucieczka od przemocy jest tylko fragmentarycznym poradzeniem sobie z jej obecnością w życiu ludzkim. Potrzebnym, lecz z pewnością niewystarczającym. Zadaniem wciąż pozostaje ograniczanie przemocy, jej łagodzenie.

Filozofia polityczna była dotychczas być może zbyt skupiona na przemocy doświadczanej i próbie ochrony człowieka przed nią, by skupić się na przemocy, którą człowiek sam stosuje wobec innych i wobec siebie. Nie chodzi o paskudne przejawy przemocy, lecz o banalne nasze postępowania, w których wykorzystujemy swoją pozycję formalną lub nieformalną, by narzucić swoją wolę, wykorzystujemy do tego asymetrię informacji czy po prostu używamy, niekoniecznie świadomie, te elementy kultury, które mogą krzywdzić innych.

Niestosowanie przemocy to coś innego niż millowskie nienaruszanie wolności drugiego człowieka. Przyjemność z czystej wolności jest czymś odmiennym niż przyjemność wynikająca z wykorzystywania swojej przewagi nad innymi, nawet gdy nie narusza się ich wolności i rezultatów działania.

Erupcje przemocy czy wręcz okrucieństwa zawsze bardziej pociągały niż zwykłe codzienne doświadczenie. Stąd myśliciele chętniej zajmowali się nimi. Zresztą to one odgrywały bardziej znaczące role w historii. Homer i wojna trojańska, Liwiusz czy Szekspir i narodziny republiki po obaleniu tyranii Tarkwiniuszy po gwałcie Sekstusa na Lukrecji. Hobbes i wojna domowa w Anglii oraz XVII-wieczne wojny religijne. Rewolucja francuska i związany z nią system terroru tak świetnie opisany przez Jean-Lamberta Talliena już po ścięciu Robespierre’a, do czego ten francuski polityk się przyczynił, stała się punktem wyjścia dla wielu myślicieli. Nieludzkie traktowanie ludzi w fabrykach pobudzało wyobraźnię Marksa i jego następców. Faszyzm stał się ważnym punktem odniesienia dla XX-wiecznej myśli politycznej, wciąż na nowo przywoływanym.

Rosnące od kilku dekad zainteresowanie historią ludową sprawia, że bardziej dostrzegamy i rozumiemy życie codzienne ludzi. Drzemiący w niej potencjał emancypacyjny, który zresztą stawia ona sobie za cel, sprawia, że lepiej rozumiemy też przemoc. Z nią jednak ludzie od zawsze sobie radzili, pewnie dlatego, że zewsząd ich otaczała. Nauczyliśmy się więc przymykać na nią oko, racjonalizować czy przedstawiać jako konieczność, jako coś realnego – coś, czego usunięcie wykracza poza nasze ludzkie siły. Chętnie również odwracaliśmy od niej wzrok, przemilczaliśmy. Jednocześnie słusznie ją zwalczaliśmy i zwalczamy.

Sukcesy na tym polu są niewątpliwe, z czego wiele dokonało się dopiero w ostatnich dekadach. Jeszcze długa droga przed nami i będziemy musieli sobie radzić nadal bez łatwych odpowiedzi. Przyglądanie się przemocy we wszystkich jej przejawach, uświadamianie ich sobie powinno sprzyjać zmianie postaw wobec innych i siebie.

PIOTR GÓRSKI

Historyk idei, eseista, komentator spraw publicznych. Publikował m.in. w „Res Publice Nowej”, „Polityce”, „Teologii Politycznej”, „Polska The Times”. Komentował wydarzenia polityczne i społeczne m.in. w Polsat News, TVP Info, TOK FM, Jedynce Polskie Radio. Przez wiele lat redaktor „Res Publiki Nowej”, współpracował z Polityką Insight przy redagowaniu raportów. Koordynował liczne projekty i wydarzenia m.in. dotyczące społeczeństwa obywatelskiego, kultury, świata cyfrowego. Moderator debat publicznych. Tworzy serial idei Główne nurty demokracji liberalnej. Tańczy w miejscach publicznych.

Koniec

EKONOMIA DZIŚŃ

EKONOMIA DZIŚ

NA CO NAM (TAKI) UOKIK

MACIEJ CHMIELEWSKI

Kiedy instytucje państwowe są szanowane? Wtedy, gdy ich działalność jest rzetelna, obiektywna, a podejmowane decyzje trudne do podważenia. Wydawanie decyzji niedorzecznych, zarówno co do zasady jak i co do proporcjonalności lub wykonalności ewentualnych kar naraża instytucję na śmieszność i utratę autorytetu.

Jedną z takich ważnych instytucji drugiego planu jest Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Nowoczesna i wolnorynkowa gospodarka wymaga rozsądnej regulacji państwa. Liberalizm to nie anarchia, choć oczywiście regulacje powinny służyć jedynie tworzeniu minimalnego standardu czy uniemożliwiać zwykłe cwaniactwo, nie powinno być ich celem mówienie biznesowi, jak ma prowadzić biznes. Każda nowoczesna gospodarka posiada urząd antymonopolowy, polski UOKiK to instytucja z założenia dbająca o uczciwość praktyk handlowych oraz zapobieganie monopolom. Z perspektywy przeciętnego konsumenta UOKiK zajmuje się badaniem umów oraz regulaminów wielkich firm (np. telekomunikacyjnych) tak, by nie wykorzystywały swojej dominującej pozycji i nie narzucały klientom zapisów sprzecznych z prawem. Z perspektywy dużych firm jest to instytucja nadzorująca transakcje przejęć i fuzji pod kątem zachowania konkurencji – gdy duża firma chce przejąć inną, UOKiK bada, czy nie zaburzy to konkurencji czy w skrajnym przypadku nie doprowadzi do monopolu, np. wykupując swojego jedynego konkurenta.

Jest to jedna z tych mało medialnych instytucji zajmujących się co do zasady po cichu rzetelną pracą i nadzorem nad zgodnym z prawem i zasadami konkurencji obrotem gospodarczym. Jest lub raczej była, bo o ile do niedawna można jej było przypisywać mniejszą lub większą skuteczność, to skandali medialnych nie wywoływała. Lepiej lub gorzej działała, na jej czele stał niezależny urzędnik, nie polityk. Człowiek szanowany, z autorytetem, taki, który nie uczyni z poważnego urzędu partyjnej armaty na kapiszony.

Używam formy przeszłej, ponieważ pisowską praktyką jest powoływanie co najmniej barwnych postaci na stanowiska, które przekraczają ich kompetencje, a równocześnie nie dościgają jakże rozdętych ambicji. Kariery z Pcimia do Orlenu Danielowi Obajtkowi zazdrości wielu, bo wielu też takich jak on tworzy pisowskie kadry. O ile jednak Orlen to wciąż firma i pewne rzeczy ujdą płazem, o tyle UOKiK podobnie jak KNF czy NBP jest urzędem państwowym. Bynajmniej nie rozumie tego jego prezes, Tomasz Chróstny, który z UOKiK postanowił zrobić armatę partyjnej propagandy wstawania z kolan. Zaczęło się mocno:

1. Gazprom – 29 mili…ardów złotych!!! Za umowę na Nord Stream 2 bez zgody UOKiK

2. Biedronka – 723 miliony złotych - za wykorzystywanie przewagi kontraktowej

3. Biedronka – 115 mln kary za złe oznakowanie cen produktów

4. Biedronka – 60 mln zł kary za błędne oznakowanie kraju pochodzenia warzyw i owoców

Cóż, wstaliśmy z kolan …i walnęliśmy się w czoło. Wraz z nałożeniem tych kar mieliśmy kampanię PR-ową i lans medialny prezesa „urzędu”. Nie jest moim celem obrona złych praktyk wspomnianych firm, oczywiste jest, że cena towaru na półce powinna się zgadzać z tą przy kasie, a prawa po prostu należy przestrzegać. Hurtowe łamanie prawa przez rządzących nie usprawiedliwia czynienia tego samego przez innych. Tyle, że kuriozalna wysokość nałożonych kar oraz narracja medialna, jaka wychodziła z UOKiK nie pozostawia złudzeń co do celu. Celem nie było nałożenie uzasadnionej kary na nieuczciwego przedsiębiorcę, tylko wylansowanie osoby prezesa kosztem narażenia instytucji na śmieszność. Wchodząc na stronę UOKiK znajdziemy zdjęcie Tomasza Chrustnego a’la Ostatni Mohikanin czy Chuck Norris. Aż ciężko uwierzyć, że Hollywood mogło się tak bardzo pomylić i wybrać oryginał. Jeszcze w życie nie weszły wakacje kredytowe, a dzielny obrońca uciśnionych obiecywał z ekranu, jak to przypilnuje te wstrętne banki żerujące na krzywdzie kredytobiorców. Oczywiście nie wspomniał nic o pilnowaniu partyjnego kolegi z Placu Bankowego, który te koszty kredytobiorców, a zyski banków wytworzył. Niecierpliwie czekamy następny stand-up prezesa NBP.

Nie jest to nowość, podobny spektakl obserwowaliśmy w tweetach byłego już na szczęście prezesa Wód Polskich Przemysława Dacy. Tak wyliczał, ile to równowartości zapchanych toi-toiek leci na sekundę do Wisły w Warszawie, że jak przyszło co do czego, to mu się ryby w Odrze potopiły. By ukryć skalę pis-kompetencji zakazano zbliżania się do rzeki, sposób dawno przetestowany na granicy z Białorusią. Dobrze, że do danych GUS o inflacji wolno nam się jeszcze zbliżać…ups, lepiej nie podpowiadam.

