Koniec W W LIBERTÉ!

W LIBERTÉ!

NIE DZIŚ, NIE JUTRO...

MAGDALENA M. BARAN

Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

Wojna sama w sobie nie da się w żadnym sensie określić,

zdefiniować, ocenić: potępić bądź uświęcić.

Moralność i rozum

nie dają się do niej zastosować (...) Dopiero gdy

skonfrontujemy nasze

pojęcia i nasze wartości z czymś, co od nich

radykalnie różne,

dowiemy się, ile są warte.

Krzysztof Michalski, Płomień wieczności

Raz za razem wraca do mnie ta myśl, że „zbyt wieleśmy widzieli zbrodni”, że pewna „stałość i regularność” występowania w historii oraz „powszechność i wszechobecność” wojny w skali światowej staje się świadectwem „normalności”, z która trudno polemizować, a na którą nie wolno nam się zgodzić. Że „dzieje się już”. Że owa – co podkreślał św. Augustyn – „chęć wyrządzania krzywdy, mściwość i okrucieństwo, duch nieprzejednany i bezwzględność buntownika, nadto żądza panowania – oto, co zasługuje w wojnie potępienie”. Że niby wiemy, układamy, mamy cały arsenał dyplomatycznych, ekonomicznych czy w końcu prawnych narzędzi, a wojna… wciąż dzieje się. I – jakich byśmy nie zaklinali demonów, po jakie byśmy nie sięgali środki – jej końca nie widać. Bo „wojna – jak powiada Hillman – zawiera również w ogólnym znaczeniu słowo pokój: pokój jako zwycięstwo. Owa fuzja pokoju z militarnym zwycięstwem ujawnia się w pełni w modlitwach za pokój, w których, po cichu i między wierszami, prosi się o zwycięstwo w wojnie”. I choć, jak chcieli klasycy, pokój jest celem wojny, to droga do niego bardzo daleka.

Ta wojna nie skończy się jutro… Ani za tydzień… Ani… Dziś każde „się skończy” wydaje się raczej wróżeniem z fusów niż snuciem realistycznego scenariusza, w którym precyzyjnie uda się wskazać wyliczenie z gatunku „winien – ma”, choć do tego, kto jest winien, nie mamy najmniejszych wątpliwości. Chcielibyśmy powiedzieć, że „to już”, że „jeszcze chwila”, że… Jednak sama wojna nikomu niczego nie ułatwia. Nie taka zresztą jej rola. Wojna nie prostuje ścieżek, a tylko raz za razem gmatwa kolejne scenariusze. Wojna nie daje gotowych rozwiązań, a tylko miesza w międzynarodowym kotle, stawiając nas wobec pytań o wartości, sojusze, aktywa, dostawy, wielkie i małe polityki, ludzką codzienność, ludzki strach. O życie jakim jest.

Bo nawet, gdy pewnego dnia umilkną działa, gdy przygotujemy katalog rozwiązań, napiszemy scenariusze, ruszymy drogą ku powojennej sprawiedliwości, to wojna nie skończy się ot tak. Nie zdecydujemy o tym przy dyplomatycznym stole, ani przez odpowiednio złożone podpisy, ostatnią kropkę postawioną we właściwym dla niej miejscu. Dziś jest, a jutro już nie – nawet jeśli z czysto formalnego punktu widzenia możemy marzyć o takiej opcji. Pewne jest, że nie powiemy już „na Zachodzie bez zmian”, bo tych ostatnich obserwujemy bez liku.

Jeśli w ogóle jest tu jakieś „łatwiej”, to określanie międzynarodowej pomocy, solidarności, wyliczanie kolejnych kroków czynionych przez każdą ze stron. Możemy… liczyć. Liczyć dni wojny, liczyć zniszczone miasta, liczyć ofiary, rannych, zabitych, zaginionych, groby. Możemy rysować perspektywy obudowy infrastrukturalnej, … czy w końcu rehabilitacji więzi społecznych czy kulturowych. I… tylko tyle możemy. Bo ta wojna potrwa. Zarówno na froncie, jak i na papierze. Dla stworzenia „lepszego stanu pokoju” nie wystarczy prosta formułka, że stan ów musi być bezpieczniejszy/stabilniejszy od uprzedniego, który był wszak bezpośrednim zapalnikiem wojny. Tej wojny, która jest czyjaś. Nie jest sierotą. Ma ojca, matkę, całą knującą „rodzinę”. I to ową „familię” mamy stawiać przed koniecznością zakończenia wojny, dochodzenia odszkodowań, stosowania sankcji, wielopoziomowego ukarania tych, co „zadali cierpienie innym” czy w końcu owej rehabilitacji – nie tylko „w regionie”. To ich wojna.

Tyle, że pokój też zawsze jest czyjś. A jeśli – jak chciał Ernst Jünger – ma on być „dla wszystkich błogosławieństwem, wówczas musi on spoczywać na bardzo prostych i powszechnych fundamentach”. Zgodzimy się je budować/ich szukać. Inaczej nie damy rady. Inaczej scenariusze mogą być czarne. I, mimo że wojna… potrwa, mimo że potrzebują one naszego wyczulenia/zrozumienia/cierpliwości/uwagi/odwagi, to musimy się z nimi choć trochę pospieszyć. „Po każdej wojnie musi ktoś posprzątać” – pisała Wisława Szymborska. To też potrwa. A nawet jeśli raz za razem docierają do naszych uszu różne wyliczenia i statystyki, to faktycznych kosztów tego sprzątania nie umiemy dziś oszacować. Również planując taki post-war musimy konfrontować nasze pojęcia i wartości z tym, co od nich radykalnie różne. I może faktycznie okaże się, że są coś warte.

Koniec

DŁUGI CIEŃ WOJNY

DŁUGI CIEŃ WOJNY

WOJNA TO LUDZIE TACY JAK TY CZY JA

Z PAWŁEM PIENIĄŻKIEM ROZMAWIA MAGDALENA M. BARAN

Magdalena M. Baran: „Naprawdę zawsze polega to na tym samym barbarzyństwie – pisał niegdyś Arturo Pérez-Reverte – od Troi do Mostaru czy Sarajewa, zawsze jest to ta sama wojna”. Spędziwszy lata jako korespondent wojenny w ten właśnie sposób „podsumowywał” lata swojej pracy w książce Terytorium Komańczów. Nasuwa się wniosek, że faktycznie… ta sama wojna, choć może nie taka sama, posługująca się coraz to nowymi środkami, ale niezmiennie dążąca do podobnych celów, pełna grozy, okrucieństwa i terroru. Jak to wygląda z twojej perspektywy?

Paweł Pieniążek: Nie zmieniają się motywacje wojen. Tak jak pisała Margaret MacMillan, podłożem wojen jest zawsze albo chciwość, albo samoobrona, albo emocje, albo idee. I to się nie zmieniło, więc tak – w jakimś sensie wojny pozostają dokładnie tym samym. Zmieniają się środki, zmieniają się narzędzia, zmienia się sposób ich prowadzenia, ale z perspektywy ludności cywilnej zawsze są to ogromne dramaty i tragedie, dlatego że to właśnie ona zawsze jest pierwszym celem tych wojen, to ona cierpi. Uważam, że perspektywa ludności cywilnej jest najgorsza, dlatego że to oni zostają przez wojnę zaskoczeni. Wojna przychodzi do ich domów w przeciwieństwie do praktycznie wszystkich innych kategorii, które na tę wojnę przyjeżdżają, włącznie z żołnierzami. No, może z wyłączeniem obrony terytorialnej, bo to są bardzo często ludzie pochodzący z tych samych miejscowości czy miast. Jednak w większości przypadków są to ludzie przyjezdni, którzy mają dokąd wyjechać, a ludność cywilna musi się z tą wojną mierzyć u siebie. Często też nie ma okazji, żeby wyjechać, żeby się zastanowić co zrobić, bo czasami wojna przychodzi z dnia na dzień. Zatem w pewnym sensie rzeczywiście wojny się nie zmieniają, również jeżeli chodzi o okrucieństwo. Podczas wojny pełnoskalowej w Ukrainie, po 24 lutego 2022 roku, widzieliśmy go mnóstwo. Są to rzeczy bardzo straszne. Nieprzypadkowo pojawia się to, tak naprawdę dość naiwne, pytanie: „Jak to możliwe, że dzieje się to w XXI wieku?” To jest najlepszy przykład, że to, co wydawało się dla wielu przeszłością, wciąż jest, niestety, teraźniejszością.

Wśród specjalistów wojskowości zdania co to tego, czy spodziewaliśmy się wojny w Ukrainie są podzielone. Stoję na stanowisku, że… widzieliśmy; co więcej, widzieliśmy z mniejszą czy większą dokładnością osadzającą tą wojnę w czasie. Jakby zanim na dobre się zaczęła, już ciągnęła za sobą długi cień. A jak to wygląda w twoim środowisku?

Jeżeli chodzi o perspektywę wojny na pełną skalę, która rozpoczęła się 24 lutego, to zdania co do tego, czy wydarzy się ona w najbliższym czasie, czy też nie, były podzielone. Myślę jednak, że większość osób miała przekonanie, że dojdzie do jakiejś poważnej eskalacji. Ja sam uważałem, że to jeszcze nie w tamtym czasie, że wojna z Rosją na dużą skalę jest kwestią przyszłości, ale myślałem, że dalszej niż bliższej. Opinie były zatem bardzo różne. Nie można też zapominać, że wojna trwa tutaj już od 9 lat, więc w tym sensie wszyscy wiedzieliśmy, że wojna trwa i że to nic nowego, więc trzeba tę perspektywę eskalacji jakoś podkreślić. W każdym razie – stanowiska były bardzo różne. Jedni byli przekonani (chociaż było ich mało), że nic się nie wydarzy. Ja sam – jak już wspominałem – myślałem, że to się wydarzy później, ale wiązało się to po prostu faktem, że uwierzyłem stronie ukraińskiej, a nie amerykańskiej. Myślałem, że Amerykanie przesadzają z jakiegoś powodu, który nie do końca potrafiłem sobie wyjaśnić. Uwierzyłem, że to będzie wojna na pełną skalę dopiero po tym, jak Władimir Putin uznał niepodległość terytoriów tzw. Donieckiej i Ługańskiej Republiki Ludowej, kiedy zaczęli budować obozy na granicach i rozpoczęła się ewakuacja. Wtedy zrozumiałem, że będzie działo się coś poważnego, ale to już było tak naprawdę w przededniu pełnoskalowej wojny.

Czy w ogóle można – a pytam tu o wymiar czysto zawodowy – przygotować się na wojnę? Jako korespondent, ale też jako człowiek?

Tak, oczywiście, można się przygotować i to pod kilkoma względami. Gdy jechałem na Ukrainę 14 albo 15 lutego 2022 r., to już miałem ze sobą cały sprzęt i byłem przygotowany. Perspektywa, że coś się może wydarzyć, była już mocniejsza, chociaż – jak też piszę o tym w książce – 22 lutego na wyjazd do Charkowa nie zabrałem ze sobą tego całego ekwipunku. Zostawiłem wszystko w Kijowie, więc gdy 24 lutego rozpoczęła się pełnoskalowa wojna, to musiałem wrócić do Kijowa. Ale do tego wszystkiego naprawdę można się przygotować. Im dłużej pracuję w terenach objętych konfliktami zbrojnymi (zacząłem od Ukrainy w 2014 roku, później byłem jeszcze w Iraku, Syrii, Afganistanie, Górskim Karabachu), to uczę się tego wszystkiego. Zawsze jestem dobrze przygotowany, jeżeli chodzi o ekwipunek – poza takim sprzętem „ciężkim”, czyli kamizelka, hełm, apteczka, mam sporo różnego jedzenia (wynikającego z diety), zawsze ze sobą wożę kawę, młynek i aeropress, dzięki którym mogę robić przelewową kawę, bo już dawno temu postanowiłem, że nie będę pił beznadziejnej kawy. Więc pod względem ekwipunku można się jak najbardziej przygotować i ja też jestem w tym coraz lepszy. Po prostu nauczyło mnie już tego doświadczenie.

Jeżeli chodzi o jakiś taki wymiar psychologiczny czy emocjonalny, to też można. Dla mnie jest to praca, więc zawsze jestem przygotowany i często z dnia na dzień mogę wyjechać w miejsce konfliktu zbrojnego. Oczywiście, im więcej mam informacji, im więcej wiem o miejscu, w którym się znajduję, tym łatwiej jest opanować niepokój. W przypadku Ukrainy w ogóle nie odczuwałem strachu. Po prostu się dobrze przygotowywałem, bo w pierwszych dniach nie było jasne, co się wydarzy, więc wraz z kolegami i koleżanką byliśmy zaopatrzeni w duże ilości wody i jedzenia. Byliśmy nawet przygotowani na trwanie w otoczonym Kijowie, co się ostatecznie nie wydarzyło. Ale nie mam problemu z przygotowaniem się do tego. Po latach staje się to elementem pracy i jest się na to gotowym. W jakimś stopniu do wojny się przywyka. Ona nie jest już taka przerażająca, bo zawsze jest tak, że jak mierzysz się z czymś bezpośrednio, widzisz coś na własne oczy, to nie robi to już takiego wrażenia jak wtedy, gdy obserwujesz to na odległość i poprzez jakiegoś pośrednika.

Jerzy Pomianowski, odnosząc się do wojen wieku XX, pisał, że „historia rzadko kiedy warowała na łańcuchu, ale w tym stuleciu – widzieli ją przy robocie wszyscy, bo nigdy przedtem nie zapisywały jej obiektywy i kamery, nie rozgłosiły megafony i ekrany, nie mówiąc już o piórach”. Tymczasem dzisiejszy zasięg, prędkość informacji, jej ogrom, prawda lub fałsz… nie mieściły się w ówczesnej wyobraźni. Jak fakt, że za pośrednictwem mediów, również tych społecznościowych, na taką skalę widzimy „historię przy robocie” zmienia dziś postrzeganie wojny?

Oczywiście, zmienia to obraz wojny, dlatego że jeśli to, o czym pisał Pomianowski dotyczyło głównie tzw. mediów tradycyjnych i pisarzy, to dzisiaj dostęp do opisywania i relacjonowania bezpośredniego mają tak naprawdę wszyscy posiadający dostęp do Internetu, smartfona (nawet nie musi być wysokiej jakości, żeby przekazywać obrazy, które robią ogromne wrażenie). Ale jednak to, że te obrazy, które zostają, te wszystkie jakieś ikoniczne rzeczy, które powodują, że wojna naprawdę wbija nam się w pamięć, to są właśnie prace profesjonalnych fotografów, operatorów, dziennikarzy, pisarzy. To są rzeczy, które mogą przetrwać ten internetowy młyn i nie gubią się w karuzeli niekończących się wiadomości na feedzie. Waga tego tradycyjnego przekazu, chociaż Pomianowski raczej traktował go jako nowatorski, jest tutaj znacząca i już trochę lekceważona. Ci wszyscy, którzy mówią: „Po co dziennikarze na wojnach, skoro wszystko można zobaczyć w mediach społecznościowych”... Ale jak ładnie napisał to Patrick Cockburn: „Z YouTube’a nie dowiesz się, kto wygrał wojnę”, i te wszystkie klipy, krótkie obrazki, szybkie treści zazwyczaj nie powodują, że wiesz więcej, tylko mniej. Są raczej chaotycznym zlepkiem, z którego nie dowiesz się zbyt wiele. Często są bardzo emocjonalne, robiące wrażenie i, jak już mówiłem, zapadające w pamięć, więc pod tym względem one też mają swoją wartość. Ale to za sprawą mediów te rzeczy stają się jakąś opowieścią i podstawą do przyszłej historii o wojnach. Dlatego ja „stare media” uważam za bardzo ważne i dlatego ten zawód jest dla mnie istotny, bo uważam że jest to po prostu ogromna odpowiedzialność za to, jak się o tej wojnie opowiada. Ale pośrednik zawsze stanowi jakiś rodzaj zniekształcenia i im więcej osób jest pomiędzy tobą a bezpośrednim doświadczeniem, tym bardziej jest ono zniekształcone. Wydaje mi się, że nawet mimo tego, że osoba tylko czytająca czy oglądająca nie jest w stanie odczuć tego samego, im bardziej się zbliży, tym lepsza robota dziennikarza, fotografa, operatora czy pisarza. To jest to zadanie. Im więcej osób o tym wie i zwraca na to uwagę, tym lepiej. Nie zgadzam się z tym stwierdzeniem, że te wszystkie obrazki powodują tylko, że ludzie stają się apatyczni i ich to nie interesuje. Może ich to przestać interesować tylko wtedy, kiedy media źle wykonują swoją robotę, kiedy idą na łatwiznę, kiedy nie opowiadają historii ludzi, kiedy nie pokazują, że wojna to są ludzie tacy jak ty czy ja, a nie jakieś abstrakcyjne figury, nie liczby, nie miejsca ostrzałów, nie relacje czy raporty Ministerstwa Obrony, tylko właśnie ci, którzy nas otaczają. Którzy mogliby być twoim sąsiadem czy sąsiadką, kimś z rodziny. To wtedy człowiek może jakoś odczuć to wszystko, zbliżyć się do tego, wykrzesać w sobie empatię, żeby lepiej to zrozumieć. Uważam, że to jest bardzo ważna robota, którą trzeba wykonywać, bo nigdy opowieść zza biurka o wojnie nie będzie taka sama, jak opowieść z wojny o wojnie.

To „widzenie wojny” faktycznie się zmieniało. Wystarczy spojrzeć na ostatnie sto lat. Od zapisków George’a Orwella czy Ernesta Hemingwaya, przez fotografie Lee Miller, książki takie jak Kaputt Curzia Malapartego czy Zapiski z Homs Jonathana Littela, reportaże Ryszarda Kapuścińskiego, rozmowy Jeana Hatzfelda czy zapiski Francesci Borri z jej wspaniałej książki The Syrian Dust. To oczywiście wybór czysto subiektywny. A jednak wybór, który wprowadza w rzeczywistość wojny, w jej codzienność. W jej rozmach. W fakt, że ostatecznie wydarza się ona między ludźmi.

Nie mam tutaj nic do dodania.

W twojej książce Opór. Ukraińcy wobec rosyjskiej inwazji, wojna objawia się wielowymiarowo. To opowieść o wojnie, ale przede wszystkim opowieść o ludziach. O rozpędzającej się wojennej machinie, ale przede wszystkim o tym, jak – w swojej indywidualności – pojedynczy człowiek staje jej na drodze. O tym, jak nie da się uciec przed wojną, a czasem po prostu uciekać się nie chce.

Najbardziej interesujące dla mnie w wojnie jest to, że ludzie często podejmują tam wybory, których nie jesteśmy sobie w stanie uświadomić, które ze względu na naszą ograniczoną wyobraźnię wydają nam się nieprawdopodobne. Na przykład pytanie o to, czy uciec, czy zostać / czy wyjechać z domu, czy w nim pozostać bardzo często wiąże się z szeregiem innych rzeczy. Wiele osób, z którymi rozmawiałem, zostawało, bo np. mieli kogoś chorego, mieli starszych rodziców lub dziadków, którzy nie mogli się ruszać i z tego powodu decydowali się pozostać w swoich domach, mimo że wiązało się to dla nich z ogromnym niebezpieczeństwem – tak naprawdę chęć ochrony bliskiej osoby mogła się dla nich wiązać ze śmiercią. Inną rzeczą, którą teoretycznie rozumiem, ale praktycznie wciąż czuję się wobec niej bezradny, jest to, że ludzie nie chcą wyjechać z domu, bo boją się o sam dom, o swoje cztery ściany i jakieś wspomnienia z nimi związane. Często jest to najbardziej wartościowa rzecz w ich życiu i trudno im sobie wyobrazić, że znaleźliby się w jakimś innym miejscu. Im bardziej społeczeństwo jest otwarte na ruch, na przemieszczanie się, tym trudniej sobie tę perspektywę wyobrazić. Ja sam nigdy nie czułem się mocno związany z moim rodzinnym miastem, więc trudno jest mi utożsamić się z tym przywiązaniem do ziemi. A jest to bardzo ważna rzecz dla wielu ludzi – ta bliskość ziemi i swojego domu. Jest to bardzo ciekawe i uważam, że to element tego tytułowego oporu – to, że człowiek decyduje się przeciwstawić w prosty sposób: zostając w domu, usiłując zachować swoje normalne życie, które wojna stara się zmielić. To są te wszystkie elementy, które są ciekawe, bo z takiego czysto racjonalnego punktu widzenia wydaje nam się, że odpowiedź jest tu zerojedynkowa, a w międzyczasie okazuje się, że jest tych odpowiedzi bardzo, bardzo dużo i tylko wyobraźnia jest tym, co nas ogranicza.

Z jednej strony wojna, którą opowiadasz, przynosi bezradność, strach i lęk. Jedna z twoich bohaterek, Margarita z Konstantynówki, powie nawet: „Jak wisi nad tobą groźba śmierci, można nie spać całymi dniami”. I ta groźba jest realna.

I to nie tylko na przyfrontowym Donbasie, bo Konstantynówka to miejscowość, do której powoli zbliża się linia frontu, szczególnie w obliczu trwającej ofensywy na Bachmut, ale także w dalszych miejscowościach, dalej od frontu, bo nigdy nie wiesz, kiedy rakieta, która akurat zostanie wystrzelona, spadnie na twój dom. Chociaż jest różnica między tym, co było w 2014 roku, a co jest teraz – tam były jednak jasne strefy bezpieczeństwa, a tutaj oczywiście są miejsca, które są bezpieczniejsze czy nawet zupełnie bezpieczne – jak Zakarpacie – ale jednak zawsze pozostaje ryzyko, że jakaś zabłąkana rakieta doleci nawet w te miejsca bardzo bezpieczne, więc każda syrena alarmowa może wzbudzać obawę, że to spadnie właśnie na ciebie. W miejscach takich jak Donbas, gdzie to nie tylko rakiety dalekiego zasięgu, ale też artylerię dostrzeliwują na mieszkańców i ich domy, w każdej chwili możesz spodziewać się czegoś strasznego. Serhij Żadan pisał w Internecie: „Strach to rzecz niewidoczna, ale wszechogarniająca – niby nie widzisz żadnego zagrożenia, wokół cicho i nawet niebo w górze pobłyskuje metalowymi wstęgami, a sama tylko świadomość, że mają cię na celowniku i że mogą przyjebać w ciebie w każdej chwili”. To zagrożenie jest więc realne i ciągle masz poczucie (które próbujesz odepchnąć, ale ono ciągle wraca), że możesz po prostu zginąć w każdej chwili. Ludzie próbują to od siebie odepchnąć, żeby nie zwariować, ale powraca, chcąc nie chcąc.

Jest też i moment, którym mówi inny bohater twojej książki, Jarosław… „Do wojny nie da się zupełnie przywyknąć, ale to straszne, jak szybko przytępiają się strach, instynkt przetrwania (…) Jak wrócimy do domu, będzie zbyt cicho by zasnąć”. I jest tu moment jasnego i w zasadzie wypowiadanego z całą pewnością nie „jeśli”, tylko „jak wrócimy”. Bo Ukraińcy przy całym rozmachu i okrucieństwie tej wojny, nie mają co do tego wątpliwości.

Jest to ogromna motywacja i w zasadzie ona nie maleje, momentami nawet wzrasta. W porównaniu – od 24 lutego do chwili obecnej liczba osób, które wierzą w zwycięstwo wzrosła, chociaż od samego początku była bardzo wysoka. Ukraińcy nie mają wątpliwości, że tę wojnę zwyciężą, czasem wręcz aż lekceważąc swojego przeciwnika, ale to poczucie, że wszystko się uda, że wrócą do swoich domów i odzyskają te terytoria (a nawet niewykluczone, że te utracone w 2014 roku), dlatego że te początkowe porażki Rosji bardzo podbudowały morale i nastroje. A potem także późniejsze sukcesy militarne, m.in. w obwodzie charkowskim czy obwodzie chersońskim, mikołajowskim, spowodowały to, że ta pewność siebie znacząco wzrosła. Chociaż ta faza wojny, która rozpoczyna się teraz, i możliwa duża ofensywa Rosjan mogą spowodować, że Rosja znowu przejmie inicjatywę. Sytuacja na polu boju wciąż jest otwarta i może być tutaj wiele scenariuszy. Jest to jeden z konfliktów, których ja osobiście rezultatu nie jestem pewien, co zdarza się dosyć rzadko, bo zazwyczaj dosyć szybko można ocenić, w którą stronę konflikt się rozwija. Wydaje się, że Ukraina utrzymuje przewagę, ale też można sobie wyobrazić scenariusze, w których ta sytuacja odwraca się na niekorzyść Ukrainy – i teraz jest właśnie jeden z takich momentów, kiedy ta inicjatywa prowadzenia wojny może się zmienić. Ale mimo tego Ukraińcy pozostają ogromnie optymistyczni. Ja zazwyczaj jestem sceptykiem.

Z drugiej strony mamy też nieustępliwość i solidarność. Mamy tych, co pomagają sobie nawzajem. Mamy wzajemną troskę. I coś jeszcze. Bo nawet jeśli nie wszyscy twoi bohaterowie wypowiadają te słowa głośno, to niemal jednym głosem powtarzają zgodnie: „To jest mój kraj”. I to ma swoje konsekwencje. Właśnie… jakie?

Pełnoskalowa wojna jest po prostu zerojedynkowa. Mnóstwo Ukraińców to zrozumiało, nawet ci, którzy byli bierni wobec wojny, która rozpoczęła się w 2014 roku. Zrozumieli, że jest to gra o wszystko i że jeżeli przegrają, to Ukrainy więcej nie będzie, to nie będą mogli żyć tak, jak dotychczas, to ich miasta zostaną zniszczone albo po prostu życie w nich zamrze, nawet jeżeli nie zostaną zniszczone, a będą okupowane. Postanowili więc, że jest się czemu sprzeciwiać i że jest o co walczyć, jest co robić. To, że nie walczą o jakiś abstrakcyjny cel, tylko o swoje domy, spowodowało, że są gotowi poświęcić dużo więcej niż w innej sytuacji. Wojna obronna zawsze daje gigantyczną motywację, kiedy wiesz, po czyjej stronie stanąć. To jest też kwestia tego, że nie jest to wojna, gdzie wszystkie strony są uwikłane, gdzie afiliacje są niejasne (jak np. w przypadku wojny w Syrii), tylko są tutaj bardzo określone strony. I nawet jeżeli jesteś krytykiem ukraińskiego państwa, nie podobało ci się ono, to jednak wiesz, że tutaj możesz coś zmienić, tutaj masz nadzieję na przyszłość, a w momencie kiedy przyjdzie Rosja, to większość z bohaterów mojej książki sądzi, że tej przyszłości dla nich nie będzie. Dlatego swoją niechęć, krytykę czy wątpliwości musieli odłożyć po prostu na bok.

