W jaki sposób słabnący liberalny porządek światowy zmienia sytuację w Europie? Co agresywny rewizjonizm Rosji oznacza dla przyszłości bezpieczeństwa europejskiego? W jaki sposób Turcja wykorzystuje strategię kooptacji, by skłócić ze sobą światowe mocarstwa? I czy Europa zdoła skutecznie poradzić sobie z coraz bardziej intensywną rywalizacją strategiczną i gospodarczą z Chinami? Leszek Jażdżewski rozmawia z Dimitarem Bechevem, dyrektorem Programu Dahrendorfa w St Antony’s College na Uniwersytecie Oksfordzkim, a także starszym pracownikiem naukowym w Carnegie Europe. Jego najnowsza książka nosi tytuł „The Scramble for Europe: Russia, China, and Turkey Challenging Regional Order” (Oxford University Press, 2026).
Leszek Jażdżewski (LJ): Jakie konkretne wyzwania stawiają przed Europą i jej porządkiem regionalnym Rosja, Chiny i Turcja?
Dimitar Bechev (DB): Wyzwania te mają różny charakter. Zanim przejdziemy do konkretnych wyzwań, warto pokrótce wyjaśnić, co rozumiemy pod pojęciem „porządku regionalnego”. Europejski porządek regionalny stanowi podzbiór tego, co badacze określają mianem „liberalnego porządku międzynarodowego”. Opiera się on na hegemonii amerykańskiej, otwartych granicach, demokracji oraz instytucjach wielostronnych.
Jednak dwie cechy wyróżniają Europę. Po pierwsze, granica między polityką międzynarodową a polityką wewnętrzną w Europie uległa zatarciu z powodu „integracji europejskiej”. To, co dzieje się w Brukseli, ma wpływ na sytuację wewnętrzną w całej Unii, a wydarzenia w jednym państwie członkowskim rozprzestrzeniają się na inne. Po drugie, porządek ten ma charakter ekspansjonistyczny. Gdy państwo staje się sąsiadem Unii Europejskiej, pojawia się efekt magnetyczny. Sąsiedzi są zainteresowani uzyskaniem dostępu do zasobów instytucjonalnych, a jeśli chodzi o kwestie władzy, zależy im na tym, by mieć wpływ na sposób podejmowania decyzji dotyczących gospodarki, społeczeństwa i polityki.
Wszyscy ci trzej gracze na początku ery po zimnej wojnie byli postrzegani jako przychylni temu porządkowi lub podatni na włączenie do niego. Turcja jest najlepszym przykładem, ponieważ w latach 2000., kiedy rozpoczęły się negocjacje, dążyła do członkostwa i traktowała to poważnie. Rosja przyjęła modus vivendi w stosunku do porządku europejskiego, ponieważ jej rola polegała na byciu partnerem na własnych warunkach. Chciała dyktować warunki, ale nie jako przeciwnik. Chiny zaś czerpały korzyści z handlu i integracji z globalną gospodarką, zwłaszcza z Europą.
Obecnie te trzy kraje sprzeciwiają się różnym aspektom tego porządku, a w przypadku Rosji – wszystkim jego aspektom. Rosja chce zburzyć ten system; zasadniczo dąży do likwidacji Unii Europejskiej, NATO i pozostałych struktur instytucjonalnych. Być może nie ma ku temu wystarczających możliwości, ale ma chęci i zamiar, i zrobi wszystko, co w jej mocy, aby to osiągnąć. Chiny chcą osłabić Europę, wciągnąć ją w swoją strefę wpływów i uczynić ją zależną gospodarczo oraz, w mniejszym stopniu, politycznie. Turcja znacznie się od nich różni. W polityce wewnętrznej nie zgadza się już na europejski scenariusz, ale w stosunkach zewnętrznych chce renegocjować umowę, jaką zawarła z Europą. Chce lepszego dostępu i bycia traktowaną na równi, podobnie jak Rosja w poprzednich dekadach.
Europa wierzyła kiedyś, że świat można zmienić na własne podobieństwo. Jednak w ciągu ostatniej dekady znalazła się w roli strony będącej przedmiotem zmian. Broni i stara się utrzymać to, co już posiada, w obliczu wielu różnych podmiotów.
