Coraz częściej można usłyszeć od liderów, ekspertów i menedżerów, że paradoksalnie pracują intensywniej niż przed pojawieniem się sztucznej inteligencji. Nie dlatego, że technologia zawiodła. Wręcz przeciwnie. Dlatego, że okazała się skuteczna.
Przez ostatnie dwa lata przyzwyczailiśmy się do opowieści o sztucznej inteligencji jako technologii, która uwolni nas od części pracy. W narracjach firm technologicznych AI miała stać się cyfrowym asystentem, który przejmie żmudne obowiązki, skróci czas realizacji zadań i pozwoli ludziom skupić się na tym, co naprawdę ważne. I rzeczywiście tak się dzieje. Algorytmy przygotowują analizy, piszą pierwsze wersje dokumentów, porządkują informacje, przeszukują ogromne zbiory danych, tworzą raporty, podsumowują spotkania i wspierają codzienną pracę wiedzą, której wyszukanie jeszcze kilka lat temu zajmowało godziny. Nigdy wcześniej w historii tak wielu specjalistów nie otrzymało narzędzi pozwalających w tak krótkim czasie wykonać tak dużą część pracy intelektualnej.
A jednak coraz częściej można usłyszeć od liderów, ekspertów i menedżerów, że paradoksalnie pracują intensywniej niż przed pojawieniem się sztucznej inteligencji. Nie dlatego, że technologia zawiodła. Wręcz przeciwnie. Dlatego, że okazała się skuteczna.
Kiedy znikają zadania proste
W większości zawodów opartych na wiedzy sztuczna inteligencja nie zastępuje człowieka w całości. Przejmuje przede wszystkim to, co przewidywalne, powtarzalne i stosunkowo łatwe do opisania regułami. Research rynkowy. Porządkowanie informacji. Przygotowanie materiałów wejściowych. Tworzenie zestawień. Podsumowywanie dokumentów. Wyszukiwanie danych. To właśnie te czynności przez lata stanowiły naturalne „przerywniki” w pracy ekspertów. Nie wymagały one nieustannego wysiłku intelektualnego na najwyższym poziomie. Pozwalały przeplatać okresy głębokiego myślenia działaniami mniej obciążającymi poznawczo. Dzisiaj coraz częściej wykonuje je technologia. Na pierwszy rzut oka wydaje się to idealnym rozwiązaniem. Skoro maszyna przejmuje część obowiązków, człowiek powinien mieć więcej przestrzeni, więcej czasu i mniej obciążenia. Tyle że rzeczywistość wygląda inaczej. Wraz ze znikaniem prostych zadań pozostają nam niemal wyłącznie te najtrudniejsze.
Zmęczenie decyzyjne
Praca wielu specjalistów przypomina dziś nieustanny proces podejmowania decyzji. Analizujemy ryzyka. Oceniamy scenariusze biznesowe. Interpretujemy dane dostarczane przez systemy. Weryfikujemy rekomendacje algorytmów. Podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewności. Łączymy informacje pochodzące z wielu źródeł. Szukamy zależności, których nie widać na pierwszy rzut oka. Krótko mówiąc, coraz częściej wykonujemy wyłącznie tę część pracy, której nie udało się jeszcze skutecznie zautomatyzować. To właśnie tutaj pojawia się największe wyzwanie ery sztucznej inteligencji. Nie jest nim brak produktywności. Jest nim energia.
Mózg nie został stworzony do ciągłego funkcjonowania na najwyższych obrotach
W debacie o przyszłości pracy rzadko rozmawiamy o biologii człowieka. Tymczasem to właśnie ona może okazać się najważniejszym ograniczeniem w świecie wspieranym przez zaawansowane technologie. Procesy związane z planowaniem, analizą, przewidywaniem konsekwencji decyzji czy kontrolą impulsów angażują najbardziej wymagające obszary ludzkiego mózgu. To właśnie one odpowiadają za strategiczne myślenie, ocenę ryzyka oraz zdolność działania w warunkach niejednoznaczności. Problem polega na tym, że są to jednocześnie procesy najbardziej energochłonne.
Każdy lider zna ten stan. Po kilku godzinach intensywnej pracy strategicznej, nawet jeśli fizycznie nie wykonaliśmy żadnego wysiłku, odczuwamy zmęczenie porównywalne do zakończenia wymagającego dnia pracy terenowej. Nasza zdolność do koncentracji spada. Wzrasta liczba błędów. Podejmowanie kolejnych decyzji staje się coraz trudniejsze. Psychologowie od lat opisują to zjawisko jako zmęczenie decyzyjne. W świecie sztucznej inteligencji nie znika ono. Wręcz przeciwnie. W wielu organizacjach pojawia się częściej niż kiedykolwiek wcześniej.