Uderzyły mnie dwa obrazy. Pogodny emeryt Ołeksandr, a także Wałentyna, która w wojennej zawierusze przycina żywopłot „żeby wyrównać”. Dla mnie to taki obraz jak z Miłosza, z „Piosenki o końcu świata”, gdzie nabiera się dystansu, gdzie „innego końca świata nie będzie”. Tyle że, choć twoim rozmówcom „niebo – często dość dosłownie – wali się na głowę”, to jednak żyje w nich nadzieja.

Nadzieja żyje w nich właśnie z tego powodu, o którym wcześniej wspominałem – że wojna wydaje im się być mimo wszystko wygrana, że niezależnie od tego, ile ona potrwa i jakie będą straty, to uda się w niej zwyciężyć. Ci, którzy żyją na terenach okupowanych, wierzą, że Ukraina wróci do nich i gdy wraca, to jest to dla nich gigantyczna radość, czego przykładem jest opisywana przeze mnie w książce Charkowszczyzna czy też Chersoń, o którym w książce nie piszę, ale gdzie ludzie wychodzili na ulice, świętowali, skandowali – po prostu bawili się. Bo dla nich powrót tego państwa to jest to, że jest przyszłość, że mogą żyć, mogą zmieniać, mają prawo do wszystkiego (mimo całej tej krytyki, o której wcześniej wspominałem, bo mają poczucie, że mogą to zmienić) – wiec walczą o to państwo.

To nadzieja obecna jest w Izium. Bo choć miasto jest wypalone, choć przenika je tak przecież charakterystyczny zapach wojny, choć – nieco podobnie jak w Siewierodoniecku – budynki można podzielić na „ostrzelane, podziurawione, z odłupanymi dachami, stojące w ogniu, już do cna wypalone i wreszcie ocalałe”, to do Izium wraca wolność. Lubow mówi przy tym: „To nie tylko niebiesko-żółte flagi. To coś jeszcze”. To znacznie więcej, bo życie wraca tam, gdzie wciąż trwa wojna. Jak to możliwe?

Życie tak naprawdę umiera, kiedy miasta jest bezwzględnie niszczone. Było to widać np. w Siewierdoniecku, a teraz w Bahmucie… Ale to jest możliwie najbardziej optymistyczna opowieść o wojnie, że to miejsce w mieście bądź miejscowości bardzo trudno wykończyć, że ludzie trwają i walczą o to, żeby przetrwać, bo wierzą w przyszłość. Dla mnie często takie drobne oznaki, np. że ktoś nie wyjechał, posadził kwiatki, posprzątał swój dom czy piwnicę, w której się znajduje – to powoduje, że ta osoba wierzy, że coś na nią czeka. Życie w trakcie konfliktów zbrojnych zawsze trwa i te konflikty zbrojne pokazują, jak mocno to życie bije, jak trudno je stłamsić, mimo tego że spadają na miasta tony żelaza, które równają je z ziemią. Mimo wszystko ludzie walczą o swoje przetrwanie, walczą o to, żeby zachować swoją codzienność – stawiają właśnie opór.

PAWEŁ PIENIĄŻEK

(ur. 1989), dziennikarz stale współpracujący z „Tygodnikiem Powszechnym”. Relacjonował wydarzenia m.in. z Afganistanu, Górskiego Karabachu, Iraku, Syrii i Ukrainy. Autor książek: „Pozdrowienia z Noworosji”, „Wojna, która nas zmieniła” i „Po kalifacie. Nowa wojna w Syrii”. Laureat nagrody dziennikarskiej MediaTory w 2019 roku w kategorii NawigaTOR za relacje z ogarniętej wojną Syrii.

MAGDALENA M. BARAN

Doktor filozofii, historyk idei, publicystka; adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowo zajmuje się problematyką wojny, filozofią polityki i etykami praktycznymi. Autorka książek Znaczenie wojny. Pytając o wojnę sprawiedliwą (Liberté! 2018) oraz Oblicza wojny (Arbitror 2018). Pracuje nad kolejną książką zatytułowaną The Tools of War. Redaktor prowadząca miesięcznik Liberté!

DŁUGI CIEŃ WOJNY

UWAGA – CLAUSEWITZ, REAKTYWACJA!

MARCIN GACEK

Pisząc, że wojna zmienia wszystko, byłem nieścisły. Nie wpłynęła ona na polskich polityków. Na wyprzódki oskarżają się wzajemnie kto jest bardziej proeuropejski, a kto pro-putinowski, donoszą na siebie, a to w europarlamencie, a to przed własną opinią publiczną. Wypominają sobie, kto jest rosyjską onucą, a kto stara się być prymusem przed liderami światowymi. A przecież, gdy zbliża się tajfun, są tylko dwa wyjścia: ewakuacja lub wspólnotowe zadbanie o bezpieczny schron.

Wojna zmienia wszystko. Ukraińskie dzieci stały się ruchomymi celami dla rakiet i dronów rosyjskich (Made in Iran). Złote łany na czarnoziemach zostały przekształcone w największe pola minowe Europy. Infrastrukturę krytyczną przemielono w rumowisko. Znani od złej strony kibole zmienili się w żołnierzy ze stali, których ataki są nie do odparcia, a obrona nie do złamania.

W geopolityce wojna w Ukrainie zatarła granice pomiędzy światem bezpiecznym a strefą walki. Nam najlepiej przypomniały o tym ofiary w Przewodowie. Polska dostała się w wir wojenny. Jesteśmy zapleczem przyfrontowym. Przyjęliśmy największą liczbę uchodźców wojennych i przez polskie terytorium biegnie główna arteria zaopatrzenia dla walczącej w obronie swojej wolności armii ukraińskiej. Sprzętu jest tak dużo, że nie da się jego transportu utrzymać w tajemnicy. Stało się to wizytówką Polski na arenie międzynarodowej. Pisząc, że wojna zmienia wszystko, byłem nieścisły. Nie wpłynęła ona na polskich polityków. Na wyprzódki oskarżają się wzajemnie kto jest bardziej proeuropejski, a kto pro-putinowski, donoszą na siebie, a to w europarlamencie, a to przed własną opinią publiczną. Wypominają sobie, kto jest rosyjską onucą, a kto stara się być prymusem przed liderami światowymi. A przecież, gdy zbliża się tajfun, są tylko dwa wyjścia: ewakuacja lub wspólnotowe zadbanie o bezpieczny schron.

Jałowość dyskursu politycznego nie pomaga rozwiązać realnych problemów obywateli. Pomijając kwestie ekonomiczne, bezpośrednim efektem wojny na Ukrainie jest zmiana społeczeństwa polskiego z monokulturowego w wielokulturowe. Mamy minimum od 6% do 8% imigrantów. Nie jest to tylko problem socjologiczny. Proces przenikania się polskiej tkanki społecznej z ukraińską będzie coraz bardziej dzielił Polaków, nie tylko ze względu na zmęczenie współczuciem, ale przede wszystkim ma narastającą polaryzację ze względu na stosunek do wojny. Polacy w tym względzie będą zbliżali się do poglądów swoich zachodnich sąsiadów. Stąd gorący spór, którego twarzą stali się dwaj prawicowi (sic!) publicyści: Łukasz Warzecha i Piotr Zaremba. Nie jest to konflikt serca i rozumu. To kardynalna różnica w próbie zredefiniowania, czym jest polska racja stanu po 24 lutego 2022. Czy wyraża się w skrócie poprzez hasło „zwycięstwo Ukrainy albo śmierć”, czy przeciwnie, wykorzystując swoje pięć minut rząd w Warszawie powinien starać się niuansować dyplomację. Na ekspansję Rosji można odpowiedzieć na dwa, skrajne i pozorne sposoby. Pierwszym jest Schmittowski militaryzm, drugim infantylny pacyfizm. Potrzebny „złoty środek”. Jesteśmy członkiem NATO i UE i mamy wynikające z tego zobowiązania oraz ograniczenia. Na naszym terytorium stacjonują obce, ale sojusznicze armie. I to nas różni od Ukraińców.

Działania zbrojne mają swoją logikę i dynamikę. Na froncie i poza nim. Na przykład, na początku konfliktu obowiązywała narracja „zły Putin, biedny, zmanipulowany naród rosyjski”. Po roku wojny, pomimo tylu klęsk militarnych (obok sukcesów jakim jest zajęcie prawie dwudziestu procent terytoriów sąsiada – co chyba umyka wielu komentatorom), Rosjanie w przeważającej większości popierają swojego wodza. Nie ziściły się ciche nadzieje na przewrót kremlowski. Równie romantycznymi i idealistycznymi mrzonkami okazało się hasło Clausewitz musi umrzeć w sercach polityków. To zdanie, logicznie bez zarzutu, wszak wojna to koszmar bezsensownych krwawych cierpień niewinnych – o czym pisał na przykład w swojej Antropologii wojny nieżyjący Ludwik Stomma – w rzeczywistości tchnie naiwnością. W polityce międzynarodowej jest odwrotnie. Zapomniane zasady autora Wojny po raz kolejny udowodniły, że (tak jak pisał Raymond Aron w swoim Pokoju i wojnie między narodami oraz Myśleć wojna, Clausewitz) są ponadczasowe. Wojna jako narzędzie polityki powróciła nie tylko na karty opracowań naukowych i publicystycznych, ale przede wszystkim dotarła do świadomości sytych Europejczyków. W XXI wieku modny stał się chiński dowódca Sun Tsu, wypierając starego, europejskiego i dziewiętnastowiecznego oficera. Mam nieodparte wrażenie, że – parafrazując formułę Toynbee’ego – ruszająca z kopyta historia syntetyzuje na naszych oczach właśnie reaktywowanego Clausewitza z orientalnym stylem Sztuki wojny Sun Tsu.

Widać to na Morzu Chińskim. Pekin zrozumiał iż model przyłączenia Specjalnego Regionu Administracyjnego Hongkong do Chińskiej Republiki Ludowej jest nie do powtórzenia w przypadku Tajpej, więc sięga po rozwiązanie siłowe. Czy to fakt czy tylko presja, przekonamy się w nieodległej przyszłości. Ponoć Waszyngton pomaga Kijowowi w sposób ograniczony, bo musi brać pod uwagę konieczność pomocy Tajwanowi i nie może zupełnie ogołocić swoich magazynów. Jeśli to prawda, oznaczałoby to, że Chiny bez jednego wystrzału nie są li tylko cichym wspólnikiem Moskwy, ale realnym koalicjantem budującym drugi, odciążający, choć tylko potencjalny front. Przypomina mi to sytuację z czasów II wojny światowej, gdy ze wszystkich armii niemieckich operujących na froncie wschodnim od Murmańska po Kaukaz, dochodziło do sztabu generalnego w Winnicy jedno zawołanie: dajcie nam jeden batalion, dwa dywizjony samolotów, a wykonamy zadanie. Ale rezerw nie było. Stop. Były, a jakże, ale zablokowane we Francji, gdzie stacjonowały jednostki Grupy Armii „D” i święciły triumf utopienia we krwi i w Atlantyku desantu pod Dieppe. Być może Rosja zrewanżuje się kiedyś Chinom blokując Japonię, odmrażając ciągle niezakończony konflikt o Wyspy Kurylskie, gdy przyjdzie na to czas.

Trudno uwierzyć w to wytłumaczenie oszczędności w pomocy logistycznej USA. Walki w Ukrainie wymagają od obu stron wysiłku ze strony jednostek lądowych i powietrznych. Odparcie potencjalnego desantu na Tajwan będzie wymagało przede wszystkim działań US Navy. O wiele wiarygodniej brzmią informacje sączące się do opinii publicznej, że od samego początku agresji, administracja prezydenta Bidena założyła, że zrobi wszystko, by rosyjski niedźwiedź dostał po łapach i nie podbił Ukrainy, tak jednak aby jednocześnie nie doszło do konfliktu nuklearnego. Ponoć od samego początku braną pod uwagę ceną za to była utrata części Ukrainy. Oczywiście uważny czytelnik serwisów informacyjnych odnotować mógł szybkie i stanowcze dementi administracji waszyngtońskiej sprzed kilku dni stwierdzające, że nigdy nie proponowano takiego rozwiązania Ukrainie i Rosji. Jak mawiał carski dyplomata Aleksander Michajłowicz Gorczakow: nie wierzę w niezdementowane informacje.

Wojna na Ukrainie nie tylko potwierdziła doktrynę Clausewitza w stosunkach międzynarodowych. Odkurzyła uniwersalne zasady. I tak na przykład, gdy wojska ukraińskie przeprowadziły ograniczoną kontrofensywę wykorzystując zadyszkę armii rosyjskiej, wielu ekspertów od wojskowości głosiło niechybnie przekroczenie przez nie Dniepru i odbicie okupowanych terenów z rąk Moskali. Dowodem miało być posyłanie nieprzeszkolonych, źle uzbrojonych rekrutów, wspartych kryminalistami z grupy Wagnera bezpośrednio na front, gdzie stawali się mięsem armatnim. A przecież to stara rosyjska szkoła. Wystarczy sięgnąć do pamiętników sztabowców niemieckich z czasów „Operacji Barbarossa”, którzy po pierwszych gigantycznych klęskach wojsk Stalina, pisali, że gdy rozbiją jedną dywizję Armii Czerwonej, pojawiają się trzy inne. Nie były one dywizjami w rozumieniu zachodnim, gdyż były źle wyekwipowane, niewyszkolone i nieprofesjonalnie dowodzone. Nie mniej były i trzeba było je rozbijać, tracąc zasoby i czas. Czas wykorzystany przez Sowietów do przerzucenia doskonałych dywizji syberyjskich pod Moskwę.

Wojna w Ukrainie obaliła mity i urealniła nasze spojrzenie na wojnę. Potwierdziła już wcześniejsze obserwacje z Iraku, jak fatalne w skutkach było odchodzenie od broni pancernej. Sfalsyfikowała mit wschodnich mrozów. Wszak zarówno Rosjanie, jak i Ukraińcy czekają na mrozy, aby kontynuować działania ofensywne. Dokładnie tak, jak w kampanii 1661/1662 robiły wojska Czarnieckiego w zmaganiach z Moskalami. Potwierdziło się, że walcząc z Moskwą, zawsze trzeba liczyć się z tym, że czas gra na korzyść Kremla. Ukraiński węzeł gordyjski jest skrajnie trudny do rozwiązania na drodze dyplomacji, gdyż Rosjanie bez Kijowa i Ukrainy przeistaczają się we własnych oczach na powrót w Moskali. Ukraińcy zdają sobie sprawę z roli jaką odgrywa spuścizna Rusi Kijowskiej w historii obu narodów. Ten psychologiczny aspekt wojny jest nie do przecenienia. Pisałem o tym szerzej w książce Ukąszenie Monomacha. Konflikt pomiędzy Rzeczpospolitą i Moskwą w latach 1648-1667. Studium socjologiczne z pogranicza wojny, literatury i polityki.

Wojna na Wschodzie diametralnie wpłynęła na układ geopolityczny. Trudno mi bez zastrzeżeń przyjąć opinie o jedności NATO. Na pewno wszyscy podporządkowali się USA, z tym, że jedni zrobili to z wyrachowania, a inni z autentycznego strachu przed nieobliczalnym z ich punktu widzenia mocarstwem atomowym, choć regionalnym. Niewątpliwie Rosja jako państwo jest na chwilę obecną największym przegranym (ustępując miejsca tylko cierpiącej ludności cywilnej w Ukrainie) tego konfliktu. Jej pozycja na arenie międzynarodowej spadła poniżej Chin i Indii. Co nie znaczy, że ma wyrwane kły. Stany Zjednoczone przypomniały sojusznikom, kto jest liderem Zachodu. Nikt poważny nie może przewidzieć, dokąd nas to zaprowadzi. Opinie balansują od kasandrycznych, jak ta sekretarza generalnego ONZ Antonio Guterresa, do optymistycznych mówiących o rychłym zakończeniu walk. Bardziej przekonują te pierwsze. Moskwa dobrowolnie nie zaakceptuje nigdy wolnego Kijowa, chyba że zostanie pobita i wewnętrznie pęknie. Potencjalny rozkład państwa rosyjskiego wzmocniłby azjatyckiego gracza, który na tej wojnie wygrał najwięcej, bo praktycznie zajął miejsce ZSRR na globalnej szachownicy z potężnymi wpływami ekonomicznymi w Euroazji, w Afryce i w obu Amerykach. Chińskie przedsiębiorstwa zaczynają przypominać brytyjskie kompanie kolonialne. Wykorzystując Koreę Północną, Pekin sprytnie omija sankcje gospodarcze nałożone przeciwko Putinowi. Armia chińska szybko się modernizuje, budując nie tylko nowe lotniskowce, ale także samoloty, czołgi, rakiety etc. No cóż, w 1241 roku, poruszający się na małych stepowych kucach Mongołowie, dotarli pod Legnicę.

MARCIN GACEK

Socjolog i politolog; pracownik naukowo-dydaktyczny w Uniwersytecie Pedagogicznym im. K.E.N. w Krakowie. Ostatnio opublikował Ukąszenie Monomacha. Konflikt pomiędzy Rzeczpospolitą i Moskwą w latach 1648-1667. Studium socjologiczne z pogranicza wojny, literatury i polityki. Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 2021. Do głównych obszarów jego zainteresowania należą komunikacja społeczna, socjologia literatury i polityki. Oprócz czasopism naukowych publikował również w kwartalniku kulturalnym „Opcje” oraz w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Śląsk”.

Koniec.

DŁUGI CIEŃ WOJNY

OTWARTA POLSKA

Z PAWŁEM PASSINIM ROZMAWIA ALICJA MYŚLIWIEC

Myli się ten, kto sądzi, że transformacja ku społeczeństwu wieloetnicznemu nie będzie rodzić ogromnych wyzwań i napięć, które będą z kolejnymi miesiącami narastać. A polski rząd wydaje się ich nie dostrzegać i być do nich nieprzygotowany.

Historia zna niezliczoną ilość paradoksów. Jeden z nich tlił się na naszych oczach od kilku lat, aby zostać ostatecznie przypieczętowany przez wydarzenia ostatniego roku po 24 lutym 2022, za sprawą wojny wydanej przez Rosję Ukrainie. Za jednorodnych rządów prawdopodobnie najbardziej w swojej retoryce anty-imigranckiej partii w historii III RP Polska ostatecznie zmieniła swoje jednonarodowe oblicze i na powrót, na trwałe, stała się państwem wielokulturowym. To generalnie bardzo dobre wieści dla polskiej gospodarki, systemu emerytalnego oraz transformacji polskiego społeczeństwa ku lepszemu korzystaniu z i życiu w zglobalizowanym, zróżnicowanym świecie. Myli się jednak ten, kto sądzi, że transformacja ku społeczeństwu wieloetnicznemu nie będzie rodzić ogromnych wyzwań i napięć, które będą z kolejnymi miesiącami narastać. A polski rząd wydaje się ich nie dostrzegać i być do nich nieprzygotowany.

Po II wojnie światowej Polska opierała się na jednorodnym etnicznie i kulturowo społeczeństwie, które przez pięćdziesiąt lat było zamknięte dla świata zewnętrznego. To państwo zupełnie odmienne od całej polskiej historii zorganizowali Polsce Adolf Hitler i Józef Stalin. Po 1989 roku kraj rozpoczął integrację ze strukturami zachodnimi i otwierał się na wpływy zewnętrzne. Jednak nawet po transformacji, w porównaniu z wieloma społeczeństwami zachodnimi, Polska nadal pozostaje społeczeństwem homogenicznym. Jedyną większą migrację przed minionym rokiem odnotowywano właśnie z Ukrainy, szczególnie po zajęciu Donbasu i Krymu wskutek pierwszego ataku Rosji.

Co więcej, po zderzeniu z bardziej zróżnicowanym światem rozwinęło się w Polsce wiele tendencji ksenofobicznych. Strach przed „innym” stał się ważnym instrumentem społecznej manipulacji – wykorzystywanym i podsycanym przez różne siły polityczne w celu osiągnięcia politycznych korzyści. Dzięki temu zjawisku możliwa była obojętność społeczna wobec migrantów z Południa, brutalnie i nielegalnie przemycanych przez reżim Łukaszenki w pobliże polskiej granicy. Przeciwdziałanie nielegalnemu przemytowi migrantów w celu destabilizacji politycznej to jedno, ale jednocześnie współczucie i próba ratowania ludzi, którzy błąkają się marznąc po okolicznych lasach, to zupełnie inna sprawa – oba te aspekty powinny być wystarczająco uwzględnione w polityce państwa. Tego zdecydowanie zabrakło, a przyzwolenie społeczne wobec tej sytuacji było co najmniej niepokojące.

Sytuacja Polski zmieniła się diametralnie po rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Polska otworzyła swoje granice dla milionów Ukraińców, starając się zapewnić bezpieczną przystań, otwierając systemy opieki zdrowotnej i edukacji. Strategia wobec wojny w Ukrainie zostanie prawdopodobnie zapamiętana jako najważniejsza, najbardziej doniosła, pozytywna decyzja, jaka została podjęta przez rząd Prawa i Sprawiedliwości w ciągu swoich dwóch kadencji sprawowania władzy. I na marginesie należy pozostawić kwestię, że została podjęta pod oczywista presją USA.

Według danych Straży Granicznej od 24 lutego 2022 do 5 lutego 2023 granicę z Ukrainą przekroczyło 9.513 mln uchodźców. Jednocześnie sytuacja na polskiej granicy z Białorusią jest tragiczna, około 200 osób z Bliskiego Wschodu pozostaje zaginionymi wskutek podjęcia próby przekroczenia granicy – podała niedawno Grupa Granica.

W rezultacie jednorodna struktura Polski znacznie się zmieniła i raczej nie wróci już do stanu sprzed agresji rosyjskiej, gdyż niezależnie od wyniku wojny w Ukrainie wielu ludzi ze Wschodu pozostanie w Polsce. 42% wszystkich uchodźców wojennych z Ukrainy deklaruje, że nie wróci do ojczyzny.

Jednocześnie struktura demograficzna Polski jest, jak wiadomo, bardzo niekorzystna – społeczeństwo się gwałtowanie starzeje, liczba emerytów będzie rosła, nabrzmiewa problem braku pracowników w wielu branżach. W 2050 roku sto osób zdolnych do pracy będzie musiało utrzymać sześćdziesięcioro emerytów. To dwa razy więcej niż obecnie. Perspektywy emerytalne pokolenia boomu demograficznego z przełomu lat 70. i 80. ubiegłego wieku wyglądają szczególnie źle. System musi się zmienić albo emerytury spadną o połowę. Chyba że liczymy na wzrost wydajności o sto procent . Migracja do Polski jest w zasadzie jedynym rozwiązaniem – nie tylko ze względów geopolitycznych, pomocy uchodźcom wojennym, ale także z powodów ekonomicznych.

Osobiście też nie wierzę w przepowiadaną wielokrotnie rewolucję technologiczną, w której ludzi w pracy zastąpią roboty i będziemy potrzebować mniej rąk do pracy. To nieracjonalny, niesprawdzony empirycznie argument powtarzany ze strachu przed postępem od czasu rewolucji przemysłowej, kiedy ludzie mieli zostać pozbawieni pracy przez maszynę parową czy maszyny do tkania. Doświadczenie postępu technicznego pokazuje co innego – wciąż potrzebujemy więcej rąk do pracy tylko że w nowych zawodach i specjalizacjach. Potrzebujemy więc migracji.

Tymczasem jednolite tło historyczne polskiego społeczeństwa po II wojnie, z jego ksenofobicznymi tendencjami czy niechęcią do obcych, nie zanikło w świetle ostatnich wydarzeń. Integracja mniejszości ukraińskiej i innych mniejszości będzie procesem trudnym i momentami bolesnym, który może obudzić wiele demonów niechęci i dyskryminacji, zwłaszcza w obliczu rosnącego zmęczenia opinii publicznej wojną.

Dlatego tak ważna, w każdym wymiarze: zarówno humanitarnym, stabilności społecznej, jak i w wymiarze ekonomicznym, będzie próba złagodzenia wyzwań towarzyszących tym procesom. Najwyższy czas na zorganizowanie przez państwo świadomej polityki migracyjnej i integracyjnej w dziedzinach edukacji, służby zdrowia czy pomocy społecznej. W przyszłości polityka migracyjna powinna też uwzględniać potrzeby polskiej gospodarki i szczególnie poszukiwane zawody. Niezbędna jest też stała praca na rzecz trwałej przemiany serc i umysłów społeczeństwa polskiego, na rzecz uczynienia naszego kraju bardziej otwartym i gościnnym dla migrantów i uchodźców z Ukrainy i innych części świata. Gwałtownie potrzebujemy tego zarówno dziś, jak i w perspektywie długoterminowej.

BŁAŻEJ LENKOWSKI

Politolog, publicysta, prezes zarządu Fundacji Liberte!.

oniec

DŁUGI CIEŃ WOJNY

NOWE ROZDANIE NA WSCHODZIE

ANNELIESE MISTEL

Europa Wschodnia to region wyjątkowo trudny, a przede wszystkim pełen sprzeczności, mających swoje źródło w minionym systemie, co czyni go wyjątkowo nieprzewidywalnym.