Nie jest sztuką nałożyć karę w dowolnej wysokości i zrobić z tego medialną szopkę. Urząd wyda decyzję, proces odwoławczy potrwa latami. Tylko by ta kara odniosła efekt, to musi się obronić w sądzie (gdzie sprawa na pewno trafi), a następnie zostać wyegzekwowana. Co z tego, że UOKiK nałoży karę wysokości N miliardów złotych, jeśli potem polski sąd, nawet jeśli karę utrzyma, co do zasady to obniży ją o 99%? A potem i tak tej kary nie da się wyegzekwować. Co wtedy? Czy ktoś wierzy, że Gazprom zapłaci? Nawet w warunkach sprzed wojny na Ukrainie. A no wtedy taka instytucja straci wszelki autorytet i nikt z zainteresowanych nie będzie jej traktować poważnie. Będzie obiektem drwin i kawałów w branży. Efekty? Wystarczy spojrzeć na sanepid, który haniebnie wziął udział we wprowadzeniu restrykcji covidowych. Odłóżmy chwilowo na bok poglądy polityczne, co kto sądzi o pandemii i jak poważnym przestępstwem były restrykcje. Fakt jest taki, że kary sanepidu na podstawie obostrzeń pandemicznych zostały hurtowo uchylane przez sądy, a dziś zapadają pierwsze prawomocne wyroki nakazujące zapłatę z własnych pieniędzy urzędnikom odszkodowań właścicielom zamkniętych przedsiębiorstw. Efekt? Gdy banki oferowały lokaty 0,1%, kara sanepidu dawała zarobić 7,2% w skali roku. Wszelkie pobrane kary instytucji państwowych, które zostaną odzyskane w drodze wyroku sądowego, zwraca się z oprocentowaniem zaległości podatkowych. UOKiK brnie w tym samym kierunku. Czy jakiś urzędnik poniósł konsekwencje? Kiedykolwiek? Sędziowie (ci polscy, nie pisowscy) sądu najwyższego twierdzą, że degradacja kierownika sekretariatu za miesiąc trzymania człowieka w więzieniu to adekwatna kara. Każdemu z nas za porwanie grozi 10 lat, sędziom i urzędnikom co najwyżej jeszcze więcej nicnierobienia w godzinach pracy. Witamy nad Wisłą.

Ale kabaretowa działalność prezesa Chróstnego nie kończy się na absurdalnych karach. W końcu mógłby nakładać horrendalne kary i nawet gdyby w sądzie je obniżano, to mógłby jeszcze dołączyć do pana Zbyszka i powiedzieć, że mieli rację, ale polskie sądy są zbyt łagodne. Tu nawet miałby rację, odszkodowania zasądzane w sprawach cywilnych przez polskie sądy urągają powadze wymiaru sprawiedliwości i samej istocie sprawiedliwości. Mógłby powiedzieć, że konsekwentnie i z ideałami walczy o uczciwość na polskim rynku. Ale tej pasji pana Chróstnego nie widać w walce z monopolem Orlenu na rynku hurtowym paliw i wykorzystywaniu tej pozycji, nie było widać jej także przy okazji fuzji Lotosu z Orlenem, która w praktyce oznacza monopol 1 firmy na rynku hurtowym paliw. Dziś to pan Obajtek, a nie rynek decyduje za ile tankujemy. Nie widać też najmniejszej reakcji UOKiK na obecne wydarzenia na rynku energii. Czy to przypadek, że w przetargach dla samorządów czy instytucji startuje tylko 1 państwowa spółka z ceną 4-5 razy wyższą niż rok temu? Ceną dodajmy, której nie uzasadnia nic poza chciwością oferenta, bo tym jest marża na poziomie 300-500%. W tych samych przetargach, w których w latach poprzednich startowało 2-3-4 oferentów, wszyscy państwowi, dziś mamy tylko 1 ofertę na takim poziomie cenowym.

Każdy uczciwy urząd antymonopolowy natychmiast wszcząłby postępowanie wyjaśniające w sprawie zmowy cenowej. Czynu będącego w Polsce przestępstwem, dodajmy. Zainteresował się, dlaczego cena prądu rośnie kilka razy bardziej niż koszty jego wytworzenia i dziwnym zbiegiem okoliczności tak samo u każdego producenta należącego do tego samego właściciela – państwa. Co na to UOKiK? Milczy. I biorąc pod uwagę dotychczasową komunikację medialną, nic nie wskazuje, by cokolwiek w tej sprawie robił. W sumie co ma robić, gdy z Nowogrodzkiej idzie przekaz – niech nam w szpitalach pacjenci pozamarzają, nieprzytomni i tak na nas nie zagłosują. Zgarniemy marże dodatkowym podatkiem, a co wpłynie, rozdamy swoim. Jak samorządy zamkną szkoły, których nie będzie za co ogrzać, to może i lepiej. Samorządy są złe, one są tej wstrętnej Platformy. Wprowadzimy komisarzy i pokażemy przed wyborami, że wystarczyło zmienić burmistrza i światło wróciło. Tak oświecony lud będzie wiedział na kogo zagłosować.

UOKiK jako urząd antymonopolowy to jeden z najbardziej potrzebnych urzędów państwowych – ale potrzebujemy zdrowego i uczciwego urzędu państwowego, a nie kolejnej partyjnej wydmuszki propagandowej z partyjnym funkcjonariuszem zamiast rzetelnego urzędnika. Niespełna 3 lata prezesury Tomasza Chróstnego w UOKiK zapiszą się jako jedna z najczarniejszych kart w historii tej instytucji. Człowieka, który z urzędu powołanego do ochrony konkurencji i konsumentów zrobił to samo co Jacek Kurski z telewizji „polskiej”.

MACIEJ CHMIELEWSKI

Manager specjalizujący się w handlu detalicznym i transformacji biznesu. W dotychczasowej karierze kierował inwestycjami takimi jak uruchomienie nowego centrum logistycznego w Bukareszcie czy budowa dystrybucji ecommerce w kilku miastach w Polsce. Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, liberał, wolnorynkowiec, a nade wszystko wolnościowiec uznający za najważniejszy obowiązek państwa ochronę obywatela przed samym państwem.oniec

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

CZY IDEA SIOSTRZEŃSTWA MA SENS?

ANNELIESE MISTEL

Choć w dyskursie feministycznym dużo uwagi poświęca się kwestii równościowego wychowania, dobre intencje często rozmijają się z tym, jak jest naprawdę. Staramy się wzmacniać dziewczynki, pokazywać, że są wyjątkowe, a jednocześnie kryje się w tym duża bierność, uświadamiająca, jak bardzo są zależne od innych oraz na jakie cierpienie muszą się przygotować.

Prawa kobiet nie są tematem nowym, a jednak pomimo zwiększającej się świadomości, kolejne badania ekonomiczno-społeczne nieubłaganie wskazują, że droga do równości płci jest jeszcze daleka. Jednocześnie zdajemy sobie coraz bardziej sprawę z niewystarczalności samych rozwiązań systemowych, ponieważ wiele zależy od tego, co wtłoczono nam do głowy na wczesnym etapie życia. Choć w dyskursie feministycznym dużo uwagi poświęca się kwestii równościowego wychowania, dobre intencje często rozmijają się z tym, jak jest naprawdę. Staramy się wzmacniać dziewczynki, pokazywać, że są wyjątkowe, a jednocześnie kryje się w tym duża bierność, uświadamiająca, jak bardzo są zależne od innych oraz na jakie cierpienie muszą się przygotować. Natomiast gdy uwrażliwiamy chłopców, uczymy ich metaforycznego „schodzenia ze sceny” i dawania przestrzeni innym, dajemy im delikatnie do zrozumienia o ich przewadze, świadomi, że to czy tę przestrzeń komuś dadzą, zależy w sumie od ich dobrej woli. Feminizm mający dawać kobietom skrzydła, często je równocześnie podcina. Czy można wychować dziewczynkę bez zagrożenia jej autonomii?

Twą wartością, Twój mężczyzna

Lwia część stereotypów przekazywanych dziewczynkom kryje się w tym, jak podchodzimy do związków. Coraz więcej kobiet osiąga pozycje, o których ich matki czy babki mogły tylko pomarzyć. Rozwijają się, podejmują karierę zawodową, są świadome swojej wartości, a jednak równie często nadal są bardzo silnie przywiązane do starych obyczajów. Wystarczy spojrzeć na rytuały prowadzące do zawarcia małżeństwa. Mężczyzna podejmuje decyzję, czy i kiedy chce się oświadczyć. Kobieta może odmówić, ale jednocześnie musi liczyć się z tym, że brak zgody oznacza koniec związku. Gdy przyszły narzeczony prosi swoją partnerkę o rękę, wręcza jej wartościowy pierścionek, jeszcze kilka dekad temu pełniący rolę ubezpieczenia. Matthew O’Brien na łamach The Atlantic opisał historię diamentowego pierścionka z ekonomicznej perspektywy, wskazując na korelację między wzrostem popularności wartościowej biżuterii, a znoszeniem prawa „złamania przysięgi małżeństwa”, dającego kobiecie możliwość pozwania byłego partnera o zadośćuczynienie. Zerwane zaręczyny oznaczały duże prawdopodobieństwo, że para w okresie narzeczeństwa ze sobą współżyła, a to skutecznie odstraszało potencjalnych nowych partnerów. Wymiar symboliczny tego zwyczaju jest wyjątkowo sprzeczny z ideami feminizmu, a mimo to większość kobiet, nawet tych mniej przywiązanych do tradycyjnych wartości, nie wyobraża go sobie w innej oprawie. Podobnie z przyjmowaniem nazwiska męża, będącego symbolicznym przejściem pod jego opiekę. W przeważającej liczbie przypadków jest to norma, choć zachowywanie panieńskiego nazwiska staje się coraz bardziej popularne, najczęściej oznacza przyjęcie przez kobietę nazwiska męża jako dodatkowego. Dorosłym może wydawać się, że to tylko gesty, ale dzieci bardzo dużo przejmują od rodziców. Jednak ślubne zwyczaje nie są jedynym, co przekazujemy dzieciom w temacie związków.

