„Kiedy nie wiadomo, komu ufać – przegrywamy wszyscy”

Jednym z najbardziej destrukcyjnych efektów wojny informacyjnej jest wytworzenie symetrii podejrzeń. Skoro każdy może manipulować, skoro „każdy ma jakiś swój interes”, to każda informacja staje się potencjalnie fałszywa i warta zmanipulowania. Prawda przestaje być uniwersalna, przestaje być aksjomatem, przestaje być kategorią poznawczą. Prawda staje się opinią – każdy ma własną.

Największym sukcesem wojny informacyjnej – choć paradoksalnie najrzadziej dostrzeganym – nie jest przekonanie odbiorców do konkretnej narracji. To coś znacznie groźniejszego: doprowadzenie do sytuacji, w której zaczniemy uważać, że zaufanie staje się ryzykiem. Gdy każda informacja wydaje się podejrzana, a każda jej korekta lub próba wyjaśnienia – stronnicza, debata publiczna przestaje pełnić swoją funkcję i tylko pogarsza stosunki społeczne. W takim środowisku konflikty tworzą się i napędzają same, a przegrywają wszyscy. Nawet ci, którzy w debacie nie brali udziału.

Zaufanie to fundament każdej współpracy. Mówimy o nim zwykle w kontekście bliskich relacji – przyjaźni, wspólnej pracy, rodziny, małżeństwa. Rzadko trafia na pierwsze strony gazet. A jednak żadna wspólnota nie funkcjonuje bez niego. To właśnie możliwość przyjęcia informacji od drugiej osoby bez konieczności weryfikowania każdego słowa umożliwia nam budowanie głębszych relacji. Zaufanie pozwala zakładać dobrą wolę rozmówcy – co jest warunkiem zdrowej debaty. Gdy zaufania brakuje, komunikacja zamienia się w ciąg podejrzeń, w doszukiwanie się drugiego dna. Przestrzeń publiczna staje się polem nieustannej obrony.

Wojna informacyjna uderza właśnie w ten fundament. Krusząc go w sposób, który grozi zawaleniem całej społecznej konstrukcji. Robi to nie jednym spektakularnym fałszem, ale systematycznym osłabianiem wiary, że osoba po drugiej stronie ekranu, mikrofonu czy stołu mówi w dobrej wierze.

Rozpad zaufania nie następuje nagle. Dopóki ufamy sobie wzajemnie wraz z naszymi rozmówcami, rzadko kiedy mamy powód, żeby to zaufanie utracić. Zakładając dobrą wolę obu stron, rozpad zaufania przychodzi z zewnątrz. Zaczyna się od drobnych pęknięć: sprzecznych doniesień; plotek; emocjonalnych nagłówków; sensacyjnych i rzadko kiedy czymkolwiek popartych „rewelacji”, które nawet jeśli kiedyś okażą się przesadne lub nieprawdziwe, nie są zwykle później prostowane.

Każde takie doświadczenie zostawia ślad na każdej ze stron dyskusji. Odbiorca uczy się ostrożności, potem sceptycyzmu, a na końcu podejrzliwości i wrogości do nadawcy. Nadawca wchodzi w defensywę, komplikując swoją komunikację, co często ma skutek odwrotny od zamierzonego – skoro zaczyna „gadać skomplikowanie”, to pewnie ma coś do ukrycia. Wojna informacyjna nie polega na tym, żeby wszyscy zaczęli ufać w kłamstwo lub fałsz. Osiąga swój pierwszy sukces w momencie, gdy coraz mniej osób wierzy w cokolwiek i ufa mało komu; zwłaszcza w źródła wspólne i instytucjonalne.

W takim świecie nie liczy się już to, co można dowieść, lub to co jest lepiej udokumentowane, ale to, co pasuje do wcześniejszych przekonań i preferencji „bańki” odbiorcy. Jeżeli nowe informacje nie zgadzają się z tym, w co chce wierzyć odbiorca, to zostaną przez niego odrzucone. Wojna informacyjna okazuje się skuteczna, kiedy różnica między wiedzą i faktami a narracją i opiniami przestaje mieć znaczenie, a komunikacja musi podporządkować się temu, co chce przeczytać użytkownik końcowy. To dlatego coraz częściej słyszymy: „wszystkie media kłamią”; „wszyscy mają coś do ukrycia” czy „każdy polityk kradnie”. Nie chodzi już o to, czy konkretny dziennikarz skłamał, czy konkretny polityk jest skorumpowany. Chodzi o to, że podejrzenie stało się domyślnym ustawieniem. Niewinność trzeba udowodnić. Wiarygodność wypracować. Ale jednocześnie – każdy dowód może być sfabrykowany, a każda wiarygodność pozorna.

Gdy znika zaufanie do tradycyjnych i instytucjonalnych źródeł tj. mediów, ekspertów, instytucji i autorytetów, ludzie szukają poparcia dla swoich opinii w innych miejscach. Jeżeli nie można ufać innym, to gdzie najlepiej szukać informacji i gdzie poczujemy się najbezpieczniej? U „naszych”. Odnalezienie się w tożsamości – narodowej, ideologicznej, kulturowej, plemiennej czy klasowej – jest zawsze najprostsze, bo zgodne z naszym instynktem: „my versus oni”.