Gdy opada kurz po szoku wywołanym agresją Rosji na Ukrainę, niepewność dotycząca rozwoju konfliktu na jego początkowym etapie ustępuje miejsce pytaniu o to, jak będzie wyglądał jego koniec. Trwająca wojna złamała dotychczasowe status quo, co nieuchronnie oznacza zmiany w Europie Wschodniej. Pomimo tragizmu całej sytuacji, wiele osób widzi w niej szansę i nadzieję na nowy, lepszy porządek w regionie. Wreszcie włączenie Ukrainy do gremium państw demokratycznego Zachodu, poprzez członkostwo w UE czy NATO, nigdy nie było tak realne. Podobnie w kwestii upadku Rosji jako światowej potęgi. Jednak Europa Wschodnia to region wyjątkowo trudny, a przede wszystkim pełen sprzeczności, mających swoje źródło w minionym systemie, co czyni go wyjątkowo nieprzewidywalnym.

Choć ustrój Rosji zmieniał się na przestrzeni lat, to zawsze, w ten czy inny sposób, na jego czele znajdował się ktoś spełniający rolę cara. Największe sukcesy jako przywódcy odnosili ci, którzy wykazali się wystarczająco silną ręką. Putin te kryteria spełnił. Były oficer KGB z powodzeniem stworzył sieć zależności, umożliwiającą mu trzymanie całego kraju w szachu. Dwór zastąpiły parlamentarne sale, a o społecznym awansie przestało decydować pochodzenie. Niemniej charakter wewnętrznych, politycznych rozgrywek nie zmienił się wiele. Oligarchowie stojący na czele najważniejszych firm oraz instytucji, w zamian za możliwość pomnażania majątków w sposób niekoniecznie legalny, mieli w razie potrzeby podejmować decyzje, służące celom politycznym przywódcy. Ci, którzy nie zrozumieli zasad gry, pozwalając sobie na zbyt wiele swobody, byli karani „dla przykładu”, tak jak Michaił Chodorkowski. Zresztą taka forma wymuszania posłuszeństwa stała się w Rosji bardzo powszechna. Kary za występowanie przeciwko władzy są nieadekwatnie surowe do popełnianych czynów po to, żeby skutecznie zniechęcić innych, nawet do myślenia o dokonaniu czegoś podobnego. Przykładem są aktywistki z Pussy Riot (przetrzymywane w areszcie do rozprawy, a następnie skazane na dwa lata kolonii karnej o zwykłym rygorze za zorganizowanie happeningu w cerkwi obrażającego rzekomo uczucia religijne), czy obecne kary za mówienie o wojnie, zamiast „specjalnej operacji” (grozi za to 14 lat więzienia). Nie jest też tajemnicą, że ci najbardziej niewygodni są po cichu eliminowani, czego dowodem jest zabójstwo Borysa Niemcowa i Anny Politkowskiej czy próby otrucia Siergieja Skripala i Aleksieja Nawalnego. Mimo wszystko Putin nie jest niezniszczalny, a nawet będąc niekwestionowanym królem rosyjskiej politycznej rozgrywki, musi dbać o to, żeby tę pozycję zachować.

Nie wiadomo kiedy i jak skończy się wojna, ale na pewno będzie trwała długo. Nie ma co liczyć na to, że rosyjskie wojska posłuchają apeli Zachodu i wycofają się z Ukrainy. Putin nie może się poddać. Stawką nie jest już zwycięstwo Rosji, ale jego przetrwanie. Przeciągająca się wojna, nie przynosząca zadowalających efektów, powoli zamienia się w wyrok śmierci. Przywódca Rosji zdaje sobie sprawę, że wielu z jego popleczników zaciera ręce na możliwość niepowodzeń na froncie w nadziei na przejęcie władzy. Nie może okazać słabości, bo ta z pewnością zostanie wykorzystana. Nawet jeśli jego najbliższe otoczenie pozostanie lojalne, marne szanse, że społeczeństwo rosyjskie wybaczy mu porażkę. Jeśli się wycofa, będzie musiał odejść. Jednocześnie Putin doskonale zdaje sobie sprawę, że także w jego przypadku obowiązuje zasada „rubel za wejście, dwa za wyjście”, o której mówił były oficer radzieckiego wywiadu wojskowego GRU, Wiktor Suworow, obecnie dysydent przebywający za granicą. Dla prezydenta Rosji ewentualna emerytura będzie miała najprawdopodobniej charakter ostateczny. Desperację jego położenia można wyczuć chociażby w tym, z jakim uporem i bez względu na koszty prze do zajęcia Bachmutu. Zdobycie miasta nie zmieni strategicznie sytuacji na froncie, ale będzie miało znaczenie czysto polityczne, czyli dla Putina kluczowe.

Społeczeństwa zachodnie mogą zastanawiać się, dlaczego ktoś tak bardzo łamiący wszelkie zasady, cieszy się niezmiennie wysokim poparciem, ale dla Rosjan silny przywódca to także kwestia bezpieczeństwa. W ubiegłym stuleciu przez Rosję przetoczyły się rewolucje, wojny światowe, pierestrojka, rozpad Związku Radzieckiego. Zmieniały się ustroje. Wszystkie te zdarzenia przynosiły chaos oraz nowy, dla wielu niekorzystny porządek, dlatego duża część Rosjan boi się zmian. Putin być może przyzwala na korupcję, jest okrutnym i autorytarnym przywódcą, a w wielu regionach panuje bieda, ale sprawdził się w roli protektora trzymającego kraj w jednym kawałku. Podczas II wojny czeczeńskiej, czeczeńscy separatyści przeprowadzili serię krwawych zamachów, które sterroryzowały cały kraj m.in. na moskiewski teatr Dubrowka w 2002 roku, czy na szkołę podstawową w Biesłanie w 2004 roku. Choć podczas szturmów doszło do wielu zaniedbań ze strony służb, szybko o nich zapomniano. Putin wykorzystał strach oraz poczucie zagrożenia, do wprowadzenia zmian w prawie zwiększających jego wpływy, a także obsadzenia władzy w Czeczenii zwolennikami Kremla. Przywódca położył kres zamachom i wprowadził porządek. Lud to docenił, a ponieważ w przeważającej mierze pragnie stabilności, zaczął Putina uwielbiać.

Dla Rosjan jutro nie musi być lepsze, ale musi być przynajmniej pewne. To zresztą cel, który Putinowi dał dyspensę na wiele nadużyć godzących w demokrację i praworządność. Sprawującego obecnie w Czeczenii władzę Ramzana Kadyrowa bez problemu można porównać do bandyty. Czeczeni go nienawidzą, żyją w strachu, ale Kreml będzie pilnował, żeby pozostał na swoim stanowisku. Dla Zachodu to kolejna, często niezrozumiała zagadka, dlaczego wielu Rosjan taki stan rzeczy akceptuje. Wyjaśnienie tej kwestii jest niestety dość prozaiczne. W tak dużym, różnorodnym państwie jak Rosja panuje podział. Ruscy czyli „rdzenni” Rosjanie stoją w hierarchii społecznej wyżej niż przedstawiciele setek mniejszości narodowych, nazywanych Rossijanami. Silny przywódca dba, by ta równowaga nie była zachwiana, w razie potrzeby pacyfikując zagrażających temu porządkowi. Choć zwykle myśli się w tym kontekście o reprezentantach różniących się kulturą czy wyznaniem, jak Czeczeni czy Buriaci, tę samą niechęć da się wyczuć w stosunku do pozostających poza Federacją narodów np. Ukraińców, nazywanych przez pytanych na ulicy Rosjan pogardliwie chachłami. To określenie funkcjonuje już od dawna, a w oryginalnym zamyśle miało odnosić się do gwary chachłackiej powstałej z przemieszania języka ukraińskiego z polskim, białoruskim lub rosyjskim (rusińskim), co dla Rosjan było niedbałą, nieczystą wymową ich języka. Podobnie pejoratywne określanie Polaków pszekami, również powstało z obraźliwego odnoszenia się do tego, w jaki sposób Rosjanie odbierali wymowę języka polskiego.

Do tego dochodzi świetnie działająca machina propagandowa. Dla mieszkańców prowincji rządowa telewizja jest najczęściej jedynym źródłem informacji. Pisarka Maja Wolny podróżując po Rosji pod koniec 2022 roku sprawdzała, jak Rosjanie podchodzą do wojny w Ukrainie. Spotkała się z ogromną niechęcią do Polski i Polaków, do których jeszcze do niedawna stosunek nie był na tyle zły, by wiązało się to z ryzykiem agresji. Zresztą w przeważającej większości ludzie pytani przez Maję Wolny nie uważali się za agresorów, a inwazję traktowali jako reakcję na rzekome zagrożenie ze strony NATO. Twierdzili też, że Zachód będzie cierpieć z powodu drożyzny, niedoborów benzyny oraz braku możliwości ogrzania swoich domów, przekonani o znaczących wpływach Rosji w tym sektorze. Sankcje też nie są tak bardzo widoczne, ponieważ zagraniczne towary są sprowadzane z krajów takich, jak Turcja czy Chiny, a ich ceny nie podniosły się na tyle, żeby stać na nie było tylko wąskie grono wybranych.

Sukces rosyjskiej propagandy najlepiej potwierdza jej odbiór za granicą. Europa Wschodnia na Zachodzie nie ma najlepszej prasy, ale Rosja zawsze uwodziła opinię społeczną jako kraj potężny, trochę orientalny, niezrozumiały, produkujący tyle samo wielkiej kultury co bogaczy. Tak jak chociażby Polacy czy Ukraińcy widoczni byli jako wykonawcy niskopłatnych prac, tak Rosjanie stanowili nieodłączny element krajobrazu zagłębi luksusu w najmodniejszych miastach świata. Biedy nie widać, ponieważ pozostała w kraju. Nikogo , kto żyje na głębokiej prowincji w ubóstwie raczej nie stać, żeby zacząć życie za granicą.

Wielu ludzi na Zachodzie podziwiało pokazy siły Putina, śledząc rosyjskie kanały informacyjne, dopóki nie zostały zablokowane jak np. Russia Today. Niektórzy dopatrywali się w Rosji zbawcy świata. Kanadyjski psycholog Jordan Peterson, idol prawicy, zyskujący sławę na świecie kontrowersyjnymi wypowiedziami, bronił agresorów, opisując Rosję jako remedium na zdegenerowanie Zachodu oraz obrońcę chrześcijaństwa. W styczniu 2023 Francuski Instytut Opinii Publicznej opublikował wyniki badań, według których co drugi młody Francuz w wieku 18-24 obwinia ukraińskie władze za zorganizowanie masakry ludności cywilnej w Buczy oraz oskarża przeciwników Trumpa o upozorowanie marszu na Kapitol. Biorąc pod uwagę podejrzane związki byłego prezydenta USA z Rosją oraz zbieżność jego polityki z politycznymi celami Moskwy, można również uznać to za spektakularny sukces kremlowskiej propagandy.

Na pewno nie wszyscy Rosjanie są zwolennikami wojny i nie można zapominać o dysydentach, ponoszących ogromne konsekwencje za swoją działalność, ale większość Rosjan nadal żyje snem o wielkim, imperialnym, potężnym państwie, takim jakim był ZSRR. Gdy się nie ma, co się lubi, to się lubi, co się ma – głosi znane porzekadło. Państwo może nie zapewnia obywatelom dobrobytu, ale daje poczucie wielkości i dumy ze swojego kraju. Putin od samego początku obiecywał swoim wyborcom realizację tego śmiałego snu o potędze, na tym budował swoją popularność i następstwem jest trwająca obecnie wojna. Warto zauważyć, że tę społeczną potrzebę rozumie jego główny przeciwnik, Aleksiej Nawalny. Rosyjski opozycjonista, traktowany na Zachodzie jak bohater, wcale nie potępił aneksji Krymu. Choć bez wątpienia w sytuacji upadku obecnego systemu władzy może być szansą i nadzieją na nową jakość przywództwa Rosji, nie należy zapominać, że zabiega o poparcie większości tych samych ludzi, którzy do tej pory byli, albo pozostają, zwolennikami urzędującego prezydenta.

Nikt nie wie kiedy i na jakich warunkach zakończy się konflikt w Ukrainie, ale na pewno sytuacja geopolityczna w tym regionie nie powróci do tej sprzed 24.02.2022. Dla Rosji koniec wojny nie oznacza nic dobrego. Współczucia nie będzie. Koniec z wizerunkiem Rosji jako światowego mocarstwa z bogatą kulturą. Pogłębienie recesji spotęgowanej sankcjami osłabi pozycję tego największego terytorialnie państwa. Kurcząca się gospodarka przełoży się na wzrost ubóstwa. Rosja jako agresor nie będzie mogła liczyć na powrót do dawnych relacji biznesowych. Brak nowych zdobyczy terytorialnych będzie najpewniej końcem obecnego przywódcy Rosji i jednocześnie początkiem wewnętrznych walk o władzę. Porażka militarna grozi rozpadem państwa, a rozdrobniona Rosja to kolejne zagrożenie dla świata.

W odróżnieniu do Rosji, dla Ukrainy zakończenie konfliktu to nowa nadzieja i perspektywy na lepsze jutro.

Wojna znacząco zmieniła stosunek Zachodu do Ukrainy. Po pierwsze, uzmysłowiła, że Ukraina to nie Rosja, a tocząca się wojna to nie jest konflikt wewnętrzny. Po drugie, Prezydent Wołodymyr Zełenski bezprecedensowo uzyskał wizerunkową przewagę nad Putinem, co nie udało się żadnej innej głowie państwa. Po trzecie, Ukraina niewątpliwie ma szansę stać się po wojnie wiodącą demokracją w regionie, a wizja dołączenia do Unii Europejskiej jeszcze nigdy nie była tak blisko. Jednak nie można jednoznacznie przewidzieć, jak będzie w przyszłości. Bohaterski zryw ma potencjał stać się zarówno motorem rozwoju państwa, jak i może okazać się tylko tymczasowym pobudzeniem. Korupcja, wpływy oligarchów czy kłopoty z praworządnością nie znikną w magiczny sposób. Jeśli Ukraina nie zacznie rozwiązywać ich już teraz, istnieje ryzyko, że „prześpi” strategiczny moment wprowadzania zmian systemowych, których brak może znacznie utrudnić, a nawet pogrzebać szanse na stanie się zachodnim państwem. Jako dobry omen zwiastujący zaangażowanie Kijowa w walkę z korupcją można potraktować aresztowanie Konstantina Żewagi, ukraińskiego oligarchy podejrzanego o sprzeniewierzenie funduszy prywatnego banku, pranie pieniędzy i ukrywanie dochodów z przestępstwa. Wszystko zależy jednak od tego, czy ta determinacja się utrzyma.

Do tego dojdą problemy związane bezpośrednio z zakończeniem wojny. Kontrola nad bronią, aby nie krążyła po całym terenie Ukrainy i nie zasiliła grup przestępczych to jeden z nich. Wyzwaniem będą także widoczne tendencje nacjonalistyczne, których przykładem było choćby upamiętnienie 114 urodzin Stepana Bandery przez ukraiński parlament. Delikatnym problemem są też pojawiające się doniesienia o wyłudzeniach świadczeń socjalnych, przysługujących uchodźcom przebywającym w Polsce. Skala jest na tyle wysoka, że wiceszef MSWiA, pełnomocnik rządu ds. uchodźców wojennych z Ukrainy Paweł Szefernaker zapowiedział w październiku uszczelnienie systemu. Wiele będzie zależało też od zwykłych ludzi. Postkomunistyczne kraje Europy Wschodniej nie zmieniają się łatwo. Po upadku komunizmu w Polsce również dostrzegano podobne możliwości, oraz wieszczono świetlaną przyszłość demokratycznego państwa. Jednak wystarczyło 30 lat, by patologie komunistycznego ustroju zaczęły wracać z woli samych obywateli. Dziś członkostwo Polski i Węgier w Unii Europejskiej nie byłoby oczywiste. Ale czy Ukraina będzie się uczyć na błędach swojego wschodniego sąsiada? Niestety tego nie da się przewidzieć.

ANNELIESE MISTEL

Publicystka, orientalistka, z zamiłowania historyczka, absolwentka wydziału orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim, tytuł magistra japonistyki uzyskała na Uniwersytecie Diderota w Paryżu. Od wielu lat związana z Francją, w której mieszka na stałe od 2017 roku.

Koniec

DŁUGI CIEŃ WOJNY

WOJNA: ROK DRUGI

PIOTR BENIUSZYS

Ważna staje się wytrwałość opinii publicznych demokratycznych państw Zachodu, jeśli chodzi o ich mobilizację do dalszego popierania ukraińskiego wysiłku wojennego. To scenariusz, w którym kluczowym czynnikiem może być rezultat wyborów prezydenckich w USA w 2024 r., gdyby wojna przekroczyła widnokrąg obecnej kadencji Joe Bidena.

1.

Znajdujemy się u progu rozpoczęcia drugiego roku wojny, w której Ukraina musi bronić się przed rosyjską agresją. Minione 12 miesięcy obfitowały w niejeden zwrot akcji. Była groza i przytłaczające wieści o przeraźliwych zbrodniach wysłańców Kremla, ale były i napawające optymizmem chwile, gdy rosyjska armia się sypała, Ukraińcy odzyskiwali miasta i wsie, wsparcie Zachodu stawało się coraz bardziej realne i znaczące, a solidarność okazana przez Polki i Polaków ukraińskim uciekinierom słusznie napawała nas narodową dumą.

Nie spełniły się na szczęście czarne scenariusze rosyjskiego blitzkriegu. Ale także nie ma na razie podstaw do hurraoptymizmu, że oto już najbliższe miesiące przyniosą całkowite wyzwolenie Ukrainy i przywrócenie jej legalnych granic, czyli tych sprzed 2014 r. Realia wskazują na scenariusz pośredni – na scenariusz długiej (możliwe, że długoletniej), mozolnej wojny, w której linia frontu będzie przesuwać się dość nieznacznie w różnych kierunkach, a Rosja przez cały ten czas będzie nie tylko utrzymywać kontrolę nad częścią Ukrainy, ale i nękać resztę kraju dalszymi brutalnymi atakami. To scenariusz, w którym ważnym pytaniem stanie się kwestia wytrwałości opinii publicznych demokratycznych państw Zachodu, jeśli chodzi o ich mobilizację do dalszego popierania ukraińskiego wysiłku wojennego. To scenariusz, w którym kluczowym czynnikiem może być rezultat wyborów prezydenckich w USA w 2024 r., gdyby wojna przekroczyła widnokrąg obecnej kadencji Joe Bidena.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa zarówno Ukrainy, jak i wszystkich innych państw regionu Europy środkowej – w tym naturalnie Polski – najważniejszą niewiadomą jest przyszłość ekspansjonizmu rosyjskiego. Odzyskanie Donbasu i Krymu przez Kijów to bardzo ważne i sprawiedliwe cele wojenne, lecz jeszcze ważniejsza od nich jest kondycja Rosji po wyjściu z tego konfliktu. Rosja musi zostać nie tylko pokonana na polu walki, nie tylko ukarana przez społeczność międzynarodową za popełnione zbrodnie, ale także dotkliwie strukturalnie uszkodzona, tak aby w perspektywie najbliższych pokoleń stracić potencjał dokonywania agresji przeciwko innym państwom.

2.

Polacy, a wraz z nami Bałtowie, mają obecnie powody do daleko posuniętej satysfakcji. Smutna to oczywiście satysfakcja, bo wynika jedynie z udowodnienia reszcie świata Zachodu trafności przestróg, jakie były przez nas formułowane w stosunku do Rosji, a trafność tę potwierdzają niestety straszliwe tragedie mieszkańców Ukrainy. Jednak nasze „We told you so!” skierowane do Berlina, Paryża czy Rzymu ma wszelakie podstawy. Naczelnym celem polskiej i regionalnej polityki zagranicznej (którą wesprą także zapewne kraje skandynawskie czy nowy prezydent Czech) jest ugruntowanie obecnego odrzucenia Rosji przez kolektywną społeczność polityczno-biznesową Zachodu.

Wielu analityków wskazuje, że Moskwa wybrała obecną dekadę jako moment kluczowego ataku na Ukrainę nie bez powodu. Wraz z postępami transformacji najbogatszych państw świata ku energiom odnawialnym, musiała być świadoma, że jej oparta wyłącznie na sprzedaży paliw kopalnych gospodarka nie ma długiej przyszłości i że „okno możliwości” dla odbudowy dawnego imperium się wkrótce zamknie. To pokazuje, że droga do przypieczętowania degradacji Rosji w sensie jej potencjału prowadzi przez dwa „kamienie milowe” – a) upokorzenie armii rosyjskiej na froncie obecnie trwającej wojny, które spowoduje wewnętrzny konflikt prowadzący do rozkładu putinowskiego systemu władzy; b) odmowa powrotu do relacji gospodarczych i handlowych z Rosją, tak aby nastąpiła finansowa degradacja tego państwa.

3.

W swojej opublikowanej niedawno książce Demony Rosji Witold Jurasz napisał, że w Rosji (jak może nawet nigdzie indziej na świecie) nacjonalizm jest dwuwarstwowy. Oczywiście istnieje zwyczajny, powszechnie znany nacjonalizm, który jest utrapieniem prawie każdego narodu na Ziemi, a który w Rosji znajduje się obecnie w fazie intensywnej ejakulacji w związku z emocjami wywoływanymi niespodziewanie przegranym pierwszym rokiem wojny. To nacjonalizm w stylu Wołodymyra Sołowjowa, plującego na antenie telewizji o użyciu broni jądrowej przeciwko Polsce czy Niemcom. Taki nacjonalizm najskuteczniej „leczy się” właśnie druzgocąco kompromitując armię kraju na polu walki i tę terapię bohaterska armia Ukrainy w znacznej mierze skutecznie prowadzi.

Jednak druga warstwa rosyjskiego nacjonalizmu to nieuświadomiony, podprogowy nacjonalizm, który należy do wyłącznie rosyjskiej specyfiki. To głęboko zakotwiczone całymi dekadami propagandy i wpływów rzekomo wspaniałej rosyjskiej kultury przekonanie o wyjątkowym statusie własnego narodu, o jego mesjanistycznej misji, o jego nieskazitelności, doskonałości i wręcz niewinności, obojętnie co faktycznie naród ten i jego państwo czyni. To przekonanie w rosyjskich głowach ma charakter ustawień fabrycznych, jest „naturalnym” sposobem myślenia o relacjach ze światem. I jest być może nieuleczalne. To właśnie z jego powodu tak istotny jest ten drugi kamień milowy, ta odmowa przyłożenia ręki do finansowego wzmacniania Rosji poprzez wymianę handlową w przyszłości. Tylko dzięki pozbawieniu Moskwy materialnych podstaw budowy militarnej potęgi i siły zagrażającej innym narodom, uda się na trwałe ustanowić pokój, pomimo dalszego istnienia państwa, narodu i kultury rosyjskiej, tak właśnie skażonej.

4.

Ten „podskórny nacjonalizm” u Jurasza jest u Timothy’ego Snydera jeszcze bardziej złożoną konstrukcją odmiennego od Zachodu sposobu myślenia o dziejach. Podczas gdy człowiek cywilizacji zachodniej traktuje historię jako szereg następujących po sobie wydarzeń, czasami powiązanych przyczynowo-skutkowo, ale czasami zupełnie przypadkowych, które nadają dziejom ludzkim formę linearną (co otwiera potencjalnie zawsze szansę na postęp, poprawę, reformę, ulepszenie, innowację i otwarcie nowej karty/epoki w dziejach), tak rosyjskie myślenie jest zaklęte w cyklicznym podporządkowaniu „wieczności”, gdzie te same zdarzenia ponawiają się raz po raz w nieznacznie zmienionych odsłonach, gdzie doczesność musi być brutalna i nędzna, gdzie jedyną nadzieją na chwałę jest prowadzenie ojczyzny przez mocnego przywódcę.

Dla znośności tej wizji własny naród otrzymuje na stałe przypisane sobie metafizyczne dobro (Aleksandr Dugin mówił: „W istocie Rosjanie są bardzo dobrzy, gdyż są samym Dobrem. Każdy przyzwoity człowiek na Ziemi jest Rosjaninem”), a reszta zagrażającego mu świata jest z natury zła. Stąd te dla ucha człowieka Zachodu, wolnego od obarczenia „wiecznością”, dziwaczne równoczesne oskarżenia drugiej strony o nazizm i o sprzyjanie „zepsuciu homoseksualizmu”. Oponenci Rosji zasługują na pogardę i nienawiść, gdyż na różnych etapach historii, gdy cykl dziejów ponownie dociera do okresu konfrontacji z Rosją, niosą oni zło pod różnym przebraniem, ale jest to zasadniczo stale to samo zło – w gruncie rzeczy jest to obejmujący wszystkie typy, formy i oblicza zła „satanizm”. Jedynym ratunkiem dla nierosyjskiego satanisty jest stanie się Rosjaninem. Ten imperializm jest tak niebezpieczny dlatego, że żywi przekonanie, iż każdy człowiek może zostać Rosjaninem. Rzadko dobrowolnie, ale może…

Trudno oczekiwać, że ludzie tak myślący o innych krajach będą kiełznać swój nacjonalizm, szowinizm i imperializm. Zło nie zasługuje przecież na litość czy pobłażanie. Walka z nim wszelkimi dostępnymi metodami jest prawa, uzasadniona i sprawiedliwa. Moralnie bezproblematyczne są więc dla Rosjan zbrodnie z Buczy i Irpienia, tortury na pojmanych ludziach, gwałty żołnierzy (z „błogosławieństwem” ich żon), rabowanie prywatnych domów ofiar i uciekinierów ze wszystkiego, co tylko uda się odkręcić od podłogi. Mocnym argumentem za tym, że w tle tych zachowań stoi myślenie „wiecznościowe” niechaj będzie refleksja, że te zachowania niczym nie różnią się od postaw czerwonoarmistów w 1945 r., a więc w narodzie rosyjskim od 80 lat nie nastąpił żaden postęp moralny.

5.