Stany Zjednoczone stanowią kolejne wyzwanie, ponieważ nie są podmiotem zewnętrznym; są częścią struktury wewnętrznej. Amerykańska pozycja była warunkiem strukturalnym, który umożliwił powstanie Unii Europejskiej i integrację. Opór wobec Europy ze strony administracji amerykańskiej należy zaliczyć do tej samej kategorii, co siły odśrodkowe wewnątrz Europy, takie jak populistyczny bunt przeciwko integracji, przeciwko Brukseli i przeciwko liberalnemu konsensusowi. Dlatego Stany Zjednoczone są raczej częścią struktury rodzimej niż podmiotem zewnętrznym, takim jak Rosja, Chiny czy Turcja.
LJ: Czy opisywane przez Pana zewnętrzne mocarstwa postrzegają Europę jako potencjalnego równorzędnego partnera czy raczej przeciwnika, a może patrzą na nią jako na ofiarę – dążąc do wykorzystania jej słabości, nie traktując jej przy tym nigdy poważnie jako prawdziwego partnera?
DB: Celowo unikam mówienia o Europie jako o jednym podmiocie, nawet w sensie normatywnym, co ma miejsce w wielu opracowaniach. Użycie pojęcia „porządku regionalnego” pozwala na fragmentację i większą różnorodność, ponieważ istnieją różne grupy interesów, a są nimi państwa członkowskie oraz instytucje europejskie. Wielka Brytania nie jest krajem Unii Europejskiej, ale mimo to jest jedną z grup interesów, zwłaszcza po początkowych etapach brexitu. Oczywiście po objęciu urzędu przez Rishiego Sunaka nastąpiło ponowne zacieśnienie współpracy. Z tego samego powodu Stany Zjednoczone również są jedną z grup interesów.
Porządek ten pozwala zapewnić przestrzeń dla wszelkiego rodzaju różnych podmiotów działających w jego ramach na tych samych warunkach, zgodnie z tymi samymi zasadami itd., a także pozwala uniknąć pytania o to, kiedy Europa w końcu się pozbiera i stanie się wielką potęgą lub zintegruje się, co nie jest zbyt pomocne.
Kwestia Rosji jest naprawdę istotna, ponieważ uważam, że Rosja postrzegała siebie jako podmiot w porządku europejskim, ale w porządku bardzo odmiennym od faktycznie istniejącego. Rosyjska wizja Europy była swego rodzaju powrotem do XIX wieku, kiedy to istniało kilku wielkich graczy – nie tylko Stany Zjednoczone, lecz także Niemcy, Francja i Wielka Brytania – z którymi można było prowadzić interesy, ignorując ramy instytucjonalne i całkowicie nie zwracając uwagi na mniejsze kraje, ponieważ miały one drugorzędne znaczenie. Nie dysponowały one bowiem władzą polityczną.
Po raz pierwszy stało się to oczywiste podczas wojen jugosłowiańskich w 1994 roku, kiedy to powstała Grupa Kontaktowa zajmująca się kwestią oblężenia Sarajewa, a Rosja została uznana za część tej grupy jako mocarstwo – co stanowiło swego rodzaju powtórkę z „Koncertu Europy”. To bardzo wyraźnie odzwierciedlało dążenie Rosji do uzyskania statusu w Europie, ale w Europie państw czy też mocarstw regionalnych.
Innym przykładem jest sektor energetyczny, gdzie Rosja zawarła umowy dwustronne i wykorzystała istniejącą fragmentację. Kluczowym tematem były tu oczywiście relacje niemiecko-rosyjskie, choć nie tylko one. Moim zdaniem chodziło o to, że Rosjanie – aż do powrotu Władimira Putina do władzy w 2012 roku – mogli postrzegać siebie jako partnera, jako stronę włączoną lub możliwą do włączenia, albo mogli zawrzeć porozumienie z Europejczykami.
Kluczowi europejscy gracze mieli takie samo nastawienie do Rosji. Na tym polegała istota porozumienia z 2008 roku w Bukareszcie, kiedy to Ukrainie i Gruzji obiecano członkostwo, ale Niemcy i Francja w zasadzie zablokowały „Plan Działań na rzecz Członkostwa”. Tak samo było, gdy Nicolas Sarkozy udał się w 2008 roku do Gruzji, by negocjować zawieszenie broni. Tak było nawet w przypadku „porozumień mińskich”, w których Rosja została uznana za pełnoprawnego gracza i można było przemilczeć istniejące różnice, rozpoczynając pewnego rodzaju proces dyplomatyczny. Niemcy zainwestowaliby również w Nord Stream 2, budując wzajemną zależność gospodarczą, w ramach której Rosja mogłaby zostać włączona do porządku europejskiego, a obie strony znalazłyby wspólny kompromis.