„Wierzę swoim” staje się podstawową zasadą orientacji w chaosie informacyjnym. „Oni” chcą mnie oszukać i zmanipulować, a „moi” chcą dla mnie jak najlepiej i jako jedyni mówią mi prawdę. Wspomniany już powyżej problem polega na tym, że taka logika nie filtruje informacji pod kątem prawdziwości, ale jedynie lojalności. Wojny informacyjne wzmacniają ten mechanizm, ponieważ przez silne podziały mogą istnieć konflikty narracyjne, które są ich podstawą. Babcia czytająca „Gazetę Wyborczą” i kuzyn z TikToka żyją w różnych rzeczywistościach. Spotykają się na rodzinnych obiadach, gdzie – dość mądrze – nauczyli się unikać polityki. To nie jest zaufanie we wspólnocie. To kruchy rozejm.

Gdy funkcjonujemy w warunkach erozji zaufania, dialog i zdrowa komunikacja przestają być możliwe. Skoro druga strona chce nas zmanipulować lub gdy założymy, że druga strona jest z definicji podejrzliwa i będzie rozkładać nasze wypowiedzi na sylaby, każda rozmowa zamienia się w rywalizację. Każdy argument staje się sygnałem przynależności, a każde kolejne wypowiedziane zdanie tylko utwierdza rozmówcę w przekonaniu, że nie ma sensu dalej prowadzić dyskusji.

Wojny żywią się utraconymi żywotami. Wojny informacyjne żywią się utraconym zaufaniem. Nie tylko korzystają z polaryzacji, ale aktywnie ją pogłębiają. Spolaryzowane społeczeństwo jest mniej zdolne do wspólnej oceny faktów i wytworzenia pewnego rodzaju odporności zbiorowej. Każda próba niuansowania może być odbierana jako zdrada, każda wątpliwość jako słabość, a każda próba korekty jako „cofanie się” – każdy generał powie jednak, że na cofnięcie się linii frontu nie można sobie pozwolić.

Skutkiem tej dynamiki jest całkowity paraliż debaty publicznej, nawet w najważniejszych, z pozoru uniwersalnych kwestiach. Zamiast sporu o rozwiązania trudnych sytuacji, mamy spory o intencje, a zamiast rozmów o faktach, walki o narracje. Nawet jeżeli ktoś proponuje naprawę dziurawego mostu, znajdzie się grupa przekonana, że chodzi tylko o „napchanie kieszeni”. W takim środowisku coraz trudniej podejmować zbiorowe decyzje, bo brakuje minimalnego konsensusu co do opisu rzeczywistości. Jeżeli nie możemy zgodzić się co do podstawy problemu, to w jaki sposób mamy zgodzić się co do rozwiązania lub nawet tego, czy jest to problem wart rozwiązania? Wojna informacyjna nie musi blokować debaty wprost; wystarczy że sprawi, iż nikt nie wierzy już w jej sens.

We współczesnych demokratycznych społeczeństwach zakładane jest istnienie wspólnej przestrzeni informacyjnej, nawet jeśli jest ona wypełniona sporem; ponieważ zdrowe spory są podstawą demokracji i czynią ją silniejszą. Gdy ta przestrzeń się rozpada, procedury demokratyczne zaczynają działać w próżni. Wybory, konsultacje społeczne, debaty parlamentarne, status sędziów czy ważność nominacji – to wszystko rzeczy, które tracą legitymizację w oczach części obywateli, którzy wszystkie czynności zaczynają postrzegać jako element manipulacji. Wojna informacyjna uderza więc nie tylko w konkretne narracje. Sprawiając że nie ufamy naszym rozmówcom, przestajemy wierzyć również w same reguły gry.

Odbudowa zaufania jest trudna. Znacznie trudniejsza niż jego utrata i praktycznie niemożliwa bez ogromnego bodźca, który wyrwie społeczeństwo poszkodowane jego utratą z transu. Odbudowa wymaga czasu, konsekwencji i wiarygodnych instytucji – a tych ostatnich często brakuje właśnie tam, gdzie wojna informacyjna była najintensywniejsza i dokonała największego zniszczenia.

Co więcej, odbiorcy raz nauczeni podejrzliwości rzadko wracają do wcześniejszego poziomu otwartości. Skąd mają wiedzieć, że osoba po drugiej stronie naprawdę jest ich przyjacielem – może po prostu próbuje zaskarbić sobie ich przychylność, aby łatwiej było jej ponownie nas oszukać? Nawet rzetelne informacje są filtrowane przez doświadczenie wcześniejszych rozczarowań. To sprawia, że skutki wojen informacyjnych utrzymują się długo po tym, gdy znika bezpośredni impuls konfliktu.

Jeśli zaufanie jest pierwszą ofiarą wojny informacyjnej, to jego odbudowa powinna stać się priorytetem. Ale nie oszukujmy się – nie będzie to powrót do dawnej niewinności. Świat, w którym mogliśmy automatycznie ufać mediom, ekspertom i instytucjom, odszedł bezpowrotnie. I być może słusznie. Pytanie nie brzmi: jak odzyskać ślepe zaufanie? Pytanie brzmi: jak nauczyć się funkcjonować w świecie, w którym zaufanie trzeba budować każdego dnia, weryfikować i podtrzymywać? Jak stworzyć mechanizmy, które pozwolą nam współpracować, nawet gdy nie ufamy sobie w pełni?

Społeczeństwa pozbawione zaufania są słabsze i znacznie bardziej podatne na manipulacje. Są też mniej zdolne do wspólnego działania. W świecie permanentnych konfliktów informacyjnych zaufanie nie jest luksusem – jest warunkiem przetrwania. I nikt nie jest na tyle bezpieczny, aby móc sobie pozwolić na ignorowanie tego faktu. Nawet ci, którzy myślą, że wygrali wojnę informacyjną.