Największy paradoks produktywności
Firmy od lat inwestują w technologie po to, aby zwiększać efektywność. Naturalną konsekwencją staje się więc oczekiwanie, że skoro pracownik wykonuje dane zadanie dwa razy szybciej, może zrealizować ich dwa razy więcej. Logika biznesowa wydaje się bezbłędna. Problem w tym, że nie uwzględnia biologii. Jeżeli sztuczna inteligencja skraca przygotowanie analizy z jednej godziny do dziesięciu minut, bardzo rzadko przeznaczamy odzyskany czas na regenerację lub refleksję. Najczęściej wypełniamy go następnymi projektami, dodatkowymi spotkaniami i kolejnymi decyzjami.
W rezultacie organizacja staje się bardziej produktywna, ale człowiek niekoniecznie staje się mniej obciążony. Często jest wręcz odwrotnie. Technologia eliminuje nadmiar pracy operacyjnej, jednocześnie zwiększając udział tej wymagającej najwyższego poziomu koncentracji. Powstaje swoisty paradoks współczesności. Nigdy wcześniej nie byliśmy tak wydajni, a jednocześnie tak wielu ludzi pracujących umysłowo nie odczuwało tak dużego przeciążenia poznawczego. Najcenniejszym zasobem przyszłości nie będzie czas. Przez dekady rozwijaliśmy kompetencje związane z zarządzaniem czasem. Tworzyliśmy harmonogramy, planowaliśmy zadania, optymalizowaliśmy kalendarze. W świecie sztucznej inteligencji coraz wyraźniej widać jednak, że kluczowym zasobem staje się nie czas, ale energia.
Każdy z nas dysponuje ograniczoną liczbą godzin dziennie, podczas których jest zdolny do naprawdę głębokiego myślenia. Nie da się tego zasobu dowolnie zwiększać. Można natomiast nauczyć się nim zarządzać. Dlatego lider przyszłości będzie musiał rozumieć nie tylko biznes i technologię, ale również własną fizjologię. Będzie musiał wiedzieć, kiedy podejmować najważniejsze decyzje, kiedy planować pracę strategiczną, a kiedy świadomie tworzyć przestrzeń na regenerację. Zdolność ochrony zasobów poznawczych stanie się równie cenna jak umiejętność zarządzania budżetem.
Ciągła nauka przestaje być wyborem
Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze jedno wyzwanie. Tempo zmian. Przez większość historii zawodowej doświadczenie było aktywem o bardzo długim terminie ważności. Wiedza zdobyta dziesięć lat wcześniej nadal pozostawała aktualna i użyteczna. Dziś obserwujemy zupełnie inną rzeczywistość. Nowe modele sztucznej inteligencji pojawiają się co kilka miesięcy. Zmieniają się narzędzia, procesy i sposoby pracy. Kompetencje, które jeszcze niedawno stanowiły przewagę konkurencyjną, coraz szybciej stają się standardem rynkowym. W takiej rzeczywistości zdolność do uczenia się przestaje być jedną z wielu pożądanych cech. Staje się kompetencją fundamentalną. Przewagę zyskają nie ci, którzy wiedzą najwięcej, lecz ci, którzy najszybciej potrafią adaptować się do zmiany.
Przywództwo w epoce technologii
Zmienia się również sama natura przywództwa. Jeszcze niedawno od lidera oczekiwano przede wszystkim odpowiedzi. Miał być najbardziej doświadczoną osobą w pomieszczeniu. Tym, który wie więcej od innych. W świecie wspieranym przez sztuczną inteligencję informacja staje się powszechnie dostępna. Coraz rzadziej przewaga wynika z dostępu do wiedzy. Coraz częściej wynika ze zdolności do jej interpretowania. Lider przyszłości będzie wyróżniał się nie tym, że zna wszystkie odpowiedzi, lecz tym, że potrafi zadawać najlepsze pytania. Będzie umiał odróżnić informację od mądrości, dane od znaczenia i rekomendację algorytmu od odpowiedzialnej decyzji. Bo odpowiedzialności nadal nie da się zautomatyzować.
Człowiek po automatyzacji
Sztuczna inteligencja jest dziś tylko jednym z przejawów znacznie szerszej transformacji technologicznej. Jednak trudno znaleźć inną technologię, która w tak krótkim czasie wpłynęła na niemal każdy zawód, każdą organizację i każdą rolę społeczną. Warto więc spojrzeć na nią nie tylko przez pryzmat produktywności. Warto zapytać, jakie zadania odbiera nam technologia, ale również jakie zadania pozostawia. Ile czasu oszczędzamy dzięki automatyzacji, a ile dodatkowej odpowiedzialności przejmujemy w zamian. Czy rzeczywiście pracujemy mniej, czy może po prostu wykonujemy pracę znacznie trudniejszą niż kiedykolwiek wcześniej?
Być może najważniejszym pytaniem następnej dekady nie będzie to, czy sztuczna inteligencja zastąpi człowieka. Znacznie ciekawsze wydaje się inne: czy człowiek nauczy się zarządzać własną energią w świecie, w którym niemal wszystko oprócz najtrudniejszego myślenia zostanie zautomatyzowane. Od odpowiedzi na to pytanie może zależeć nie tylko przyszłość pracy, ale również przywództwa.