To nieprzekraczalna różnica cywilizacyjna. Witold Jurasz mocno w swojej książce podkreśla, aby nigdy o tym nie zapominać. W swoich imperialistycznych strategiach Rosja częściej niż większość imperiów świata stawia na brutalną, nagą siłę, ale to nie znaczy wcale, że zupełnie nie rozumie i nie stosuje soft power. Przeciwnie, od dobrych 200 lat Rosjanie tworzą kulturę wysokich lotów, która pod wieloma względami ma przypominać kulturę zachodnią, aby wygenerować pozory kulturowej bliskości i wykorzystać to zauroczenie sobą naiwnych Europejczyków do brutalnych celów strategicznych. Jurasz pisze dobitnie i nie sposób się pod tym podpisać: „Z czasem zrozumiałem, że owa bardzo wyrobiona [moskiewska – PB] publiczność, która chłonie wspaniałą muzykę, czy też (…) wspaniałą kulturę, nijak nie jest nam z tego powodu bliższa kulturowo. (…) mam wrażenie, że Rosjanie kulturą wysoką wirtuozowsko grali, uwodząc za jej pomocą Zachód. Zachód, który zakładał, że jeśli ktoś kocha i zna Verdiego albo Mozarta, to tym samym jest jednym z nas. Nic bardziej mylnego”. I rzeczywiście jeszcze do lutego 2022 Rosjanie stosowali culture washing, powoływali do życia śliczne orkiestry symfoniczne młodych muzyków, aby umilać zachodniej Europie wizję jej uzależnienia od rosyjskich źródeł energii, aby ładniej wyglądały projekty rur Nord Stream, aby może powalczyć o neutralność zachodniej Europy w trakcie planowanej masakry Ukrainy.

Inaczej niż Niemcy z przyczyn najbardziej oczywistych, inaczej niż Francuzi poczuwający się do ciężaru schedy po reżimie Vichy, inaczej niż Amerykanie za segregację rasową – Rosjanie nigdy nie przeproszą za zbrodnie ZSRR. Nie przeproszą nie przez „zbiorową amnezję”, ale przez zbiorowe niedostrzeżenie jakiejkolwiek winy w tych zbrodniach. Były one, ich zdaniem, wtedy zasadne i dziś znów są zasadne. Będą niewątpliwie zasadne także w przyszłości. Jakże fatalnym błędem w myśleniu o Rosji jest (było?) przekonanie, że źródłem jej zachowania jest relatywne ubóstwo, słabość państwa skażonego korupcją i niesprawiedliwością. Przekonanie, że dzięki poprawie poziomu życia w Rosji i umożliwieniu Rosjanom budowy sprawniejszego państwa ich żądze przemocy, frustracje i pragnienie odpłacenia reszcie świata zostałyby skanalizowane i stłumione. Byłoby dokładnie odwrotnie. Rosja bardziej zasobna, ciesząca się większym dobrobytem, dysponująca lepiej zorganizowanym państwem miałaby większy potencjał agresji i byłaby o wiele bardziej niebezpieczna. Jest wielkim szczęściem dla Ukrainy (i nie tylko dla niej), że w Rosji normalnym jest, że wojskowi decydenci okradają własną armię, że korupcja zżera wszystkie poziomy dowodzenia i administracji, że nic nie działa jak powinno, że pijaństwo i lenistwo są wszechobecne, że centrum dowodzenia nie sięga wszędzie i instytucje rozłażą się w szwach. W żadnym wypadku, po ewentualnym zakończeniu wojny, nie należy w Rosji sięgać po wypróbowane rozwiązania typu nation-building, stosowane wobec innych pokonanych w wojnie państw przez ich wielkodusznych zwycięzców. To nie ten przypadek. Kulturowe i mentalnościowe skażenie Rosji wymaga strategii kontrolowanego utrzymywania tego państwa w stanie trwałej słabości i niemocy. Tylko obok takiej Rosji można w miarę bezpiecznie żyć.

6.

Na koniec zacytujmy jednego z nich, Piotra Czaadajewa, gdyż trafia on w punkt, gdy pisze o Rosjanach: „Osamotnieni w świecie, niczego światu nie daliśmy, niczego od świata nie wzięliśmy, nie wnieśliśmy do sfery ideałów człowieczeństwa ani jednej myśli. Nie przyczyniliśmy się w żaden sposób do postępu ludzkiego, a wszystko, co udało się nam z niego zaczerpnąć, tylko wypaczyliśmy. Od pierwszych chwil naszej społecznej egzystencji nie wyszło od nas nic przydatnego dla wspólnego dobra ludzi, ani jedna pożyteczna myśl nie wykiełkowała na jałowej ziemi naszej ojczyzny, nie wyszła od nas ani jedna wielka prawda”.

Choć raz się zgadzamy.

PIOTR BENIUSZYS

Politolog i socjolog, tłumacz, specjalista w dziedzinie historii liberalizmu i ewolucji zachodnioeuropejskich partii liberalnych, członek zespołu redakcyjnego i publicysta „Liberté!”, pisał także na łamach „Gazety Wyborczej”, tygodnika „Polityka”, „Dziennika Gazety Prawnej” oraz dla Instytutu Obywatelskiego.

Koniec

DŁUGI CIEŃ WOJNY

DRUGI EDEN?

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Co przychodzi nam do głowy, gdy mówimy „Gruzja”? Wyborne wino? Soczyste granaty? Kwieciste toasty wznoszone przez tamadę (mistrza ceremonii) w trakcie supry (uroczystej uczty)? Piękne krajobrazy? Niekłamana sympatia Gruzinów do narodu polskiego?

Według tradycyjnych kaukaskich legend i podań, Gruzja to drugi Eden, raj na ziemi, kraj tak piękny, słoneczny i wdzięczny, że chce się w nim pozostać na zawsze, a w żadnym innym miejscu na globie nie ma tylu urodziwych kobiet.

Każdy, kto odwiedził to małe, ale różnorodne państwo, z pewnością zgodzi się z przytoczonymi powyżej opiniami.

Delektując się tradycyjnymi chinkali czy chaczapuri, rzadko kiedy myślimy więc o bolesnej historii kraju, który dał światu Józefa Stalina i Ławrentija Berię.

Jednak, z tego komfortu i samozadowolenia w sposób równocześnie piękny i bolesny wytrąca nas Nino Haratischwili. Urodzona w 1983 r. i wychowana w Tbilisi, ta gruzińska pisarka w wieku nastoletnim wraz z rodziną wyemigrowała do Niemiec. Pomimo, że swoje monumentalne i niezwykle plastyczne dzieła tworzy w języku Goethego, porywa swoich czytelników w sam środek Kaukazu w sposób tak niezwykły, że niemal czujemy na policzkach promienie słońca.

Niedawno premierę miała jej najnowsza książka – prawie 800-stronicowy tom „Coraz mniej światła”, który koncentrując się na latach transformacji ustrojowej, upadku ZSRR, dążeniu Gruzji do wybicia się na niepodległość oraz konfliktach etnicznych na terenie Abchazji, przedstawia los czterech młodych kobiet, próbujących w tych niesprzyjających warunkach znaleźć miłość, akceptację i przyjaźń.

Opowiedziana jako retrospektywa, koronkowo utkana ze zdarzeń, emocji i doświadczeń książka to nie tylko przepiękna opowieść o wchodzeniu w dojrzałość i stawaniu się kobietą – to przede wszystkim opowieść o tym, że dawne grzechy rzucają długie cienie, a konsekwencje brawurowych działań, konfliktów i wojen, wywoływanych przez mężczyzn, ponoszą kobiety.

Patriarchat w Gruzji jest czymś tak normalnym i oczywistym, jak katolicyzm w Polsce. Z wierzchu wydaje się doskonały, skupiony na ochronie kobiety i czczący ją niczym mityczną kapłankę domowego ogniska.

Dopiero przyglądając się bliżej, orientujemy się, że rycerskość gruzińskich mężczyzn to tak naprawdę całkowite ubezwłasnowolnienie kobiet, które, chcąc nie chcąc, stają się obiektem pożądania, a nawet towarem, który – odpowiednio wydany za mąż – pomaga uniknąć wojen gangów, czy rozlewu krwi.

Otoczone takim szczelnym parasolem ochronnym, złożonym z ojców, wujów, braci czy mężów, kobiety mogą albo pasywnie poddać się losowi albo próbować wybić się na niepodległość – ryzykując nie tylko swoją reputację, narażając się na kpiny, śmieszność, wyzywanie od szalonych czy wariatek, ale czasem również własne zdrowie czy życie (co Haratischwili opisuje w sposób na równi piękny, jak i dogłębnie smutny).

Nie od dzisiaj wiadomo przecież, że nic nie wywołuje w „prawdziwym mężczyźnie” tyle lęku, co niezależna i samodzielnie myśląca kobieta.

Wydawać by się mogło, że geograficznie, kulturowo i religijne jednak odległa Gruzja pełna będzie egzotyki i odmienności, której nie będziemy w stanie przenieść na znane nam realia codziennego życia.

Okazuje się jednak, że wspólnota doświadczeń kobiet z bloku postkomunistycznego jest irytująco tożsama i irytująco nieznana.

Wszystkim tym cichym bohaterkom, które w pokorze znosiły i znoszą upokorzenia i cierpienia, będące konsekwencją męskich działań, należą się nie tylko płomienne podziękowania, ale przede wszystkim – przywrócenie należnej im pamięci. Tak, jak pamięć o czwórce nieugiętych przyjaciółek z Tbilisi przywraca Nino Haratischwili, dając im głos, którym same opowiedzą swoją historię..

MAGDALENA M. KAJ-CHĘCIŃSKA

Poznanianka z urodzenia, warszawianka z wyboru. Z wykształcenia politolog, przez wiele lat pracowała w sektorze pozarządowym w Polsce i Wielkiej Brytanii. Aktywistka, od prawie 20 lat zaangażowana w działalność społeczno-polityczną oraz dialog międzykulturowy.

Koniec

IDEE

IDEE

POPAPRANY ŚWIAT

PIOTR GÓRSKI

Jedni mają większą, inni mniejszą tolerancję wobec tego, czego nie akceptują czy co ich oburza, co nie mieści się w wyobrażeniach o świecie, a na pewno tego, w jakim chcieliby żyć.

Chętnie uznajemy się za osoby o otwartych umysłach. W przeciwnym razie moglibyśmy się narazić na miano twardogłowych, betonu czy dzbana. Jednocześnie każdy z nas ma granice tego, co dla niego lub niej jest dopuszczalne, co odrzucamy niemal odruchowo lub w najlepszym razie możemy zrozumieć, ale nie przyjąć. Oczywiście jedni mają większą, inni mniejszą tolerancję wobec tego, czego nie akceptują czy co ich oburza, co nie mieści się w wyobrażeniach o świecie, a na pewno tego, w jakim chcieliby żyć.

Mimo wszystko otwarty umysł jest jedną z tych cech, do których wiele osób aspiruje. A ponieważ ona tak niewiele oznacza – albo patrząc na to z innej strony, znaczy tak wiele – to chętnie na nią każdy się powołuje. Nawet ci, którzy bez ceregieli przyznają się do swoich wyraźnych, nienaruszalnych granic. „Skoro jesteś tak otwarty, to uszanuj mnie i mój pogląd” – zdają się mówić. W takiej sytuacji problemem nie jest ich brak otwartości. Nic jej im nie ujmuje. Nawet jeśli granice wydają się nam bardzo ciasne. Cóż, rozmawia się wtedy trudniej, a dyskusja może nawet wkurzać, ponieważ do drugiej osoby nie docierają nasze racje, nasze oczywistości. To wtedy też sprawdzana jest nie tyle ich, co nasza otwartość. Na próbę wystawiane są założenia naszego myślenia, te jego elementy, na których budujemy naszą logikę. Taka konfrontacja, zwłaszcza gdy nie jesteśmy na nią gotowi, bywa irytująca.

Jeśli więc nie brak otwartości, to co może być rzeczywistym problemem, gdy ktoś prosi nas o wyrozumiałość, tolerancję lub akceptację wobec swoich „ciasnych” poglądów czy wręcz postaw? Krzywdzenie innych z pewnością jest nieprzekraczalną granicą. Tylko z nim wiąże się kilka trudności.

Kto jest skrzywdzony?

Po pierwsze, wbrew pozorom niełatwo jest jednoznacznie określić, kiedy mamy do czynienia z krzywdzeniem. Nawet w przypadku konkretnej osoby nie posiadamy ostatecznego rozstrzygnięcia, kiedy została skrzywdzona. Czy jej subiektywna ocena czy nawet odczucie wystarcza? Pozytywna odpowiedź na to pytanie zawierałaby się w stwierdzeniu „czuję się skrzywdzony, więc jestem skrzywdzony”. O ile w przypadku relacji prywatnych takie podejście może być akceptowalne i mieć nawet uzasadnienie, to w życiu społecznym jest bardziej kłopotliwe.

Gdy ktoś w sferze publicznej zostanie subiektywnie skrzywdzony – ma poczucie skrzywdzenia – może publicznie to ogłosić, wyjaśnić sytuację ze swojej perspektywy czy podjąć polemikę i poddać pod osąd opinii publicznej. Może z tego zrodzić się debata, gdy pojawi się odpowiedź drugiej strony. Głos zabrać mogą obserwatorzy i komentatorzy, zadeklarowani stronnicy. Konkretny przypadek może stać się tylko przykładem jakiegoś szerszego zjawiska i z tej perspektywy być roztrząsany. Przekształca się on wtedy w spór o kulturę.

Sytuacja może potoczyć się jeszcze inaczej. Poczucie skrzywdzenia jest w ostateczności jedynie podstawą do zgłoszenia się do sądu, np. w przypadku naruszenia dóbr osobistych. Nawet kalkulując z prawnikami szanse powodzenia pozwu, nie ma pewności, że – mówiąc kolokwialnie – zostanie się uznanym za pokrzywdzonego. Rodzi się też wątpliwość czy sąd lub jakiś inny zewnętrzny, niezależny człowiek lub instytucja są jedynymi uprawnionymi do orzekania o skrzywdzeniu. To przecież również rodzi wątpliwości. Nawet pomijając niedopuszczalne sytuacje, gdy „obserwator zewnętrzny” jest w jakiś sposób związany z potencjalnym pokrzywdzonym, lub ma ku niemu jakieś bezpośrednie sympatie tudzież antypatie do potencjalnie krzywdzącego. Wpływ na ogląd sytuacji może przecież mieć kontekst kulturowy sprawiający, że pewnych mechanizmów nawet się nie dostrzega, jak np. w USA: przez dekady przypisywano czarnym większą skłonność do zachowań wykraczających poza normy społeczne. Sprawa sądowa również może stać się przyczynkiem do debaty publicznej. Ciężaru gatunkowego nadaje wyrok i argumenty prawnicze – dotychczasowe orzecznictwo, jego adekwatność do zmieniającej się kultury – a także znaczenie w przyszłych procesach.

Oba przypadki – zarówno ten poddany jedynie pod osąd opinii publicznej, jak i rozgrywający się na sali sądowej – pokazują, że o uznaniu za skrzywdzonego decydują postronni niezależni obserwatorzy. Decydują, czy zgodnie z obowiązującą kulturą były uzasadnione podstawy do poczucia bycia skrzywdzonym czy też nie. W takim przypadku w socjologicznym żargonie można mówić o intersubiektywnym poczuciu krzywdy. To wiąże się z pewnym niebezpieczeństwem. W przypadku nieprzyznania racji osobie czującej się pokrzywdzoną powstaje ryzyko trywializacji jej doświadczenia. W konsekwencji może to prowadzić do takich reakcji jak „przesadzasz”, „jesteś przewrażliwiony”, „straszna z ciebie histeryczka”. Innym razem reakcja może przejawiać się ignorowaniem, przemilczaniem czy ostracyzmem. To wszystko stanowi narzędzia znajdujące się w rękach każdej wspólnoty, społeczeństwa, społeczności oraz grupy, za pomocą których wyznaczają one swoje granice, definiują swoich członków i członkinie. Sięganie po to instrumentarium jest szczególnie dotkliwe, gdy zmiana miejsca czy przynależności wiąże się z dużymi kosztami psychicznymi, społecznymi lub materialnymi.

Wspólnota krzywd?

W ten sposób płynnie przechodzimy do krzywdzenia lub poczucia bycia skrzywdzonym związanym z przynależnością do wspólnoty, co przysparza jeszcze większych kłopotów. W grę wchodzi bowiem ta dziwna więź łącząca człowieka z osobami mu podobnymi. W niektórych przypadkach jest ona z wyboru – nie ma znaczenia, czy jest on dokonany przed przystąpieniem do grupy, czy jest niejako potwierdzeniem istniejącej sytuacji, np. pozostanie członkiem narodu – w innych decydujące są czynniki wykraczające poza naszą wolę – kolor skóry, rasa, etniczność, płeć, orientacja seksualna, wiek. Istniejące od kilku dekad możliwości zmiany czy też korekty płci dają szansę urealnienia sytuacji danej osoby, dlatego raczej nie należy zaliczać ich do kategorii „z wyboru”.

Jeśli słowa mogące krzywdzić wymierzone są w członka grupy lub nawet całą wspólnotę, czy uderza to personalnie we wszystkich jej przedstawicieli i przedstawicielki? Gdy słyszymy wypowiedzi obrażające lub szkodzące kobietom, mamy do czynienia z dyskryminacją osób czarnoskórych czy homoseksualistów, to czy każda jednostka należąca do danej wspólnoty jest krzywdzona? W grę na pewno wchodzi tu poziom utożsamiania się z grupą. Znajdą się przecież osoby mówiące, że dopóki nie dotyka to ich bezpośrednio lub nie jest skierowane do nich personalnie, to nic im do tego. Takie, które zostawią sprawę tym, którzy chcą stanąć w czyjejś obronie, a nawet dążyć do zmiany istniejącej sytuacji.

Takie zaangażowane osoby, czujące z pewnością silniejszą więź ze swoją wspólnotą, często wypowiadają się w jej imieniu są mniej lub bardziej formalnymi reprezentantami, mniej lub bardziej samozwańczymi liderami, cieszą się mniejszym lub większym poparciem współziomków, braci czy sióstr. W tym tkwi kolejny kłopot. Na ile wyrażane poczucie krzywdy jest podzielane w rzeczywistości przez wspólnotę, a na ile przez grupę wypowiadającą się w imieniu wszystkich. I patrząc z innej perspektywy, na ile wzorce i normy kulturowe mogą sprawiać, że dane słowa nie są postrzegane jako krzywdzące przez członków wspólnoty lub są przez nich bagatelizowane. Mówiąc inaczej, na ile posiadają fałszywą świadomość. I dalej, czy przywódcy wspólnoty – a nawet jej większość – mają prawo chronić przed krzywdą swojego współplemieńca, swoją członkinię, którzy nie są świadomi, że dzieje im się krzywda? Czy wtedy rola liderów nie sprowadza się jedynie do uświadamiania, ale niczego poza tym?

Przypadki te pokazują trudności, z jakimi mamy do czynienia w doborze metody określenia, kiedy ktoś jest skrzywdzony. Czy należy kierować się subiektywnością czy intersubiektywnością? A może obiektywnością, w kierunku której pewnie wiele osób zwróciłoby wzrok i serce, jednak obiektywnie sprawy kulturowe wykraczają poza nią.

Ten nieznośny kontekst

Oprócz metody uznania krzywdy problemem zawsze jest kontekst. To samo zachowanie, te same słowa mogą być uznane za dopuszczalne lub krzywdzące w zależności od sytuacji. Nie dotyczy to tylko oczywistego podziału na grono przyjacielskie, krąg towarzyski, relacje w pracy i wypowiedzi publiczne. To, co uchodzi w kontaktach z rodziną czy ze znajomymi, może być już przekroczeniem granic wśród współpracowników, zwłaszcza gdy w grę wchodzi dominująca pozycja jednej ze stron. Wyrazem tego jest również prawo, choć wiemy, że często w takich przypadkach jego egzekucja jest ciężka. Daje jednak podstawy i dodaje pewności.

Kontrowersje budzi sytuacja, w której wspólnota odmawia osobom postronnym możliwości posługiwania się jej językiem czy jej rytuałami w stosunku do swoich członków. Budzi to wrażenie podwójnych standardów czy nawet hipokryzji. Z pewnością taka grupa nie jest inkluzyjna. Ale czy każda być musi? Czy osoby z zewnątrz mają określać czy chociaż pouczać, jak otwarta ma być konkretna wspólnota? A jednak trudno sobie wyobrazić, by zabronić prawa do krytyki, głoszenia własnych opinii na ten temat. I znowu, kto ma rozstrzygać taki spór – dana grupa lub jej przedstawiciele, ci, którzy się z nią nie zgadzają, a może niezależni obserwatorzy? Do tego przecież wszyscy jesteśmy osadzeni w określonym kontekście kulturowym i posiadamy pewien stosunek do niego i zmian zachodzących w kulturze – afirmatywny, krytyczny lub niechętny. To nastawienie również trudno pomijać.

Na tym kłopoty się nie kończą. W sferze publicznej przecież te same wypowiedzi raz są akceptowalne, dopuszczalne czy choćby tolerowane, innym razem nie. Znaczenie ma kto mówi i z jakiej pozycji. To nieco wstydliwe w kulturze, która na sztandary wzięła sobie równość. Jednak słowa polityka będą inaczej oceniane niż przechodnia w ulicznej sondzie, tego prominentnego jako bardziej znaczące niż kogoś z tylnych rzędów. W jednym przypadku zostaną napiętnowane, w drugim przemilczane. Kobieta wygłaszająca przemówienie o prawach czy bolesnych doświadczeniach kobiet ma większe znaczenie i moc niż ten sam przekaz wygłaszany przez mężczyznę. Podobnie to wygląda w przypadku czarnych, homoseksualistów, robotników, pracodawców itp. Nemo iudex in causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, głosi starożytna paremia. „Nikt lepiej nie rozumie sytuacji, niż ten, który jej doświadcza, niż ta, która musi się z nią mierzyć”. „Ci, których dotyka dana sytuacja i walczą o jej zmianę dbają przede wszystkim o własne interesy, nie licząc się z drugą stroną”. Takimi założeniami często podszyte są dyskusje. W różnych sytuacjach te same osoby powołują się raz na jedną, raz na drugą. Z kolei trzymanie się jednej prowadzić może do absurdu albo wniosków, z którymi z innych powodów się nie zgadzają. W każdym razie, straszne z tym zamieszanie.

Świat artystyczny to jakby oddzielna kategoria. W wolnym społeczeństwie na więcej on pozwala. Twórczość artystyczna stale jest osądzana, natomiast nad twórcami wisi groźba stanięcia pod pręgierzem krytyki sztuki i odbiorców, a także opinii publicznej, gdy poruszane są gorące tematy społeczne. Pisarze, malarze i rzeźbiarki, scenarzyści i reżyserzy filmowi czy teatralni, komicy, piosenkarki oraz fotografki w tworzeniu dzieła mają dużą swobodę, jednak jako osoby publiczne – zwłaszcza ci powszechnie cenieni, te cieszące się uznaniem – podlegają tym samym ograniczeniom i prawom co reszta, łącznie z tym nieformalnym przykładaniem różnych miar, przemilczania czy infamii. Zarówno w przypadku twórczości, jak i publicznych wypowiedzi twórców to niekończąca się dyskusja o tym, co wolno wyrażać, a czego nie. W jej trakcie pojawiają się głosy o banowaniu. To wszystko ma bezpośredni wpływ na konkretnego twórcę. Bojkotowanie jego dzieła i nawoływanie do tego, niezapraszanie artysty do programów czy na łamy pism w przypadku powodzenia akcji może rodzić poczucie krzywdy. W pluralistycznych społeczeństwach okazać się jednak może, że przyniesie to wręcz odwrotny skutek – zachęci do zapoznania się z dziełem, choć już w innych środowiskach czy kręgach. W niektórych przypadkach takie „nowe odkrycie” bojkotowanego dzieła czy autora może nawet zrazić ogół do jego przeciwników. To zawsze społeczne przeciąganie liny.

Trudno wyobrazić sobie, że głos jednej czy drugiej osoby, nawet najbardziej płomienny, zostanie potulnie przez wszystkich zaakceptowany. Choćby tuzin najbardziej znamienitych postaci poszło w ich ślady, pojawi się polemika. W jej trakcie mogą padać nie tylko kontrargumenty. Mogą pojawiać się postulaty namawiające do ostracyzmu, a nawet do prawnego uregulowania kwestii – zabronienia głoszenia pewnych idei lub gwarantujące im prawo. Przynajmniej do momentu spenalizowania tego zakresu toczy się pełnokrwista debata publiczna, choć przecież i potem dyskusja nie jest zamknięta raz na zawsze. Oburzać może tylko to, kiedy ktoś chciałby odbierać prawo do polemiki, polemiki z polemiką itd. Kluczowe więc nie jest samo dzieło, ani reakcja na nie, wygłoszony komentarz artysty, ani jego krytyka. Kwestią nie jest tu wolność, w tym wolność słowa i ekspresji. Głównym ograniczeniem tej publicznej przepychanki jest krzywdzenie innych, z wszystkimi opisywanymi tu trudnościami.

Sztuka z jednej strony ma w sobie potężną siłę przełamywania, rozkruszania zastanego stanu rzeczy, zmiany tego co niepożądane i ustanawiania nowych norm, z drugiej podtrzymywania istniejącej kultury, petryfikowania sposobów myślenia i postępowania, tego co uchodzi za oczywiste i zdroworozsądkowe, jak i tego, co jest niewłaściwe, niemoralne, wykraczające poza przyjęte stosunki społeczne. Sztuka wpływa na wrażliwość społeczną, kształtując postrzeganie tego, co jest krzywdzeniem, a co nim nie jest. Między tymi dwoma podejściami cały czas balansują wspólnoty, środowiska, grupy. To napięcie między ciągłością a zmianą dotyczy wielkich formacji cywilizacyjnych, narodowych, kręgów intelektualnych oraz artystycznych, a także partii politycznych.

Co z intencją?

Zanim przejdziemy do tak rozumianych spraw politycznych, bez których dotychczasowe uwagi pozbawione są osadzenia, jeszcze na moment zatrzymajmy się przy kłopotach związanych uznaniem słów czy działań za krzywdy.