Problem z tym podejściem po obu stronach polegał na tym, że – po raz kolejny – pomijało ono istotę europejskiego porządku regionalnego i zdecydowanie ignorowało siłę przyciągania Europy. Negocjacje te nie mogły zniwelować gotowości innych graczy do dążenia do realizacji własnych interesów. Kiedy Wiktor Janukowycz postanowił nie podpisywać umowy o stowarzyszeniu politycznym, następnym krokiem był kryzys wewnętrzny w Ukrainie, ponieważ wystarczająca liczba osób sprzeciwiła się tej decyzji.
Ukraina miała swobodę działania, ponieważ znaczna część społeczeństwa, może nie większość, ale wyraźna część ukraińskiego społeczeństwa, pragnęła integracji z Europą. Od momentu przystąpienia Polski do Unii w 2004 roku Ukraina była znacznie ściślej zintegrowana w sferze gospodarczej i społecznej tego europejskiego porządku regionalnego. Ani europejscy decydenci na najwyższym szczeblu, a już na pewno nie Władimir Putin, nie zdawali sobie sprawy, że istnieją takie oddolne siły, które działają zupełnie inaczej niż miało to miejsce w XIX wieku – że nie była to już grupa wielkich mocarstw i że zadziała efekt magnetycznego przyciągania.
Myślę, że Rosjanie zbyt późno zdali sobie sprawę, że Unia Europejska i „integracja europejska” mają znaczenie, choć wcześniej nie zwracali na to uwagi. Kiedyś uważali, że Bruksela nie odgrywa żadnej roli, a wszystko kręci się wokół Berlina, Paryża, Londynu i tak dalej. Odkryli, że odgrywa ona jednak rolę i jest to w dużej mierze kluczowy czynnik tego, co obecnie obserwujemy w związku z tragedią w Ukrainie, pomimo obsesji na punkcie zaangażowania NATO i pewnych oświadczeń politycznych, z pewnością obecnych w rosyjskiej narracji.
LJ: Jak opisałby Pan unikalny charakter wpływu i wyzwania, jakie Turcja stanowi dla Europy, szczególnie z perspektywy południowo-wschodniej, biorąc pod uwagę jej złożoną rolę w regionach takich jak Bałkany Zachodnie oraz jej balansowanie między Rosją a Ukrainą?
DB: Myślę, że to niewłaściwy sposób podejścia do tej rozmowy – zadawanie sobie pytania, co robi Turcja, by zakłócić nasze wpływy. Rozmowa musi zaczynać się od samej Turcji, a nie od tego, co Europa chce zrobić.
Kiedy spojrzy się z perspektywy wewnętrznej społeczeństwa tureckiego, widać głęboką zmianę. Historycznie rzecz biorąc, od początku XIX wieku, w czasach osmańskich, Europa była wzorem, standardem cywilizacyjnym, można powiedzieć. Turcja musiała dostosować się do Europy, aby nadrobić zaległości, podobnie jak pod wieloma względami kraje Europy Wschodniej. Turcja również jest krajem Europy Wschodniej.
Sytuacja ta uległa zmianie wraz z rządami partii AKP, ponieważ pojawił się zupełnie nowy dyskurs dotyczący cywilizacyjnej wyjątkowości Turcji jako kraju niezależnego, posiadającego historyczne korzenie, niepodlegającego dyktatowi z zewnątrz – co w dużym stopniu przypomina również rosyjską retorykę – oraz odzyskującego własną atrakcyjność kulturową i wyjątkowość. Część z tego jest oczywiście fikcją, ale jest to wyraźna zmiana narracji. To złożona kwestia, ponieważ nawet prozachodni obywatele czy elity w przeszłości miały nieco ambiwalentny stosunek do Europy i Zachodu, ale obecnie, za rządów Erdoğana, sytuacja zmierza w innym kierunku. Turcja postrzega siebie jako lidera globalnego islamu, kraj średniej wielkości, potencjalnego hegemona na Bliskim Wschodzie – choć nie jest to jeszcze przesądzone – ale z pewnością nie jest to kraj, który pragnie uznania ze strony Europy.