Status matrymonialny kobiet nierzadko już w domu podlega presji, która z czasem staje się coraz silniejsza. W wieku nastoletnim dorośli poświęcają o wiele więcej uwagi związkom swoich córek niż synów, głównie ze względu na aspekt seksualny. Często poprzez subtelne sugestie, że aktywność seksualna wpłynie na to, jak będą społecznie postrzegane, albo straszeniem „nieodwracalnym błędem” prowadzącym do zniszczonej przyszłości. Nawet w informatorze dla nastolatków miasta stołecznego Warszawy z 2020 roku, znajdziemy taką przestrogę w dziale poświęconym seksualności: „podjęcie życia seksualnego we wczesnym wieku, szczególnie przez dziewczęta, może powodować późniejsze problemy psychiczne w postaci niskiej samooceny, depresji czy prób samobójczych”. Trudno jednak się dziwić takim wnioskom, gdy młode dziewczęta często nie mogą liczyć na zrozumienie ze strony rodziców. Niestety często wieść o współżyciu córki oznacza reagowanie złością, emocjonalną presję (opowiadanie o poczuciu rozżalenia, zawiedzionych oczekiwaniach) czy stosowanie kar. Zamiast wsparcia i zrozumienia, pojawia się ocenianie oraz odrzucenie. Nawet jeśli ich reakcje wynikają ze szczerego zmartwienia, młoda dziewczyna dostaje jasny komunikat, że o swojej seksualności powinna decydować nie w zgodzie ze sobą, ale tak, żeby zadowolić rodziców. Nastolatki zachodzące w ciążę poddawane są krytyce, z góry uważane za nieodpowiedzialne, a w czasach PRL-u były także wydalane ze szkół. Oczywiście nastoletni ojcowie nie ponoszą podobnych konsekwencji, nie są traktowani, jakby popełnili karygodny błąd ani nie ocenia się na tej podstawie ich wartości.

Podejście zmienia się o 180 stopni około 25-go roku życia, gdy młodzi ludzie wkraczają w dorosłe życie, a co za tym idzie, pojawia się kwestia założenia rodziny. Jest to również okres, gdy rodzice zaczynają się bardziej interesować życiem uczuciowym swoich dzieci, zwłaszcza córek. Młoda kobieta częściej niż mężczyzna usłyszy sugestie, że jej życie będzie trudniejsze bez partnera. Pojawiają się, często natarczywe, pytania o wnuki bądź też klasyczne już „kto ci na starość poda szklankę wody”. Różne jest też podejście do zaradności finansowej. Synowie są przyzwyczajani do inwestowania w karierę z założeniem, że będą w głównej mierze odpowiedzialni za budżet swojej przyszłej rodziny. Małżeństwo nigdy nie jest im przedstawiane w formie sposobu na poprawienie swojego statusu materialnego, jak ma to często miejsce w przypadku córek. Wiele stereotypowych żartów o kobietach przedstawia je jako żerujące na zasobach finansowych partnera. Ale czy można się dziwić, skoro są oswajane z finansową zależnością od mężczyzny, oczekuje się od nich dopasowania do kariery partnera czy życia rodzinnego kosztem swoich życiowych aspiracji i zawodowych planów? Udowodniła to pandemia COVID-19, podczas której głównie na kobiety spadł obowiązek zajmowania się dziećmi, z kolei w Wielkiej Brytanii ze względu na załamanie systemu opieki nad dziećmi w następstwie Brexitu, Brytyjki nierzadko muszą rezygnować z pracy zarobkowej na rzecz pozostania w domu.

Siostrzeństwo strachu i cierpienia

Feministyczna koncepcja siostrzeństwa, którą słownik Merriam-Webster tłumaczy jako „solidarność kobiet opartą na podobnych uwarunkowaniach, doświadczeniach czy problemach”, narodziła się w latach 60. XX wieku w opozycji do funkcjonującego w społeczeństwie pojęcia braterstwa. Ta idea polityczna nie tylko miała przełamywać stereotyp męskiej przyjaźni jako wartościowszej, ale także pomagać kobietom zjednoczyć się w walce o swoje prawa. Następnie zaczęto rozszerzać znaczenie tej koncepcji, by nie służyła wyłącznie do mobilizacji społeczno-politycznej, ale także do zacieśniania więzi pomiędzy kobietami. Na tej idei bazuje bardzo dużo inicjatyw feministycznych, których wciąż przybywa dzięki technologii umożliwiającej dotarcie do większej liczby osób na całym świecie. W mediach społecznościowych można znaleźć konta czy grupy wsparcia, gdzie uczestniczki mogą podzielić się swoimi doświadczeniami. Można znaleźć też różne ogłoszenia dotyczące wspólnych aktywności. Od towarzyskiej kawy po kluby książki, zajęcia pilatesu czy malowania. Do tego dochodzi prasa, która oferuje wiele tytułów kładących nacisk na sprawy kobiece i poruszające ważne dla nich tematy. Wydaje się, że nie było jeszcze takiego wsparcia, które mogłoby stanowić odtrutkę na skutki patriarchalnych norm społecznych, a jednak przekaz wielu feministycznych projektów czy publikacji pozostawia niestety całkiem sporo do życzenia.

Naturalnie, nie można zapomnieć o pozytywnym wpływie, jakie inicjatywy feministyczne wywarły na życie kobiet. Chociażby pojawienie się w debacie publicznej tematów ważnych a do tej pory pomijanych, jak np. problemy w opiece okołoporodowej czy promowanie kobiet z imponującym dorobkiem, stanowiących inspirację dla innych. W sieci działają także edukatorki seksualne, które pomagają uzyskać rzetelne informacje na temat własnego ciała czy seksualności, co ma kluczowe znaczenie dla budowania pewności siebie. Zwłaszcza dla osób wychowanych w środowiskach konserwatywnych, gdzie dostęp do tego typu wiedzy jest bardzo często mocno utrudniony. Nieocenioną pracę wykonują również organizacje takie jak Aborcyjny Dream Team, pomagające kobietom mającym ograniczony dostęp do tej medycznej procedury. Jednakże niezwykle duża część feministycznych inicjatyw niesie raczej przygnębiający i demotywujący przekaz.

Ogromna ilość treści, jakie można znaleźć w obrębie feminosfery, zamiast na sile koncentruje się na niemocy. Trudno nie odnieść wrażenia, że wspólnotowość buduje się na dzieleniu trudności, a spoiwem kobiet ma być doświadczane wspólnie cierpienie. Z artykułów często płynie komunikat, przede wszystkim informujący o tym, w jak ciężkim położeniu znajduje się damska część ludzkości. Takie dane i alarmowanie o kryzysowej sytuacji jest potrzebne, jednak przeważnie za samym stwierdzeniem przykrego faktu nie mówi się już o możliwościach rozwiązania problemu. Feministyczny humor jest podobnie dołujący. Najpopularniejsze żarty czy memy dotyczą głównie problemów związanych z menstruacją. Tak jak gdyby stan faktyczny był niewystarczający. Być może niektórzy odnajdują jakieś wsparcie w takich obrazkach, uświadamiających im, że nie są sami. Niestety, „śmiech przez łzy” jest właściwie jedyną narracją na temat miesiączki. Właściwie wyłącznie reklamy podpasek czy tamponów, zdają się nieść za sobą jedyny pozytywny przekaz. Zamiast wzmacniać przesłanie, że podczas menstruacji kobiety prowadzą normalne życie, w wielu kręgach kulturowych miesiączka pozostaje tematem wstydliwym, wykorzystywanym do deprecjonowania kobiet (np. poprzez kąśliwe uwagi o huśtawce nastrojów związanej z hormonami). W jaki sposób komunikat o niedyspozycji porównywalnej z niedołężnością może być w tej sytuacji pomocny oraz dawać siłę do przełamywania społecznego tabu? Sytuacja wygląda podobnie, gdy śledzi się osoby publiczne mówiące o wyjątkowości doświadczenia dziewczęcości czy kobiecości. Zazwyczaj okazuje się, że jest nim właśnie cierpienie. Wniosek z tych wypowiedzi sprowadza się do postulatu o solidarność kobiet ze względu na zrozumienie dla krwawej menstruacji, bolesnych porodów, trudności z gubieniem wagi, skutków ubocznych menopauzy, molestowania czy problemów związkowych. Czy siostrzeństwo jest zatem wspólnotowością opartą przede wszystkim na niekończącym analizowaniu płciowej niedoli?