Często osoba broniąca się przed zarzutem o krzywdzenie zarzeka się, że nie takie były jej intencje. Nigdy jednak nie możemy być w stu procentach pewni, jakie one były. Zresztą nawet dobre intencje nie gwarantują, że się kogoś nie skrzywdzi. To, co komuś wydaje się dobre i właściwe, niekonieczne jest takie dla drugiej osoby, a nawet może negatywnie na nią wpływać. Paradoksalnie działanie (mówienie i pisanie też jest działaniem) z dobrymi intencjami może zaszkodzić bardziej niż ktoś mający złe intencje. To, co powie lub zrobi osoba chcąca zaszkodzić, może spłynąć jak po kaczce, natomiast ktoś chcący dobrze może nadepnąć na odcisk, poruszyć do żywego. Takie przewrotne bywa życie.

To, co w debacie publicznej może obrażać, w powieści staje się głównym problemem moralnym dzieła, wypowiedziane ze sceny stand-upowej wywołuje rechot. A przecież każda z tych form jest pewnym głosem w dyskusji. Trudno odebrać którejś z nich znaczenia w kształtowaniu odbiorców. Choć każdą określa odmienny rodzaj niepisanego kontraktu. Ale przecież w debacie publicznej również dopuszczalne są żarty, a nawet ironia (będąca przecież problemem dla osób z autyzmem), z kolei widz może czuć się urażony słowami komika. To kolejny przykład tego, jak płynna jest materia, o której mówimy. Zwłaszcza, gdy wszystko miesza się dziś na jednym wallu czy feedzie w social mediach. Pod poważnym artykułem czy wywiadem, komentarzem znajomego, wyskakuje nagranie występu stand-upera na ten sam temat, a zaraz reklama z fragmentem książki, w której bohater z nim się mierzy.

Dla porządku odpowiedzmy jeszcze na jedno pytanie. Czy osoby o otwartych umysłach mogą krzywdzić? Choć korci, by na takie pytanie udzielić przeczącej odpowiedzi, by dać wyraz klarowności wywodu, to jednak niepodobna tego uczynić. Otwartość może mieć w sobie również raniące ostrze, zwłaszcza, gdy zaczyna traktować się ją jako powód do wyższości. I tak jak w przypadku dobrych intencji, łatwo można przeoczyć, jak szkodliwe i toksyczne tworzy się relacje z tymi, których uważa się za twardogłowych, beton czy dzbany. Otwarty umysł niczego jeszcze nie gwarantuje.

Jakby wszystko było łatwiejsze, gdyby można było zaprogramować wszystko, ustanowić jakieś bezdyskusyjne normy i prawa. Słowem ustanowić normalność trwającą tysiąc lat. Wyeliminować raz na zawsze niepożądane sposoby myślenia, idee, działania. A jednak cały czas nam ona ucieka. Nie udaje się osiągnąć upragnionego celu. Dzieje się tak, nie tylko dlatego, że ciągle są obecni dotychczasowi jego wrogowie. Jest tak również dlatego, że wciąż pojawiają się nowe ideały, a wraz z nimi kolejne osoby, które mącą, szkodzą sprawie, już tej nowej.

O co w tym chodzi?

Można w tym wszystkim się pogubić. Skąd taka ciągła ruchawka? Czemu nie może być spokojnie? Dlaczego komuś zależy by nie było „normalnie”? Zawsze kusi odpowiedź, że to kwestia zabobonów, ignorancji, lenistwa umysłowego, uprzedzeń, nienawiści, głupoty, braku wiedzy czy wreszcie złej woli. Jednak można tak mówić z perspektywy każdego ideału życia społecznego. W nich bowiem zawsze wszystko dobrze funkcjonuje, i nawet gdy przewidywane są jakieś trudności to przewidziane są rozwiązania zgodne z podstawowymi założeniami, takie, które nie wzruszają fundamentów ideowej konstrukcji. Zatem tylko przywary stoją na przeszkodzie urzeczywistnienia idealnego – nawet programowo nieidealnego, jak w przypadku niektórych odmian liberalizmu czy chrześcijańskich wizji społeczeństw – świata. Stąd też wszechobecna wiara w zbawienną moc edukacji.

Właśnie te kulturowe wizje rywalizują ze sobą o to, co jest dobrym, właściwym życiem, jakie zachowania są pożądane, a jakie powinny być piętnowane, jak należy rozumieć tak podstawowe dla każdego społeczeństwa kategorie: sprawiedliwość, równość i wolność. Do tego dochodzi kwestia bardziej praktyczna, w jaki sposób pokonać pozostałe wizje lub zachować wobec nich pozycję dominującą.

W ten sposób doszliśmy do nadania sensu dotychczasowym rozważaniom, w których przewijał się zwrot: kontekst kulturowy. Chodzi o kulturową hegemonię wyznaczającą ramy mainstreamu, „zdrowego rozsądku”, oczywistości, truizmów, niepodlegających dyskusji założeń. Dopuszcza ona istnienie „subkultur”, zwłaszcza tych niebędących w jaskrawej z nią sprzeczności, jednak mocno pilnując, by nie stały się one dla niej zagrożeniem. Zresztą w liczebnie ogromnych, spluralizowanych społeczeństwach – w których różne grupy i społeczności są zsieciowane, przenikają się, a niektóre ważne dla nich wartości zazębiają się z mainstreamowymi – hegemoniczne jądro musi budować i utrzymywać swoją pozycję również w oparciu o orbitujące wokół niego mniejsze podmioty.

To brzydkie słowo na „h”

Koncept hegemonii kulturowej i jej zasadniczego znaczenia w życiu społecznym został opracowany przez włoskiego marksistę Antonio Gramsciego. To jeden z powodów niechęci do podejmowania tego tematu zarówno przez liberałów, jak i konserwatystów. Sięganie po autorów lewicowych jest w ich przypadkach działaniem nieczystym, a przywoływanie czymś podejrzanym. Ot, taki środowiskowy przejaw hegemonii kulturowej. Najbezpieczniej tkwić w swoich zakonach, bronić swoich okopów, za żadną cenę nie otwierać furtki wrogowi. Jeśli zapoznawać się z jego myślą – w końcu dobrze posiadać rozległą wiedzę i mieć otwarty umysł – to tylko poprzez masakrujących ją autorów środowiskowych. Żeby nie było, to odnosi się także do lewicy.

W przypadku liberałów dochodzi jeszcze inny, bardziej zasadniczy powód. Ich zainteresowanie jednostką i jej wolnością sprawia, że w hegemonii dostrzegają jedynie zagrożenie. Raczej walczą z nią niż o nią. Dzieje się tak w myśl wolności negatywnej, dla której każdy pozytywny program łączy się z czyhającym niebezpieczeństwem. Nawet jeśli nie oburzają się, to przestrzegają przed wszelkimi formami ograniczającymi człowiekowi możliwość ekspresji i wypowiedzi, które nie ograniczają wolności innych. A czy sprzeciwiają się ekspresji i wypowiedziom mogącym krzywdzić? W tym względzie są podzieleni. Jedni je odrzucają z przyczyn doktrynalnych, inni bardziej z praktycznych, o których była mowa, a są i tacy, dla których krzywdzenie jest naruszeniem wolności. Odzwierciedlają w ten sposób podział w dzisiejszej liberalnej kulturze Zachodu, w której trwa spór. Zresztą od XIX w. lewica zarzuca liberałom, że są konserwatystami, a konserwatyści oskarżają ich o lewicowość, jeśli nie bezpośrednio, to o torowanie drogi lewicowym ideom. Ta krytyka przetrwała do dzisiejszych czasów, a rozdarcie jest przecież widoczne w liberalnych środowiskach czy partiach politycznych. Jeśli spojrzeć na to w kontekście hegemonii, to niekoniecznie jest to słabość.

Trzecim powodem braku nadmiernego zainteresowania znacznej części liberałów kwestiami hegemonii kulturowej jest ich skupienie się na ekonomii. Tu jakby byli najpilniejszymi uczniami swojego wroga Karola Marksa, który przedkładał bazę nad nadbudowę. A właśnie Gramsci jeśli nawet nie postawił myśl niemieckiego filozofa na głowie, to wydobył zagadnienia kultury z cienia spraw gospodarczych. Żył w czasach, w których widział, jak idee komunistyczne są wprowadzane w społeczeństwie zupełnie innym, niż przewidywał to Marks, oraz doświadczał na własnej skórze dojścia do władzy faszystów, którzy wsadzili go do więzienia. Dwudziestolecie międzywojenne to epoka, w której właśnie o hegemonię kulturową rywalizowały trzy wielkie koncepcje życia społecznego – komunizm, faszyzm i demokracja liberalna (bardzo jednak odległa od tej dzisiejszej, na co wpływ właśnie miała hegemoniczna w tamtym czasie kultura). Można było zobaczyć jak w soczewce, o co i w jaki sposób toczy się gra. Gra, która kosztowała miliony żyć. Dziś, w ramach demokracji liberalnej, która historycznie dotychczas wygrywa starcie z początku XX w., można dostrzegać ułomną analogię tamtego starcia. Lewica domaga się kultury większej równości, zarówno w różnorodności, jak i ekonomicznej. Prawica pragnie większego kulturowego podobieństwa jednostek, najlepiej w oparciu o dotychczasowe wzorce chrześcijańskie. A centrum czy też liberałowie stawiają na więcej wolności indywidualnej, nie określając jej specjalnych ograniczeń (prócz tego zasadniczego, choć wieloznacznego o nienaruszaniu wolności innych), bo gdy ona jest… niech się dzieje wola nieba lub – jak kto woli – hulaj dusza, piekła nie ma. A w każdym przypadku to obietnica polepszenia życia ludzi, funkcjonowania społeczeństwa.

Nie tylko Gramsci w wojnie kultur sprzed 100 lat dostrzegał, że gra toczy się nie tylko o obsadzenie stanowisk, wprowadzenie własnych rozwiązań ustrojowych czy prawnych, prowadzoną politykę gospodarczą, ale zwłaszcza o coś, co będzie legitymizowało zdobytą władzę, uzasadniało poczynania „rządzącej grupy politycznej”. Inny włoski myśliciel, zwolennik ustroju mieszanego, twórca teorii elit, reprezentujący poglądy konserwatywno-liberalne, zadeklarowany przeciwnik faszyzmu, Gaetano Mosca określał to mianem formuły politycznej. Jej zmiana pociąga za sobą zmianę rządzących i odwrotnie, gdy ci się zmieniają, zaszczepiają w społeczeństwie nowe sposoby myślenia, nowe spojrzenia na otaczający świat, oczywistości czy dogmaty.

Gdy ścierają się tak odmienne wizje jak komunizm, faszyzm i liberalizm (choćby konserwatywny), widać jak na dłoni, że wizja demokracji czy parlamentaryzmu, w których walka toczy się na programy polityczne oraz techniczne rozwiązania, w oparciu o racjonalne argumenty jest mrzonką lub przygodnym zbiegiem okoliczności. Jest on możliwy, kiedy kultura hegemoniczna jest na tyle silna, że czyni inne formuły polityczne marginalnymi lub nieistotnymi. Daje również na tyle dużo swobody, że w jej obrębie jest z czego wybierać, bo hegemoniczne założenia umożliwiają alternatywne rozwiązania, które między sobą się ścierają. Oczywiście to wielki ideał każdej formacji, zwłaszcza takich, które nie roszczą sobie pretensji do monopartyjności. Jednak w rzeczywistości często różne proponowane w ramach demokracji rozwiązania szczegółowych kwestii opierają się na odmiennych założeniach filozoficznych. Niektóre mogą współgrać lub co najmniej nie są sprzeczne z hegemoniczną kulturą, w innych przypadkach przyjęcie jednego punktu programowego, jeśli nie pociąga, to przynajmniej otwiera możliwość zmian – czyniąc wyłom w konstrukcji, prowadzi do niespójności logicznych, prawnych. Stąd też w szeregach każdej formacji znajdują się strażnicy czystości doktryny, doktrynerzy.

Czas liberalnej hegemonii

Czy wspomniane trzy powody braku zainteresowania liberałów kwestiami hegemonii kulturowej oznaczają, że nie są do niej zdolni, czy też nie potrafią jej ustanowić? Już pojawiły się sugestie, że tak nie jest. Zresztą nawet współczesna lewicowa filozofka podejmująca temat hegemonii kulturowej i bez skrupułów opisująca strategię, jaką powinna przyjąć lewica by ją osiągnąć, Chantal Mouffe, jako przykład do naśladowania przywołuje sukces liberalnej myśli od połowy lat 70., a w jego następstwie rządów Margaret Thatcher. To wówczas na Zachodzie doszło do przeorientowania się polityki i kultury po powojennych dekadach hegemonii konsensusu głównych partii wokół państwa dobrobytu oraz keynesowskiego spojrzenia na kwestie gospodarcze. To wtedy brytyjscy konserwatyści uznali, że rosnące w siłę ruchy społeczne z ich demokratycznymi, równościowymi żądaniami doprowadzają społeczeństwa do upadku. Do tego doszła chęć rozprawienia się ze związkami zawodowymi, których ówczesna pozycja była utrapieniem dla rządzących chcących prowadzić politykę oszczędności rekomendowaną przez właśnie odmieniony Międzynarodowy Fundusz Walutowy, a w związku z otrzymaną pożyczką (uzyskaną jeszcze przez rząd Partii Pracy w 1976 r.) wręcz konieczną.

Thatcher nie tylko rozprawiła się ze związkami zawodowymi. Również wykorzystała hegemoniczną strategię, by uznać aparat biurokratyczny z założenia za opresyjny i szkodliwy, a osoby korzystające z pomocy społecznej za obciążenie. Przeciwstawiała im wszystkim przedsiębiorcze jednostki, potrafiące zadbać o siebie same i rodziny – najlepiej te, za którymi stoi moralna słuszność. Państwo, na którego czele stała, przedstawiała jako wroga. Trzeba przyznać, że liberalna brytyjska premier „umiała w hegemonię”, z tym nieodzownym dzieleniem, przeciwstawianie większości „gorszemu sortowi”. Mouffe posuwa się nawet do stwierdzenia, że w ten sposób prowadziła politykę populistyczną i w jej ustach nie jest to nic gorszącego, bowiem sama belgijska filozofka stawia się w pozycji demiurga lewicowego populizmu.

Mouffe patrzy na politykę jako na sferę agonalną, czyli taką, w której stale obecny i niezbędny jest konflikt. Jest on potrzeby, gdyż tylko wtedy mamy do czynienia z właściwą, demokratyczną polityką. Nie musi on sprawiać, że w wyniku starcia rodzi się najlepsze rozwiązanie, rywalizacja przyczynia się do wzajemnego uszlachetniania się oponentów, a tym samym polityka staje się lepsza. Spór hegemoniczny może dewastować, nie przyczyniać się do niczego pozytywnego, być jałowy. Jednak każdy z jego uczestników, jeśli chce wygrać, zdobyć większość, zwłaszcza w dzisiejszych warunkach demokratycznych społeczeństw, musi być populistyczny. Nie chodzi o to, by schlebiać ludowi. Ani tym bardziej o mamienie go, utożsamiając z nim swoją wolę. Nie oznacza to również porzucenia racjonalizmu, choć takiego w wersji kartezjańskiej, to i owszem. Jak przekonują neurobiolodzy, co najmniej od połowy lat 90. i ukazania się książki Antonio Damasio „Błąd Kartezjusza”, emocje są ważnym czynnikiem racjonalnego myślenia, są pełnoprawnym jego uczestnikiem, być może nawet najważniejszą jego przesłanką. To jednak sprawia, że ideał jednego wspólnego wszystkim racjonalizmu jest fantazją. W ten sposób staje się jednym z elementów każdej hegemonicznej propozycji opierającej się ostatecznie na emocjonalnym uwikłaniu niezbędnym do powstania i utrzymywania wspólnej identyfikacji politycznego podmiotu zbiorowego.

O sukcesie Thatcher nie świadczą więc wprowadzone rozwiązania prawne czy gospodarcze. Te się zmieniały, były korygowane. Zresztą trudno sobie wyobrazić, by jakaś polityka była dobra w każdym czasie, w każdych warunkach, posiadała uniwersalną wartość, niezawodne recepty. Nawet jeśli często są one tak przedstawiane. Co zatem najdobitniej poświadcza o zwycięstwie thatcheryzmu? Nie to, że przez 11 lat stała na czele Rządu Jej Królewskiej Mości. Nawet nie to, że przez kolejne prawie 7 lat rządziła jej macierzysta Partia Konserwatywna. Lecz to, że pomimo druzgocącej klęski konserwatystów w wyborach w 1997 r. rząd Partii Pracy na czele z Tonym Blairem kontynuował kurs neoliberalnej polityki, choć z zainstalowaną bardziej socjaldemokratyczną aktualizacją (Trzecia Droga). W ten sposób powstała nowa oś sporu w obrębie hegemonicznej formuły politycznej, o to, czy prowadzić trochę bardziej wolnościową, czy jednak trochę bardziej socjalną politykę, co raczej dotyczy spraw technicznych niż zasadniczych. Stąd zarzuty neoliberalizmu o postpolityczność.

Ten liberalizm nie był apolityczny, lecz bezczelnie polityczny. Jeśli zarzuca mu się postdemokratyczność (Mouffe) czy depolityzację (Jan-Werner Müller), to dlatego, że przez lata skutecznie rugował pojawiające się hegemoniczne alternatywy i trwał, gdy konkurencyjne propozycje upadały (komunizm). Jeśli oskarżano go o nadmierne skupienie się na kwestiach ekonomicznych, a niedocenianie kulturowych, to dlatego, że nie dostrzegano w nim siły dyscyplinującej jednostki, a ostatecznie tego, co Thatcher nazwała pracą nad „przemianą serca i duszy narodu”, serc i dusz ludzi poprzez gospodarkę. I przemienił. Zresztą w sposób, o którym tyle mówili sami ideolodzy neoliberalizmu, czyli nieprzewidywalny i niezgodny z intencjami polityków. Małym piwem było utracenie przez konserwatystów swojej bazy społecznej, która choć na początku zyskała na przemianach, to długofalowo straciła najbardziej, przy osłabieniu obywatelskich form kontroli władzy i nowej, opartej na relacjach konsumenckich jej legitymizacji.

Nieodzownym uzupełnieniem neoliberalizmu stała się kultura masowa nastawiona na rozrywkę gwarantującą niezbędny do pozostawania efektywnym, produktywnym i kreatywnym relaks i odpoczynek. Kultura leisure & pleasure pozwala trochę odetchnąć po codziennym wyżyłowywaniu się. To jedyny moment, w którym można poleniuchować, bo lenistwo jest świeckim grzechem głównym, powodem do potępienia, jedną z najgorszych przywar. Jest tym, czym dla czasów heroicznych była acedia.

Mainstreamowa kultura masowa jako przemysł bardziej przypomina wielki zakład produkcyjny niż nonszalancki światek artystyczny, a tym bardziej osamotnionych geniuszów. Nie może więc dziwić, że obowiązują w nim nie tylko nieformalne zasady środowiskowe, ale również dąży się do ich sformalizowania, co musi wywoływać poruszenie. Tematy, które podejmuje, mają podobać się konsumentom, głównie z powodu nastawienia na zysk. Mają być bliskie ludowi, choć przede wszystkim jako przedstawicielom uniwersalnej kultury lub aspirującym do niej. Stąd też może wynikać pewna nieadekwatność poruszanych problemów i dyskusji wokół niej w lokalnych warunkach. Pytanie, czy powstałą lukę potrafią wypełnić rodzimi twórcy, napisać odpowiedni apendyks. To znowu zagadnienie bliskie Gramsciemu. Interesowała go, podobnie co w tym samym okresie liberała Benedetto Crocego, odnowa kultury włoskiej, rinnovamento. O ile jednak Croce skupiał się na kulturze duchowej, wysokiej, elitarnej, to Gramsciego interesowało przede wszystkim podnoszenie intelektualne i moralne ludu włoskiego. Jego zdaniem na przeszkodzie do tego stało oderwanie twórców od niego, nawet jeśli mieli ludowe korzenie. Zajmowali się sprawami dla mas nieciekawymi czy też nieistotnymi, często skupiając się na sobie. A przecież – zauważał lewicowy myśliciel – ówcześni Włosi chętnie sięgali po literaturę francuską, co Gramsci uznał za przykład hegemonii obcej kultury, w ten sposób mogąc dziś stawać się idolem dla krytyków nie tylko amerykanizacji, ale również nieprzejednanych obrońców wyższości kultur narodowych.

Pyrrońskie wersety

Co poradzić na zewsząd płynącą hegemoniczną opresję? Cóż począć z tymi wszystkimi pytaniami i niewspółmiernościami, o których była tu mowa? Czy można się nie załamać w obliczu tej złożoności i przewrotności świata? Jak mieć przekonania, a nie stać się fundamentalistą, mieć jakąś pewność, ale i posiadać wątpliwości? W jaki sposób zachować swoją przestrzeń wolności? Nie podając ostatecznych odpowiedzi w formie recept, można przedstawić kilka uwag.

Zacząłbym od tej mówiącej, że nie ufać bezkrytycznie w żadne głoszone bezdyskusyjnie prawidła odnoszące się do życia społecznego. Niech w tym przewodnikiem będzie Michel de Montaigne, który w swoich „Próbach” z uporem godnym lepszej sprawy obnażał często przywoływane stwierdzenia, zarówno te ludowe, jak i głoszone przez uczonych, pokazując, że w historii są przykłady na każde z nich i z nimi niezgodne. XVI-wieczny francuski myśliciel był przedstawicielem tradycji sceptycznej, wywodzącej się od Pyrrona z Elidy. W duchu więc greckiego filozofa trzeba pamiętać, że nawet jeśli wydają się nam one równe pod względem wiarygodności i niewiarygodności, nie znaczy to, że są równoznaczne czy symetryczne.

Trzeba więc stale zachowywać otwarty umysł. Choć właśnie na jego napełnienie zawsze znajdą się chętni, chcący wlać w niego niepodważalne prawdy i oczywistości, wykorzystując do tego emocjonalny wywar z słów, obrazów, argumentów. Otwartość umysłu jest jednak niezbędna do krytycznego myślenia, sprawdzania tych, którzy chcą nas przekonać, wmówić swoje racje. Jest potrzebna przy powściąganiu sądu, a więc nie uznawaniu za prawdziwe lub nieprawdziwe danych stwierdzeń. To bardzo niewygodna postawa dla przekonujących. Znacznie bardziej niż niezgoda dodająca im paliwa, wzmacniająca poczucie misji, a tę zazwyczaj posiadają głosiciele świętych doktryn, czy to religijnych, czy świeckich.

Nawet czysty doktrynalny liberalizm – jeśli w ogóle uznać, że kiedyś powstał jako zlepek myśli wielu sprzecznych ze sobą pisarzy przyznających się lub przypisywanych do tradycji liberalnej – możemy włożyć między bajki. Jest niedoścignionym wzorem jak millenarystyczne rojenia. Argumentowanie z perspektywy urzeczywistnienia raju na ziemi powinniśmy odrzucić jak w przypadku religii. Nie dlatego, że to herezja, ale ponieważ jest to zwodnicze, choć – jak w przypadku jego religijnego odpowiednika – może być porywające.

Szlak ten przecierał m.in. John Gray. Brytyjski filozof dał się porwać thatcheryzmowi w pierwszych jego latach. Jednak już na początku lat 90. odszedł od niego. Nie porzucił jednak tradycji liberalnej. W oparciu o nią zaproponował formułę pyrronizmu politycznego. Na czym ona polegała? Na dewaluowaniu panujących fikcji czy komunałów, nawet tych z liberalnego imaginarium, ale jednocześnie wydobywaniu wartościowych elementów tradycji wolnościowych i społeczeństwa obywatelskiego. W ten sposób jest zarówno wywrotowy, jak i konserwatywny. Stawia sobie za cel uzdrawianie i odnawianie praktyk życia społecznego i politycznego.

Polityczny pyrronista nie ma wprost ambicji zmieniania kultury hegemonicznej, ale jednocześnie cały czas ją podkopuje, nie dając jej zdroworozsądkowym mniemaniom wiary. Nie ufa żadnym uniwersalnym rozwiązaniom, ani łatwym odpowiedziom oferowanym przez nią. Wzbrania się przed konstruowaniem doktryn, choćby najbardziej liberalnych. Broni siebie i społeczeństwa przed wszelkimi ideologicznymi ekscesami, mogąc jednocześnie wspierać zmiany z innych pobudek i pozycji, zwłaszcza własnych odczuć nie wymagających dodatkowych, nadmiernych intelektualnych konstrukcji czy zwłaszcza nachalnego przekonywania. Bardziej niż jednorodną doktrynę ceni dziedzictwo historyczne. Dziś jest ono na tyle rozległe, że mieszczą się w nim liczne, różnorodne i sprzeczne tradycje. Chętnie więc wybiera z nich to, co najbardziej wartościowe z perspektywy wolności obywatelskich. Nie dziwi też, że bez wahania opowiada się za ustrojem czerpiącym z wielu europejskich tradycji: republikanizmu, konstytucjonalizmu, rządów prawa, trójpodziału władzy, sprawiedliwości, liberalizmu, społeczeństwa obywatelskiego i idei obywatelskości oraz procesu demokratyzowania się społeczeństw. Stąd też takie uznanie i przywiązanie do demokracji liberalnej i instytucji ją urzeczywistniających.

Nad abstrakcyjne filozofowanie i poszukiwanie uzasadnień w naturze czy metafizyce współczesny pyrronista przedkłada teoretyzowanie historycznie odziedziczonych przypadkowych form życia, w tym życia społecznego. Dla sceptyka opisana więc tu rzeczywistość może być fascynująca, inni mogą widzieć w niej popaprany świat, ciągle niepewny, nie do końca określony, bez trwałych fundamentów, na których chcieliby się opierać.

