Październik bywa nazywany Miesiącem Oszczędzania. Banki przypominają wtedy o skarbonkach, lokatach i procencie składanym, a my kiwamy głowami i obiecujemy sobie, że od listopada na pewno. Chciałbym zaproponować oszczędność innego rodzaju: taką, która nie wymaga ani konta, ani dyscypliny budżetowej, a zwraca się w zdrowiu psychicznym. Chodzi o słowa, a dokładniej o te, których możemy sobie po prostu oszczędzić. Bez podatku Belki.
Oszczędźmy sobie inwektyw
Zacznijmy od pozycji najdroższej. Łacińskie invehi znaczyło dosłownie „wjeżdżać na kogoś”, najeżdżać, złożone z przedrostka in- (na) oraz vehere (wieźć). Inwektywa jest więc słowem-taranem: nie służy do opisu świata, tylko do przejechania po przeciwniku. Polszczyzna ma w tej dziedzinie zasoby imponujące, a polityka od lat korzysta z nich z impetem. Problem w tym, że z inwektywami jest jak z pieniądzem drukowanym bez pokrycia: im więcej ich w obiegu, tym mniej są warte. Wczorajsza obelga dziś już nikogo nie rusza, więc trzeba sięgnąć po mocniejszą, a jutro po jeszcze mocniejszą. To klasyczna spirala inflacyjna, tyle że językowa.
Czy to nas męczy? Wszystko na to wskazuje. Już 7 lat temu 64,2 proc. badanych przez IBRiS uznało, że kampania jest bardziej brutalna niż poprzednie, a tylko 1,8 proc. oceniło ją jako łagodniejszą. Jeszcze wcześniej, po zabójstwie Pawła Adamowicza, dwie trzecie respondentów (65 proc.) stwierdziło, że politycy nie są w stanie uporać się z problemem agresji w debacie publicznej, a przeciwnego zdania było zaledwie 16 proc. Innymi słowy: większość z nas ma dość, ale jednocześnie nie wierzy, że ktoś to zatrzyma. Warto przy tym pamiętać, że inwektywa zawsze więcej mówi o tym, kto ją wypowiada, niż o tym, w kogo celuje. Oszczędzając na obelgach, oszczędzamy przede wszystkim na własnej kompromitacji.
Oszczędźmy sobie fałszywych komplementów
Na drugim biegunie leży grzech mniej widowiskowy, ale równie kosztowny: komplement na pokaz. Każdy, kto bywał na konferencjach, zna formułę „jak słusznie zauważył mój przedmówca”. Retoryk wie, że to zdanie często jedynie poprzedza stwierdzenie, iż przedmówca nie miał racji. Równie dobrze znamy „niezwykle interesujący referat”, o którym mówi osoba, która przez cały referat przeglądała telefon. Starożytni nazywali to captatio benevolentiae, zjednywaniem słuchaczy. U nas z zabiegu retorycznego zrobił się rytuał, pusty ukłon, który nikogo już nie zjednuje, bo wszyscy znają jego kurs wymiany. Oszczędźmy sobie tego pustosłowia – i przechodźmy do konstruktywnego feedbacku.
A w ogóle skąd ta skłonność do lukrowania? Istnieje paradoks, który dobrze ją tłumaczy: za bardziej moralnych uznajemy tych, którzy koloryzują rzeczywistość, żeby kogoś nie zranić, choć sami wolelibyśmy usłyszeć w ocenie bezlitosną prawdę. Co więcej: prowadzimy podwójną księgowość: publicznie hojnie rozdajemy komplementy rytualne, tymczasem prywatnie oszczędzamy na tych prawdziwych. Badanie IQS sprzed kilku lat wykazało, że komplementy przełożonym mówi zaledwie 1 proc. z nas, choć 17 proc. badanych przyznało, że miłe słowa od szefa sprawiłyby im największą przyjemność. Proponuję zatem prostą operację bilansową: oszczędzajmy na komplementach fałszywych, wydawajmy na szczere. Jedno zdanie w rodzaju „ten fragment naprawdę mnie przekonał” jest warte więcej niż dziesięć „niezwykle interesujących referatów”.