Nierzadko temu akcentowi towarzyszy wzmacnianie strachu związanego z faktem, że kobiety dzielą przestrzeń życiową z mężczyznami. Ruch #MeToo przyczynił się do poruszenia ważnego problemu oraz skazania przestępców seksualnych, którzy latami unikali kary. Sytuacją idealną byłoby, gdyby pokłosiem tego masowego zrywu zostało zagwarantowanie bezpieczeństwa kobiet, tak by zyskały pewność, że zgłoszenie napaści seksualnej czy innej przemocy zostanie potraktowane poważnie. Tak, by „nie” nabrało mocy, a sprawcy nie czuli się bezkarni. Niestety narracja zmieniła się. Zagrożeniem stali się mężczyźni z powodu swojej natury. W ramach przykładów można podać chociażby materiał wyemitowany przez popularne medium BuzzFeed, w którym dziennikarki siadały w środkach transportu publicznego rozkładając szeroko nogi (tzw. manspreading), albo rozmowę z Radhiką Sanghani z Telegraph, wyjaśniającą Sky News dlaczego klimatyzacja jest seksistowska. W kwietniu 2018 r. w ankiecie przeprowadzonej przez Pew Center Research większość respondentów (55% mężczyzn i 47% kobiet) oceniło ruch #MeToo jako utrudniający mężczyznom interakcje z płcią przeciwną w środowisku zawodowym, a tylko 28%, że przyniesie więcej możliwości dla kobiet w rozwoju kariery.

Patrząc na to, jaki kierunek obrała duża część aktywistów feministycznych, trudno się nie zmartwić. Siostrzeństwo jest wartościową ideą, której realizacja uległa w wielu miejscach wypaczeniu. Współczesny feminizm niezwykle często skupia się na kreowaaaniu modelu kobiety pozbawionej sprawczości, przestraszonej, a przede wszystkim realizującej swoją kobiecość poprzez biologiczną martyrologię. Jednak najbardziej przerażająca ma być interakcja z mężczyzną, przeznaczonym do stanowienia naturalnego zagrożenia do tego stopnia, że nie można mu się postawić ani choćby zwrócić uwagi, nawet w kwestii zabrania nóg w metrze. Problem polega na tym, że tak bierna postawa nigdy nie przyczynia się do lepszego traktowania. Rozwiązaniem nie jest też odgradzanie się od mężczyzn, ponieważ to właśnie z nimi heteroseksualna większość kobiet będzie zakładać rodziny, zaciągać kredyty oraz podejmować najważniejsze życiowe decyzje, więc umiejętność partnerskiego dogadania się jest czymś koniecznym. Jednak w związku z tym, feminizm nie może dłużej opierać się na uległości, a działanie na rzecz równych praw nie może polegać na czekaniu aż mężczyźni łaskawie zwrócą uwagę na potrzeby płci przeciwnej. Jeśli chcemy równych praw, musimy wychowywać dziewczynki na ambitne, niezależne, sprawcze kobiety, którym asertywność nie jest znana wyłącznie z definicji.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

PAMIĘTAMY

MICHAEL GIELETA

Przy wizycie w Polsce, za każdym razem, źródłem zaintrygowania stają się dla mnie nalepki na samochodach (głownie na nie-warszawskich rejestracjach): „PAMIĘTAMY”. Najchętniej zatrzymałbym uprzejmie młodego kierowcę takiego samochodu i zapytał, najszczerzej i najuczciwiej: „Co konkretnie pamiętacie?”

Kilka lat temu w Santa Fe, NM obejrzałem wystawę zdjęć artystki Natalie Arnoldi. W fotografiach zamglonych kolejowych szyn było to je ne sais quoi przypominające stymulację pamięci. Jednym tory przypominały upadek transportu kolejowego w USA, innym mieściny, w których dorastali, a innym znowu wagony jadące w głąb lasu, z którego nikt nie wracał żywy. Dla mnie była to ta sama stymulacja pamięci, którą odczuwam słuchając drugiej części Different Trains Steve’a Reicha. O ile leitmotif pierwszej części (dziecięce podróże od wybrzeża do wybrzeża USA w latach 30-tych) jest dopełnieniem wyobrażonego i debatowanego od Noama Chomskiego po Miltona Friedmana mitu rodzenia się najpotężniejszego państwa na świecie, o tyle druga część utworu, Europe – During the War, z histerycznym gwizdem lokomotyw, charakterystycznym rytmem europejskiej kolei, triadycznymi anonsami szczekaczek, repetytywnie urywanymi opowieściami Ocalonych, „przypomina mi” tylko o jednym. O tym. Może powinienem napisać „Tym”, aby odzwierciedlić tę ciemną stronę księżyca, na której mieszka kawałek mojego mózgu, któremu dziesiątki trywialnych rzeczy przypominają „To”; ten kawałek mózgu, który raz po raz się budzi. A raczej nigdy nie zasypia. Dzielę tę część siebie z tymi, którzy pozostali, cierpiąc na ten sam syndrom. Moja mama, która nigdy nie żyła „za murem” i dla której jazda pociągiem z dzieciństwa kojarzyła się głównie ze sleepingiem pierwszej klasy, nie jest w stanie całości Different Trains odsłuchać; już w trakcie drugiej części utworu staje się „chora przez resztę dnia”. Jej nie-doświadczona pamięć, jak moja, zostaje stymulowana przez Reicha do granicy wytrzymałości. Są osoby, które nie bez powodu, zakwestionują to „przypominanie” sobie nie-swoich i nie-bezpośrednich doświadczeń. Mogą to nazwać wyobrażaniem sobie finału życia rodziny, o której nawet nie wiem, jak wyglądała. Wiem tylko, jak wyglądały karty meldunkowe jej członków z getta.

Przeciwny biegun do noszonego w sobie non stop ciężaru bywa w Polsce dumnie wyrażony, zdeklarowany, uzewnętrzniony i publicznie wyświęcony. Przy wizycie w Polsce, za każdym razem, źródłem zaintrygowania stają się dla mnie nalepki na samochodach (głownie na nie-warszawskich rejestracjach): „PAMIĘTAMY”. Najchętniej zatrzymałbym uprzejmie młodego kierowcę takiego samochodu i zapytał, najszczerzej i najuczciwiej: „Co konkretnie pamiętacie?” Oczywiście, sam mogę sobie w Londynie przylepić do samochodu wojenne logo His Majesty’s Armed Forces z napisem: „We remember”. Ale z góry wiem, jakie reakcje takie sygnalizowanie cnoty by przyniosło.

Gdybym w Paryżu jechał za prowadzonym przez młodzieńca samochodem z nalepką La bataille suprême est engagée, moja interpretacja takiego uzewnętrzniania heroizmu innych, sprzed 80-ciu lat, wahałaby się miedzy egzaltacją a mitomanią. A przede wszystkim nie wiedziałbym, dlaczego pupa samochodu młodego Francuza ma przylepione akurat motto La Résistance, a nie deklarację rządu Vichy. Nie ma we mnie zrozumienia tego aspektu metafizyki, który pozwala dwudziestolatkowi w 2022 roku czuć się samozwańczym spadkobiercą heroizmu innych.

Nie mogę płakać przy „My pierwsza brygada”. Nie umiem rozckliwiać się przy „Dziś do Ciebie przyjść nie mogę”. Nawet (a może właśnie przez to, że znałem autorów i pierwszych wykonawców „Czerwonych maków” jeszcze u stop góry zwanej Cassino) nie jestem w stanie zaszlochiwać się, a już tym bardziej identyfikować się z żołnierzami Generała Andersa. Sama idea przywłaszczania sobie wydarzenia, w którym jest się jednym z kontrybuentów, poprzez sugerowanie, że polska krew jest lepszym fertylizatorem niż krew, na przykład, Sikhów, jest sprzeczna z moją koncepcją ludzkości. Może są na ziemi miejsca, gdzie szczury kryją się w położonych na szczycie góry klasztorach, ale ja ani takich szczurów ani takich klasztorów nie widziałem. A poza tym, ten szczurzo-ludzki wróg (nie jestem też fanem przyrównywania adwersarzy do zwierząt) nie skrywał się tam, tylko bronił pozycji militarnej. Przede wszystkim jednak nie mogę identyfikować się z gloryfikacją polskiej przelanej krwi nad przelaną krwią hinduską, nowozelandzką, brytyjską, południowo-afrykańską, kanadyjską czy amerykańską na tym samym apenińskim stoku. Po prostu nie wierzę w prymat czyjejkolwiek krwi. Taki koncept przypomina mi genezę „Tego”. Przez „To”, każda forma eugeniki jest dla mnie repulsywna. To samo dotyczy „Orląt lwowskich”. Z zasady angażowanie dzieci w działania wojenne pachnie dla mnie barbarzyńską nieodpowiedzialnością dowództwa. Następnie nie rozumiem, dlaczego pomordowane dzieci polskie mają być w jakiś tam sposób bardziej szczególne niż pomordowane dzieci ukraińskie. Sama analogia tych nastolatków z atakiem drapieżnego ptaka na pasywne, przerażone ofiary rodzi we mnie organiczny resentyment.