PIOTR GÓRSKI

Historyk idei, eseista, komentator spraw publicznych. Publikował m.in. w „Res Publice Nowej”, „Polityce”, „Teologii Politycznej”, „Polska The Times”. Komentował wydarzenia polityczne i społeczne m.in. w Polsat News, TVP Info, TOK FM, Jedynce Polskie Radio. Przez wiele lat redaktor „Res Publiki Nowej”, współpracował z Polityką Insight przy redagowaniu raportów. Koordynował liczne projekty i wydarzenia m.in. dotyczące społeczeństwa obywatelskiego, kultury, świata cyfrowego. Moderator debat publicznych. Tworzy serial idei Główne nurty demokracji liberalnej. Tańczy w miejscach publicznych.Koniec

EKONOMIA DZIŚŃ

EKONOMIA DZIŚ

PO CO NAM PAŃSTWO

MACIEJ CHMIELEWSKI

Od 30 lat tkwimy w postkomunistycznym przeświadczeniu, że Polacy to jakaś niedorozwinięta nacja, która bez opieki systemu państwowego nie potrafi sobie zorganizować spraw życia codziennego. Nakładamy na to kalkę biednych ludzi, których na nic nie stać i którzy potrzebują darmowych usług od państwa. Czy to naprawdę jest obraz otaczającej nas rzeczywistości?

Polska, ojczyzna, ojcowizna, dar przodków… można tak odmieniać w nieskończoność. W przestrzeni publicznej wielokrotnie za aksjomat przyjmuje się zarówno samo istnienie państwa, jak i całą patriotyczną oprawę polskości. Równocześnie dyskusje na temat świadczonych przez państwo usług sprowadzają się do oceny ich jakości i dysput o tym, czy państwo na coś stać. Poza nielicznymi wyjątkami, od transformacji ustrojowej nie przetoczyła się przez Polskę szersza debata nad tym, za co państwo powinno odpowiadać, co mu wolno, a czego absolutnie tykać się nie powinno. Od 30 lat tkwimy w postkomunistycznym przeświadczeniu, że Polacy to jakaś niedorozwinięta nacja, która bez opieki systemu państwowego nie potrafi sobie zorganizować spraw życia codziennego. Nakładamy na to kalkę biednych ludzi, których na nic nie stać i którzy potrzebują darmowych usług od państwa. Czy to naprawdę jest obraz otaczającej nas rzeczywistości?

Oczywiście nie neguję sensu istnienia państwa, nie jestem anarchistą. Wystarczy nam, że ten sens podważył Andrzej Rzepliński, legalizując ze swym Trybunałem Konstytucyjnym kradzież OFE. Bez państwa można się było obyć tysiące lat temu, gdy ludzkość żyła w pojedynczych osadach i liczono ją w tysiącach, a nie miliardach istnień w skali świata. Choć w gruncie rzeczy i tak te społeczności tworzyły jakieś gremia decyzyjne typu starszyzna plemienna, była to jakaś forma para-państwowości. Zadajmy sobie jednak pytanie: do czego tak naprawdę potrzebujemy jako ludzkość instytucji, jaką jest państwo? Gdzie ono jest nam potrzebne, a gdzie całkowicie zbędne? Nie ma w tym kontekście znaczenia, w jakim państwie żyjemy – żyjemy w Polsce, więc mówimy o Polsce. Gdybyśmy się urodzili w Kenii, przejmowalibyśmy się Kenią. Los tak chciał, że żyjemy tu i to jest nasz dom, odłóżmy narodowo – patriotyczne farmazony na bok.

Prywatyzacja środków przymusu, służb bezpieczeństwa, wojska…to absurdalnie nawet brzmi. Trudno też sobie wyobrazić np. sądy konkurujące o klientów tym, który lepsze wydaje wyroki. Są też usługi, które same w sobie może mogłyby istnieć prywatnie, ale konieczne jest zapewnienie działania ich systemu i ktoś ten cały system musi zorganizować, nawet jeśli poszczególne elementy zleca do wykonania prywatnej firmie. Tak działa choćby transport publiczny w miastach, gdzie samorząd zleca przejazdy prywatnym firmom, a sam organizuje linie, rozkłady i finansowanie. Gdyby nie budowa infrastruktury przez państwo, nigdy w życiu nie mielibyśmy sieci dróg, energetyki czy gospodarki wodnej. Mieć sobie elektrownię lokalnie, pewnie znalazłby się inwestor. Ale cały system gwarantujący stabilność? Jak wybudować autostradę, gdy na planowanej trasie znajdzie się ktoś, kto się uprze i nie sprzeda swojej działki? Jak zorganizować w kraju telefonię komórkową, gdy ilość częstotliwości jest ograniczona? Są aspekty, które nie powstaną nigdy, jeśli nie zorganizuje ich państwo.

Pytanie: gdzie mamy granicę tego, co musi być państwowe, co państwo może organizować w system, a czym w ogóle nie powinno się zajmować? Gdzie jest granica dopuszczalnej regulacji?

To już kiedyś było

Śledząc historię świata, cykl społeczny jest sinusoidalny – dużo wolności, okrajanej po plasterku metodą salami, aż w końcu do przegięcia i kolejnej rewolucji zerującej model. I tak przez wieki. Rozmawiając o wolności, najczęściej mówimy o jej bezpośrednim rozumieniu – kiedy czego można zakazać, kiedy zmusić. Ale odbieranie wolności to nie tylko nakazy i zakazy, to także oferowanie darmowych usług… wróć… one nie są darmowe – państwo nie jest za darmo. Każde działanie państwa wywołuje koszt, który ponosimy w podatkach. Nie dość, że jest to koszt ogromny, to jeszcze niewspółmierny do zużycia – płacimy podatki od dochodów, a nie od tego, jak z poszczególnych usług korzystamy. Ponadto usługi państwowe charakteryzują się niespotykanym nigdzie indziej fenomenem – są najdroższe i zarazem najniższej jakości. Zasada ta działa pod każdą szerokością geograficzną na świecie, w dowolnym czasie historii.

Czy państwo musi organizować służbę zdrowia, system emerytalny? Jeśli tak, to w jakim stopniu? Może jednak w całości? Czy może nam nakazywać, jak mamy się odżywiać, dbać o swoje bezpieczeństwo? Z jednej strony państwo wprowadza państwową ochronę zdrowia, a z drugiej podatki cukrowe, zakazy wędzenia, jazdy bez zapiętych pasów czy kasku. System tworzy kolejne naczynia połączone. Które aspekty życia jesteśmy gotowi oddać państwu, wierząc, że zrobi to za nas lepiej? Wielokrotnie dajemy się ponieść emocjom oczekując, że państwo zareaguje. Był wypadek na drodze – trzeba coś zrobić, by się nie powtórzył. Czy na pewno? Jeśli jest tam dużo wypadków, to na pewno tak. Ale jeśli na danej drodze od 15 lat nikomu się żadna krzywda nie stała i jest to pierwsze takie zdarzenie, to rozsądnym byłoby powiedzieć, że nieszczęścia czasem się zdarzają i z niektórymi nic nie zrobimy. Po prostu co jakiś czas dojdzie do wypadku. Te nasze chwilowe emocje regularnie wykorzystują żądni coraz większej kontroli nad nami politycy i urzędnicy. Pamiętam kilka lat temu wypadek w Warszawie, gdzie jadący ok 130 km/h samochód zabił na pasach pieszego. Reakcja? Zamieniający Warszawę w największą wieś współczesnej Europy Rafał Trzaskowski ogłasza, że ograniczamy prędkość do 30 km/h – strefa 30 w Warszawie. Przecież jeśli na 50 ktoś jechał 130 to na 30 pojedzie grzecznie 29, czego nie rozumiesz? A gawiedź klaszcze nieświadoma, że właśnie dała przyzwolenie na kolejny plasterek salami, nieświadoma planu większej całości. Trudno jest mi pojąć, ile trzeba mieć w sobie zła i nienawiści do ludzi, by tak zawzięcie walczyć z samochodami, szczególnie żerując na prawdziwej tragedii konkretnego człowieka. Choć wszyscy wiemy, że ograniczenia są potrzebne, to ich skala jest wielkim znakiem zapytania. Bo zakazy i nakazy mają życie ułatwiać, a nie utrudniać. To prawo jest dla ludzi, a nie ludzie dla prawa – to prawo musi być rozsądne. Tak, jak trudno znaleźć uzasadnienie dla szerokiego ograniczenia prędkości do 30 km/h, tak trudno je znaleźć dla samego istnienia wielu regulacji, już niezależnie, jakie one są. Po prostu są one zbędne, gdy wszystko działa bez nich, a czasem są zwyczajnie niedopuszczalne.

Nie ma miesiąca, w którym nie powstałyby kolejne regulacje dotychczas nieregulowanych aspektów życia. Oczywiście są takie, których brakuje, ale – skoro coś do tej pory działało dobrze bez ustawy, to po co to zmieniać? Po co psuć coś, co działa? Państwo czuje się uprawnione do mówienia nam, co jest dla nas dobre, a co złe. Grozi lawina, nie idź w góry. Nie jedz cukru, bo będziesz gruby. Nie buduj się tutaj, bo cię powódź zaleje. Nie kupuj tego mieszkania, musisz mieć większe. Dlaczego na to pozwalamy? Ba, wręcz się dopominamy traktowania niczym zwierzęta gospodarskie. Kto na to pozwolił? Jak on tam się znalazł? Czemu nikt temu nie zapobiegł? Nie zapobiegł, bo człowiek jest wolny. Pójdziesz w góry? Idź, ale wiedz, że póki pogoda się nie poprawi, to nikt ci nie pomoże, najwyżej polecą po twoje ciało. Trujesz się? Będziesz żył krócej. Marzy ci się dom na terenie zalewowym? To twoje marzenia, będziesz płacił więcej za ubezpieczenie, a jak cię zaleje, to masz co chciałeś. Kupiłeś mieszkanie z łóżkiem nad kuchenką i toaletą w kabinie prysznicowej? Ktoś ci bronił wybrać inne?

Te zakazy i nakazy to nie tylko papier, ale konkretne etaty powołane do ich kontroli. To konkretne koszty i uprzykrzanie naszego życia pod pozornym pretekstem troski. Troski urzędników, którzy z nudów w pracy szukają sensu istnienia własnych stanowisk. Te koszty płacimy zarówno w podatkach, jak i trudach codziennego mierzenia się z takimi absurdami. To także utracone korzyści tego, co moglibyśmy mieć za te zmarnowane pieniądze i tego, co mogliby robić ludzie dziś pilnujący tych absurdów. Koszt rozwiązania problemu nigdy nie może być większy niż koszt samego problemu. Zamiast obywatelami mamy być więźniami systemu, który w swym przekonaniu lepiej wie, co jest dla nas dobre. Wielkimi wizjonerami byli Mao ze Stalinem.

Posłuchaj, pomyśl, zdecyduj. Sam

Bieżący rok to także rok wyborczy, usłyszymy wiele obietnic, wiele kłamstw, obrzucania się przez polityków błotem. Wiele z tych sztuczek retorycznych będzie zwyczajnie obraźliwych dla naszego intelektu. Narzekamy na naszych polityków, narzekamy na urzędy, narzekamy na nasze państwo. Czym Polska różni się dla nas od wspomnianej wcześniej Kenii? Flagą, hymnem, kulturą? Zostawmy te farmazony narodowcom i wojskowym gotowym oddać swe życie za kolorowy kawałek tkaniny. Różni się tym, że na Polskę mamy wpływ jako obywatele i to jest wartość wynikająca z niepodległości. To od nas samych zależy, komu powierzymy władzę nad naszym państwem i na co się zgodzimy. To brak twardego sprzeciwu społeczeństwa legalizuje coraz większe wtrącanie się państwa w nasze życie, nadużycia władzy, czy tak absolutnie nikczemne czyny, jak kradzież OFE lub restrykcje covidowe.

Słuszna krytyka PiS nie znaczy, że mamy ślepo na wszystko pozwalać opozycji, poddawać się szantażowi kordonu sanitarnego wokół PiS. PO i PSL już rządziły – ich rządy były niemal tak samo złe jak PiSu. Myśląc „korupcja” trudno nie pamiętać o SLD. Kaznodziejskie mowy Szymona Hołowni dowodzą, że czas spędzony w seminarium nie poszedł na marne. Jednak choć homiletyka dominikańska, to etyka iście watykańska – wyleciałeś z PO/KO/SLD/PSL/… PiS-u też? Szymon ci pomoże.

Prawdopodobnie każda znana dziś alternatywa jest mniejszym złem niż trwanie PiS u władzy, to prawda. System też mamy taki, że panuje partiokracja, a co cztery lata rząd tworzy partia lub koalicja, która w wyborach otrzymała mniejszość spośród głosów. Od 1991 roku tylko dwa rządy miały poparcie większości głosujących – obywateli, nie mandatów w Sejmie – SLD w 2001 roku (50,02%) i PO z PSL w 2007 (50,42%). Wszystkie pozostałe rządy to twory, gdzie większość sejmowa reprezentowała mniejszość społeczeństwa – demokracja w Polsce zazwyczaj jest w opozycji. Ale nawet w ramach tego systemu możemy wybrać, na kogo głosujemy – czy na kolejnego spadochroniarza ze znanym nazwiskiem, czy na człowieka, którego znamy. Jakakolwiek lista czy listy dowolnej partii powstaną, nie będą naszymi listami – będą listami konkretnych kandydatów, których poprzemy lub nie.

W kolejnych artykułach poruszę konkretne obszary, którymi w jakiś sposób zajmuje się państwo. To, jakie to generuje koszty, efekty, jakie są alternatywy. Polityczne, społeczne, prawne, gospodarcze. Bo nigdy nie jest tak, że musi być tak, jak jest. Może być lepiej, może być gorzej. Zadając w przestrzeni publicznej pytanie o to, co organy państwa mogą robić lepiej, zadajmy sobie zawsze pytanie, czy one w ogóle powinny coś w danej sprawie robić. Bo nie zawsze państwo jest potrzebne, wiele problemów rynek rozwiąże sam, a z istnieniem niektórych problemów po prostu trzeba się pogodzić.

I co najważniejsze – nie musimy wszyscy się ze sobą zgadzać – po prostu w tak ważnych kwestiach powinniśmy sami zadać sobie pytanie czego chcemy, na co się zgadzamy. Przemyśleć temat, wyrobić sobie własną opinię i zająć jakieś stanowisko. Inaczej inni zdecydują za nas. Wymuśmy na politykach zajmowanie się ważnymi tematami, nie jałowym obrzucaniem błotem. Oni to lubią – dużo łatwiej jest rozmawiać o światopoglądzie czy godności narodowej niż o zadłużeniu państwa, niewydolności ochrony zdrowia czy przeroście zatrudnienia w administracji.

To od nas zależy, na kogo zagłosujemy – na którą z partii, na którego z kandydatów. To od nas zależy czy oddamy głos na lidera listy, który wciągnie za uszy partyjnych funkcjonariuszy. Możemy oddać głos na człowieka z dołu listy, o którym wiemy, że jest przyzwoitym człowiekiem. Możemy ślepo oddać głos wedle telewizyjnej propagandy, a możemy sprawdzić, kim są kandydaci w wyborach. To, co mówili ostatnich kilka lat, nie bełkot z kampanii wyborczej. To nasza decyzja – to od nas zależy, jaką Polskę sobie wybierzemy.

MACIEJ CHMIELEWSKI

Manager specjalizujący się w handlu detalicznym i transformacji biznesu. W dotychczasowej karierze kierował inwestycjami takimi jak uruchomienie nowego centrum logistycznego w Bukareszcie czy budowa dystrybucji ecommerce w kilku miastach w Polsce. Absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, liberał, wolnorynkowiec, a nade wszystko wolnościowiec uznający za najważniejszy obowiązek państwa ochronę obywatela przed samym państwem.oniec

LTURA DLA MYŚLENIA

KULTURA DLA MYŚLENIA

„WIDNOKRĄG” WE FLOW ART HOUSE

MARTA KRAJENTA

Pomysł na wystawę „Widnokrąg” przyszedł do mnie spontanicznie, z tęsknoty za harmonią, pięknem natury, patrzeniem w przyszłość z ufnością. Prezentuję prace artystów, którzy poprzez swoją praktykę malarską obrazują naturę, eksperymentując z jednym z najpopularniejszych tematów w historii sztuki – pejzażem. W zestawieniu tym nie mogło zabraknąć prac Grażyny Smalej, która zapamiętale maluje jeziora, oceany, morza i rzeki w rozmaitych kontekstach, od czasów studiów na Wydziale Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Grażyna jest także członkinią kolektywu Siostry Rzeki, który organizuje m.in. happeningi na rzecz ochrony rzek w Polsce. Mieszka i tworzy w Sopocie. Codziennie obserwuje relację niebo-woda, dwie proste płaszczyzny z nieskończonymi ilościami odsłon, obraz nieustannej zmiany, która jest jedyną stałą zasadą świata. To ją uspokaja, wzmacnia, fascynuje.

Marta Krajenta: Przyglądając się twojej twórczości można odnieść wrażenie, że jest zdominowana przez motyw wody. Pamiętasz, kiedy po raz pierwszy namalowałaś wodę?

Grażyna Smalej: Wychowałam się w miejscu, w którym wody było jak na lekarstwo, latem nie mieliśmy gdzie pływać, do jezior daleko, do morza jeszcze dalej, a przez wieś płynęła jedynie malutka stróżka Wełnianka, z której źródła, na uchańskim Zamczysku, piliśmy smaczną wodę, ale do wodnych harców nigdy nie udało się nam jej przysposobić. Bardzo brakowało większego akwenu. Zawsze marzyłam, by zamieszkać nad morzem. Ale takim malarskim zwrotem w temacie hydro była spontaniczna kąpiel podczas upalnego pleneru w nadbużańskim Pieńkowie, jakieś 20 lat temu. Uprzytomniłam sobie wówczas fenomen wody i jak wielkie jest uczucie szczęścia, kiedy nasze ciała zespalają się z jej materią, stają się lekkie i doznają ulgi, to jest jak powrót do ciała matki. Tak zaczął się mój cykl „Samorozpuszczenie”, w którym poszukiwałam wyrazu dla tej błogiej chwili radości, dlatego w tym cyklu tak ważne były dla mnie ludzkie postaci zanurzone, pływające, rozbawione dzieci. Powstało kilkadziesiąt, a może i więcej prac z tej serii. Studiowałam pilnie formy i kształty błyskotliwej materii - przezroczystość, ale jednocześnie lustrzane odbicie, cienie, kolor własny i kolor otoczenia – fascynujące wyzwania malarskie.

W zeszłym roku na twojej indywidualnej wystawie „O szczęściu” we Flow Art House prezentowałyśmy spektakularne, wielkoformatowe obrazy ilustrujące oceany, a na obecnej wystawie podziwiać można przejawy Bałtyku spod twojego pędzla. Co tym razem chcesz nam przekazać?

Przez ten ostatni rok świętowałam przeprowadzkę nad morze, spełniły się moje marzenia. Odkąd pamiętam każdy wyjazd nad Bałtyk, poczynając od dzieciństwa, to było właśnie święto, wielkie wydarzenie, które bardzo mocno przeżywałam. Teraz budzę się każdego dnia i widzę horyzont zatoki, statki na redzie i wielkie niebo. Święto jest codziennie! Wszystko jest nowe i inne niż w Krakowie, w którym spędziłam 25 lat życia. „Czy ty aby nie zamieniłaś siekierki na kijek?”, zapytał mnie tata, który już był bardzo chory i nie mógł odwiedzić mnie w nowym domu, więc starałam się jak najbardziej obrazowo opowiadać mu o moim miejscu w Sopocie. „Tato, ja mam tu tyle nieba!”, odpaliłam bez dłuższego namysłu. Perspektywa otwarta, nieboskłon i dużo światła – to jest coś, co mnie teraz dotyka najmocniej i co w moich bałtyckich obrazach z ostatniego roku można zobaczyć w ramach wystawy „Widnokrąg”. Rozjaśniłam paletę, wszystkie obrazy wcześniejsze wydają mi się teraz zbyt ciemne. Tu naprawdę króluje światło, jasność i to szczególne rozproszenie w wilgotnym powietrzu i tęcze! Tęczy mam na pęczki!

Tęsknota za wielką wodą sprawiła że postanowiłaś wyprowadzić się z Krakowa nad Bałtyk?

Powodów przeprowadzki było wiele, ale tęsknota za tym byciem na plaży i za morskim powietrzem była jednym z ważniejszych argumentów. Myślałam o oceanie, chciałam nad nim żyć, ale jestem przywiązana do Polski, do ludzi, którzy mówią po polsku. Mieszkamy w języku. W moim ukochanym opowiadaniu „Alef” Jorge Luis Borges pisał „Wszelki język jest alfabetem symboli, użytkowanie go zakłada przeszłość, którą dzielą rozmówcy”. Jeśli przeniosłabym się nad ocean do Portugalii czy gdziekolwiek indziej, straciłabym to połączenie z przeszłością, zwłaszcza że jestem upośledzona, jeśli chodzi o naukę języków obcych, nie mam słuchu do mowy. Dlatego wybrałam polskie morze, które może nie ma tej skali, tego ogromu co Atlantyk, ale za to ma zapach, a ocean nie pachnie, jest też bardziej niż ocean przyjazne do kąpieli oraz najważniejsze – ma nieskończoną ilość odcieni szarości, błękitów i zieleni. Nie widziałam drugiego takiego morza tak zmieniającego barwy!

O czym myślisz spacerując co dzień po plaży? Co symbolizuje woda w twoim malarstwie?

Najbardziej dla mnie dojmujące nad brzegiem oceanu czy morza jest to, że można pozbyć się wszystkich myśli i być tu i teraz. Woda jest wspaniałym miejscem do medytacji, czyli myślenia o niczym, jest też doskonałym miejscem do myślenia o wszystkim. Sam żywioł posiada nieskończoną ilość oblicz przez swoją zmienność i ruchliwość. Podobnie z symboliczną stroną – może być symbolem i życia, i śmierci, rozkoszy i cierpienia. „Morze jest każde”, jak pisał Zbigniew Jankowski, najbardziej mi bliski poeta marynista, który zresztą też mieszka w Sopocie. „Każde – ale jak w magicznej kuli to zbierzesz, co posiane otwartym okiem”. Zatem moim otwartym okiem wybieram to, co jasne – migocące słońce na wodzie układające się w gwiazdozbiór, światło na wielkiej tafli zatoki widzianej z klifu w Orłowie, słońce na czystym niebie w wilgotnym powietrzu i unię wody i ognia – tęczę! Ćwiczę się w tym pomnażaniu światła, szukam wyrazu i czuję się za każdym razem jakbym malowała po raz pierwszy, jakbym po raz pierwszy widziała morze, fale i pierwszy blask. „Nie umiem malować. Dopiero się uczę”, myślałam malując kropki na obrazie „Fotony. Bałtyk” i cieszyłam się jak dziecko, choć obraz wielokrotnie poprawiałam i zajął mi bardzo dużo czasu. Dziecku pewnie przyszłoby z łatwością ukazać lekkość i czysty kolor. Puentyliści, tacy jak George Seurat i Paul Signac, którzy zresztą malowali głównie widoki z wodą w roli głównej, zapewne sprowokowani przez wilgotne powietrze rozszczepiające światło w szczególny sposób, musieli poświęcać bardzo dużo pracy, aby te migocące płaszczyzny zbudować. Kropki pozwalają uzyskać wrażenie tego rozwibrowanego oślepiającego światła – trudnością jest utrzymanie czystych barw w odpowiednim natężeniu i to jest duże wyzwanie, trzeba się pilnować z każdym pojedynczym śladem pędzla. Radosne obrazy, lekkie w odbiorze, kosztują najwięcej wysiłku. Tym bardziej pociąga mnie ta trudność.

Te obrazy urzekają paletą kolorów, pojedynczymi muśnięciami pędzla odmalowujesz niepowtarzalny moment – ruch wody i światła.

W porównaniu z cyklem z oceanem, w tej serii bałtyckiej skupiam się bardziej na szczególe. Muśnięcia pędzla to bardzo małe dotknięcia, jak nigdy dotąd. Szczególnie w widokach zatoki z Orłowa, gdzie odmalowałam pojedyncze rozbłyski światła na ogromnej tafli. Ta największa „Zatoka” była malowana trzy miesiące, a może i dłużej, rekordowy czas jak na mój temperament. Musiałam i chciałam prześledzić kropka po kropce, jak zatoka otwiera się na słońce, gdy wstaje dzień. To wymagało i delikatności, i uwagi, i czasu, i bardzo cienkiego pędzla. Zmieniam konwencje malarskie, bo szukam odpowiedzi na światło – to wyjątkowe światło słoneczne w kroplach wody w powietrzu i na tafli pomarszczonej wody. Ogień i woda – tak chyba nazwę tą serię, tak o niej myślę. Zresztą na wystawie ubiegłorocznej we Flow Art House, oprócz oceanów, pokazywałam akwarele ze Słońcem – abstrakcyjne, minimalistyczne, kolorowe. „Słońce jest bogiem!”, miały brzmieć ostatnie słowa znakomitego malarza marynisty, Wiliama Turnera. Słońce rodzi kolory, widzenie, światło, a nocą wszystkie koty są czarne. Słońce to moc, fascynująca. I to, jak Bałtyk ze Słońcem pracuje, obserwuję uważnie i oddaję, jak tylko potrafię, czasem przez realistyczne odwzorowanie, czasem przez wrażeniowe traktowanie tematu.

Woda jest dla ciebie wielką twórczą inspiracją. To wspaniałe, że jesteś również zaangażowana w akcję społeczno-artystyczną „Siostry Rzeki” i działasz w obronie utrzymania dzikich rzek w Polsce. Opowiedz proszę o tym projekcie.