LJ: Czy uważa Pan, że ta zmiana cywilizacyjna i polityczna jest wynikiem wewnętrznych procesów zachodzących w samej Turcji, czy też jest raczej reakcją na poczucie odrzucenia przez Unię Europejską?
DB: Ma to głębsze korzenie w samej Turcji. Odpowiadając na Pana pytanie: jest to zarówno jedno, jak i drugie. Chodzi o poczucie odrzucenia, ale takie poczucie nie pojawiło się w 2011 czy 2009 roku, kiedy zablokowano kolejne rozdziały negocjacyjne. Odczuwano je już od lat 60., a nawet wcześniej – zasadniczo chodziło o przekonanie, że Turcja nigdy nie zostanie zaakceptowana ze względu na islam.
Ma to również głębokie korzenie ideologiczne w tureckim islamizmie, ale także, w szerszym ujęciu, w tureckim nacjonalizmie. Jak już wspomniałem, istnieje tu relacja typu „miłość-nienawiść”, ponieważ Europa jest wzorcem, do którego chce się dostosować, ale jednocześnie Europa była stroną, która przyczyniła się do upadku Imperium Osmańskiego. Wojna o niepodległość w latach 20. XX wieku toczyła się przeciwko mocarstwom europejskim. Turcji udało się w zasadzie zrewidować porządek ustanowiony po I wojnie światowej; musiała odeprzeć Brytyjczyków i Francuzów na Bliskim Wschodzie. Istnieje pewien podtekst postrzegania świata zewnętrznego jako źródła zagrożenia, który zasila islamistyczną wersję nacjonalizmu, co z kolei prowadzi do poczucia kulturowej wyjątkowości oraz przekonania, że Turcja jest wyjątkowa i nie musi już stosować się do wartości i zasad Zachodu ani być jego uczniem.
W tym sensie, Turcja stanowi dla niego alternatywę. Nie jest krajem rewizjonistycznym, ale z pewnością rywalem lub kolejnym ośrodkiem władzy w ramach swojej własnej koncepcji tożsamości.
Na poziomie polityki sprawa staje się jednak bardziej skomplikowana, ponieważ wiele działań politycznych jest zgodnych z preferencjami Unii Europejskiej. Nie chodzi o to, że inwestycje w Kosowie czy wysyłanie żołnierzy w ramach misji pokojowych Unii Europejskiej w Bośni są sprzeczne z interesami Unii Europejskiej. Są one zgodne z interesami Unii Europejskiej. Nawet pomagając Ukrainie – pomimo pozostawiania sobie otwartych opcji i prowadzenia rozmów z Rosjanami – Turcja stara się być pomocna również w tej kwestii.
Dlatego twierdzę, że zachowanie Turcji lub jej stanowisko na poziomie polityki – a nie ideologii – polega na domaganiu się lepszych warunków, lepszego traktowania i korzystniejszych ustaleń ze strony Europy, a nie na podporządkowaniu sobie Europy czy jej całkowitym zniszczeniu, ponieważ nie jest to rzeczywista polityka Turcji. Dlatego też odpowiedź Unii Europejskiej na działania Turcji polega na próbie jak największego włączenia jej do współpracy. Podejście to może się jednak różnić w poszczególnych państwach członkowskich. Jeśli porozmawia się z Węgrami, Polakami, a nawet Bułgarami, to mają oni jeden pogląd na Turcję, a jeśli porówna się to z tym, jak postrzegają ją, powiedzmy, Grecy, to Turcja nie jest tak postrzegana.
Ogólnie uważam, że Turcja nadal znajduje się w sferze europejskiej i nie jest rewizjonistą w pełnym tego słowa znaczeniu, jak Rosjanie, ani nie jest skłonna podejmować geopolitycznego ryzyka, ponieważ nie leży to w jej interesie. Jeśli jednak pytanie brzmi, czy Turcja jest w stanie wprowadzić tego rodzaju zmiany oraz zaakceptować lub ponownie zobowiązać się do przestrzegania liberalno-demokratycznego credo Parlamentu Europejskiego i europejskich organizacji pozarządowych, to odpowiedź brzmi: nie. Turcja podąża własną drogą i tak będzie również w przyszłości.