Polscy kierowcy, nastoletni czy nie (szczególnie ci nie z Warszawy) „pamiętają” natomiast jakieś okultystyczne powstańcze „coś” (jeśli czytelnicy tego artykułu wiedzą czym to „coś” jest, serdecznie proszę o kontakt przez redakcję). Co więcej, wykazując się pamięcią Matuzalema, upubliczniają również swoją „pamięć” persekucji chrześcijan w pierwszych wiekach nowej ery. Dolepianie do „Pamiętamy” akrostychicznej ryby rodzi we mnie pytanie: ilu z tych „pamiętających” wie co i kiedy znaczył właśnie akrostych ἰχθύς). Ilu wie, że ofiarami tej persekucji byli przede wszystkim Żydzi przynoszący Europie opowieść o innym Żydzie z Bliskiego Wschodu.

Teoretycznie wyobrażalne jest, czy to z egzaltacją czy mitomanią, przywłaszczanie sobie przez mieszkańca Rzeszowa czy Śremu naiwnego heroizmu powstańców warszawskich, ale już „pamiętanie” pożerania przez lwy, krzyżowania i kamienowania setek ludzi sprzed dwudziestu stuleci jest absurdem. Dlaczego ideowy potomek „żołnierzy wyklętych” miałby utożsamiać się z zabijanymi dwa tysiące lat temu Żydami i potomkami dzisiejszych Turków i Syryjczyków, jest dla mnie zagadką.

Pośród prywatnych huraganów, które przypominały w ostatnich miesiącach smagane tornadem wybrzeże Florydy (nawet jeden z rujnujących stabilność egzystencji huragan nazywał się, nomen omen, Michael) określić mógłbym jako double whammy „pamiętania”: po pierwsze zostałem uprowadzony, pobity i prawie zabity miedzy Johannesburgiem a Pretorią przez jedną z handlujących kradzionymi samochodami i brytyjskimi paszportami mafii. Po drugie, dosłownie sekundy przed całkowicie przewidywalnym coup de mort, z moich krwawiących ust wyszło ze spokojem zdanie: „If I were you, I would not harm members of the diplomatic corps”. W efekcie tego improwizowanego zdania, porywacze rzucili mnie na ziemię, po czym ulotnili się w głębię nieoświetlonego miasta z tym samym sprytem, z jakim uprzednio się z tych ponurych profundis wyłonili.

Wyrosłem pośród Ocalałych, których przeżycie opierało się przez 5 długich lat właśnie na improwizowaniu tego typu zdań. Przez cały okres wojny. Dwadzieścia cztery godziny na dobę. Po polsku. Po niemiecku. Po ukraińsku. Po litewsku. Angielski akcent z Oxbridge jest akurat moją drugą, o ile nie pierwszą naturą; tak jak wiedeński akcent mojego dziadka, którego to językowa płynność uratowała przy ucieczce z lwowskiego getta i podczas funkcjonowania jako swój fikcyjny doppelgänger w okupowanej Warszawie. Równie fikcyjny jak moja przynależność do korpusu dyplomatycznego.

Odkąd James Joyce w noweli Stephen Hero przypisał słowu „epifanium” niereligijne znaczenie, ja – leżąc na ziemi uratowany przez zaimprowizowane zdanie – odczułem owe katartyczne epifanium. Tę łączność, kulturową czy też genetyczną, z setkami tysięcy europejskich Żydów, których (mniej lub bardziej) zmyślone zdania uratowały od śmierci, lub przynajmniej czasowo ją odroczyły. Intensywna terapia kognitywno-behawioralna pewnie pozwoliłaby mi umiejscowić źródło egzaltacji (czy też mitomanii) tego poczucia. Tyle, że kwintesencją mojego epifanium nie było przypominanie sobie poprzez smugę utraconego czasu zapachu i smaku ciastek; było to epifanium post-pamięci, konceptu zdefiniowanego w studiach nad Zagładą przez Mariannę Hirsch.

Poczułem potrzebę podzielenia się na Facebooku doświadczeniem (we własnej ocenie) podobnego balansowania między życiem a śmiercią. W momencie opadania adrenaliny, przerwał ten spektakl jednego aktora interweniujący jeden bliski przyjaciel: ochrzanił mnie za aroganckie przypisywanie sobie ludobójstwa naszych przodków z codzienną tragedią porywań ludzi w Południowej Afryce. Miał oczywiście rację. Tam, gdzie ja dostrzegałem sublimację, on dostrzegał egzaltację; jego post-pamięć tkwiła na Umschlagplatz, moja, pod alibi, w aryjskiej części Warszawy. Z szacunku dla naszej przyjaźni, jak i wobec uczuć mojego wyjątkowego przyjaciela, post ten usunąłem. Z pokorą przyjąłem jego punkt widzenia; punkt widzenia, który sam odczuwałbym gdyby jeden z centralno-afrykańskich przyjaciół budował w mediach społecznościowych paralelę miedzy ulicznym pobiciem w Bujumburze a rzezią Tutsi w Rwandzie.

Post mój zniknął, ale post-pamięć uparcie pozostała. Doświadczyłem owego pięciosekundowego natężenia adrenaliny, które – w opowieściach Ocalonych – produkowały te przekonujące w swojej irracjonalności wyjaśnienia. Wyjaśnienia, które darowały życie. Tak, jak w przypadku współczesnych polskich samochodów obwieszczających „pamięć” o jakimś pożeranym przez lwa drugowiecznym chrześcijaninie, równym idiotyzmem w moim przypadku byłoby twierdzenie, że poprzez owe epifanium zbudził się we mnie duch obrońców Masady. Nie wiem nawet, w którym to było roku i ilu tych obrońców było.

Bezpośrednie dziedzictwo traumy, traumy, która nosi w sobie mroczną narkotyczność, nie uleczyłoby żałosne oblepianie samochodu gwiazdami Dawida i nalepkowymi deklaracjami „We remember”. Wystarczy, że moja podświadomość pamięta. Poprzez nieszczęsny post, warta wszystkiego przyjaźń ujrzała bardziej intymne i spójne światło. Moja post-pamięć natomiast wpadła w głębszą jeszcze studnię; tyle dobrego mi z tego przyjdzie, że przyjaciele i nieprzyjaciele będą na widok mojego nazwiska w druku wznosić oczy do góry, mówiąc: „A ten znowu nic, tylko o Żydach”.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

W OKU CYKLONU

OLGA BRZEZIŃSKA

„Musimy coś zrobić, co by zależało od nas,

zważywszy, że dzieje się tak dużo,

co nie zależy od nikogo”

Stanisław Wyspiański, Wyzwolenie

Kto by chciał znaleźć się w oku cyklonu? Mało kto, gdyż pokutuje przekonanie, że to najstraszliwsze, groźne, krytyczne miejsce. Tymczasem okazuje się, że jest wręcz przeciwnie, gdy dookoła trwa zawierucha i chaos – w oku cyklonu panuje znacznie większy spokój – prawie nie ma chmur, wiatr jest słaby lub wręcz cichnie, nie ma opadów, ciśnienie jest niskie, choć temperatura podwyższona. Jak wiele możemy się nauczyć obserwując zjawiska atmosferyczne! Tak właśnie sobie wyobrażam zachowanie w czasach nakładających się kryzysów, napięć, konfliktowych i stresujących sytuacji i okoliczności. W metaforycznym oku cyklonu – jak lubimy o kryzysach mówić – zachować spokój. Tylko jak to zrobić, kiedy wokół burza, a na horyzoncie dostrzegamy kolejne kłębiące się ciemne chmury?

Spojrzenie poza horyzont można też naznaczyć ciekawością i z pasją futurysty czy nawet marzyciela wyobrażać sobie lepsze scenariusze, by znaleźć w sobie siłę do budowania odporności, zwinności i zdolności do adaptacji w warunkach ustawicznej zmiany i niepewności. W ciągu globalnej pandemii przechodziliśmy próbę tolerancji na niepewność i dyskomfort. Wszelkie dotychczasowe strategie przygotowywania się „na wszelki wypadek” okazały się nieadekwatne wobec nieprzewidzianego kryzysu. Te strategie stosujemy, by eliminować poczucie zagrożenia, obniżać poziom lęku i zwiększać poczucie kontroli. Tymczasem pojawiają się wypadki i okoliczności, których nasz plan „na wszelki wypadek” nie uwzględnia i na które nie możemy się przygotować. Poczucie kontroli jest złudne, a ustawiczne myślenie o zagrożeniach odbiera radość z bycia „tu i teraz”.

W obliczu niepewności, nieznanego, nieprzewidzianego wielu z nas popada w bezsilność, zbudowaną na przekonaniu, że jednostka nic nie może w starciu z wielkimi problemami otaczającego świata. Skutkuje to apatią, postawą pasywną, koncentracją na czubku własnego nosa lub wewnętrzną emigracją. Kontrastową postawę prezentują ci, którzy mają niezachwianą wiarę we własną moc, siłę wpływu i przekonanie, że nic nie jest w stanie im zagrozić. Ocierając się o arogancję, zapominają o ograniczeniach własnych i zewnętrznych. Ani jedni, ani drudzy nie są odpowiednio wyposażeni i przygotowani do przechodzenia kryzysów. By nie poddać się zwątpieniu i bezsilności, ani nie ulec iluzji wszechmocy możemy odkrywać w sobie twórczą moc sprawczości, zbudowaną na realistycznym oglądzie sytuacji i możliwości. Uświadomić sobie, że choć wszyscy przedzieramy się przez tę samą burzę, to nie jedziemy na tym samym wózku, bo inne są nasze konteksty, możliwości, strefy wpływu, przygotowanie i tolerancja na niepewność i ryzyko.