Kolektyw Siostry Rzeki to koncept przede wszystkim Cecylii Malik, krakowskiej artystki wizualnej i performerki, z którą przyjaźnię się od dawna, od studiów na ASP w Krakowie i jestem jej wielką fanką. Cecylia jest pomysłodawczynią happeningów, zarówno oprawy wizualnej, jak i strony merytorycznej protestów, dzięki współpracy z ekspertami z Koalicji Ratujmy Rzeki, której częścią są Siostry Rzeki. Mam zaszczyt być członkinią tej grupy kobiet, artystek, koleżanek, aktywistek, jaką stworzyła Cecylia, po to by ratować polskie rzeki, nagłaśniając palące problemy za pomocą happeningów i protestów. W tym roku Siostry Rzeki będą obchodziły piątą rocznicę powstania. Przez ten czas nauczyłam się bardzo wiele o rzekach, o zaporach i w ogóle o sytuacji wód w Polsce, zobaczyłam, jaką niesamowitą sprawczość mają te błękitne protesty pieczołowicie przygotowywane przez grupę dziewczyn-aktywistek i doświadczyłam czegoś, co chyba wydarzyło się przy okazji, poza pierwotną wizją Cecylii, mianowicie siostrzeństwa. Ten hydrofeministyczny kolektyw to autentycznie wspierająca się, dbająca o siebie nawzajem grupa. Zjednoczone w działaniu, gdy dzieje się coś złego z rzekami, lasami, jednocześnie potrafimy celebrować, świętować i razem świetnie się bawić, bardzo zżyłyśmy się ze sobą na co dzień. A są tu dziewczyny z bardzo rożnych środowisk, pracujące zawodowo w wielu dziedzinach i piękne jest to, jak przy konkretnym projekcie samoistnie tworzy się zespół do zadania specjalnego i każda siostra za pomocą właściwych sobie supermocy włącza się całą sobą w pracę. Udają nam się wspaniałe akcje, jak na przykład ostatnia Aukcja sztuki #ODRAtujmy Odrę! na rzecz zbiórki na społeczny plan odbudowy rzeki po katastrofie. Zebrałyśmy naprawdę pokaźną kwotę dla Koalicji Ratujmy Rzeki i jak obserwowałam tą niesamowitą mobilizację dziewczyn, a byłam w zespole inicjującym, to czułam ogromną radość – ta bezinteresowność, poświęcenie, siedzenie po nocach przy tysiącach maili i postów – buduje siłę i wiarę w sprawczość! Bardzo się cieszę, że przekroczyłam próg swojej pustelniczej pracowni malarskiej i weszłam do kręgu Sióstr Rzek, niesamowitych kobiet, które zmieniają świat.

Co cię w sztuce inspiruje? Czyja twórczość wpływa na ciebie najmocniej?

To bardzo się zmienia. Zależy, na czym się akurat skupiam, co przeżywam i co mi się wyświetli. Na przykład fenomen tęczy, którą widzę teraz za oknem nad zatoką sto razy częściej niż w Krakowie, a która jest cudem barwnym, podstawowym motywem w dziecięcych malunkach, symbolem nadziei, unii Ziemi z niebem, a którą zaczęłam malować w odpowiedzi na lęk po inwazji rosyjskiej na Ukrainę rok temu, ten fenomen bardzo długo był przedmiotem moich poszukiwań w malarstwie. Jest wiele przedstawień tęczy poczynając od mozaiki pompejańskiej, przez obrazy sakralne średniowiecza i renesansu, przez Rubensa, kończąc na landarcie (Andy Goldsworthy), ale w samym malarstwie tak jakoś ilustracyjnie potraktowana jest tęcza, kolory sztywne, nie mają tej miękkości przejść i świecenia jak w naturze. Jedynie świetlistość widma odnalazłam w obrazach Soni Delauney, którą zajmowały właśnie światło i kolor. Bardzo lubię jej obrazy. Ale tęczy w sztuce nadal wyglądam i eksperymentuję w pracowni nad własną reprezentacją.

Ostatnio, na gwiazdkę, sprezentowałam sobie pięknie wydany katalog trwającej właśnie wystawy w Fundation Luis Vuitton w Paryżu, „Claude Monet – Joan Mitchell, Dialogue”. To zestawienie impresjonisty, który doszedł do abstrakcji w ostatnich swoich pracach z nenufarami oraz ekspresyjnej abstrakcjonistyki, która doszła do pejzażu, jest znakomite. Światło i kolor wywiedzione z natury, z pejzażu, jakim się oboje otaczali – Monet w Giverny, Mitchell w Vétheuil, jest wspaniale pokazane i połączenie tych dwóch postaw – malującego „doznania” Moneta i „uczucia” Mitchell, dają obraz potężnie działającej natury dzięki właśnie abstrakcyjności. Abstrakcyjność jest siłą sztuki, też tej przedstawiającej. Mitchell mawiała „Moje obrazy to abstrakcje, ale też pejzaże”. To w moich poszukiwaniach odpowiedzi na ten nowy pejzaż, który mnie otacza, bardzo znaczące jest malarstwo obojga. Wiele lat temu odwiedziłam Giverny, gdzie ogród ze stawem przy pracowni był dla Moneta ostatnim miejscem do życia i malowania, gdzie powstały nenufary z tego codziennego obserwowania. Lubię czasem nieskromnie myśleć, że mam tu nad zatoką, pod lasem, swoje Giverny (śmiech).

Od roku w patrzeniu na morze, w jego pojmowaniu, towarzyszą mi wiersze wspomnianego wcześniej Zbigniewa Jankowskiego. Dostałam jego książkę z poezją „Żywioł wszelki” od mojej ulubionej poetki i przyjaciółki Małgosi Lebdy z zaznaczonym wierszem „Przeprowadzka do Górnego Sopotu” (lata siedemdziesiąte) i było to olśnienie. Jankowski jest marynistą niesłychanie czułym i pełnym witalności. Już same tytuły jego wierszy czy zbiorów są przeżyciem – „Ostrzeżenie przed lądem”, „Ciążenie morza”, „Prawo zatoki”, „O porażenie przestrzenią”, „Odbijające dno”. Pływał na statkach po oceanach, zna pracę na kutrach, od lat siedemdziesiątych mieszka w Sopocie i jeśli medytować na plaży, to tylko z jego wierszami. Jest też autorem antologii „Morza polskich poetów”, z której czerpię inspiracje i znajduję w niej wypowiedzi potwierdzające wspólnotę marynistycznych intuicji, jak w głosach Anny Świrszczyńskiej czy Anny Kamieńskiej. Poezja i malarstwo wydają mi się stosowną odpowiedzią na doznania i uczucia te najbardziej teraz istotne, przepastne, których proza nie obejmuje. To mnie inspiruje i ratuje. Mój widnokrąg teraz jest rozświetlony, jak nigdy wcześniej.

*Na wystawę „Widnokrąg” zapraszamy do Flow Art House do 19 marca. Poza obrazami Grażyny Smalej ekspozycja obejmuje również malarstwo Aleksandry Batury, Joanny Dudek, Kamili Kraus oraz Juliusza Kosina. Wszystkie podejmują temat natury, prezentując ją w minimalistycznej, współczesnej odsłonie.

MARTA KRAJENTA

Współprowadzi galerię Flow Art House, zlokalizowaną w Fabryce Norblina, gdzie cyklicznie organizuje wystawy sztuki i spotkania z artystami. Realizuje również projekty z obszaru art brandingu dla firm, doradza w tworzeniu kolekcji prywatnych i korporacyjnych. Od kilkunastu lat pracuje na rynku dóbr luksusowych, tworząc unikatowe komunikacje marketingowe, w tym te, oparte o promocję sztuki. Organizowała wystawy Meli Muter i Wojciecha Fangora w budynku Cosmopolitan Twarda 4, koncert Jimka i Młodej Polskiej Filharmonii na Placu Grzybowskim, pokazy mody Arkadiusa oraz Ani Kuczyńskiej we współpracy z marką Absolut Vodka i wiele innych wydarzeń lifestylowych. Z wykształcenia psycholog, w sercu - estetka.

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

ARTYŚCI WOOBEC WOJNY. PACYFIZM Z. O.O

IRMA KOZINA

Rzezie dokonywane przez wojska Putina w Buczy i Irpieniu nie są dla nas wydarzeniami medialnymi, które dzieją się „gdzieś w świecie”, rozbudzając w nas jedynie krótkotrwałe przypływy wzruszenia lub złości. One dotykają nas bezpośrednio, powodują rzeczywiste cierpienie i wywołują poczucie straty charakterystyczne dla żałoby po śmierci najbliższych.

Rzezie dokonywane przez wojska Putina w Buczy i Irpieniu nie są dla nas wydarzeniami medialnymi, które dzieją się „gdzieś w świecie”, rozbudzając w nas jedynie krótkotrwałe przypływy wzruszenia lub złości. One dotykają nas bezpośrednio, powodują rzeczywiste cierpienie i wywołują poczucie straty charakterystyczne dla żałoby po śmierci najbliższych.

Od 24 lutego 2022 roku sposób patrzenia na medialne relacje ilustrowane fotografiami z okropnościami wojny przybrał w Polsce zupełnie nowy kształt. Nagle drastycznie zmieniła się przyjmowana przez nas pozycja obserwatora. Przestaliśmy być widzami cudzego cierpienia. Nie przystajemy już do analiz przedstawionych w rozważaniach Susan Sontag. Rzezie dokonywane przez wojska Putina w Buczy i Irpieniu nie są dla nas wydarzeniami medialnymi, które dzieją się „gdzieś w świecie”, rozbudzając w nas jedynie krótkotrwałe przypływy wzruszenia lub złości. One dotykają nas bezpośrednio, powodują rzeczywiste cierpienie i wywołują poczucie straty charakterystyczne dla żałoby po śmierci najbliższych. Obcy współczesnym Francuzom czy Niemcom stan głębokiego poruszenia i niepokoju dzielimy z Litwinami i Łotyszami, a może jeszcze także z kilkoma innymi nacjami Europy postsowieckiej. Sytuacja staje się dla nas wysoce niekomfortowa, zaczynamy się czuć jak niewidomi, którzy odzyskali wzrok i  nagle dowiadują się, że ponownie utracą możliwość widzenia.

W tym sensie wewnątrz Unii Europejskiej musiały się zaznaczyć różnice. Chociaż Wiktor Janukowycz w 2013 roku uniemożliwił Ukraińcom stowarzyszenie z Unią Europejską, Euromajdan sprawił, że w krajach świeżo uwolnionych z sowieckich okowów Ukraińcy uznani zostali za członków wspólnej rodziny, jednoczącej wszystkich wschodnioeuropejskich wyzwoleńców. Dlatego atak na ich suwerenność stał się uderzeniem w nas samych. Żyjąc na ścisłym zapleczu toczącej się wojny, nieustannie czujemy na plecach oddech śmierci. Staramy się nie patrzeć w górę, by nie paraliżować się widmem zbliżającej się katastrofy, która zmiecie ludzkość z powierzchni ziemi, ale jednocześnie nie chcemy być obojętni i bezsilni. Pragniemy dać wyraz solidarności z walczącymi i cierpiącymi, próbując przekazać – choćby za pośrednictwem dzieł sztuki – jedność z broniącymi prawa do wolności Ukraińcami i zamanifestować zaangażowanie w walkę po stronie sprawiedliwych. Pojawiają się przy tej okazji przemyślenia dotyczące bezpardonowego wykorzystania zmanipulowanych żołnierzy jako tak zwanego mięsa armatniego. Przerażenie wzmagają informacje o mobilnych krematoriach, które umożliwiają pozbycie się ciał poległych bez ujawniania ich rzeczywistej liczby, oraz o polach wypełnionych stosami trupów, które nigdy nie doczekają się godnego pochówku.

Kwestia ta wybrzmiała – w jej skomplikowanej, wielowarstwowej złożoności – na wystawie zatytułowanej „Europa w obliczu Piątej Wolności”, którą do końca marca 2023 roku obejrzeć można w Galerii Szyb Wilson w Katowicach. Krakowski artysta Zbigniew Bajek przywołał w tym kontekście okoliczności zaistniałe w okresie pierwszej wojny światowej. W Beskidzie Niskim do dzisiaj przetrwały galicyjskie cmentarze z grobami kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy rosyjskich i austro-węgierskich, których ciała znaczyły miejsca bitew stoczonych w czasie pierwszej wojny światowej. Wystrój architektoniczny tych wojennych nekropolii zaprojektowali dwaj znani architekci: Austriak Hans Mayr (główny architekt Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie) oraz Słowak Duśan Jurkovič, który zastosował w swoich projektach elementy zaczerpnięte z ludowego budownictwa karpackiego. Do najbardziej okazałych dzieł Jurkoviča należą cmentarze w Woli Cieklińskiej, Łużnej, Koniecznej, na szczycie Rotundy czy też w nieistniejącej wsi Czarne. Do tych miejsc wybrał się krakowski artysta z aparatem fotograficznym, by zrealizować projekt uzmysławiający analogię między przeszłością i współczesnością. Dodatkowym motywem ważnym w zaplanowanej przez niego narracji był fakt, że ludność zamieszkująca wioski sąsiadujące z tymi cmentarzami padła ofiarą operacji „Wisła” - akcji pacyfikacyjnej o charakterze polityczno-wojskowym, przeprowadzonej w latach 1947-1950 z inicjatywy władz Polski Ludowej przeciwko Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

Na cmentarzach galicyjskich z czasów pierwszej wojny światowej znajdują się zapisane w języku niemieckim inskrypcje. Na szczycie Rotundy, na przykład, przeczytać można tetrastych autorstwa Hansa Hauptmanna, oficera armii austro-węgierskiej, który w tłumaczeniu polskim brzmi:

Nie płaczcie, że burza wyje nad naszym grobem,

na tym samotnym wzgórzu, usytuowanym z dala od ludzi,

tu jesteśmy bliżej powołania do wieczności, a słońce, lśniąc,

zarzuca na nas codziennie o poranku swój purpurowy całun.

Bajek zrezygnował w swej katowickiej instalacji z odwołań do treści wyrażanych w patetycznych inskrypcjach niemieckojęzycznych sprzed ponad stu lat. W zamian wybrał inspirujące go już od pewnego czasu, równie leciwe, aforyzmy Franza Kafki, wydane kilka lat po śmierci pisarza jako Rozważania o grzechu, cierpieniu, nadziei i słusznej drodze. W wydzielonym dla krakowskiego twórcy aneksie, przylegającym do największej z sal Galerii Szyb Wilson, zawisły ubrania z wyhaftowanymi na nich sentencjami Kafki, pomiędzy którymi zamontowano wyeksponowane na świetlnych ekranach fotografie. Przedstawiają one galicyjskie nekropolie wojskowe w ujęciu z widokiem na sporządzone przez Bajka koszule z haftowanymi aforyzmami Kafki. Zdjęcia stanowią niejako dokumentację potwierdzającą wizytę Bajka w Beskidzie Niskim. Odbył podróże do założeń architektonicznych Jurkoviča po to, by obejrzeć ciekawe obiekty sepulkralne, a jednocześnie zadumać się nad losem tysięcy istnień ludzkich, którym nie dane było zrealizowanie jednostkowych planów życiowych, ponieważ wciągnięci zostali w rozgrywkę polityczną, która okazała się dla nich śmiertelna. Znamienne, że jeden z aforyzmów Kafki bezpośrednio odnosi się do uwikłań, jakie niesie ze sobą ziemska egzystencja i przedstawia człowieka jako istotę ulegającą złudzeniu wolności, za którym od początku kryje się w rzeczywistości zniewolenie:

Jest wolnym i zabezpieczonym obywatelem Ziemi, ponieważ przypięty jest do łańcucha, który jest na tyle długi, że udostępnia mu wszystkie ziemskie zakątki, a jednocześnie tylko tak długi, by nic nie mogło go wyrwać poza granice Ziemi. Równocześnie jednak jest on także wolnym i zabezpieczonym obywatelem Nieba, ponieważ jest przymocowany do podobnie obliczonego łańcucha niebiańskiego. Jeśli więc chce zmierzać ku Ziemi, pęta go obroża Nieba, a gdy chce do Nieba, przeszkodę stanowi obroża ziemska. Mimo to jednak posiada wszelkie możliwości i czuje to, ba, nawet sprzeciwia się temu, by wszystko to uznać za błąd powstały przy pierwszym zniewoleniu.

Dla autora katowickiej instalacji ważna jest wielopoziomowość interpretacji treści towarzyszących odbiorowi jego dzieła. Na jednym z zawartych w jego instalacji poziomów interpretacyjnych uświadamiamy sobie podobieństwo procesów znamionujących niemal wszystkie wojny, w których życie jednostki w ogóle przestaje się liczyć i tysiące żołnierzy giną na frontach walcząc za cele, z którymi czasem nawet niekoniecznie się identyfikują. Z kolei przy spojrzeniu na rzeczywistość z innej perspektywy interesujący może się wydać fakt, że gdy bierzemy pod uwagę wartości czysto ludzkie, humanitarne, przestajemy stawiać na szali przeszłość obciążoną bagażem dziejów, a wtedy – wolni od politycznych manipulacji – mamy wystarczająco dużo empatii, by pomagać sąsiadom, którzy do tej pory często byli nam prezentowani jako odwieczni wrogowie. Potrafimy zapomnieć o wyciąganej co pewien czas z lamusa Zbrodni Wołyńskiej, nie przerzucamy konfliktowych zaszłości na młodsze, niczemu niewinne i niczego nieświadome pokolenia i zaczynamy ustanawiać w naszym otoczeniu relacje opierające się na płaszczyźnie czysto ludzkiej, wolnej od wszelkich historycznych animozji.

Do empatii Polaków okazanej mieszkańcom ogarniętej wojną Ukrainy nawiązał w obrazach wystawionych w Wilsonie młody katowicki artysta Szymon Prandzioch. Zasygnalizował w nich exodus milionów Ukraińców wyobrażeniem autostrad ze znakami kierującymi uciekinierów zza Buga do punktów informacyjnych rozlokowanych w naszym kraju. Gigantyczne kompozycje Prandziocha, rysowane flamastrami, nabierają jednak znacznie szerszego kontekstu. Wskazują bowiem, że tocząca się obok wojna dotyka nas wszystkich w równym stopniu, gwałtownie ucinając możliwość poruszania się obraną przez nas drogą. Ostatni z cyklu obrazów przedstawia wytyczoną prosto autostradę, która wydaje się zachęcać do szybkiej jazdy. Jednak na widnokręgu widoczne są łuny ognia i dojeżdżający do celu zostaną skonfrontowani z sytuacją, z której nie będzie już wyjścia. W istocie, wojenne łuny ognia i dymu niszczące środowisko życiowe naszych sąsiadów już dzisiaj pochłonęły marzenia i nadzieje wielu ludzi w krajach sąsiednich, stawiając na obranych przez nich drogach zapory nie do pokonania.

Toteż reakcją na wojnę rosyjsko-ukraińską w Polsce bywa często gniew i złość, które przenikają nas do głębi z powodu bezradności wobec eskalacji konfliktu pochłaniającego setki tysięcy ludzkich istnień. Ekspresjonista katowicki Michał Minor postanowił dać upust swojej wściekłości, malując zamaszystym gestem agresywne barwne plamy przedstawiające Putina jako potwora z wieloma krwawymi mackami, któremu opór stawiają słynni dziś obrońcy Wyspy Wężowej. Pośród impulsywnie naniesionych na płótno plam uwidacznia się sporządzony cyrylicą napis wskazujący rosyjskim okupantom, w którą stronę powinni się udać...

Niejako na przeciwnym biegunie wojennej empatii sytuuje się dzieło Mariana Oslislo, profesora związanego z Wydziałem Projektowym katowickiej ASP. Jego autorstwa jest zaaranżowane w Galerii Szyb Wilson pomieszczenie przywołujące skojarzenia z bunkrem ulokowanym w gruzach wysadzonego w powietrze domu. Jest w nim pusto i ciemno jak w celi więziennej. Jedynym śladem po bytowaniu w nim człowieka staje się wypisana na ścianie ekspresyjnie ukształtowanymi literami poezja Marianny Kijanowskiej:

wiersz ten którym krzyczę bo jedynie

tyle zrobić mogę a więc robię

ja tym wierszem dzieło Boże czynię

wierszem rozdrapuję twarz w żałobie …

Dzieła Minora i Oslislo zdają się oddawać wszechobecnie dziś panujące nastroje u tych, którzy – jakby to ujęła Hannah Arendt – nie zostali dotknięci przypadłością uniemożliwiającą właściwe ustrukturyzowanie w sobie wartości etycznych i obca im jest banalność zła. Jakkolwiek nawet ci odczuwający empatię wobec ofiar wojennej pożogi żywią zazwyczaj przekonanie, że wojna nigdy nie jest rozwiązaniem słusznym, to jednak coraz wyraźniej rodzi się w nich przeświadczenie, że w konflikcie zbrojnym jest zawsze ta strona, której należy „kibicować”, ponieważ reprezentuje ona sprawiedliwość. Czuł to nawet Albert Einstein, który zawsze przedstawiał się jako zdeklarowany pacyfista, jednak w 1933 roku, gdy Hitler doszedł do władzy, jego pacyfizm okazał się formacją podobną do „spółki z ograniczoną odpowiedzialnością” i naukowiec zaczął wręcz głośno (będąc niemieckim patriotą!) dopominać się o interwencję w postaci wypowiedzenia Niemcom wojny. Z kolei kiedy nastały już czasy względnego pokoju i należało zadbać o to, by ten stan utrzymać, niemiecko-żydowski fizyk znowu nie szczędził energii, by szerzyć swoje pacyfistyczne przesłanie. Jeszcze tuż przed swoją śmiercią w 1955 roku, razem z Bertrandem Russelem, napisał apel do ludzkości (znany jako Manifest Russela-Einsteina), w którym domagał się zjednoczenia w wysiłkach do osiągnięcia stałego pokoju przez rozbrojenie i porozumienie. W podpisanym ostatecznie przez 11 prominentnych naukowców tekście zwrócił się do przywódców światowych słowami: „Pamiętajcie o waszym człowieczeństwie i zapomnijcie o reszcie!” („Remember your humanity, and forget the rest!”).

Przypisy

1Susan Sontag, Widok cudzego cierpienia, tłum. S. Magala, Wyd. Karakter, Kraków 2010.

2Związany zawodowo z krakowską Akademią Sztuk Pięknych profesor Zbigniew Bajek jest m. in. autorem projektu KAFKA 2024, realizowanego w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, https://projectkafka.com/index.php/about/.

3„Er ist ein freier und gesicherter Bürger der Erde, denn er ist an eine Kette gelegt, die lang genug ist, um ihm alle irdischen Räume frei zu geben, und doch nur so lang, dass nichts ihn über die Grenzen der Erde reiβen kann. Gleichzeitig aber ist er auch ein freier und gesicherter Bürger des Himmels, denn er ist auch an eine ähnlich berechnete Himmelskette gelegt. Will er nun auf die Erde, drosselt ihn das Halsband des Himmels, will er in den Himmel, jenes der Erde. Und trotzdem hat er alle Möglichkeiten und fühlt es, ja, er weigert sich sogar, das Ganze auf einen Fehler bei der ersten Fesselung zurückzuführen”, cyt. za: https://projectkafka.com/index.php/aforyzmy/7/, tłumaczenie autorki.

4K. R. Ghodsee, Einstein’s Pacifism: A Conversation with Wolfram Wette, https://www.ias.edu/ideas/2015/ghodsee-

einstein-pacifism

PROF. IRMA KOZINA

Historię sztuki w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie ukończyła w 1988 r. Jako stypendystka Gerda-Henkel Stiftung studiowała na Freie Universität w Berlinie. W 1996 r. obroniła w Uniwersytecie Wrocławskim pracę doktorską o pałacach i zamkach na pruskim Górnym Śląsku w latach 1850-1914. Habilitację uzyskała w Uniwersytecie Warszawskim w 2007 r., na podstawie publikacji pt. Dylematy architektoniczne na przemysłowym Górnym Śląsku w latach 1763-1955. Od 1998 r. prowadzi zajęcia z zakresu historii sztuki i dizajnu w Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. Jest autorką wielu artykułów oraz książek (m.in. Art Deco, Ikony dizajnu w województwie śląskim, Polski design).

Koniec

KULTURA DLA MYŚLENIA

L.H.O.O.C.

MICHAEL GIELETA

Zamierzałem z rozpaczy rzucić się do Wisły na wysokości teatru, któremu ów kierownik literacki literacko kierownikuje, ale spojrzawszy na repertuar owej instytucji, doszedłem do wniosku, że garnitur Etro, który miałem na sobie w momencie kontemplacji zakończenia żywota w stanie skrajnego upokorzenia, nie zasługiwał na rujnację w mętnych wodach matki polskich rzek;

W 2017 pewien polski kierownik literacki i krytyk, z którym nie mieliśmy do (czy od) tamtego czasu przyjemności się poznać, ów tuz środowiska teatralnego, który nie tylko w sferze prywatnej, ale i zawodowej nie widział mojej pracy scenicznej, nazwał mnie w druku „intelektualną wydmuszką”. Zamierzałem z rozpaczy rzucić się do Wisły na wysokości teatru, któremu ów kierownik literacki literacko kierownikuje, ale spojrzawszy na repertuar owej instytucji, doszedłem do wniosku, że garnitur Etro, który miałem na sobie w momencie kontemplacji zakończenia żywota w stanie skrajnego upokorzenia, nie zasługiwał na rujnację w mętnych wodach matki polskich rzek; dezawuująca moją umysłową pustkę opinia była w gruncie rzeczy równie mętna jak wody, w które miałem się z desperacji rzucać.

Wyciągnąłem nawet ku owemu krytykowi (przy okazji również nauczycielowi akademickiemu przyszłych pokoleń etycznych, bezstronnych i opierających się na empiryzmie recenzentów teatralnych) rękę. Chciałem dać mu szansę na bezpośredni wgląd w pustkę mojej skorupczanej czaszki, w której to nawet proponowana przeze mnie kawa nie byłaby w stanie zasiać intelektualnego wigoru. Ale propozycja partnerskiego tête-à-tête została boleśnie odrzucona.

I oto jestem, jak długo e-świat się kręci, intelektualną wydmuszką par excellence.

Opisuję Państwu tę błahą historyjkę w kontekście debaty w „Gazecie Wyborczej”, wywołanej przez artykuł Stanisława Skarżyskiego „Próbowałem kupić bilet na słynne «1989», I już wiem, czemu polski teatr pozostaje na świecie nieszkodliwą ciekawostką” (09.12.22) i żarliwą odpowiedź w druku Piotra Gruszczyńskiego „Z recenzji «Otella» w Londynie publicyście Wyborczej wyszedł atak na polski teatr” (27.12.22). Pan Skarżyński pisze z weną o zobaczonym w londyńskim National Theatre „Otellu”; podaje bezprecedensowy zasięg teatru brytyjskiego w formie i treści zamierzonych przez autora tekstu, spektakli prezentowanych przez instytucje świadome swojego zobowiązania wobec subsydiujących je podatników i wyraża żal nad latami spędzonymi w polskich audytoriach, łudząc się, że ersatz może kiedykolwiek stać się the real thing.