LJ: Jak ocenia Pan zmieniające się stosunki między Europą a Chinami, zwłaszcza w kontekście napięcia między chińską dominacją technologiczną i gospodarczą a możliwością uzyskania przez Europę suwerenności cyfrowej poprzez wytyczenie ścieżki niezależnej od polityki Stanów Zjednoczonych?
DB: W Unii Europejskiej i w Chinach panuje błędne przekonanie – niezależnie od tego, czy wynika ono z dobrej wiary, czy nie – że wszelkie problemy i tarcia między Europą a Chinami wynikają z wpływów amerykańskich w Europie. Gdyby pozostawić je samym sobie, te dwa podmioty utrzymywałyby harmonijne stosunki. Nic bardziej mylnego.
Po pierwsze, Chiny wspierają Rosję w wojnie o podbój Ukrainy. Ta ekonomiczna linia ratunkowa pomogła Rosjanom prowadzić wojnę i narusza kluczowe interesy strategiczne Unii Europejskiej, a szerzej – Europejczyków. Po drugie, mamy do czynienia z tzw. „szokiem chińskim”. Chiny podważają rentowność kluczowych sektorów europejskiej gospodarki poprzez nieuczciwe praktyki handlowe, a nadwyżka handlowa jest jedynie oznaką tego, że problemy mają charakter strukturalny. Nawet niemieccy producenci samochodów, którzy należeli do największych beneficjentów otwarcia chińskiego rynku od lat 80. XX wieku, ponoszą obecnie największe konsekwencje tej konkurencji.
Jednak prawdą jest również to, że niektóre z argumentów Chin zawierają ziarno prawdy, ponieważ Chiny są interesariuszem w ramach otwartego porządku wielostronnego. W naszym interesie leży współpraca z Chinami, na przykład w zakresie zielonych technologii, ponieważ jeśli chcemy zbudować gospodarkę bezemisyjną, chińska technologia – takie rozwiązania jak panele słoneczne i baterie – są niezbędne. Musimy znaleźć sposób na maksymalizację korzyści płynących ze współpracy z Chinami i zminimalizowanie jej negatywnych skutków.
Ważne jest również, by zrozumieć, że Chiny mają globalne ambicje. Chcą stać się kolejnym hegemonem i zastąpić Amerykanów. Być może nie będą tego robić w taki sam sposób jak Amerykanie, czyli poprzez demonstrację siły militarnej, ale są zainteresowane pogłębianiem zależności Europy od technologii i handlu oraz zapewnieniem, że w przypadku globalnego konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi Europa zachowa neutralność i nie opowie się po żadnej ze stron. Każda polityka wobec Chin musi to również uwzględniać.
Nie jest to łatwa polityka do wypracowania, ponieważ motywacje są zróżnicowane, a Unia składa się z 27 państw członkowskich. Jest to jednak poważne wyzwanie, które nie zniknie, niezależnie od tego, w jakiej formie się pojawi. Sam fakt ogromnego znaczenia Chin na arenie światowej, w gospodarce i technologii, oznacza, że nawet ludzie tacy jak ja, którzy dziesięć lat temu nie zwracali na to zbytniej uwagi, muszą to teraz robić. Dotyczy to obecnie każdego decydenta politycznego i analityka. Tak jak zawsze zwracaliśmy uwagę na Amerykę, jej politykę, instytucje i przywództwo, tak teraz musimy zwracać uwagę na Pekin i Chiny ze względu na ich globalne znaczenie i wpływ na Europę.
Rozmowa dotyczy najnowszej książki Dimitara Becheva: https://global.oup.com/academic/product/the-scramble-for-europe-9780197781449
Niniejszy podcast został wyprodukowany przez Europejskie Forum Liberalne we współpracy z Movimento Liberal Social i Fundacją Liberté!, przy wsparciu finansowym Parlamentu Europejskiego. Ani Parlament Europejski, ani Europejskie Forum Liberalne nie ponoszą odpowiedzialności za treść ani za jakiekolwiek wykorzystanie niniejszego podcastu.
Podcast jest dostępny także na platformach SoundCloud, Apple Podcast, Stitcher i Spotify
Z języka angielskiego przełożyła dr Olga Łabendowicz
Czytaj po angielsku na 4liberty.eu