Jak pielęgnować w sobie realistyczne poczucie sprawczości w warunkach nakładających się na siebie kryzysów – innymi słowy, w warunkach burz i naporów? Warto odróżnić strefę tego, czym się martwimy od tego, na co mamy wpływ. Ta pierwsza jest zazwyczaj dużo większa niż strefa naszego wpływu. A to właśnie w strefie wpływu należy zacząć: dostrzec szansę, ocenić możliwości, zmobilizować energię, zweryfikować zasoby i podjąć działanie. Przy odrobinie wyobraźni i odwagi możemy dostrzec w kryzysowych czasach szansę na wzrost, zdobycie nowych kompetencji, by w zmienionych warunkach funkcjonować na rozwojowo wyższym poziomie.

Towarzyszące kryzysowi lęk i niepewność mogą stać się bodźcem pożądanych zmian, twórczych odkryć i innowacji. W narastającym kryzysie gospodarczym, przy galopującej inflacji, najczęściej pojawia się pytanie – jak przetrwać. To pytanie jest pochodną myślenia ograniczeniami. W pielęgnowaniu sprawczości, w duchu myślenia możliwościami, pojawia się pytanie – w co inwestować w tych trudnych czasach? Z ciekawości zadawałam to pytanie wielokrotnie różnym ekonomistom, finansistom i analitykom. Najcenniejsza odpowiedź (bo realistycznie oceniająca istniejące warunki - brak pewności co do któregokolwiek segmentu rynku czy dóbr i ograniczone zasoby materialne przeznaczone na ewentualną inwestycję) jaką uzyskałam to – w czasie kryzysu inwestuj w siebie. Można powiedzieć – idealna propozycja, potencjalny duży zwrot, niskie ryzyko. (Chyba że ktoś wybiera postawę Jana Himilsbacha, któremu rolę w filmie zaproponował ponoć sam Steven Spielberg. Był tylko jeden warunek: musiał nauczyć się angielskiego. I Himilsbach zrezygnował: „No bo dajmy na to nauczę się, wyjadę, a roli nie dostanę. I jak ch.. zostanę z tym angielskim”, [w:] A. Poppek, Rejs na krzywy ryj. Jan Himilsbach i jego czasy) Jeśli jednak nie podzielamy obaw co do przydatności i sensowności inwestowania w siebie, możemy zdobywać nowe umiejętności, rozwinąć nowe zainteresowania, poszerzać wiedzę na temat własnych zdolności, cech osobowości, talentów, budować dobre relacje z innymi.

Wracając do oka cyklonu – wśród chaosu, naporu i zamętu dookoła ja stawiam sobie trzy drogowskazy. Pierwszy to „Haiku” Rona Padgetta: „Najpierw – uspokój się. / Potem – pozostań w tym stanie / przez resztę życia”. Drugi czerpie ze słów chińskiego filozofa Lao Tze i kierunkuje moje myśli i mój wewnętrzny monolog: „Uważaj na swoje myśli, stają się słowami. Uważaj na swoje słowa, stają się czynami. Uważaj na swoje czyny, stają się nawykami. Uważaj na swoje nawyki, stają się charakterem. Uważaj na swój charakter, staje się twoim przeznaczeniem”. Trzeci drogowskaz pozwala przejść od słów do czynów, a inspirację zawdzięcza lekturze książki Susan Jeffers Feel the fear it and do it anyway – możesz się bać, ale i tak to zrób mimo lęku. Wszyscy się czegoś boimy, ale jeśli przyjmiemy lęk jako naturalny i nieunikniony składnik życia, możemy przekroczyć jego paraliżującą moc i pozwolić sobie na eksperyment: czując lęk mimo wszystko podejmować wyzwanie. Może będzie jak z okiem cyklonu – boimy się w nim znaleźć (bo w sposób nieuzasadniony wyobrażamy sobie, że tam znajduje się epicentrum Armagedonu), a tymczasem to miejsce dużo spokojniejsze niż podpowiadały nam lęk i niepokój.

OLGA BRZEZIŃSKA

Menedżerka i promotorka kultury, prezeska Fundacji Miasto Literatury, dyrektor programowa Festiwalu Miłosza i Dni Tranströmerowskich. Absolwentka UJ, SGHi Leadership Academy for Poland. Pomysłodawczyni, współtwórczyni i producentka wydarzeń literackich, muzycznych, teatralnych oraz programów edukacyjnych. Laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa (2018).

Koniec

ZIELONY LIBERALIMZ

ZIELONY LIBERALIZM

RATUJĄC JEDZENIE

Z MATEUSZEM KOWALCZYKIEM ROZMAWIA DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dobrosława Gogłoza: Czy marnowanie jedzenia jest w ogóle problemem? Dlaczego?

Mateusz Kowalczyk: Niestety jest problemem i to dość sporym, pogłębiającym się. Trzeba pamiętać o tym, że wyrzucane produkty to także zmarnowana woda użyta do ich produkcji, energia (tzw. „ślad węglowy”), metan, a także dodatkowe ilości śmieci. Krótko mówiąc - marnując wpływamy na zmianę klimatu.

Jak wygląda sytuacja w Polsce?

Według raportu PROM udostępnionego przez Banki Żywności, w Polsce marnujemy aż 5 milionów ton żywności rocznie. To są ogromne ilości jedzenia. W Foodsi staramy się z tym walczyć. Pokazujemy lokalom, co mogą zrobić z nadwyżkami produktów, a użytkowników zarażamy ratowaniem paczek-niespodzianek. Prawda jest taka, że najwięcej marnujemy we własnych domach.

Jak działa Foodsi i do kogo adresowane jest wasze rozwiązanie?

Aplikacja jest bardzo prosta w obsłudze, tak naprawdę wystarczy pobrać ją na smartfona. Potem już tylko kilka kliknięć dzieli nas od uratowania pysznego jedzenia. Wybieramy lokalizację, lokal, rezerwujemy wybraną paczkę-niespodziankę, a następnie odbieramy zamówienie w wyznaczonych godzinach i gotowe! Nasze rozwiązanie adresowane jest zarówno dla tych dbających o środowisko jak i dla tych poszukujących tańszych produktów czy po prostu ciekawych okazji.

Gdyby miały powstać kolejne startupy zajmujące się marnowaniem żywności, na jakich elementach powinny się skupić?

Myślę, że jest duża potrzeba uświadomienia ile produktów wyrzucamy i edukowania o tym, jak nie marnować. Odpowiednie przechowywanie, planowanie zakupów i posiłków z wyprzedzeniem to tylko kilka sposobów na to, aby marnować mniej jedzenia. Wydaje się to oczywiste, jednak nie zawsze udaje nam się do tego stosować. Być może wynika to z braku czasu, a może z braku pomysłu, jak wprowadzić te rozwiązania w życie. W tym temacie jest jeszcze dużo do zrobienia.

Czy możecie podzielić się chociaż niektórymi planami na rozwój waszego projektu?

W dalszym ciągu zamierzamy zwiększać dotarcie do polskich biznesów. Staramy się, aby miejsc, w których się nie marnuje było coraz więcej. Mamy też nadzieję, że w kolejnym roku uda się lokalne podejście do sprawy przełożyć na działanie międzynarodowe i rozwinąć platformę na innych europejskich rynkach.

Funkcjonujecie w obszarze impaktowych startupów. Kogo jeszcze warto obserwować w tym środowisku i dlaczego?

Widzimy duży potencjał w branżach związanych z ochroną środowiska. Obecnie funkcjonuje już w Polsce sporo młodych firm, które zajmują się zieloną energią -- przykładem będzie tu Saule Technologies i SunRoof. Marka Airly dostarcza informacje o jakości powietrza, Dekoeko czy Fibritech dbają o „bio” odpowiedzialny biznes. Ale to nie koniec… Warto wspomnieć także o Bin-e, która wspiera recykling poprzez inteligentne kosze do segregacji. Są też startupy takie jak Vooom czy TrybEco, oferujące możliwość ekologicznego przemieszczania się po mieście.

DOBROSŁAWA GOGŁOZA

Dyrektor zarządzająca portalu crowdfundingowego Pomagam.pl. Założycielka i wieloletnia prezeska Stowarzyszenia Otwarte Klatki, które zostało uznane za jedną z najskuteczniejszych organizacji działających na rzecz zwierząt hodowlanych na świecie. Pasjonuje się tematem zmiany społecznej i rolą, jaką w niej odgrywa biznes.

Koniec

MŁODYM GŁOSEM

MŁODYM GŁOSEM

POD TROGLODYCKIM OBLĘŻENIEM

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Kultura karmiła nas wyidealizowanym obrazem przyszłości. Pokazywała nam reklamę pięknego życia w intelektualnej i cenionej elicie. Ten obraz codziennie gonił nas do książek i kazał za wszelką cenę walczyć o jak najlepsze studia. Magia wyparowała bardzo szybko.

Też tak macie? Włączacie sobie z ciekawości jakąś polityczną rozmowę, okazuje się, że temat jest Wam dobrze znany, więc wciągacie się w nią, a dosłownie po chwili zdenerwowani trzaskacie pilotem? Zorientowaliście się, że to tylko puste i powtarzane w koło Macieju frazesy, które ładnie będą brzmiały w nagłówkach gazet? Trafiliście na troglodytów. Śmiało, zmieńcie kanał. Ale nie myślcie, że od nich uciekniecie. Troglodyci otaczają nas wszędzie. Polityka to kurwa? Pewnie. Ale nie ona jedyna. Bo polityka jest tylko jedną z wielu kurew w cholernie brudnym burdelu, jakim jest życie. Ona po prostu jako jedyna nie wstydzi się swojego statusu i dumnie prezentuje się w swoim zawodzie.