Oszczędźmy sobie narzekania
Trzecia pozycja w budżecie jest największa. Kiedy Polaków zapytano, jakie cechy uważają za charakterystyczne dla samych siebie, na pierwszym miejscu znalazła się „wzajemna życzliwość”, ale ex aequo z nią uplasowało się „narzekanie” – obie cechy wskazało po 59 procent respondentów w badaniu IRC z 2025. Jesteśmy więc narodem życzliwych narzekaczy, co jest mieszanką zaskakująco trwałą.
Narzekanie ma swoją gramatykę. Odmienia się je zwykle w trzeciej osobie liczby mnogiej: „oni”, „przez nich”, „bo tamci”. To zawsze ktoś inny jest winien temu, że jest nam źle. Tymczasem jest miejsce, w którym „oni” zamieniają się w „my”, i jest to lokal wyborczy. Ile osób z niego zrezygnuje? Według sierpniowego sondażu IBRiS dla Onetu 15,5 procent badanych raczej nie poszłoby głosować, a 28,6 procent zdecydowanie nie poszłoby, czyli łącznie ponad 44 procent. Inne pracownie są łaskawsze: we wrześniowym badaniu Social Changes niechęć do udziału w głosowaniu wyraziło łącznie 13 proc. ankietowanych. Nawet jednak w wersji optymistycznej co ósmy dorosły Polak z góry rezygnuje z jedynego momentu, w którym jego zdanie liczy się dokładnie tyle samo, co zdanie premiera.
Brak działania to świetna inwestycja w narzekanie. I to inwestycja z gwarantowaną dywidendą, którą wypłaca się w walucie zwanej „a nie mówiłem”. Proszę zwrócić uwagę na gramatykę tego zdania. „Mówiłem” to czasownik niedokonany: opisuje czynność, która trwała, powtarzała się, ale niczego nie domknęła. Nikt nie triumfuje słowami „a nie zrobiłem!” Człowiek, który powtarza: „a nie mówiłem”, chwali się tym, że miał rację, i jednocześnie przyznaje, że nic z tą racją nie zrobił.
Jeden człowiek, jedna ustawa
A przecież można inaczej, i to wcale nie z pozycji ministra czy prezesa partii. W 2015 roku do Sejmu wszedł raper z Kielc, Piotr Liroy-Marzec. Na początku 2016 roku złożył projekt nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, mówiąc, że obiecał chorym, z którymi się spotykał, że doprowadzi do jego powstania. Chodziło o dostęp do medycznej marihuany. Resort zdrowia był sceptyczny, większość rządząca miała własne pomysły, a w czerwcu 2017 roku klub Kukiz’15 wykluczył go ze swoich szeregów, co – jak pisano – miało mu znacznie utrudnić przeprowadzenie projektu przez Sejm. Został sam, jako poseł niezrzeszony.
Kilka tygodni później odbyło się głosowanie. Za ustawą opowiedziało się 440 posłów, przeciw było dwoje, a jedna osoba wstrzymała się od głosu. Sam Liroy-Marzec podkreślał potem, że była to jedyna opozycyjna ustawa uchwalona w tamtej kadencji. Oczywiście nie zrobił tego w pojedynkę: stali za nim pacjenci, lekarze, matki chorych dzieci i Koalicja Medycznej Marihuany, z którą wspólnie zgłosił projekt. Ale to właśnie o to chodzi. Jeden człowiek nie zmienia świata sam; jeden człowiek, który nie odpuszcza, sprawia, że inni zaczynają działać razem z nim. Znamienne, że na swojej stronie internetowej umieścił tę sprawę w zakładce, której nazwa mówi wszystko: „to już zrobiłem”. Nie „mówiłem”. Zrobiłem.
Bilans na koniec miesiąca
Październikowy plan oszczędnościowy jest więc prosty. Oszczędźmy sobie inwektyw, bo tracą wartość szybciej niż złotówka w latach dziewięćdziesiątych. Oszczędźmy sobie fałszywych komplementów, bo nikt ich już nie przyjmuje po kursie nominalnym. I oszczędźmy sobie narzekania, bo to lokata, która zawsze przynosi ten sam zysk: satysfakcję z tego, że było źle, tak jak przewidywaliśmy.
Zaoszczędzone w ten sposób słowa, czas i energię można zainwestować. Najlepiej w czasowniki dokonane. Życzę więc wszystkim, żebyśmy za rok, przy kolejnym Miesiącu Oszczędzania, mogli powiedzieć nie „a nie mówiłem”, tylko „właśnie zrobiłem”. Albo jeszcze lepiej: „już to zrobiliśmy”.