W odpowiedzi pan Gruszczyński krytykuje zarówno pana Skarżyskiego, jak i publikującą tę „brednię” „Gazetę Wyborczą”. Wypunktowuje, jak „niepowstrzymany w swoim rozgoryczeniu” pan Skarżyński wierzy w „zatwardziały” w swojej naturze „kołtuński pogląd”, według którego teatr ma „obsługiwać” literaturę dramatyczną (a co innego ma robić teatr?!?). Wymienia następnie nazwiska polskich twórców teatralnych, których inscenizacje z mniejszym lub większym sukcesem były pokazywane poza granicami Polski. Jako kontrargument dla stwierdzenia pana Skarżyńskiego, żeby ufać w impakt wybitnych dzieł scenicznych w czystej formie, pan Gruszczyński podaje domalowującego Giocondzie wąsy Marcela Duchamps. Nie wspomina przy tym, że Duchamps nie robił tego na oryginale w Luwrze i że inskrypcja L.H.O.O.Q pozostaje dla większości admiratorów dzieła kryptyczna. Co gorsze, nie wspomina nawet, że pomysł Duchampsa nie był oryginalny, skoro na podobną ideę wpadł już w 1887 Eugène Bataille. Z odpowiedzi pana Gruszczyńskiego, tak czy owak, wynika głęboka wiktymizacja polskiego teatru i „obezwładnienie” autora riposty wobec „bredni w myśleniu” pana Skarżyńskiego. Na końcu pan Gruszczyński, wyprasza londyńskiego felietonistę Gazety Wyborczej z widowni polskich teatrów. Wow.

Pisząc to w kawiarni na paryskiej Rue des Martyrs, woń polskiego zacietrzewiania się, teorii spiskowych, „ataków” i „odmawiania prawa teatrowi artystycznemu do istnienia w Polsce”, rzucania w stronę adwersarza zarzutów od (przewidywalnie) „stylu pisowskich urzędników” po (przewidywalnie) „neofityzm” i „fanatyzm kulturowego nuworysza”, dodaje mojej porannej café serré żywiołowego wigoru. Jednocześnie z owym wyrażonym w najczystszej formie przez respondenta oryginalnego artykułu zakompleksieniem idzie pewien bigosowo-alkoholowy fetor, który tu, przy ulicy męczenników, napełnia mnie empatią wobec krucyfikantów kultury polskiej, delikatnych stworzeń zagrożonych artykułem niezależnego dziennikarza o niezależnych poglądach z Londynu na temat fundowanych z Państwa pieniędzy polskich teatrów.

Męczeństwo, tak w chrześcijaństwie, jak i w islamie, ma długą historię monetyzacji cierpienia. Nie chce mi się wierzyć, że jestem jedyną osobą, która zauważyła, że pan Gruszczyński jest zatrudniony przez co najmniej dwie instytucje krytykowane przez pana Skarżyńskiego jako te produkujące spektakle oraz edukujące przyszłych twórców i teoretyków teatru polskiego. Ergo pan Gruszczyński czerpie dochody z instytucji, których namiętnie broni. Nieładne to i niegodne wysokiej sztuki, o której pisze. Jaka może być tu mowa o bezstronności? W końcu you do not bite the hand that feeds you, prawda?

Jak marzyłoby mi się, aby pan Gruszczyński opisał realia niepozwalające teatrom grać spektakli częściej, szerzej i bardziej inkluzywnie. Dlaczego nie ma problemów z zebraniem obsady na wyjazdy na międzynarodowe wysokopłatne festiwale, a zmagania z organizacją spektakli in situ są koszmarem większości dyrektorów polskich teatrów? Dlaczego to etatowi aktorzy (opłacani z Państwa podatków) z karierą w telewizji dyktują teatrom, kiedy będą dostępni miedzy zobowiązaniami na planach filmowych? Jakim cudem te same postacie grają oni latami, pomimo psychofizycznych zmian poprzez dekady upływających miedzy premierą a wznowieniami? Teatr anglo-amerykański, o którym tak wyższościowo pisze pan Gruszczyński daje aktorom role w chwili ich apogeum twórczego. Jaki sens miałoby granie przez Scarlett Johansson Catherine w „Widoku z mostu” 13 lat po premierze na Broadway’u, w roli, którą grała wtedy jako 25-latka? Tam, gdzie pan Skarżynski cytuje siłę oryginalnego monologu Emilii w „Otellu” i przytacza 55-tysięczną widownię na przestrzeni kilku miesięcy, spotyka się ze strony pana Gruszczyńskiego ze stekiem obrażonych i obraźliwych inwektyw bez podania jednego nawet tekstowego czy statystycznego argumentu.

Co gorsze, kontrargumentor pana Skarżyskiego używa najohydniejszej analogii, jakiej można użyć w przypadku kolegi o żydowskich korzeniach: „neofityzmu” i „nuworyszostwa”. Załóżmy, że to podświadome tylko powielanie nazistowskich stereotypów. Ale przecież od dramaturga „A(pollonii)” w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego należy się spodziewać większej społecznej wrażliwości. W przypadku jej braku, cały mit reżysera otoczonego wianuszkiem dramaturgicznych erudytów zostaje zredukowany do drogiego dla podatnika posturowania intelektualnej wnikliwości w nienaturalnie stworzonej grupie zawodowej, za którą, naturalnie, płacą Państwa podatki. Kiedyś wystarczał(a) reżyser(ka) i dobry asystent; teraz do tworzenia wysokiej sztuki potrzeba dramaturgów, tak jakby reżyser nie był sam w stanie wykonać swojej pracy domowej. Ale Państwa i polskie państwo najwyraźniej na takie ekstrawagancje stać.

Teatr używający, według pana Gruszczyńskiego „tekstu jako pretekstu” albo w ogóle pozbawiony tekstu, kwintesencjonalnie pozbawia publiczności interakcji z największymi postaciami stworzonymi w literaturze teatralnej wyrażonymi ad litteram w tekstach największych z największych. Z erudycyjnego puntu widzenia jest to szaleństwem; rozmową o ramie przy wyciętym z niej płótnie Tintoretta, o cokole ze zdjętym z niego Rodinem, o „Święcie wiosny” bez muzyki, o inspektorowaniu budowy tramwajów w Louisianie w miejsce tekstu Williamsa, o graniu Suite bergamasque na grzebieniu, o śpiewaniu przed basa Sempre libera po koreańsku, o oglądaniu Il Cenacolo na ekranie smartfona, o wyższości choreografii Balanchine’a tańczonej w holenderskich chodakach. Można? Oczywiście, że można. Ale po co? Za jakie grzechy? I - co najważniejsze - za czyje pieniądze?

Z rue des Martyrs wydaje się, że clou niezrozumienia przez pana Gruszczyńskiego podstawowych proporcji wkładu i zasięgu kulturowego leży w opublikowanym przez niego w „Gazecie Wyborczej” argumencie plasującym Chopina i Shakespeare’a na jednej półce kulturowej. Syn rękawicznika ze Stratfordu, któremu Harold Bloom przypisał „the invention of the human”, nie jest w lidze kompozytora umiejącego pisać wspaniale jednolity repertuar na jeden instrument. Takiej analogii można by szukać w Bachu, Mozarcie i Beethovenie, radykałach, którzy stworzyli w swojej dyscyplinie otchłań między tym co „przed”, a tym co „po”. Ale wtedy argument polskiej supremacji kulturowej runąłby pod samym ciężarem gatunkowym Koncertu d-moll na dwoje skrzypiec, Don Giovanniego czy Allegretto z VII Symfonii wiadomo-czyjej (chociaż może nie-wiadomo i w tym właśnie problem zderzenia kanonu z podejściem free-for-all).

Nie, Chopin ze swoim kosmopolityzmem i wyrafinowaniem nie wynalazł nowego świata. Shakespeare, ze swoim „fanatyzmem kulturowego neofity” i z „nuworyszostwem”, który dał mu sukces teatralny, tego dokonał.

L.H.O.O.Q. – tyle pozostaje mi dodać.

MICHAEL GIELETA

Reżyser operowy i teatralny. Ukończył studia w zakresie literatury na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jego mentorem był m.in. Cameron Macintosh. Ponadto ukończył program reżyserski w National Theatre w Londynie. Był asystentem Franco Zefirellego przy jego realizacji Absolutely! (perhaps) Pirandella na West Endzie. Asystował również w Royal Shakespeare Company. Reżyseruje głównie na deskach teatrów brytyjskich, amerykańskich, skandynawskich i południowoafrykańskich. Pełnił obowiązki dyrektora artystycznego awangardowej The Cherub Company London. Współpracował z Yale School of Opera, Royal College of Music oraz Birmingham Conservatoire. Jest także jednym z reżyserów Akademii Szekspirowskiej w Royal Academy of Dramatic Art.

Koniec

TRZY PO TRZY

TRZY PO TRZY

„CEL JEST SZCZYTNY”

PIOTR BENIUSZYS

Pod koniec stycznia zagrała, jak co roku, Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. I jak co roku Polki i Polacy odprawili nad nią swoje utarte rytuały.

WOŚP, jak mało co, jednoczy nas wszystkich w narodowej dumie i emocjonalnym zaangażowaniu. Jedni z nas są dumni z niej jako niesamowitego - nawet na skalę światową - dzieła zrodzonego ze społecznego zaangażowania na rzecz czynienia dobra. Drudzy są dumni z samych siebie, że mogą publicznie w mediach społecznościowych okazywać wobec WOŚP nienawiść, piętnując jej pomysłodawcę, filozoficzny background i rzekome machlojki finansowe. Jedni angażują się emocjonalnie i wraz z entuzjastycznym wsparciem dla zbiórek Orkiestry nie potrafią odmówić przyznania sobie moralnej wyższości nad tymi drugimi, którzy choć obwieszczają się katolikami, to jednak – niepomni nauk o miłości bliźniego – odmawiają swojego wkładu w szczytny cel ratowania chorych dzieci. Drudzy są absolutnie przekonani, że zachowują jednak moralną wyższość, bo mroczne zło stojące w ich oglądzie za Orkiestrą, pomocą tym dzieciom tylko mami, a w rzeczywistości niszczy tradycyjne wartości i wiarę ojców.

Polacy w Amerykanów zawsze byli wpatrzeni i dziś nie potrafimy przeboleć, że to im lepiej idzie upolitycznianie wszystkiego, z tortami weselnymi i publicznymi szaletami na czele. Rytualne konflikty o Halloween, prawo do wigilijnego karpia i choinki oraz WOŚP to właśnie nasze próby wejścia w konkurencję o tytuł mistrzów upolityczniania. Co roku staramy się przy tym jakoś pobić rekord zeszłoroczny poprzez sezonowe dostosowanie gównoburzy do aktualnych realiów. Konflikt o wspólny start wyborczy między zwolennikami PO i Hołowni zyskał więc oto dzięki WOŚP nową odsłonę, gdy ci pierwsi oskarżyli tych drugich o zbyt małą liczbę wpisów na temat Orkiestry, a więc bycie krypto-pisowcami.

Ale to nie może dziwić. WOŚP od razu kojarzy się z rekordami. Część z nich oczywiście sama ustanawia. Co roku skutecznie bije na przykład poprzedni rekord ostatecznej kwoty zebranych środków, co cieszy, acz w dobie galopującej inflacji skłania, by dodatkowo skontrolować siłę nabywczą rekordu kalkulatorem. Poza tym zbiórki organizowane są w coraz większej liczbie krajów świata – w zasadzie wszędzie tam, gdzie stanęła polska noga. Dopóki puszka Orkiestry nie zawita na wyspie Pitcairn, ten rekord można dalej bić.

Ale rekordy ma okazję ustanawiać także TVP. Co roku stara się poświęcić mniej sekund informacji o zbiórce Jurka Owsiaka w głównych „Wiadomościach”. Tym razem zmieścili się w 14 sekundach, ale tutaj jest spore pole do poprawy. Wystarczy zatrudnić jednego z tych lektorów, którzy w radiowych reklamach leków klepią obowiązkową formułkę o tym, że „każdy lek niewłaściwie zażywany zagraża twojemu życiu lub zdrowiu”. Ci goście są świetni. Powiedzenie np. „sto sześćdziesiąt milionów dwieście osiemnaście tysięcy czterysta osiemdziesiąt trzy” zajmie im mniej niż sekundę.

Najbardziej ekscytujące wydaje się jednak bicie rekordu na najbardziej pomysłową licytację z udziałem znanej osobistości. Na obiad z politykiem lub gwiazdą telewizji można już iść dzięki WOŚP od lat, więc to nudzi i kreatywność jest wskazana. Nic przeciwko zwiedzaniu Senatu z marszałkiem Grodzkim (proszę mi tam nie ziewać!) czy gotowaniu z prezydent Dulkiewicz, ale powiedzmy to sobie jasno: hitem wśród licytacji w tym roku było wyjście na basen z Marianną Schreiber. Za nieco ponad 7000 złotych liderkę partii „Mam Dość 2023” w być może nawet dwuczęściowym kostiumie ujrzy szczęśliwy zwycięzca licytacji, dziennikarz tygodnika „NIE”. I niech mu to pływanie wyjdzie na zdrowie, w tym oczywiście na krążenie. Jednak ten rekord, także w sensie jakościowym, udałoby się za rok pobić. Trudno chyba bowiem zaprzeczyć, że licytacja wspólnego wyskoczenia z panią Schreiber na saunę zebrałaby ileś tam tysięcy złotych więcej. A przecież to wszystko idzie na szczytny cel…

Koniec

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - GIOVANNI SPADOLINI

„Cold War Liberals“ jest rubryką biograficzną. Od maja 2022 do grudnia 2023 przedstawiamy w niej pokrótce sylwetki 20 znaczących polityków liberalnych z zachodniej strony „żelaznej kurtyny”, których szczyt działalności publicznej przypadł na lata zimnej wojny.

Zjednoczone Włochy powstały w XIX w. w znacznej mierze wbrew woli Stolicy Apostolskiej, czego wyrazem był antyklerykalny charakter wielu ich rządów do chwili rozdeptania demokracji przez Mussoliniego. Po II wojnie światowej jednak, przez wiele dekad, kontrolę nad politycznym biegiem wydarzeń w kraju ściśle sprawowała partia chadecka DC, która w znacznej mierze dawała Watykanowi rękojmię, iż nic „wywrotowego” się na jego „podwórku” nie wydarzy. Giovanni Spadolini co prawda wywrotowcem żadnym nie był, ale jednak z jego polityczną biografią wiąże się pierwszy poważny wyłom w dziejach chadeckiej hegemonii w Rzymie, gdyż w roku 1981 został pierwszym po wojnie niechadeckim premierem Włoch i przestawił kilka zwrotnic, zwłaszcza w polityce międzynarodowej.

Spadolini urodził się w 1925 r. w stolicy kraju, w dobrze prosperującej rodzinie burżuazyjnej, jako syn artysty-malarza i właściciela wielkiej biblioteki, Guido Spadoliniego. Otoczony od młodych lat tonami książek, Giovanni został intelektualnie bardzo wyróżniającym się uczniom, prymusem i w zasadzie omnibusem. Środowisko rodzinne i kontakt z literaturą zaszczepiły w nim wartości świeckie, republikańskie i liberalno-demokratyczne, które miały przynieść plon w dorosłym i dojrzałym życiu. Nie mniej jednak, jako człowiek bardzo młody – nastolatek i wchodzący dopiero w dorosłość 20-latek – Spadolini uległ „czarowi” wszechobecnego we Włoszech faszyzmu i przejściowo związał się ze środowiskiem filozofa-neoheglisty Giovanniego Gentilego, a w 1944 r. opublikował swój pierwszy tekst w piśmie „Italia e Civilita”. Z tego okresu znane są także jego wypowiedzi o charakterze antysemickim i antyliberalnym. W okresie wojny domowej Spadolini stanął po stronie Republiki Salo.

Pierwsze pięciolecie po wojnie było więc dla niego czasem koniecznej i niezwykle głębokiej rewizji światopoglądowej. Około 1950 r. można mówić już o ukształtowanym oglądzie świata przyszłego premiera. Dawny antysemita przeistoczył się w głośnego zwolennika syjonizmu i jednego z głównych sympatyków i obrońców prawa Izraela do istnienia na Bliskim Wschodzie we włoskiej debacie publicznej.

Do polityki jednak Spadolini miał trafić dopiero 20 lat później. W międzyczasie zbudował sobie niezwykle mocną i powszechnie szanowaną pozycję w świecie akademickim i mediów drukowanych. Po ukończeniu prawa na uniwersytecie florenckim pozostał na uczelni i objął profesurę na wydziale historii i politologii. Był autorem niezliczonej liczby publikacji na temat XIX- i XX-wiecznej politycznej historii Włoch, zwłaszcza włoskiego republikanizmu, politycznego katolicyzmu i sekularyzmu. W 1967 r. współzałożył słynny instytut „Seminarium Badawcze Studiów Parlamentarnych”, a w 1980 Fundację Nowa Antologia. W 1990 r. został wybrany prezydentem Włoskiego Instytutu Studiów Historycznych, którego założycielem był sam Benedetto Croce.

Jako publicysta polityczny zaczynał w „Il Messagero”, „Il Borghese” i „Il Mondo”, aby następnie poprzez tygodnik „Epoca” trafić na stanowisko redaktora naczelnego bolońskiego „Il Resto del Carlino”. Ponieważ jednak we włoskim świecie mediów drukowanych wszystkie drogi prowadzą nie do Rzymu, a do Mediolanu, Spadolini został w 1968 r. redaktorem działu politycznego w „Corriere della Sera”.

Aktywność publicystyczna i redaktorska skończyła się w 1972 r., gdy Spadolini skorzystał z oferty Ugo La Malfy i wystartował do Senatu jako kandydat niezależny z poparciem Włoskiej Partii Republikańskiej PRI. Dwa lata po zdobyciu mandatu wszedł w skład rządu jako pierwszy minister ds. spuścizny kulturalnej. Spadolini walczył o utworzenie tego resortu, w którym zajmował się ochroną zabytków, dzieł sztuki, księgozbiorów bibliotek i archiwami. Walczył z nielegalnym przemytem dzieł sztuki i promował regulacje prawne na rzecz ich ochrony przed kradzieżą. W 1979 r. „awansował” na stanowisko ministra edukacji i został wybrany nowym liderem PRI.

Kolejne kryzysy w koalicji rządowej doprowadziły w 1981 r. do powołania Spadoliniego na stanowisko premiera. Chadecy, choć obecni w jego koalicji, musieli wycofać się do drugiego szeregu. W ciągu blisko dwóch lat urzędowania Spadolini walczył z aferami korupcyjnymi oraz ze skrajnie lewicowymi grupami terrorystycznymi (za jego rządu z rąk Czerwonych Brygad uwolniono porwanego generała US Army i zastępcę dowódcy sił NATO na południową Europę, Jamesa Lee Doziera). Przesunięcie akcentów za jego premierostwa dało się zauważyć w odniesieniu do polityki zagranicznej. Spadolini określał się jako nie-interwencjonista, ale też nie jako zwolennik izolacjonizmu. Na tle większości włoskich polityków wyróżniał się stanowiskiem proamerykańskim i proatlantyckim. Za jego urzędowania wybrano Comiso jako miejsce stacjonowania dla pocisków Cruise, co szef PRI przeforsował pomimo znacznych protestów organizacji pacyfistycznych. Już jako minister obrony, którym został po ustąpieniu ze stanowiska szefa rządu, Spadolini dystansował się od polityki neutralności wobec brytyjsko-argentyńskiego konfliktu o Falklandy, opowiadając się czytelnie po stronie Londynu, zwłaszcza wbrew postawie włoskich socjalistów i ich lidera Bettino Craxiego.

Jeszcze jako premier, w październiku 1982, Spadolini zdecydował się na głośną demonstrację polityczną, gdy odmówił przyjęcia przywódcy Organizacji Wyzwolenia Palestyny, Jasera Arafata. Arafat spotkał się z prezydentem Włoch i papieżem Janem Pawłem II, lecz Spadolini zbojkotował lidera Palestyńczyków, protestując w ten sposób przeciwko zamordowaniu przez terrorystów OWP Stefano Gaja Tachego, małego chłopca pochodzącego z włosko-żydowskiej rodziny.

Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, Giovanni Spadolini wysłał do Wojciecha Jaruzelskiego oficjalną notę, w której podkreślał, iż wszystkie siły polityczne Włoch jednogłośnie potępiają zduszenie przez WRON swobód obywatelskich i opozycji w PRL. Spadolini napisał: „Surowe restrykcje nałożone na prawa obywatela i człowieka oraz na prawa niezależnych związków zawodowych utworzonych przez naród polski spotkały się z jednogłośnym potępieniem ze strony włoskiego rządu, parlamentu oraz sił politycznych i społecznych w kraju. (…) Podobnie włoski rząd i siły polityczne odrzucają, wraz z partnerami we Wspólnocie Europejskiej i Sojuszu Północnoatlantyckim, wszelkie rodzaje zewnętrznej presji, która została użyta w celu obstrukcji i zatrzymania procesu reform i odnowy, który następował w Pańskim kraju. (…) …stan wojenny winien zostać odwołany, wszystkie aresztowane lub internowane osoby winny zostać uwolnione, zaś autentyczny dialog pomiędzy rządem, Kościołem i siłami ludowymi powinien zostać wznowiony w oparciu o zasady demokratycznej kontroli i konsensusu”.

Po zakończeniu swoich misji rządowych, w latach 1987-94, Spadolini pełnił funkcję przewodniczącego Senatu, przez krótko sprawując także funkcję głowy państwa. Został mianowany także senatorem dożywotnim. Ze stanowiska musiał ustąpić na rzecz przedstawiciela nowej elity, z partii Forza Italia Silvio Berlusconiego. Jej sukces był pokłosiem upadku niemal wszystkich czołowych partii Włoch w ramach korupcyjnego skandalu „czystych rąk”. Jednak, być może dzięki jasnej postawie Spadoliniego wobec nieprawidłowości, jego PRI była jedyną ze „starych partii”, które aferę przetrwały i pozostały na scenie politycznej.

Giovanni Spadolini pozostał całe życie kawalerem i był zadeklarowanym ateistą. Brak dowodów na potwierdzenie plotki, że przyjął wiarę katolicką tuż przed śmiercią. Zmarł w 1994 r. Jego imieniem nazwano – jakże mogło być inaczej? – bibliotekę włoskiego Senatu.

Koniec

WIERSZ WOLNY

WIERSZ WOLNY

HYDROPLAN – INTERFERENCJA

KARINA CABAN

Annie Ś.

Czego się dziś uchwycić?

Rogu kołdry, pod którą jeszcze się leży.

Godziny 15. Wtedy zaczyna się terapię.

Kalendarza wyliczającego cykl i wysyłającego

powiadomienia o zbliżającym się okresie.

Spaceru z dwiema sukami trzymającymi się blisko.

Lasu za płotem, który przestaje być gościnny.

Infantylnej książki, którą trzeba przeczytać do pracy.

Pobudki syna, który powinien zdążyć do szkoły.

Zakupu biletów na jutro do Warszawy.

Prania, które trzeba zdjąć z suszarki po pięciu dniach.

Kolorowych włosów – okazały się zbyt ciemne.

Lustra, w którym odbijają się usta

z nieschodzącą od miesięcy opryszczką.

Ciszy, która rozlewa się w uszach o poranku.

Śniadania zrobionego nie tylko sobie.

Dźwięku karmy wysypywanej do misek.

Ucisku, który pojawia się czasem w klatce

piersiowej, gdy próbuje się zmienić ułożenie ciała.

Gabriel Fleszar (ur. 1979) jest muzykiem (gitarzystą i pianistą), autorem tekstów, kompozytorem, poetą, aktor filmowym i teatralnym. Jako wokalista solowy wydał płyty: Niespokojny (1999), Niespokojny 2 (2001) i Pełnia (2003, z minitomikiem wierszy), z zespołem Candida (w którym śpiewał w latach 2010–21) – album Frutti di mare (2012). Wylansował przeboje „Kroplą deszczu”, „Kto panem, kto sługą” i „Bilet do nieba”. Ponadto skomponował muzykę do spektaklu Pracapospolita, czyli tacy sami, wystawianego przez Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy, i zagrał główną rolę w Sezonie na leszcza (2001, reż. Bogusław Linda). Pisze zrywami, do tej pory nie publikował w czasopismach literackich.

Wiersz wolny to nowa przestrzeń Liberté!, uwzględniająca istotne, najbardziej progresywne i dynamiczne przemiany w polskiej poezji ostatnich lat. Wiersze będą reagować na bieżące wydarzenia, ale i stronić od nich, kiedy czasy wymagają politycznego wyciszenia, a afekty nie są dobrym doradcą w interpretacji rzeczywistości.

Redaguje Rafał Gawin

Table of Contents

Koniec W W LIBERTÉ!

NIE DZIŚ, NIE JUTRO...

Magdalena M. Baran Zastępczyni redaktora naczelnego Liberté!

DŁUGI CIEŃ WOJNY

WOJNA TO LUDZIE TACY JAK TY CZY JA

UWAGA – CLAUSEWITZ, REAKTYWACJA! Marcin Gacek

DŁUGI CIEŃ WOJNYNOWE ROZDANIE NA WSCHODZIE Anneliese Mistel

WOJNA: ROK DRUGI Piotr Beniuszys

Drugi Eden? Magdalena M. Kaj-Chęcińska

IDEE

POPAPRANY ŚWIAT

Piotr Górski

EKONOMIA DZIŚŃ

PO CO NAM PAŃSTWO

Maciej Chmielewski

LTURA DLA MYŚLENIA

„WIDNOKRĄG” WE FLOW ART HOUSE

Marta Krajenta

L.H.O.O.C. Michael Gieleta

TRZY PO TRZY

„Cel jest szczytny” Piotr Beniuszys

COLD WAR LIBERALS

COLD WAR LIBERALS - GIOVANNI SPADOLINI

WIERSZ WOLNY

hydroplan – interferencja

Karina Caban