Żyjemy trochę w błędnym kole. Wychodzimy bowiem z bardzo naiwnego założenia, że ucieczka od polityki to ucieczka od całego tego prostactwa politycznego i niemających zielonego pojęcia o resortach, którymi kierują, troglodytów. No wręcz przeciwnie – to właśnie podarowanie siebie wprost w troglodyckie uściski. Skąd tak paradoksalne stwierdzenie? Z prostego sformułowania – jak ty nie zainteresujesz się polityką, to ona zainteresuje się tobą. Nie chodzi mi jednak o to najbanalniejsze rozumienie tego zdania. No bo wiadomo – nie interesujesz się polityką? Pozwalasz głupszym od siebie na wybranie polityków, którzy ich omamią i wywalczą sobie miejsce przy korycie. Moim jednak zdaniem – każdy z polityków w pewnym zakresie wiedzy jest głupi. Bo nikt z nas nie jest po prostu w stanie przyswoić wiedzy w pełnym zakresie zarządzania państwem. Technokracja na pewno w Polsce jest projektem największych marzycieli. Science fiction nie do realizacji. Stąd najlepszą ścieżką wydaje się stawianie na tych, którzy technokratami się otaczają – być może nie będę tu obiektywny, ale takim przykładem jest Szymon Hołownia i trzy filary jego ruchu. Każdy z nich wie, na czym ma się skupić. Stowarzyszenie pomaga społecznie, strategie układają plany, a partia wciela je w życie. Nie jesteśmy jednak w stanie ze stuprocentową pewnością założyć, że każde środowisko polityczne nie pozostawałoby w gotowości przekierowywania swoich głównych haseł politycznych i ideologii w kierunku większego stada elektoratu. No bo rękę dam sobie przecież uciąć, że pomysły Tuska o czterodniowym tygodniu pracy i nagrody, jakie otrzymywał od kobiet to efekt jego od zawsze progresywnych poglądów politycznych! Pokazał to jako premier.

Czemu jednak wychodzę z założenia, że nie tylko politykę troglodyci otruli swym jadem? Po pierwsze – dopuszczając troglodytów do władzy, pozwalamy im zaciskać ręce ich rodów, ziomków i innych znajomków na naszej publicznej własności. Oni w końcu tworzą prawo, które reguluje coraz więcej aspektów naszego życia. Nie musimy jednak bić się jedynie z troglodyckimi krewnymi. W każdym miejscu w naszym życiu zaczynają tworzyć się układy. Grupujemy się wokół naszych wspólnych zainteresowań, zawodowych wymogów współpracy, interesów. W każdym miejscu w naszym życiu musimy się z kimś zmagać. Konia z rzędem temu, kto zna wszystkich kolegów z pracy i z każdym się lubi. Albo temu, kto nie miał grupy „cichociemnych” w klasie, która otwierała usta w dwóch celach – bo nauczyciel o coś pytał, albo w celu rozmowy z innym cichociemnym. A grupkę chłopaków sportowców w szkole? Taką, w której miarą sukcesu życiowego była liczba dziewczyn, które chciały się z nimi umówić? No właśnie. I wśród takich grup czyhają właśnie troglodyci. Spiskowe elity tego świata boją się bardzo reptilian. Ale to inny gatunek żyje pośród nas. I też jest zmiennokształtny, bo czasem perfekcyjnie udaje człowieka inteligentnego. Może nawet nie tylko udaje! Może on faktycznie w pewnych aspektach życia jest cholernie inteligentny! Ale to tylko jego maska. Ludzkie przebranie. Najskromniejsze i najmniejsze okulary, które pozwalają zrozumieć jego oczom świat, a tobie zniekształcają widok jego oczu – dla zmylenia. Wewnątrz natomiast kryje się troglodyta. Taki, który nie ma pojęcia jak najlepiej wykonać swoją pracę. Taki, który wie o niej mniej od ciebie. Taki, który wie tylko jedno – jak grać w grę, w której stawką jest awans. Wiesz, jak w nią będzie grał? Będzie napuszczał na ciebie koleżanki z pracy. Będzie tworzył niestworzone plotki. Będzie chodził do szefa z każdą pierdołą i zbierał wokół siebie ludzi, byleby ciebie wygryźć. I wiesz co? Ten troglodyta wcale nie jest politykiem. O nie! On się brzydzi polityką. Tak jak ty. Robi przecież to, co kocha. Skupia się na pracy. Tak jak ty. Gra w grę, którą nazywamy życiem. I tym się od nas różni. Bo my się tą grą brzydzimy. Dlatego w tej grze – on gra nami, a my tylko jesteśmy jego pionkami. Ulżyło ci? Jakie szczęście, że nie tytłasz się w tej brudnej polityce, tylko skupiasz się na pracy i na każdym innym aspekcie życia.

JAKUB ANDRZEJ LUBER

Student Prawa Uniwersytetu Warszawskiego aktywnie biorący udział w studenckim ruchu naukowym, szczególnie w zakresie karnistycznym. Koordynator kujawsko - pomorskiego Pokolenia 2050. Członek fundacji edukacyjnej "Nowy Głos". Wicemistrz Polski na poziomie licealnym i półfinalista Akademickich Mistrzostw Polski Debat Oksfordzkich. Chrześcijański demokrata marzący o Polsce zielonej, obywatelskiej i sprawiedliwej.

oniec

TRZY PO TRZY

TRZY PO TRZY

„UPIĆ ZIOBRĘ”

PIOTR BENIUSZYS

Gdy przychodzi się do kogoś w gości, to staje się przed niewypowiedzianym wprost oczekiwaniem, że zaprezentuje się „gościnne występy”. Gdy przy naszym stole zasiada więc na przykład cukiernik, to winien czuć się zobowiązany odpalić gospodarzowi jakiś oryginalny przepis na deser. Gdy do kielicha zagląda u nas księgowy, to byłoby miło, gdyby poradził, jak bez nadmiernego ryzyka trochę orżnąć fiskusa. Gdy pierwszorzędnym wędzonym jesiotrem z naszej krwawicy raczy się nauczycielka, to jej psim obowiązkiem jest informować nas, jak straszna jest współczesna młodzież, wobec czego nasze problemy z wychowaniem dzieci to drobiazg i możemy spać spokojnie. Gdy zagląda do nas seksuolog… sami wiecie.

Ja jestem politologiem, więc mam w takich sytuacjach przechlapane. Po pierwsze, oczekuje się, że będę prognozował przyszłość. To źle. Po drugie, że będę jakoś racjonalizował wydarzenia rodem z codzienności polskiej polityki. To jeszcze (o wiele) gorzej. Po trzecie, mam jak w banku, że wzbudzę agresję statystycznie nieuniknionego wyborcy PiS (lub partii Razem, jeśli jest przy stole trochę młodzieży) i stanę się „czarnym ludem” imprezy. Po czwarte w końcu, wszyscy zgromadzeni są i tak święcie przekonani, że na polityce znają się ode mnie lepiej (i wcale nie wykluczam, że mają rację).

Ale mniejsza o żale. Czasem zastanawiam się, kogo z polskich polityków warto byłoby hipotetycznie zaprosić na zakrapianą wieczerzę do domu i skłonić do różnych zwierzeń. Na pewno nietrudno byłoby pozyskać w charakterze gościa ministra edukacji narodowej i nauki Przemysława Czarnka. Wszyscy wiemy, że wbijanie ludziom „na chatę” ogłosił urbi et orbi idealną metodą na radzenie sobie z inflacją i rosnącymi kosztami wyżywienia. Ale co on mógłby nam przy odkorkowywaniu drugiej single malt jeszcze ciekawego powiedzieć? O ile nie zamawiałby w klasyczny sposób, prawym ramieniem, pięciu piw u mojej żony, to wszelkie jego – nawet najbardziej niedyskretne i skandaliczne – oceny już znamy z wypowiedzi publicznych. Facet nie ma chyba żadnych sekretów do zdradzenia.

Po drugiej stronie skali jest natomiast premier Mateusz Morawiecki. Ten polityk jest w powszechnym odbiorze znany głównie z tego, że nieustannie kłamie. A skoro tak, to ma same sekrety. Największym jego sekretem jest wyrobienie sobie u Jarosława Kaczyńskiego marki specjalisty i cudotwórcy ekonomicznego, pomimo posiadania wykształcenia historyczno-filozoficznego oraz doprowadzenia polskiej gospodarki do stanu najgłębszego kryzysu od epoki gabinetu towarzysza Zbigniewa Messnera w drugiej połowie lat 80. (tu gdzieś są na pewno związki przyczynowo-skutkowe). W każdym razie premier Morawiecki to idealny kandydat na przetestowanie zasady in vino veritas w praktyce.

Zupełnie zbędną natomiast wydaje się inwestycja w wyszynk dla ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry. Jego nawet nie trzeba sprowadzać pod strzechę, podsuwać mu talerza ze specjałami domu, o szklanicy płynu wyskokowego nie wspominając. Ziobro występuje bez tego wszystkiego i z nieskrywaną radością opowiada całemu społeczeństwu, kogo z opozycji i o co oskarżył w zeznaniach świadek, choć prokuratura zdążyła wszystko zweryfikować jako bzdury. Ploteczki, panie i panowie, w darmowych kanałach informacyjnych i na kolorowych paskach 24 godziny na dobę. A pan Ziobro – chyba – zrobił to wszystko nawet na trzeźwo!

Koniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - EVA KOLSTAD

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Na sporządzonej blisko 10 lat temu liście stu najważniejszych kobiet w norweskiej historii Eva Kolstad zajęła miejsce 31., ale gdyby ktoś pokusił się o utworzenie takiej listy dla historii liberalizmu, to najprawdopodobniej znalazłaby się nawet wyżej. W trakcie kilku dekad aktywności politycznej, na płaszczyźnie zarówno krajowej, jak i globalnej polityki, Kolstad ustanowiła współczesnym sobie liberałom (i tym bardziej liberałom kolejnych pokoleń) kilka nowych standardów myślenia, które dzisiaj wydają się oczywiste i naturalne. Przede wszystkim zapewniła sobie poczesne miejsce wśród pionierek liberalnego feminizmu i przesunęła postulaty stawiane przez niesocjalistyczny feminizm ku centrum liberalnej refleksji, czyniąc to jednak nie na polu rozważań akademickich czy publicystyki, a na polu konkretnych i praktycznych działań politycznych.

Kolstad urodziła się jako Eva Lundegaard Hartvig w roku 1918, w Halden, w rodzinie akademickiego wykładowcy. Pod koniec lat trzydziestych ukończyła swoje studia w dziedzinie prawa rachunkowego i zdała odpowiedni egzamin izby handlowej w Oslo. W okresie II wojny światowej pracowała w swoim zawodzie jako wykładowczyni rachunkowości oraz urzędniczka biura audytowego, zanim w roku 1944 założyła własną firmę w branży audytów finansowych. Rok później zdała egzamin państwowy i została pierwszą w historii kobietą z licencją audytora w Norwegii. Być może realia pracy w tak zmaskulinizowanym zawodzie pchnęły Kolstad ku polityce feministycznej, być może inspiracją była osoba teścia – byłego premiera Norwegii.

Kolstad wspierała kwestię praw kobiet „stojąc na fundamencie liberalnym i humanistycznym, gdzie kwestią zasadniczą była równość wobec prawa niezależnie od różnic płci”. W Norweskim Związku ds. Kobiet (NKF) działała już od 18. roku życia, ale na lata powojenne przypadł rozkwit jej aktywności. Przez większość lat 50. kierowała strukturami NKF w Oslo, a w latach 1952-54 była jego wiceszefową w skali całego kraju. Prezeską NKF została na ponad 12 lat w roku 1956, po śmierci swoich dwóch poprzedniczek w tragicznych okolicznościach, zaś w latach 1963-68 dodatkowo pracowała jako redaktor naczelna czasopisma poświęconego walce o prawa kobiet „Kvinnesaksnytt”.

Już od 1949 r. Kolstad działała na szczeblu międzynarodowym – w Międzynarodowym Sojuszu Kobiet (IAW), gdzie zasiadała w zarządzie, a w latach 1973-76 kierowała komisją ds. praw obywatelskich i politycznych. IAW zaczynała jako organizacja zorientowana na walkę o prawa wyborcze kobiet, ale w czasach Kolstad do centrum jej zainteresowania przesuwała się coraz bardziej problematyka położenia kobiet w krajach rozwijających się. Stąd logicznym kolejnym krokiem była aktywność Evy Kolstad na forum ONZ, wobec której IAW pełniła rolę konsultacyjną. I tak w roku 1968 została ona wybrana, jako wspólna kandydatka wszystkich krajów nordyckich, członkinią Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet, w której pracowała do 1975 r., także jako wiceprzewodnicząca. W tej roli Kolstad pełniła wiodącą rolę przy organizacji Międzynarodowego Roku Kobiet ONZ w 1975 r., konferencji ds. równości płci w Meksyku, Dekady Kobiet 1976-86 oraz przy przygotowaniu Konwencji ONZ w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji, przyjętej w roku 1979.

Na płaszczyźnie krajowej Eva Kolstad zaangażowała się w latach 50. w zwalczanie tzw. ideologii gospodyni domowej. Jej czołowym celem politycznym było zapewnienie, aby wszystkie kobiety, niezależnie od statusu matrymonialnego, miały równe szanse na zdobycie płatnego zatrudnienia. Kluczową (i zwieńczoną sukcesem) walką Kolstad była batalia o zniesienie tzw. podatku wspólnego, który łączył rozliczenie podatkowe żony i męża w sposób, który nierzadko pozbawiał podejmowanie przez kobiety pracy ekonomicznego sensu. W 1959 r. lider liberałów Helge Seip ustąpił początkującej jeszcze posłance do Stortingu miejsca przy mównicy i umożliwił wygłoszenie przemówienia, które przeszło do historii norweskiego feminizmu. Poza batalią podatkową, do największych politycznych sukcesów Kolstad należała ratyfikacja konwencji o równości płac Międzynarodowej Organizacji Pracy, ustanowienie w Norwegii Rady ds. Równości Płac oraz ujednolicenie programu nauczania dla dziewczynek i chłopców w szkołach podstawowych. Walczyła także o sześciogodzinny dzień pracy, tak aby osiągnąć większą możliwość elastycznego kształtowania czasu pracy i łączenia obowiązków zawodowych z rodzinnymi. Po 1960 r. bardzo wyraźnie wystąpiła w obronie praw osób LGBT.

Podsumowując swoje feministyczne zaangażowanie, Kolstad zakotwiczyła je w typowo liberalnym układzie odniesienia tak: „Współczesne i nowoczesne kwestie kobiece stały się punktem nawiązania walki z zastygłymi, związanymi tradycją percepcjami tego, co jest męskie, a co żeńskie. Oto będzie walka godna wyzwolonego człowieka”.

W latach 1972-73 Eva Kolstad pełniła urząd minister praw konsumenckich i administracji w rządzie Larsa Korvalda. W roku 1978 doprowadziła do uchwalenia przez Storting kompleksowej ustawy o równości płci i została mianowana pierwszą w skali świata rzeczniczką ds. równego traktowania. Była także pierwszą kobietą na czele norweskiej partii politycznej, gdy w latach 1974-76 przewodniczyła liberalnej partii Venstre, niestety bezskutecznie usiłując odbudować jej pozycję po podziale spowodowanym różnicami poglądów norweskich liberałów co do kwestii przystąpienia do EWG poprzez nadanie jej profilu „zielonego liberalizmu”. Kolstad była także członkinią zarządu Stowarzyszenia Humanistyczno-Etycznego i określała się jako agnostyczka.

Eva Kolstad zmarła w marcu 1999 r. W zasadzie do ostatnich dni pozostała aktywna w sprawach kobiet. Po jej śmierci jej imię nadano placowi w Oslo, przy którym znajduje się centralna siedziba Venstre.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

GLOCK

ALEKSANDER WIERNY

Gdyby miał Glocka,

a na planecie byłby jeszcze tylko ten drugi (ta druga),

gdyby odbezpieczył i przeładował broń,

i zaczął szukać celu w płaskiej,

szarej przestrzeni pustyni,

bo przecież planeta nie może wyglądać inaczej,

skoro zostało na niej tylko ich dwóch (ich dwoje),

gdyby w końcu nastała harmonia szczerbinki,

muszki i obiektu, czy nacisnąłby spust,

wolny od osądu i kary, czy strzeliłby

do tego drugiego (tej drugiej) po prostu dlatego,

że by mógł?

A gdyby to ten drugi (ta druga) miał Glocka,

a nie on?

Aleksander Wierny (ur. 1973) jest poetą i prozaikiem. Wydał pięć książek prozatorskich i trzy poetyckie, ostatnio zbiór wierszy małe nowe ciała (Galeria Sztuki Współczesnej BWA, Olkusz 2021), który znalazł się w finałowej piątce Nagrody Poetyckiej K.I. Gałczyńskiego „Orfeusz”. Urodził się, mieszka i pracuje w Częstochowie, pomieszkuje w Sygontce.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W W LIBERTÉ!

NIEWIEDZA ZAWINIONA

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

TERROR TROGLODYTÓW

NIEWIEDZA 2.0 Piotr Beniuszys

HEHEHE, YEHEHE, EEE, PUU, MMM, PUU, YHYHYHY, NO* Magdalena M. Kaj-Chęcińska

REPUBLIKA TROGLODYTÓW, CZYLI O NADCHODZĄCEJ FALI OOBYWATELSKIEGO ANALFABETYZMU

WSPÓŁCZESNY TROGLODYTA

Sylwia Dziemińska

BANALNOŚĆ PRZEMOCY I CZYSTA WOLNOŚĆ Piotr Górski

EKONOMIA DZIŚŃ

NA CO NAM (TAKI) UOKIK Maciej Chmielewski

SPOŁECZEŃSTWO DZIŚ

CZY IDEA SIOSTRZEŃSTWA MA SENS?Anneliese Mistel

W OKU CYKLONU

Olga Brzezińska

ZIELONY LIBERALIMZ

RATUJĄC JEDZENIE z Mateuszem Kowalczykiem rozmawia Dobrosława Gogłoza

MŁODYM GŁOSEM

POD TROGLODYCKIM OBLĘŻENIEM Jakub ANdrzej Luber

TRZY PO TRZY

„UPIĆ ZIOBRĘ” Piotr Beniuszys

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - EVA KOLSTAD

WIERSZ WOLNY

GLOCK